ویکیپیدیا ckbwiki https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%BE%DB%8E%DA%A9 MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter میدیا تایبەت وتووێژ بەکارھێنەر لێدوانی بەکارھێنەر ویکیپیدیا لێدوانی ویکیپیدیا پەڕگە وتووێژی پەڕگە میدیاویکی وتووێژی میدیاویکی داڕێژە وتووێژی داڕێژە یارمەتی وتووێژی یارمەتی پۆل وتووێژی پۆل دەروازە لێدوانی دەروازە ویکیپرۆژە لێدوانی ویکیپرۆژە ڕەشنووس لێدوانی ڕەشنووس TimedText TimedText talk مۆدیوول لێدوانی مۆدیوول Event Event talk 0 46 1589541 1587473 2026-06-10T22:21:17Z ~2026-34276-78 77000 /* */ 1589541 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی_وڵات |ناو_فەرمی = کۆماری عێراق |ناو_خۆماڵی = جُمْھُورِیَّةُ ٱلعِرَاقِ |ناوی_باو = عێراق |ئاڵا_وێنە = Flag of Iraq.svg |نیشانی_نەتەوەیی_وێنە = Coat of arms of Iraq.svg |دروژمی_نەتەوەیی = |سروودی_نیشتمانی = «نیشتمانی من» |سروودی_پاشایی = |نەخشە_وێنە = Iraq in its region.svg |نەخشە_سەردێڕ = |پایتەخت = [[بەغدا]] |latd= | latm= | latNS= = |longd= | longm= | longEW= = |شار_گەورەترین = [[بەغدا]]، [[مووسڵ]]، [[بەسرە]]، [[ھەولێر]] |زمانەکان_فەرمی = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] و [[زمانی کوردی|کوردی]] |زمانەکان_ناوچەیی = |جۆری_زمانەکان = |ڕەگەز_گرووپەکان = |جۆری_دەسەڵات = |پلەی_سەرۆک١ = [[سەرۆک کۆماری عێراق|سەرۆک کۆمار]] |ناوی_سەرۆک١ = [[نزار ئامێدی]] |پلەی_سەرۆک٢ = [[سەرۆک وەزیرانی عێراق|سەرۆک وەزیران]] |ناوی_سەرۆک٢ = [[عەلی زەیدی]] |پلەی_سەرۆک٣ = [[پێڕستی سەرۆکەکانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق|سەرۆک پەرلەمان]] |ناوی_سەرۆک٣ = [[ھەیبەت حەلبووسی]] |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات = سەربەخۆیی |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات = |ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ =١ی تشرینی یەکەم ١٩١٩ |ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = لە [[شانشینی عێراق]] |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ =٢٣ی ئاب ١٩٢١ |ڕووداوی_سەربەخۆیی٣ = لە [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٣ =٣ی تشرینی یەکەم ١٩٣٢ |ڕووداوی_سەربەخۆیی٤ = لە [[دامەزراندنی کۆمار]] |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٤ =١٤ی تەممووز ١٩٥٨ |پلە_ ڕووبەر =٤٣٨٣١٧ |ڕووبەر_ک. م. ٤گ = ١٦٩٢٣٤ |مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتووان = ٤٥٬٣٩٠٬٤١٥ |پلە_مەزەندەی_دانیشتووان = ٣٥ |ساڵی_مەزەندەی_دانیشتووان = ٢٠٢٣ |سەرژمێریی_دانێشتوان = ٤٥٫٤٠٧٫٨٩٥ |ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = ٢٠٢٤ |چڕیی_دانیشتووان_ک. م. ٤گۆش = ٢٦٨ |پلە_چڕیی_دانیشتووان = |دراو = [[دیناری عێراقی]] |کۆدی_دراو = IQD |کاتی_ناوچەیی = +٣ |قەرەبووی_کات = |لای_لێخوڕین = ڕاست |پاشگر_دۆمەین = [[.iq]] |کۆدی_تەلەفوون = +٩٦٤ }} '''عێراق'''<ref>(http://www.maajim.com/dictionary/عراق) من موقع المعاجم (http://www.maajim.com/)، واطلع علییە فی 10 مایو 2016، وجاء ڕسم الکلمة ھکذا العِرَاق {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نسخة مؤرشفة|ناونیشان=https://www.maajim.com/dictionary/عراق|ڕێکەوتی سەردان=4 أکتوبر 2020}}</ref> یاخود '''ئێراق''' بە فەرمی '''کۆماری عێراق'''<ref>[https://www.iraqipresidency.net/ رئاسة جمهورية العراق] {{Webarchive}}</ref> ({{بە عەرەبی|جُمْهُورِيَّةُ ٱلعِرَاقِ}}) [[جیھانی عەرەب|وڵاتێکی ڕۆژھەڵاتی نێوەڕاستە]]، و بەپێی [[دەستووری عێراق]] بە [[کۆمار|کۆمارێکی]] [[پەرلەمان|پەرلەمانی]]ی [[فیدرالیزم|فیدراڵی]] دادەنرێت،<ref>المادة (1): جمھوریة العراق دولة اتحادیة واحدة مستقلة ذات سیادة کاملة، نظام الحکم فیھا جمھوری نیابی (برلمانی) دیمقراطی.</ref> لە نۆزدە پارێزگای [[دی فاکتۆ]] پێکھاتووە و پایتەختەکەی شاری [[بەغدا|بەغدایە]]. عێراق دەکەوێتە [[ڕۆژاوای ئاسیا]]<ref>[https://www.luventicus.org/alxrajt/ehsia/gnubehsia.html خریطە جنوب آسیا: البلدان وعواصم] {{Webarchive}}</ref> و یەکێکە لەو وڵاتانەی دەکەوێتە [[کەنداوی فارس|کەنداوی عەرەب]]ی. لە باشوورەوە لەگەڵ [[کووەیت]] و [[عەرەبستانی سعوودی|شانشینی عەرەبیی سعوودی]]،<ref>[https://arabic.cnn.com/middleeast/2014/01/12/saudi-iraq-history العراق والسعودیة.]</ref> لە باکووریشەوە لەگەڵ [[تورکیا]]<ref>[https://www.el-balad.com/943392 منورات ترکیة علی الحدود العراقیة] {{Webarchive}}</ref> و لە [[ڕۆژاوا]] لەگەڵ [[سووریا]] و [[ئوردن]]<ref>[https://www.alarabiya.net/ar/arab-and-world/syria/2014/01/05/داعش-یسعی-إلی-تأسیس-دولة-علی-الحدود-السوریة-العراقیة.html "داعش" یسعی لتأسیس دولة علی حدود سووریا والعراق] {{Webarchive}}</ref> و لە [[ڕۆژھەڵات]]ەوە لەگەڵ [[ئێران]] ھاوسنوورە. ئەندامی دامەزرێنەری [[کۆمکاری عەرەبی]]<ref>[https://www.arableagueonline.org/ جامعة الدول العربیة] {{Webarchive}}</ref> [[ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی|ڕێکخراوی کۆنفرانسی ئیسلامی]]<ref>[https://www.oic-oci.org/oicv2/states/ الدول الاعضاء] {{Webarchive}}</ref> و [[ئۆپێک]]ە. زۆربەی زەوییەکانی وڵاتەکە لە ئێستادا دەکەوێتە [[ھەرێمی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات|ناوچەی]] [[مێزۆپۆتامیا|میزۆپۆتامیا]] و ناوچەکە یەکەم ناوەندی شارستانییەتی لە [[جیھان|جیھاندا]] لەخۆگرتبوو کە دەکەوێتە نێوان ڕووباری [[دیجلە]] و [[فورات]] کە [[شارستانێتی]] [[سۆمەر|سۆمەرییە]]. ھەروەھا شوێنەواری سۆمەرییەکان لە ئێستادا دۆزرایەوە ویلایەتی [[کووەیت|کووێت]]<ref>[https://www.kuwaitarchaeology.org/ الآثار الموجودة فی جزیرة فیلکة] {{Webarchive}}</ref> [[بەحرەین]]<ref>[https://www.theregister.com/2010/12/09/ancient_dilmun_garden_eden_gulf_lost_civilisation/ الآثار السومریة 1] {{Webarchive}}</ref><ref>[https://hindunet.org/hindu_history/sarasvati/html/artefacts.htm الآثار السومریة 2] {{Webarchive}}</ref> و [[ئەھواز]] لە [[ئێران]]. مێزۆپۆتامیا پەیوەندی لەگەڵ [[شارستانێتی|شارستانییەتە]] کۆنەکانی [[میسر]] و [[ھیندستان]] ھەبووە.<ref>[https://hindunet.org/hindu_history/sarasvati/html/artefacts.htm اتصالات الحضارات القدیمة ببعضھا] {{Webarchive}}</ref> زۆر وڵات و شارستانییەتی فەرمانڕەوایەتیی خاکی عێراقیان دەکرد، کە گرنگترینیان بریتی بوون لە [[سۆمەر|سۆمەری]]، [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ]]، [[ئاشوور]]ی، [[ماد]]، [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی]]، [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]]، [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی|ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمانی]]، [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانییەکان]]، مەناتیرە، [[خەلافەتی ڕاشیدون|خەلافەتی ڕاشیدین]]، [[دەوڵەتی ئەمەوی|ئەمەوی]]، [[خەلافەتی عەباسی|عەبباسی]]، [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی]]، [[سەفەوییەکان|سەفەوی]]، [[ئەفشارییەكان|ئەفشاری]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] پاشان لە ژێر دەسەڵاتی [[شانشینی یەکگرتوو]] بووە. پاشان وڵاتی عێراق دامەزرا وەکوو [[شانشینی عێراق]]، پاشان [[یەکەمین کۆماری عێراق|یەکەم کۆماری عێراق]] دامەزرا پاشان [[دووەمین کۆماری عێراق]]، [[ڕژێمی بەعس|کۆماری ژێر دەسەڵاتی بەعس]]، پاشان دەسەڵاتی ئۆرھا (ئاوەدانکردنەوەی عێراق<ref>[http://alarabnews.com/alshaab/GIF/16-01-2004/a2.htm امریکا لا ترید عراقا آمنا وھذا ھو الدلیل:] {{Webarchive}}</ref>)، و دەسەڵاتی [[ھاوپەیمانیی دەسەڵاتی کاتی لە عێراق|کاتیی ھاوپەیمانان]]، پاشان [[حکوومەت]]ی کاتیی عێراق، پاشان حکوومەتی ڕاگوزەر، لە کۆتاییدا کۆماری پەرلەمانیی فیدراڵیی عێراق. ژمارەی دانیشتووانی کۆماری عێراق [[ساڵ|لە]] ساڵی ٢٠٢٠بە نزیکەی ٤٠٬١٥٠٬٠٠٠ کەس خەمڵێندراوە، کە بە (٥٠٫٥٠٪) بۆ پیاوان و (٤٩٫٥٪) بۆ ژنان دابەشکراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=العراق: عدد السکان یتجاوز 40 ملیون نسمة&nbsp;|ناونیشان=https://www.aa.com.tr/ar/الدول-العربیة/العراق-عدد-السکان-یتجاوز-40-ملیون-نسمة/2107332|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠٢١}}</ref> ڕێژەی [[عەرەب]] لە ٧٥–٨٠٪، کوردیش ١٥–٢٠٪ پێکدەھێنن لەکاتێکدا ئەوانەی کە ماونەتەوە (٥٪) [[ئاشوورییەکان|ئاشووری/سریا/کادان]]، [[تورکمانی عێراق|تورکمان]] و کەمینەکانی دیکەن، ئایینی زۆرینەی دانیشتووانی عێراق [[ئیسلام]]ە و ڕێژەکەیان دەگاتە ٩٥٪ی دانیشتووان.<ref name="مولد تلقائیا10">Casey, p.</ref><ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html The World Factbook] {{Webarchive}}</ref> کەمینە ئایینییەکان دەگەنە ٥٪ی دانیشتووان، کە زۆرینەیان [[کریستیان|خاچ پەرست]] کلدانن، ئایینەکانی دیکەش ھەن وەک ئایینەکانی مەندایی، [[ئێزدی]]، [[جوولەکایەتی|جوولەکە]]، [[یارسان]]ی، و [[ئایینی بەھایی|بەھایی]]. سەبارەت بە نەتەوەکانی عێراقیش بریتین لە [[عەرەب]]، [[کورد]]، [[تورکمان]]، [[ئاشوورییەکان|ئاشووری/سوریای/کلدانی]]، [[فەیلییەکان|کوردی فەیلی]]، کوردی ئێزدی، [[شەبەک|کوردی شەبەک]]، کوردی یارسانی (کاکەیی)، جوولەکە، [[چەرکەس]]ی عێراقی، [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنی]] عێراقی، [[دۆم|کاولییە]] (ڕۆمای عێراقی)، [[ئایینی بەھایی|بەھایی]]. عێراق وڵاتێکە پێکھاتەی زەوییەکەی جۆراوجۆرە؛ لە [[کێو|شاخ]] و [[دۆڵ]] و [[دارستان|دارستانەکانی]] [[باکوور]]ی عێراق و بەتایبەتی لە [[ھەرێمی کوردستان|ناوچەی کوردستان]]، تا گردەکانی زنجیرەی [[زنجیرەچیای حەمرین|گردەکانی حەمرین]] و لە دەشتە دەشتە بەپیتەکانی نیشتووی نێوان ڕووبارەکانی [[دیجلە]] و [[فورات]]ەوە تا [[بیابان]]ە وشکەکانی وەک: [[بیابانی سووریا]] و [[بیابانی عەرەبی|عەرەبی]]. چەندین دەریاچەی دەستکرد لە عێراقدا ھەن، وەک دەریاچەی تارتار، ئەلڕەزازا و ئەوانی تر، ھەروەھا دەریاچەی سروشتی ھەیە، وەک دەریاچەی سەوا لە بیابانی سەماوە لە [[پارێزگای موسەنا]]. [[پێغەمبەر]] [[ئیبراھیم]] لە عێراق لەدایکبووە، و خاکی چەندین پێغەمبەرە وەک [[یوونس]]، [[حیزقیل|حەزەقیل]]، [[دانیال]]، [[عوزەیر]]، [[ناحوم]]، حەنینا [[ئادەم]]، [[نووح]]، [[ھوود]]، [[ساڵح]]، [[زول کیفل]]، [[سولەیمان|سلێمان]]، و [[ئەیووب]] (ھەموو ئەمانە بەپێی بوونی مەزارگای ڕاستەقینە و سەرچاوە ئیسلامی و [[کریستیان|خاچ پەرست]] و [[جوو|جووەکان]])، و خاکی زۆرێک لە ئیمامەکانی موسڵمانانی [[سوننە]] و [[شیعە]]ن، وەک [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب]]، [[حوسێن کوڕی عەلی]] و [[عەبباس کوڕی عەلی|براکەی]]، [[محەممەد کوڕی حەسەن ئەلمەھدی]]، [[عەبدولقادری گەیلانی]]، [[ئەبووحەنیفە]]، و خاکی مەزارگای زۆرێک لە منداڵانی [[ئیمام]]ەکانی [[شیعە]] و [[ھاوەڵان|ھاوەڵانە]] وەکو [[سەلمانی فارسی]] و [[تابعین|شوێنکەوتووانی]]. لەڕووی جوگرافیاوە [[کەنداوی فارس]]ی تاکە بەندەری دەریایییە بۆ عێراق بۆ [[جیھان]]، بەو پێیەی درێژی کەنار دەریاکانی عێراق نزیکەی ٥٨ کیلۆمەتر دەبێت، ھەروەھا بەندەری ئوم قەسر لە [[بەسرە]] یەکێکە لە گرنگترین بەندەرەکانی عێراق کە ڕووی لە [[کەنداو]] کردووە.<ref>[https://www.arab-tourismorg.org/index.php/about-organization/states-members?id=318 میناء أم قصر المنفذ الخلیجی الوحید للعراق] {{Webarchive}}</ref> ڕووبارەکانی دیجلە و فورات لە باکووری عێراقەوە بەرەو باشووری تێدەپەڕن، کە بنەمای سەرھەڵدانی یەکەم ناوەندی شارستانی بوون لە جیھاندا کە بە [[مێزۆپۆتامیا]] ناودەبرێت، لەسەر دەستی [[ئەکەد|ئەکەدییەکان]] و [[سۆمەر|سۆمەرییەکان]] و [[ئاشوور|ئاشوورییەکان]] و [[بابل|بابلییەکان]]. لەنێو ئەو بەرھەمانەی کە شارستانییەتی مێزۆپۆتامیا بەرھەمی ھێنابوو داھێنانی پیت بوو لەلایەن [[سۆمەر|سۆمەرییەکانەوە]] بوو.<ref>[https://www.arab-tourismorg.org/index.php/about-organization/states-members?id=318 السومریون أول من اخترع الکلمات] {{Webarchive}}</ref> و دەرکردنی یەکەمین [[یاسا]]ی نووسراو لە [[مێژووی مرۆڤایەتی]]دا، لەوانە ئەوەی لە سەرچاوە مێژوویییەکاندا بە کۆدی [[یاساکانی حامۆرابی|حامۆرابی]] ناسراوە، لە سەرچاوە مێژوویەکان ئاماژە بەوەدراوە کە پێدەچێت عێراق خاوەنی یەکەم مۆزەخانەبووبێت لە جیھان بە ناوی ئەنگاڵدی-نانە<ref name="anzovin">Anzovin, item # 1824, p. 69 ''The first museum known to historians (circa 530 BCE) was that of Ennigaldi-Nanna, the daughter of Nabu-na'id (Nabonidus), the last king to Babylonia.''</ref><ref name="Casey">Casey, p.</ref><ref name="Harvey">Harvey, p. 20 ''Princess Ennigaldi-Nanna, collected antiques from the southern regions of Mesopotamia, which she stored in a temple at Ur – the first known museum in the world. ''</ref><ref name="Leon">Leon, pp. 36–37 ''...the first known museum.''</ref> زۆربەی سنوورە مۆدێرنەکانی عێراق لە ساڵی [[١٩٢٠]] لەلایەن [[کۆمەڵەی نەتەوەکان|کۆمەڵەی گەلانەوە]] داڕێژراون، کاتێک زەوییەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی]] بە [[پەیمانی سیڤەر]] دابەشکرا. عێراق خرایە ژێر دەسەڵاتی [[شانشینی یەکگرتوو]] لە ناوچەیەک کە پێی دەگوترا ژێرفەرمانیی [[شانشینی یەکگرتوو]] لە عێراق. لە [[١٩٢١|ساڵی ١٩٢١]] دەسەڵاتی [[پاشایەتی]] دامەزرا و [[شانشینی عێراق]] لە [[١٩٣٢|ساڵی ١٩٣٢]] سەربەخۆیی لە [[شانشینی یەکگرتوو]] بەدەستھێنا. لە [[١٩٥٨|ساڵی ١٩٥٨]]، دەسەڵاتی پاشایەتی ڕووخێنرا و کۆماری عێراق دامەزرا. [[حیزبی بەعسی عێراق|پارتی بەعسی عێراق]] لە [[١٩٦٨|ساڵی ١٩٦٨]] تا [[٢٠٠٣]] فەرمانڕەوایەتیی عێراقی کرد. دوای ئەوەی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] و ھاوپەیمانەکانی لە ساڵی ٢٠٠٣دا عێراقیان داگیرکرد، بەعس لە دەسەڵات دوورخرایەوە، پاشان حکوومەتێکی نوێی عێراق پێکھێنرا کە لە [[٢٠٠٥|ساڵی ٢٠٠٥]] ھەڵبژاردنی فرەیی پەرلەمانی ئەنجامدا. بوونی ئەمریکا لە عێراق لە [[٢٠١١|ساڵی ٢٠١١]] کۆتایی ھات،<ref name="cnn-dec11">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://edition.cnn.com/2011/12/17/world/meast/iraq-troops-leave/index.html|سەردێڕ=Deadly Iraq war ends with exit of last U.S. troops|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١}}</ref> بەڵام [[سەربزێویی عێراق (٢٠١١–٢٠١٣)|یاخیبوونی عێراق]] بەردەوام بوو و چڕتر بووەوە دوای ھاتنە ناوەوەی کۆمەڵێک [[تیرۆریزم|تیرۆریست]] لە [[سووریا]] و لەکاتی [[شەڕی ناوخۆیی سووریا|شەڕی ناوخۆی سووریا]]دا؛ و ٤٥٠ سەربازی ئەمریکی لە [[١٠ی حوزەیران]]ی [[٢٠١٥]] ڕەوانەی عێراق کران.<ref name="مولد تلقائیا2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Gordon|یەکەم=Michael|سەردێڕ=In Shift, U.S. Will Send 450 Advisers to Help Iraq Fight ISIS|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2015/06/11/world/middleeast/us-embracing-a-new-approach-on-battling-isis-in-iraq.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=[[نیویورک تایمز]]|ڕێکەوت=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}</ref>دوای ڕووخانی [[ڕژێمی بەعس]] لە عێراق کێشە و ناکۆکی لەسەر چۆنییەتی پێکھێنانی حکوومەتی نوێی عێراق دروست بوو؛ بۆیە سیستەمی پشکپشکێنە (لەسەر بنەمای [[ڕێباز]] و [[پارت]])پەیڕەوکرا. لە ساڵی [[٢٠١٤]] ژمارەیەک پارێزگا و ناوچەی عێراق کەوتنە دەست [[دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)|ڕێکخراوی تیرۆریستی داعش]]، بۆیە [[شەڕ]]ی ڕزگارکردنی ناوچەکان لە چنگی داعش سەریھەڵدا و لە [[٩ی کانوونی یەکەم|٩ی کانوونی دووەمی]] ٢٠١٧ ھەموو ئەو ناوچانەی کە لەلایەن ڕێکخراوەکەوە کۆنترۆڵکرابوون ئازادکران. لە [[١ی تشرینی یەکەم]]ی [[ساڵ|٢٠١٩]] چەندین خۆپیشاندان و ناڕەزایەتی گەورە ئەنجامدرا. [[عادل عەبدولمەھدی]]، سەرۆکی حکوومەتی چوارەمی پەرلەمانی عێراق لە [[٣٠ی تشرینی دووەم]]ی [[٢٠١٩]] نامەی دەستلەکارکێشانەوەی لە پۆستەکەی پێشکەش کرد، دواتر وڵات لە [[٢٢ی کانوونی یەکەم]]ی ھەمان [[ساڵ]]دا چووە دۆخێکی بۆشایی دەستوورییەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الفراغ الدستوری وغیاب السلطة&nbsp;|ناونیشان=https://iraqi-forum2014.com/اللجان/اللجنة-القانونیة/الفراغ-الدستوری-وغیاب-السلطة/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}{{بەستەری مردوو|url=https://iraqi-forum2014.com/اللجان/اللجنة-القانونیة/الفراغ-الدستوری-وغیاب-السلطة/ |date=ئازاری ٢٠٢٣}}</ref> و بۆشایی دەستووری لە [[٧ی ئایار]]ی [[٢٠٢٠]] بە پێکھێنانی [[حکوومەتی مستەفا کازمی|حکوومەتی کاتی مستەفا کازمی]] بۆ بەڕێوەبردنی عێراق بۆ ماوەیەکی کاتی کۆتایی ھات. لە [[١٠ی تشرینی یەکەم]]ی [[٢٠٢١]]، [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠٢١|ھەڵبژاردنی پێشوەختە]] ئەنجامدرا، بەڵام پێکھێنانی حکوومەت دواکەوت، بەو پێیەی ئەندامانی پەرلەمانی عێراق تا [[٢٧ی تشرینی یەکەم]]ی [[٢٠٢٢]] [[حکوومەتی محەممەد شیاع سوودانی|حکوومەتی نوێیان]] پێکنەھێنا، واتە زیاتر لە ساڵێکی تەواو دوای ھەڵبژاردنەکان. == مێژووی عێراق == {{سەرەکی|مێژووی عێراق}} عێراق لە مێژوودا بە وڵاتی دوو ڕووبار ناسراوە مێژووی ئەم ناوچەیە بۆ ١٠ ھەزار ساڵ زیاتر دەگەڕێتەوە خاوەن میژوویەکی زۆر دوور و درێژە سۆمەرییەکان ئەکەدییەکان ئاشوورییەکان بابلییەکان لە نەتەوە دێرینەکانی ئەم وڵاتەن خاوەنی شارستانییەتییەکی بەرز بووە لە مێژووی خۆیدا چەندین جار تووشی داگیرکاری و ھێرشی نەتەوەکان بووەتەوە لە سەردەمە جیاوازەکانی ئەمەش بەھۆی بوونی شوێنی عێراق وەک ناوچەیەکی جوگرافی گرینگ. ھەریەکە لە ساسانییەکان سەفەوییەکان عوسمانییەکان مەغۆلەکان مەمالیکەکان ئینگلیزەکان بۆ ماوەیەکی زۆر فەرمانڕەواییان لە عێراق کردووە دوایین ھێرش بۆ سەر عێراق لەلایەن ڕێکخراوی داعشەوە بوو کە توانی بۆ ماوەی سێ ساڵ چەندین ناوچەی گرینگی عێراق داگیر بکات. === دەسەڵاتی سۆمەرییەکان و ئاشوورییەکان === {{سەرەکی|سۆمەرییەکان|ئاشوورییەکان}} [[سۆمەر]]ییەکان دەسەڵاتی زۆریان ھەبوو لە خوارو ناوەڕاستی عێراقی ئێستادا، لە سەروەش گەلانی تری لێ دەژیان. لە سەردەمی ئامورابی لە ١٧٥٠ بۆ ١٧٩٢ پێش زایین لەگەڵ زۆربەی بەشەکانی تری یەکتریان گرت و بابلیشیان بە پایتەخت دانا، لە سەروشەوە ئاشورییەکان خەریکی بازرگانی بوون لەگەڵ [[ئاسیا]]دا. لە ١١٠–٥٠٠ پێش زایین [[بابل]] بەڕێوە دەچوو لەلایەن ڕۆژھەڵاتە ئاسیایییەکان، لە سەرو شەوە ئاشورییەکان دەمێکی باش دەسەڵاتیان ھەبوو تا ئەوکاتەی [[مووسڵ]] لەلایەن بابلییەکان و [[ماد|مادەکان]] (کوردەکان) لە ساڵی ٦١٢ پێش زایین دەستی بەسەردا گیرا. === دەسەڵاتداری فارسی === {{سەرەکی|ئێرانی مەزن}} بابل لەژێر دەسەڵاتی فارسدا (ئێران) بوون تا ئەو کاتەی [[ئەسکەندەری مەزن|ئەسکەندەری گەورە]] گرتی و پایتەختەکەی لە ڕۆژھەڵاتی خوارووی [[بەغدا]]ی ئێستادا بوو. === گرتنی عێراق لەلایەن عەرەبەوە === دوای وەفاتی [[محەممەد]] لە ساڵی ٦٣٢ خەلیفەی یەکەم [[ئەبووبەکر]] ھێرشێکی کرد دژی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانییەکان]] و ڕۆما. ئەوە بوو خواروی عێراقیان داگیرکرد و [[خالید کوڕی وەلید|خالیدی کوڕی وەلید]] سەرکردەی ھێرشەکە بووە. لە ساڵی ٦٣٤–٦٤٤ زایینی لەژێر دەسەڵاتی [[خەلیفە]]ی دووەم [[عومەری کوڕی خەتتاب|عومەر]] ھێزی خۆیان لەم دوو شارە کۆکردبوووە و [[مووسڵ]]یش لەژێر دەسەڵاتی ساسانییەکان دەرھێندرا و لە نەھاوەندیش دۆڕان بەم شێوەیە عەرەبەکان دەسەڵاتیان لە ڕۆژ ئاوا و ناوە ڕاستی [[ئێران]] ھەبوو بێجگە لە تەواوی عێراق. پەیوەندی لە نێوان عەرەبە مسوڵمانەکان و خەڵکی ناوچەکە باش پەرەی سەند. === ھاتنی ئەمەوییەکان بۆ عێراق === {{سەرەکی|دەوڵەتی ئەمەوی}} دوای کوشتنی خەلیفەی سێیەم [[عوسمان کوڕی عەفان|عوسمان]] لە ساڵی ٦٥٦ ئاڵۆزی پەیدا بوو لە ناو خەلیفەکاندا. لە بەسڕە لە ساڵی ٦٥٦ کێشە دروست بوو لە ناو مسوڵماناندا. ئیمامی ئەلی لە ساڵی ٦٦١دا شەھید کرا. ھەر دوای ئەو فەرماندەی موئاوییە لە سووریا بانگەوازی خەلافەتی خۆی کرد، ئەو بوو بەیەکەم خەلیفە لە [[دەوڵەتی ئەمەوی|ئەمەوییەکان]] کە پایتەختەکەی دیمەشق بوو. لە ساڵی ٦٨٠ یەزید ھاتە سەر دەسەڵات دوای مردنی موئاوییە ئەوەش بوو بەھۆی ناڕەزایی چەند گرووپێک و کەسێک لەوانە کوڕی دووەمی ئیمامی ئلی، حوسێن، کە لە پێشەوەی نارەزایەکان بوو. لە [[کەربەلا]] ئیمامی حوسێن لەگەڵ نزیکەی ٢٠٠ ئەسحابە شەھید کران. === خەلافەتی عەبباسی === {{سەرەکی|خەلافەتی عەبباسی}} لەکاتی [[دەوڵەتی ئەمەوی|خەلافەتی ئەمەوی]]دا گەلێک کودەتا لە عێراق کران یەکێک لە نەوەکانی مامی پێغەمبەر عەباس (ئەبو موسلیم) کەپشت گیرییەکی زۆری ھەبوو لەلایەن ئەو ھێزانەی کە دژی خەلافەتی ئەمەوی بوون بەتایبەتی لەلایەن [[شیعە]]کانەوە. لە ساڵی ٧٤٧ ھێزی دەبوو موسلیم لە یەکیاندا لەگەڵ ئەمەوییەکان ئەوە بوو سەرکەوتن و عێراقیان گرت و بوو بە یەکەم خەلافەی عەباسییەکان لە بەغدا. لەژێر دەسەڵاتی حەوت خەلافەتی یەکەمی عەباسیدا بەغداد بوو بە سەنتەری دەسەڵات، لەوێ زانست و فەیلەسوفی و ڕۆشنبیری و بازرگانی گەشەیەکی چاکی کرد. خەلافەتی عەباسی دەسەڵاتی جگە لە عێراق و [[ئیسپانیا]] و [[باکووری ئەفریقا]]، [[سووریا]]، [[کەنداوی فارس|کەنداوی عەرەبی]]، [[ئێران]] و گەلێک ناوچە لە [[ئاسیای ناوەندی|ئاسیای ناوەراست]] و [[ھیندستان]] گرتەوە. لە ساڵی ٩٤٥ بەغدا داگیرکرا لەلایەن بویودییەکان کە شیعە بوون. لە ساڵی ١٠٥٥ تورکەکان ([[دەوڵەتی سەلجووقی|سەلجووقییەکان]]) کە سوننی بوون دەستیان بە سەر بیودەکاندا گرت. لەلایەن عەباسییەکانەوە سەرکردەی سەلجوقییەکان توغریل بەگ بەناوی پادشای ڕۆژھەڵات ناو دەبرد. لەژێر دەسەڵاتی سەلجوقی بە سەرکردایەتی مالیک شا فەرمان ڕەوایەتی خۆی گەورە کرد بۆ ڕۆژھەڵاتی دەریایی ناوەڕاست و ئاسیای بچووک و گەلێک بەش لە کەنداوی فارس. لە ھەمان کاتدا عێراق لە پێشکەوتندا بوو لەبارەی ڕۆشنبیری و زانستیدا لە دوای مردنی مالیک ویلایەتەکە ھەڵوەشایەوە. === ھاتنی مەغۆلەکان === {{سەرەکی|ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل}} لە ساڵی ١٢٥٨ مەغۆلەکان ھێزی داگیرکەری خۆیان بەرەو بەغدا کەوتوونەڕێ و داگیریان کرد. نەوەی [[چەنگیزخان]]، [[ھۆلاکۆ خان|ھولاکۆ]]، دەستی کرد بەلەسێدارەدانی ئاخیر خەلیفەی عەباسی؛ و مرۆڤی زاناولێزان، نیگارکێش، [[شاعیر|ھۆنەر]] و مرۆڤی بە ئایینی لەسێدارەدان ھەروەھا شتەکانی لێتێکدان. عێراق بەڕێوە دەچوو لە [[تەورێز]]ەوە لە ئێران. دوای سەرکردەی [[مەغۆل]] ئەبووسەعید لە ساڵی ١٣٣٥ مرد، فەرماندەی جەلایل دەسەڵاتیان گرتە دەست لە عێراق تا ئەو کاتەی سەرکردەیەکی مەغۆلەکان [[تەیموورلەنگ]] بوو، بەغدای لە ساڵی ١٤٠١ داگیرکردەوە؛ و زۆر لە خەڵکانی ئەوێی لە سێدارەدا. لەماوەی ساڵی ١٤٠٠دا عێراق لە بارێکی ڕامیاری ئاڵۆزدا بوو لەڕووی [[ئابووری]] و ژیانی کۆمەڵایەتی. === سەفەوی و عوسمانی === {{سەرەکی|سەفەوییەکان|عوسمانییەکان|مەمالیکی عێراق}} لە سەرەتای ١٥٠٠ عێراق داگیرکرا لەلایەن تورکیا و فەرمانرەوای شیعەی تورکی ([[سەفەوییەکان]]). لە ساڵی ١٥٣٤ عێراق داگیرکرایەوە لەلایەن ئیسلامە سونییەکانی عوسمانی کە [[ئەستەمبوڵ]]یان پایتەخت بوو. لە عێراق سێ ناوچە دروست بوو بەغدا، [[مووسڵ]] و [[بەسرە]]، کە بەڕێوە دەچوون لەلایەن سێ پاشاوە کە [[سوڵتان]] لە ئەستەمبوڵ بۆخۆی دەست نیشانی کرد بوون؛ بەڵام عوسمانییەکان وڵاتەکەیان بەشێوەیەکی کەم و کوڕی و بێسەرووبەر بەڕێوە دەبرد بۆیە سەفەوییەکان لە ساڵی ١٦٢٣ توانیان عێراق بگرنەوە. لە ساڵی ١٦٣٨ دیسانە کە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] بە سەرکردەی عوسمان [[مورادی چوارەم|مرادی چوارەم]]، ھەرسێک ناوچەکەیان گرتنەوە. عوسمانییەکان لە عێراق بوون تا ساڵی ١٩١٨ بەڵام لە زۆر کاتدا، و لە زۆر شوێندا ناوچەی سەربەخۆ ھەبوو. لەوانە کوردەکان فەرمان ڕەوای بابان دەسەڵاتی خستە ژێر دەستی خۆی لە سەرووی عێراق لە کۆتای ١٦٠٠ دا. لە ناوچەکانی بەسڕەدا زۆر ناوچە بە دەست [[شێخ]]ەکانی ناوچەکەدا بوون. لە ساڵی ١٧٠٤ حەسەن پاشا لە بەغدا سەرکردایەتییەکی ناوچەی دامەزراند، کە تا ساڵی ١٨٣١مایەوە. لە کۆتای ١٨٩٠دا و لە سەرەتای ١٩٠٠ کێبڕکێی گرنگی [[بەریتانیای مەزن|بەریتانییەکان]] و [[ئەڵمانیا|ئەڵمانییەکان]] لە عێراق بوو. ئەڵمانییەکان ڕێگایان پێدرا بوو لەلایەن سوڵتانەوە لە [[ئەستەمبوڵ]] کە ھێڵی شەمەندەفەر ڕاکێشێ بۆ بەغدا. ئەوەش لەلایەن بەریتانییەکانەوە وەکوو دژایەتییەک دەبینرا دژی دەسەڵاتی خۆیان لە ھیند و [[ئەفغانستان]]. === جەنگی جیھانی یەکەم و عێراق === {{سەرەکی|جەنگی جیھانیی یەکەم}} بەریتانییەکان لە شەڕی جەنگی جیھانی یەکەم وردە وردە عێراقی خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان. لە کۆنفرانسی ئاشتی لە پاریس لە ساڵی ١٩١٩ عێراق بوو بە ژێر دەستەی بەیتانیا؛ و بڕیارەکەش جێبەجێ کرا لە ساڵی١٩٢٠. بەریتانییەکان بڕیاریاندا کە عێراق بکەن بەمەلیکییەت و [[فەیسەڵی یەکەم|مەلیک فەیسەڵیان]] دانا. مەلیک فەیسەڵ کە ھاوپەیمان بووە لەگەڵ بەریتانییەکان دژی تورکەکان. ناوچەی مووسڵ بوو بە پرسیارێکی ئاڵۆز لە نێوان عێراق و تورکیادا، بەڵام ([[نەتەوە یەکگرتووەکان|نەتەوەیەکگرتووەکان]]) کردیان بە خاکی عێراق لە ساڵی ١٩٢٥. لە جیاتی ئەوە بەریتانیا داوای لە عێراق کرد لە بڕیارێک کە لە ساڵی ١٩٢٣دا واژووکرا بوو کە بۆ ماوەی چوار ساڵ بەریتانیا لەوێ بمێنێتەوە بەڵام دەیان ویست زیاد بکرێت بۆ ٢٥ ساڵ و پارێزگاری لە کوردەکان بکەن لە عێراق. دەسەڵاتی ڕامیاری لە عێراق ھاتەدەستی عەرەبی سونی کە مایەتی، مەلیک فەیسەڵ سونی بووە و و بوونی ئەو چووەتەوە سەر ئایلەی ھاشمی. عەرەبی شیعەی زۆرینە دەسەڵاتی لێ کەم کرایەوە لەڕووی کۆمەڵایەتی و [[ئابوور]]یدا بەڵام کوردە سونییەکەمایەتییەکان دەسەڵاتی ڕامیاری خۆیان پتەوتر کرد. === سیستمی پاشایەتی عێراقی === سەربەخۆ بوونی پاشایەتی لە عێراق لە ساڵی ١٩٣٢ دانی بەرەسمی پێدانرا، لە ساڵی ١٩٣٣ مەلیک فەیسەڵی یەک مردو کوڕەکەی غازی ھاتە جێگای ئەو. غازی کێشەیەکی گەورەی ھەبوو لەگەڵ کوتلە ئایینییەکان و کەمەنەتەوەیەکان. غازی لە کارەساتێکی ئۆتۆمبێلدا لە ساڵی ١٩٣٩ گیانی لە دەست دا؛ کە فەیسەڵی دوو منداڵبوو بۆیە ئامۆزایەکی خۆی، [[ئەمیر]] ئەبدوڵڵا دانا بە مەلیک [[نووری سەعید]] کە ھاورێیەکی مەلیک فەیسەڵ بوو دەسەڵاتی وەزیرایەتی تەواوی لە دەستدا بوو لە سەردەمی پاشایەتیدا عێراق یەکێک بوو لە دامەزرێنەرەکانی نەتەوەیەگرتووەکانی عەرەب لە ساڵی١٩٤٥ و ھەمان ساڵ بوو بە ئەندام لە وڵاتە یەگرتووەکان. عێراق دژی پلانی دابەشکردنی [[فەلەستین]] بوو لە وڵاتە یەکگرتووەکان و بەشداری بەھێزی چەکداری شەڕی عەرەب و [[ئیسرائیل]] کرد لە ساڵی ١٩٤٨. بەرھەمھێنانی نەوت زیادی کرد و بۆڕی نەوت بۆ [[لوبنان]] و [[سووریا|سووریا]] دروست کران لە نێوان ساڵەکانی ١٩٤٩ بۆ ١٩٥٢، ئەوەش بۆ ھۆی پەرەسەندنی ئابووری وڵاتەکە. ئەو ھێزانەی کە دژی ڕژێم بوون زۆر بەخێرایی لە زیاد بووندا بوون، بەھۆی ناڕەزای دژی ڕژێم و بەڕازی نەبونی ھاوبەشیکردنی ڕژێم لە پەیمان نامەی بەغدا لە ساڵی ١٩٥٥. ھەروەھا لە بەر ئەوەی ڕژێمی نووری کەوتبووە پارە خواردن و بەرتیل خواردن و خەڵکی ڕامیاری دژ بە ئەو ئازارو [[ئەشکەنجە]] دەدران. لە ساڵی ١٩٥٨ کودەتایەک دژی مەلیکایەتی فەیسەڵی دوو نووری سەعید بەرپا بوو کە ناوی بە شۆڕشی ١٤ی ئەیلوول دانرا. لە کودە تایەکەدا مەلیک فەیسەڵی دوو، و ئەمیر ئەبدوڵڵا کوژران و نووری سەعید لە ڕێگای ھەڵاتندا کوژرا. === سەردەمی کۆماری لە ١٩٥٨ === لە ساڵی ١٩٥٨ سەردەمی مەلیکایەتی ڕووخا و وڵاتی عێراق دروست بوو و [[عەبدولکەریم قاسم]] ھاتە سەر دەسەڵات. قاسم بانگەوازی بیروڕای ئازادی دەکرد و پەیماننامەی بەغدای لە ساڵی ١٩٥٩ ھەڵوەشاندەوە. قاسم، بارزانی بانگ ھێشت کردەوە بۆ خاکی عێراق لە وڵاتی دەربەدەری [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ی ئەوکاتە. قاسم لە سەرەتادا ھاریکاری دەکرا لەلایەن عەرەبەکان و شوعییەکان ھەروەھا سەرۆک ھۆزەکانی کورد وەک [[بنەماڵەی بارزانی|بارزانی]] لە فەرمانڕەوایەتیی خۆیدا؛ بەڵام ئەو ھاریکارییە زۆر تەمەنی کورت بوو. گرژی لە نێوان قاسم و بارزانی دا دروست بوو لەسەر بەڕێوە بردنی [[ئۆتۆنۆمی]] کوردستان. ھەروەھا لەگەڵ کۆمۆنیستەکان بارو دۆخی ئاڵۆز بوو تاوای لێھات قاسم لەکودەتایەکی سەربازی لە ساڵی ١٩٦٣دا کوژرا. [[میری]]یەکی نوێ بە سەرۆکایەتی [[عەبدولسەلام عارف|عەبدولسەلام ئارف]] ھاتە سەر دەسەڵات. عەبدولسەلام ئارف لەکارەساتێکی کۆپتەردا لە ساڵی ١٩٦٦دا کوژرا. جەنەڕاڵ عەبدولرەحمان عارف کە برای عەبدولسەلام بوو ھاتە جێگای ئەو. لە ساڵی ١٩٦٨ عەبدولرحمان لە کودەتایەکدا لەسەر دەسەڵات لابردرا. === ڕژێمی بەعس === {{سەرەکی|ڕژێمی بەعس}} [[حیزبی بەعس]] دەسەڵاتی گرتە دەست و ژەنەراڵ [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] بوو بە [[سەرۆککۆماری عێراق]]. دروشمی حیزبی بەعس ئەوە بوو «یەکێتی حیزبی سۆسیالیستی عەرەبی بوو، لە دویشدا نیشتیمانی عەرەبی قسەی سەر زاریان بوو. دان پێدانان بەفەرمی بە مافەڕەواکانی کورد و ناوچە کوردییەکان، ئەوە بوو بەیانی ١١ ئازاری ١٩٧١لێ کەوتەوە، بەڵام ڕژێمی بەعس لە پەیمانەکانی خۆی پاشگەز بوووە [[ڕێکەوتننامەی جەزائیر|پەیمانی جەزائیر]]یان لە ساڵی ١٩٧٤ مۆرکرد لەگەڵ ئێران. لە پاش مردنی (کوشتنی) [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] لە ساڵی ١٩٧٩[[سەددام حوسێن]] ھاتە سەر دەسەڵات، کە دەمێک بوو دەسەڵاتی سەرەکی لە دەست دابوو. === شەڕی عێراق و ئێران === {{سەرەکی|شەڕی عێراق و ئێران}} شەڕەکە لە نێوان ئێران و عێراقدا ڕوویدا ئێران بەسەرکردایەتی [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] و عێراق بەسەرکردایەتی [[سەددام حوسێن]]، لە ساڵی ١٩٨٠ تا ١٩٨٨ شەڕەکە ٧ ساڵ و ١٠ مانگ و ١٦ ڕۆژی خایاند. لە ساڵی ١٩٨٠ عێراق دەیەویست، سنووری [[شەتەلعەرەب|شەتلعەرەب]] بگێرێتەوە بۆ خۆی کە لە ساڵی ١٩٧٤ عێراق دابووی بە ئێران لە بری ئەوەی ئێران ھاریکاری کوردەکان نەکات. عێراق ھاریکارییەکی تەواوی ھەبوو لەلایەن وڵاتە عەرەبییەکانەوە دژی شیعەی ئێران. لە شەرەکەدا [[ئەورووپا]] و [[ژاپۆن|یابان]] وڵاتی دوورگەی عەرەبی بەتایبەتی [[عەرەبستانی سعوودی|سعودیە]] ھاریکاری عێراقیان دەکرد بەپارە (قەرز) بە نزیکەی ٨٠ ملیارد دۆلاری ئەمریکی. دوای ڕاوەستانی شەڕ، وڵاتەکان دەیان ویست قەرزەکانی خۆیان لەگەڵ عێراق باس بکەن؛ بەڵام عێراق خۆی لە گێلی دەدا. ئەمریکا کە قەرزی نەدابوو بە عێراق لە جیاتی ئەوە قەرزی پێداو یارمەتی خواردەمەنی بە عێراق دەدا. ئەمریکا گەلێک کومپانیای نەوتی عێراقی کڕی و ھاوکاری ئەمریکا و عێراق زۆر گەرم بوو تا ئەو کاتەی عێراق لە ساڵی ١٩٩٠ [[کووەیت]]ی داگیر کرد، و لە ھەمان ساڵدا پەیمانی ئاشتی لە نێوان ئێران و عێراق مۆر کرا. دوو ھۆکاری ھێرشی عێراق بۆ سەر کووەیت، یەکەم: عێراق دەی گوت کووەیت سەر بە عێراق بووە و یەکێکە لە ناوچەکانی بەسڕە و ھۆکاری دووەم: داواکردنی کووەیت لە قەرزەکانی کە دابووی بە عێراق دژی شەڕی ئێران. ئەوە بوو ئەمریکا بە ڕەزامەندی وڵاتە یەکگرتووەکان لەگەڵ ھاوپەیمانییەکانی کە بەریتانیا، [[فەڕەنسا]] و پێنج وڵاتەکەی کەنداوی عەرەبی، [[میسر]]، [[سووریا|سووریا]] و [[مەغریب]] ھێرشیان کردە سەر عێراق. ئازادکردنی کووێت لە ١/١٧/ ١٩٩١ دەستی پێکرد و لە ٢٨ ی مانگی شوباتی ھەمان ساڵ شەڕ ڕاوەستا. ھاوپەیمانەکان کووەیتیان بە عێراق بەجێھێشت و سەرکەوتن، عێراق بە ھەموو مەرجێکی ئەمریکا ڕازی بوو. لەو مەرجانە نەمانی زۆری ھێزی سەربازی، داپڵۆساندنی چەکی قورس و دان پێنان بە وڵاتی کووێت. === ڕاپەرینی کوردەکان و شیعەکان === {{سەرەکی|ڕاپەڕین}} لە خواروی عێراقەوە شیعەکان و لە کوردستانیشەوە کوردەکان ھەلیان قۆستەوە بە کزبوونی ڕژێم و دەستیان کرد بە ڕاپەڕین. لە کوردستان لە ٥ ی مانگی ئازاری ١٩٩١ گەلی کورد بە ھاوکاری پێشمەرگە ڕاپەڕینی خۆیان دەست پێکرد لە شاری [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]]وە گەلی کورد ئەوەندە تامەزرۆی ئازادی بوو یەکگرتنەکی تەواوی خەڵکانی گرتپووەوە، ھەمووی یەک دەنگ یەک ھەڵوێست بێ ئەوەی بیر لە تەسکایەتی حیزبی یان کەسایەتی بکاتەوە. دروشمی خەبات و ئازادی بوو بۆ کوردستان. بۆ ماوەیەکی کەم گشت ناوچە کوردییەکان ئازاد کران بە [[کەرکووک]]یشەوە. === کۆڕەوی ١٩٩١ === ڕژێمی بەغدا لە خواروی عێراقەوە کەوت بۆ سەر گیانی شیعەکان و کوشتن و برین و بەکۆمەڵ کوشتن. لە خوارو ڕاپەرینی شیعەی تواندەوە و ھەموو ھێزەکەی خۆی کۆکردەوە بۆ سەر کوردستان، بەکۆپتەر و تۆپ و لەشکرەوە ھێرشی ھێنا، ئەوە بوو کۆڕەوە بەکۆمەڵەکەی چەند ملیۆنی لێ کەوتەوە. دەتوانین بڵێین خۆش بەختانە لەرێگەی میدیاکانەوە کارەساتە دڵتەزێنەکە گوێزرایەوە بۆ سەر شاشەی تەلەڤیزیۆنەکان لە گشت جیھاندا. ھێزە ھاوپەیمانەکان دوو ھێزی دژە فڕۆکەیەکانی عێراقیان دروست کرد، کە عێراق نەتوانێت جمووجۆڵی سەربازی و فڕۆکەیی لەم ناو چانەدا بەکاربھێنێت، ئەویش ھێڵی ٣٢ لە خوارەوە، و ھێڵی ٣٦ لە سەرەوە. == جوگرافیا == {{سەرەکی|جوگرافیای عێراق}} وڵاتی عێراق ڕووبەرەکەی نزیکەی ٤٥٣٫٥٠٠ کم، شوێنێکی گرنگی ھەیە لە جیھانی نوێدا لەبەر ئەوەی شوێنێکی جوگرافی بایەخ داری ھەیە و دەروانێت بە سەر بەشی ڕۆژھەڵاتی ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژھەڵاتی ناوەراست]]، ھەروەھا دەکەوێتە سەر پردێک [[زەوی]] ھەرسێ کیشوەرەکان بەیەکتر دەگەیەنێت [[ئەورووپا]]، [[ئاسیا]]، [[ئەفریقا]]، و ئاسانترین شوێن و ڕێگای وشکانی و ئاوییە کە بە ناوچە ئاوەدانەکاندا دەروات، عێراق بەشێکە لە ناوچەی یان لە ڕێگای (ھلال الخصیب) ئەم ناوچەیە دەست پێدەکات لە [[کەنداوی فارس]] و پاشان پێچ دەخواتەوە بەرەو عێراق و [[سووریا]] و [[فەلەستین]] و [[لوبنان]] و تا دەگاتە سەر [[دەریای ناوین|دەریای سپی ناوەراست]]. لە سەردەمی مێژووی کۆندا ئەم ناوچەیە ڕێگای بە یەکگەیشتنی نەتەوەکانی ڕۆژھەڵات بە [[ڕۆژاوا]] بوو. سەرەڕای پێشکەوتنی شارستانی و ھۆیەکانی گواستنەوە، عێراق گرنگی و تایبەتمەندی شوێنی خۆی پاراست، لەبەر ئەوەی ھەموو ڕێگاکان لە ناوچەی [[کەنداو]] کۆدەبێتەوە و ناوچەکانی باکوورو ڕۆژھەڵاتی [[کەنداوی فارس]] ناوچەی شاخاوی و سەختن سەرەڕای ئەوەی ناوچەی [[کەنداوی فارس]] شوێنێکی بازرگانی مامناوەندییە ئەویش لەبەر بوونی ڕێگاکانی ئاوی بەدەریای سوور و نۆکەندی سوێسدا؛ بەڵام باشووری عێراق گرنگییەکی تایبەتی ھەیە لەبەر ئەوەی ناوچەیەکی بازرگانی یان بەناوچەیەکی (ترانسێت)ە سەرەرای گرنگی شوێنەکەی وڵاتی عێراق لەرووی ئابوورییەوە بایەخی زۆری ھەیە چونکە مادەی سەرەتایی کانزایی زۆری تێدایە کە جیھانی نوێ پێویستییەتی، و عێراق لەڕووی کشتوکاڵییەوە گرینگی خۆی ھەیە بەتایبەتی لە بواری چاندنی دانەوێلە ([[گەنم]] و [[جۆ]])دا، سەرەرای بوونی چەندین جۆر [[کانزا]] و [[سامانی سروشتی]] تر. === سنوور === دەکەوێتە باشووری ڕوژئاوای [[ئاسیا]] و باکووری ڕوژھەلاتی نیشتمانی عەرەبی. [[تورکیا]] دەکەوێتە باکوورییەوە و لای ڕوژھەلاتی [[ئێران]]ە و ھەریەک لە [[سووریا]] و [[ئوردن]] و [[عەرەبستانی سعوودی]] دەکەونە ڕۆژاوایەوە، و [[کووەیت]] و [[کەنداوی فارس|کەنداوی عەرەبی]] لە باشوورییدان. {{شوێنی شار | باکووری ڕۆژاوا = {{flag|سووریا}} | شار باکوور = {{flag|تورکیا}} | باکووری ڕۆژھەڵات = {{flag|ئێران}} | شار ڕۆژھەڵات = {{flag|ئێران}} | ناوی شار = {{flag|عێراق}} | شار ڕۆژاوا = {{flag|ئوردن}} | باشووری ڕۆژھەڵات = {{flag|ئێران}} | باشووری ڕۆژاوا = {{flag|عەرەبستانی سەعوودی}} | شار باشوور = {{flag|کووەیت}}، {{flag|عەرەبستانی سەعوودی}} }} === بەرزی و نزمی === [[پەڕگە:Iraq Topography.png|وێنۆک|250px|نەخشەی تۆپۆگرافی عێراق]] لێکۆلینەوە لە فیسۆگرافیای وڵاتی عێراق کارێکی ئاسان نییە لەبەر ئەوەی لە سنووری ئەم ولاتە چەندین جۆر دیاردەی سروشتی ڕووی زەوی بە چاو دەبینین، ناوچە شاخاوییە بەرزەکان لە باکوور و باکووری ڕۆژھەڵاتدا کە لە ڕووی پێکھاتەوە بەشێکن لە زنجیرە چیاکانی ئەلپی لە ئەورووپادا پاشان بەرەو ئاسیا درێژدەبنەوە لە ناوچەکانی بێرنە لە ئیسپانیا تا دەگاتە چیاکانی الیوماس لە [[میانمار|بۆرما]]. بەشەکانی ڕۆژاوای عێراق بەشێکن لە بانەکانی نیمچە دوورگەی عەرەبی کە لە ڕووی جیۆلۆجییەوە لە تاوێری زۆر کەونن (بەردی کۆن)، و زۆر ڕەقن بەڵام، بەشەکانی ناوەراستی یان (دەشتەکانی دۆلی دیجلە و فورات) کە بە قووڕ و ڵیتە داپۆشراوە لە سەردەمی دووھەم و سێیەمی جیۆلوجی دروستبوون لەگەل دروستبوونی دەشتەکانی ھیند کە (کنج و سند) ناسراون ئەم دەشتانە زۆر نزمن، بەڵام ناوچەی زۆرگ چەند تایبەتمەندییەکی خۆی ھەیە کە جیا دەکرێتەوە لە ناوچەکانی تر ئەم ناوچەیە لە پێچی سادە پێک ھاتووە و لە نێوان ئەو پێچانەدا دەشتی فراوان ھەیە بۆیە ناتواندرێت لەگەل ناوچە شاخاوییە بەرزەکاندا یەک بخرێت، لەرووی بەرزی و نزمییەوە ناوچەی زوورگ جیاوازە لەگەل دەشتی نیشتەنی بۆیە ناتواندرێت لەگەل ئەم دەشتانەدا یەک بخرێت، بەڵام ناوچەی بانی ڕۆژاوا تەنھا بەشە یا ناوچەیە لە عێراقدا پێکھاتەکەی بەردی زۆر کۆنن کە بۆ سەردەمە کۆنەکان دەگەرێتەوە ئەم بەردانە بەبەردی کلس داپۆشراون کە پێک ھاتەکەی دەگەرێتەوە بۆ سەردەمی دووھەم و سێیەمی جیۆلۆجی. دواتر ئەو بەرگانە لە بەشەکانی ڕۆژاوا نەمان بەھۆی دامالینەوە ھەرچەندە لە ڕۆژاواوە بەرەو ڕۆژھەڵات بچین جۆری بەردەکان دەگۆرێت لە بەردی کۆنەوە بۆ بەردی نوێ و ئەگەر سەیری چینەکانی ئەم بەردانە بکەین لە بانی ڕۆژاوا لێژاییان زۆر کەمە چونکە دامالین زۆر کاری تێکردوون تەنھا لە ناوچەی (کارە) نەبێت لە ڕۆخەکانی ڕۆژھەڵاتی بانی ڕۆژاوا کە بەپێچی سادە کۆتاییان دێت و لە ھەندێ شوێندا تووشی شکان بوونەوە؛ بەڵام دەشتی نیشتەنی ھەموو بەشەکانی تەختن تەنھا بەشی ڕۆژاوای نەبێت کە ھەندێ بانی تێکەل بووە کە سەردەمی جیۆلۆجییەکەشی دەگەرێتەوە بۆ سەردەمی (میۆسین). عێراق لە ڕووی بەرز و نزمییەوە دابەش دەبێت بۆ چوار بەش؛ * [[ناوچەی شاخاوی]] لە عێراقدا * [[ناوچەی زوورگ]] * [[بانی ڕۆژاوا]] * [[دەشتی نیشتەنی]] === کەشوھەوا === [[پەڕگە:Dust Storm over Iraq.jpg|وێنۆک|220px|گەردەلوولی خۆڵاوی لە عێراقدا لە ٣٠ی تەممووزی ٢٠٠٩|alt=]] لەکاتی ھەر لێکۆلینەوەیەکی ئاووھەوادا پێویستە ڕەگەزەکانی ئاووھەوا وەربگرین وەکو ([[گەرمی]]، [[باران]]، [[با]]، پالەپەستۆ، [[شێ]]) بۆ دیاریکردنی ڕوخساری ئاووھەوای ھەرناوچەیەک و ھەر ھەرێمێکی جوگرافی. ھەندێک جارھۆکاری شوێن و دوورو نزیکی لە ڕووبەرە ئاوییەکان ڕۆلی خۆی دەبینێ بۆ دەستنیشانکردنی جۆری ئاووھە응애وا لە عێراقدا، پلەی گەرمی بەرزدەبێتەوە لەوەرزی ھاویندا پاشان نزم دەبێتەوە لە وەرزی زستاندا. 응애 بەرزی و پلەی گەرمی لەعێراقدا دەگەرێتەوە بۆچەند ھۆیەک وەک دووری شوێنەکەی لەرووبەرە ئاوییەکان و نزیکی لە ھێڵی یەکسانی و درێژی کاتژمێرەکانی ڕۆژ کە لە ھەندێ ڕۆژەکانی مانگی تەممووز (١٤٫٤) کاتژمێر و چوار دەقیقە دەبێت و ھەروەھا کەمی ڕێژەی شێ و ئاسمانی ساف (سامال). بەڵام نزمی لەزستاندا دەگەرێتەوە بۆ و بەرزی ونزمی ڕووی خاکەکەی و سەرەرای کاریگەری پالەپەستۆ و پەستانی کەش کە کار لەئاووھەواکەی دەکەن لەم وەرزەدا؛ بەڵام لەرووی بارانبارینەوە کە جۆری بارانی گەردەلولە (بابۆران) و ڕێژەکەش جی응애اوازە ئەویش بەپێی ئەندازەی ھاتنی ئەو (نەوالە شێیانە). جیاوازی بەرزی لە ئاستی ڕووی دەریاوە کە ڕێژەکەی لەنێوان(١٠ – ١٠٠ سم) دەبێت ھەر چەندە بەرەو باکوورو باکووری ڕۆژھەڵات برۆین بایەکەی لەجۆری باکووری ڕۆژاوایە خێرایییەکەی مام ناوەندییە بەدرێژایی ڕۆژەکانی سال، بەڵام لەباشوردا جۆری بایەکە دەگۆرێ بۆ بای باشووری ڕۆژھەڵات و عێراق بەزۆری لەژێر پالە پەستۆی بەرزی نیمچە خولگەیییە کە زالە بەسەر بیابانی گەورەی عەرەبی و نابێ کاریگەری بەرزی ونزمی لەبیربکەین بەتایبەتی لەناوچە شاخاوییەکاندا لەسەر ئاراستەی (با) و ڕێژەی باران و جۆری داباریندا؛ بۆیە ئاووھەوای عێراق دەکەوێتە ژێرکاریگەری کۆمەلێک گۆراوی ئاووھەوای جێگیر و ناجێگیر کە ئەوانەی دەبنەھۆی جیاوازی ئاووھەوا لەزستانەوە بۆھاوین و لەباکورەوە بۆ باشوور. [[پەڕگە:The Euphrates River-Iraq.jpg|وێنۆک|220px|ڕووباری فوڕات]] === دەرامەتی ئاو === مەبەست لەدەرامەتی ئاو لە عێراقدا ھەموو ئەو سەرچاوانە دەگرێتەوە کە لە سنوورەکەی دایە وەک: # ئاوی سەرزەوی: پێکدێت لەئاوی [[دیجلە|ڕووباری دیجلە]] و [[فورات|ڕووباری فورات]] و لقەکانیان و جۆگەکانیان و ([[شەتەلعەرەب|شەتولعەرەب]]) زۆربەی ئەم سەرچاوانە لە دەرەوەی سنووری عێراقن. گشت سەرچاوانە ھەمیشەیین تەنھا (ڕووخانە، عوزێم) نەبێت لە لقەکانی ڕووباری دیجلە. لەئەنجامی بوونی [[ڕووبار]]ەکان و لقەکانی کۆمەڵێک ڕووبار، چەندین بەست و بەنداو لەسەر ئەم سەرچاوانە دروستکراون وەک (بەستی سامەڕا، بەستی کووت) لەسەر ڕووباری دیجلە؛ و (بەستی حەدیسە و ڕەمادی و ھیندییە) لەسەر ڕووباری فوڕات. # باران وبەفر: ئەم درامەتە یەکێکە لە سەرچاوەکانی ھەموو جۆرە ئاوێک لە عێراق، بەھۆی بوونی بەفرو باران لە [[کێو|چیاکانی]] [[کوردستان]]، ڕووباری دیجلە و لقەکانی دروست بووە. # ئاوی ژێر زەوی: بەتیبەتی ئەم جۆرە ئاوە لە [[کوردستان]] زۆرە لەئەنجامی بارینی باران و بەفر. ھەروەھا جۆری بەردەکان ولێژی ناوچەکە یارمەتی کۆبوونەوەی ئاوی ژێر زەوی داوە، ڕێژەی ئاوی ژێر زەوی عێراق بەم شێوەیەیە: * ئاوی ناوچەی شاخاوی (ئاوی زۆرە). * ناوچەی زورگ (ئاوی کەمترە لە ناوچەی شاخاوی). * جاوچەی دەشتی نیشتەیی (ئاوی کەمە). * بانی جەزیرە: (ئاوی زۆرە) بەڵام تامی ناخۆشە بەھۆی بوونی ماددەی گۆگردیک و کالیسیۆمی تواوە. عێراق ھەر لەکۆندا بە وڵاتی یان دۆلی دوو ڕووبار ناسراوە ئەمەش وای کردووە گرنگییەکی ئابووری ھەبێت پاشان ببیتە ھۆی دروستبوونی چەندین شارستانییەتی == دانیشتووان == [[پەڕگە:Ethnoreligious Iraq.svg|وێنۆک|کۆمەڵە ڕەگەزی و ئایینییە سەرەکییەکان لە عێراقدا:{{ھن}} {{legend|#ffaaaa|شیعەی عەرەب}} {{legend|#aaffcc|سوننەی عەرەب}} {{legend|#eeffaa|[[کورد]]}} {{legend|#ccaaff|[[ئاشوور]]}} {{legend|#cdde87|[[یەزیدی]]}} {{legend|#ff9955|[[تورکمان]]}}]] بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠٢٣ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی عێراق ٤٢٬٩٦٣٬٠٠٠ کەس بووە،<ref>بەرنامەی «ڕێژەی دانیشتووان»</ref> کە دەکاتە ٠٫٤٨ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ١٩٫٩ ساڵە. ھەروەھا ٦٦ لەسەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> === ئایین === {{bar box | title=ئایینەکان لە عێراق<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران}}</ref> | titlebar=#ddd | left1='''ئایینەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|[[شیعە]]|black|٥٥٫٠}} {{bar percent|[[سوننە]]|green|٤٥٫٠}}}} === مێژووی سەرژمێرییەکان === دانیشتووانی عێراق لە ساڵی ١٨٦٦ لە سەردەمی [[عوسمانییەکان]] دواتر لە ساڵی (١٩٠٥ و ١٩١٩) ھەندێک ھەوڵ درا بۆ زانینی ژمارەی دانیشتووان لە عێراقدا لە ١٩٢١ ھەروەھا ١٩٢٣ ھەوڵێک لە ئارادا بوو بۆ زانینی ژمارەی دانیشتووان لە ویلایەتی مووسڵ وەکوو سەرژمێری لە ساڵی ١٩٢٧ سەرژمێری گشتی دانیشتووان ئەنجام درا بەڵام سەرکەوتوو نەبوو کە ژمارەی دانیشتووانی عێراق لەو سەرژمێرییەدا ٢٫٩٦٨٫٠٠٠ کەس بوو، کە ١٫٠٥١٫٠٠٠ کوڕ بوو، و ١٫٤٥٥٫٠٠٠ کچ بوو، لە ساڵی ١٩٣٤ دیسان ھەوڵ درا سەرژمێری ئەنجام بدرێت و ئەنجام درا بەڵام نەک بە واتای سەرژمێری گشتی چونکە ئامادەکاری باش بۆ نەکرابوو، بەڵام یەکەم سەرژمێری گشتی بەمانی سەرژمێری لە ساڵی ١٩٤٧ ئەنجام درا ماوەی یەک مانگ بەردەوام بوو کە تێدا ژمارەی دانیشتووان نزیکەی (٥٫٠٠٠٫٠٠٠) کەس بوو کە تێدا ڕێژەی گەشەی دانیشتووان ٢٫٦ بوو، دواتر بەرز بووەوە بۆ ٣٫٢ بەڵام یەکەم سەرژمێری ڕاست و دروست کە ئەنجام درا لە ساڵی ١٩٥٧ بوو [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] سەرپەرشتی دەکرد ئەو کەم و کوڕییانەی کەلە ساڵی ١٩٤٧دا ھەبوو چارەسەرکرا پسوولەکانی بە زمانی ([[عەرەبی]]، [[کوردی]]، [[ئینگلیزی]]، [[تورکمانی]]، [[تورکی]]) چاپ کرابوو. دواتر لە ساڵی ١٩٦٥ سەرژمێرییەکی تر ئەنجام درا کە زیاتر مەبەستێکی [[ڕامیاری]] لە دوواوە بوو بە تایبەتی لە کاتی یەکگرتنەوەی ھەرسێ وڵاتی [[میسر]] و [[سووریا]] و عێراق، ئەم سەرژمێرییە دوو ساڵ پێش وادەی خۆی ئەنجام درا کە بە لۆژیکێکی شۆڤینیانە ئەنجام درا سەرەڕای ئەوەی لەو سەردەمە بە تایبەتی لە دوای ساڵی ١٩٦١ شۆڕشی کورد بەرپابوو کە بووە ھۆی دروستبوونی شەڕ ھەروەھا ئاوارە بوونی خەڵکێکی زۆر، مەبەستی سەرەکیش لەو سەرژمێرییەدا کەمکردنەوەی ڕێژەی کورد بەتایبەتی لەو شوێنانەی کە نەتەوەکانی تری لێبوو وەکو تورکمان و عەرەب؛ کە ڕێژەی کورد بە جۆرێک کەم کرایەوە کەمتر لە ٢٥٪ بوو، ھەروەھا بەشێک لە ڕێکەوتنامەی ١١ی ئازار لە ساڵی ١٩٧٠ ئەنجامدانی سەرژمێری بۆ دیاریکردنی ناوچەی [[ئۆتۆنۆمی]] بۆ [[کوردستان]] سەرەرای تەواو بوونی کارەکانی لیژنەی سەرژمێری و مانگێک بەر لە ئەنجامدانی ئەم پرۆسەیە دواخرا بۆ کاتێکی نادیار، ئەوەبوو لە ساڵی ١٩٧٤ شەڕ دەستی پێکرد، لە ساڵی ١٩٧٥ [[ڕێکەوتننامەی جەزائیر|ڕێکەوتنامەی جەزائیر]] مۆر کرا لە نێوان [[میری]] شا و عێراق لەو سەردەمەدا. پاشان شۆڕشی کورد تێکچوو و زۆربەی گوندەکان تێکچوون چۆڵ کران و خەڵکەکە ڕاگوێزرانەوە بۆ کۆمەلگا زۆرە ملێیەکان و خوارووی عێراق، دواتر لە ساڵی ١٩٧٧ سەرژمێری ئەنجام درایەوە کە لەکاتی شەڕ و بارودۆخێکی ڕامیاری نالەباردا بوو، دواتر دوای ھەڵگیرسانی شۆڕشی عێراق – ئێران، لە ساڵی ١٩٨٧ سەرژمێری ئەنجام درا ئەوەبوو بارودۆخی کوردستان نالەبار بوو و گوندەکانی کوردستان ڕاگواسترانەوە کران بۆ [[کۆمەڵگا]] زۆرە ملێیەکان، دوا سەرژمێریش لە ساڵی ١٩٩٧ ئەنجام درا لەلایەن ڕێکخراوی خۆراکی جیھانی، ھەرچەندە سەرژمێرییەکی گشتی نەبوو کەم و کوڕی زۆریشی تێدابوو، بڕیار وابوو لە ٢٠٠٧ ئەنجام بدرێت سەرژمێری بەڵام لەبەر بارودۆخی ڕامیاری ئەنجام نەدرا. {| class="wikitable" border="١" |- style="text-align:center; background: #efefef; border-bottom:2px solid gray;" ! ژمارە ! ساڵ ! کوڕ ! کچ ! ڕێژەی گەشە |- | ١ | ١٩٤٧ | ٢٢٥٧ | ٢٥٥٩ | ٢٫٦ |- | ٢ | ١٩٥٧ | ٣١٥٥ | ٣١٤٤ | |- | ٣ | ١٩٦٥ | ٤١٠٥ | ٣٩٥٤ | |- | ٤ | ١٩٧٧ | ٦١٨٣ | ٥٨١٧ | ٣٫٢ |- | ٥ | ١٩٨٧ | ٨٣٩٦ | ٨٤٧٥ | |- |} بەپێی ئەم خشتەیەی سەرەوە تێکرای زۆر بوون و گەشەکردن بەرەو سەرەوە دەروات لە زیاد بوون دایە لە ١٩٤٧–١٩٥٧ (٢٫٦) بووە، دواتر گەیشتە (٣٫٢) لە (١٩٧٧ – ١٩٨٧) ھۆکارەکانی ئەم گەشە سەندنە سروشتییە بۆ جیاوازی لە نێوان ڕێژەی لەدایکبوون و مردووان دەگەرێتەوە. بۆ نموونە: لە ساڵی ١٩٨٠ تاکو ١٩٨٥ ڕێژەی لەدایکبوون ٤٤٫٠٠٠ بوو بەرامبەر ڕێژە مردن کە تەنھا ١٠٫٠٠٠ بوو واتا زیاد بوونی سروشتی ٣٫٤ بوو، ئەمەش ژمارەیەکی بەرزە ئەگەر بەراوورد بکەین لەگەڵ وڵاتانی تری عەرەبیدا لە ([[میسر]]- ٢٫٥)، لە ([[مەغریب]] – ٣٫٢)، لە ([[سوودان]] – ٣٫٨)، ([[توونس]] – ٢٫٥)، ([[یەمەن]] – ٣٫١)، ([[مۆریتانیا]] – ٢٫٨)، ([[لوبنان]] – ٢٫٤)، ([[عەرەبستانی سعوودی]] –٦٫٥)، ([[ئیمارات]] – ١٢٪)، ([[بەحرێن]] – ١٤٫٥)، تێکرای گەشەی ساڵانەی دانیشتووان؛ بەڵام چری دانیشتووان لە عێراقدا بەردەوام لە زیاد بووندایە. چڕی دانیشتووان لە ساڵی ١٩٤٧ تەنھا ١١ کەس بوو پاشان بەرز بووەوە بۆ ١٤ لە ساڵی ١٩٥٧ دواتر ١٨ لە ساڵی ١٩٦٥ پاشان ٢٨ لە ساڵی ١٩٧٧، ٣٧ لە ١٩٨٨، بەڵام ئەم ڕێژەیە جیاوازی ھەیە لە شوێنێک بۆ شوێنێکی تر. === پێکھاتەی تەمەنی دانیشتووان === بە شێوەیەکی گشتی دەتوانین سێ جۆر لە پێکھاتەی تەمەن دیاری بکەین: # ئەوانەی کە تەمەنیان لە ١٥ ساڵ کەمترە؛ ئەوەی یەکەم چینێکی بەکاربەر و مشەخۆرە بەڵام ئەو ڕێژەیە واتا کۆمەڵگا لە باری لاوی دایە، تێکرای ژمارەکەی لە ساڵی (١٩٨٧) ٧٫٣٨١٫٤٩٢ کەس بوو واتا ٤٥٪ کۆی دانیشتووان ئەمەش ڕێژەیەکی بەرزە. # ئەوانەی کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ تا ٦٤ ساڵە؛ کە گرینگترین چینەکانی کۆمەڵگایە و چینی بەرھەم ھێنە و چینەکانی تر لە ئەستۆ دەگرێت ژمارەی لە ساڵی (١٩٨٧) ٨٫١٨٠٫٢٦١ کەس بوو واتا ٥٠٪ کۆی گشتی دانیشتووان؛ بەڵام ئەگەر بەراووردی بکەین لەگەڵ ولاتانی تری جیھان کە لە ھەندێک وڵات دەگاتە ٥٦ ٪ تاکو ٦٠٪. # ئەوانەی تەمەنیان لە ٦٥ ساڵ بەرەو سەرەوەیە؛ چینی سێیەم وەک چینی یەکەم چینێکی بەکاربەرە کە ژمارەیەکی زۆری لە ژن و بێوەژن و پیر و پەککەوتەی تێدایە، کە تێکرای ژمارەکەی لە ساڵی ١٩٨٧ ٥٤٦٫٦٦٥ کەس بوو واتا ڕێژەکەی ٣٫٣٪ ھەمووی دانیشتووانی عێراق بوو، ئەم ڕێژەیەش کەمە ئەگەر بەراوورد بکەین لەگەڵ وڵاتانی تری جیھان. == دابەشبوونی کارگێڕی == عێراق دابەش دەبێت بۆ ١٩ ناوچەی کارگێڕی کە بە پارێزگا ناو دەبرێن، چوار لەم شارانە ([[سلێمانی]] و [[ھەولێر]] و [[دھۆک]] و [[ھەڵەبجە]]) دەکەونە ھەرێمی کوردستان لە عێراقدا: {| border="٠" |----- | * [[پارێزگای بەغدا|بەغدا]] * [[پارێزگای سەلاحەددین|سەلاحەددین]] * [[پارێزگای دیالە|دیالە]] * [[پارێزگای واسیت|واسیت]] * [[پارێزگای میسان|میسان]] * [[پارێزگای بەسرە|بەسرە]] | * [[پارێزگای زیقار|زیقار]] * [[پارێزگای موسەنا|موسەنا]] * [[پارێزگای قادسیە|قادسییە]] * [[پارێزگای بابل|بابل]] * [[پارێزگای کەربەلا|کەربەلا]] * [[پارێزگای نەجەف|نەجەف]] | * [[پارێزگای ئەنبار|ئەنبار]] * [[پارێزگای نەینەوا|نەینەوا]] * [[پارێزگای دھۆک|دھۆک]] * [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]] * [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] * [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] * [[پارێزگای ھەڵەبجە|ھەڵەبجە]] |} [[پەڕگە:Iraqi Governorates ckb.svg|ناوەڕاست|وێنۆک|400 px|پارێزگاکانی عێراق]] == پێشانگا == {{چینی ناوەند}} <gallery> پەڕگە:Tigris river Mosul.jpg|دیجلە لە [[مووسڵ]] پەڕگە:Ihstar Gate RB.JPG|دەروازەی عەشتار ٦٠٤ تا ٥٦٢ پ. ز بابلی دێرین پەڕگە:Boat on Euphrates.jpg|بەلەمێک لە شەتی عەرەب پەڕگە:Mustansiriya University CPT.jpg|قوتابخانەی موستەنسرییە لە بەغدا پەڕگە:Old city of Basra 1954.jpg|شاری بەسرەی دێرین پەڕگە:Kerbela Hussein Moschee.jpg|ئارامگەی حوسێن کوڕی عەلی لە کەربەلا </gallery> {{کۆتایی}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == کتێبنامە == {{refbegin|30em}} * {{cite encyclopedia |title=ʿErāq-E ʿAjam(ī) |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 5 |page=538 |last=Bosworth |first=C. E. |author-link=C. E. Bosworth |url=http://www.iranicaonline.org/articles/eraq-e-ajami |date=1998}} * Shadid, Anthony 2005. ''Night Draws Near''. Henry Holt and Co., [[New York City|NY]], US. {{ISBN|0-8050-7602-6}}. * Hanna Batatu, "The Old Social Classes and the Revolutionary Movements of Iraq", Princeton: [[Princeton University Press]], 1978. * [[Charles Glass]], "The Northern Front: A Wartime Diary"' Saqi Books, London, 2004. {{ISBN|0-86356-770-3}} * [https://web.archive.org/web/20050525231213/http://fax.libs.uga.edu/ds49x2xm465d/ A Dweller in Mesopotamia], being the adventures of an official artist in the garden of Eden, by Donald Maxwell, 1921 ''(a searchable facsimile at the University of Georgia Libraries; [[DjVu]] & [https://web.archive.org/web/20050906055955/http://fax.libs.uga.edu/DS49x2xM465D/1f/dweller_in_mesopotamia.pdf layered PDF] format)''. * [https://web.archive.org/web/20050402090804/http://fax.libs.uga.edu/DS49x2xW684B/ By Desert Ways to Baghdad], by Louisa Jebb (Mrs. Roland Wilkins) With illustrations and a map, 1908 (1909 ed.) ''(a searchable facsimile at the University of Georgia Libraries; [[DjVu]] & [https://web.archive.org/web/20050906060015/http://fax.libs.uga.edu/DS49x2xW684B/1f/desert_ways_to_baghdad.pdf layered PDF] format)''. * Benjamin Busch, "'Today is Better than Tomorrow'. A Marine returns to a divided Iraq", ''[[Harper's Magazine]]'', October 2014, pp.&nbsp;29–44. * [https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/notes/2009/N3248.pdf Global Arms Exports to Iraq 1960–1990, Rand Research report] * {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Robert |دوایین=Lyman |زنجیرە=Campaign |سەردێڕ=Iraq 1941: The Battles for Basra, Habbaniya, Fallujah and Baghdad |بڵاوکەرەوە=Osprey |شوێن=Oxford |ساڵ=٢٠٠٦|ژپنک=١-٨٤١٧٦-٩٩١-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Polk |یەکەم=William Roe |ساڵ=٢٠٠٥|سەردێڕ=Understanding Iraq |بڵاوکەرەوە=[[I.B. Tauris]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧١-٧٦٤-١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Simons |یەکەم=Geoff |ساڵ=١٩٩٦|سەردێڕ=Iraq: From Sumer to Saddam |بڵاوکەرەوە=[[St. Martin's Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٢-١٦٠٥٢-٤}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraqi Constitution |ناونیشان=http://www.iraqinationality.gov.iq/attach/iraqi_constitution.pdf |بڵاوکەرەوە=Ministry of Interior – General Directorate For Nationality |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠١٣|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٦|ref={{harvid|Iraqi Constitution}} |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161128152712/http://www.iraqinationality.gov.iq/attach/iraqi_constitution.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|بەستەری نووسەر=Charles R. H. Tripp |دوایین=Tripp |یەکەم=Charles R. H. |سەردێڕ=A History of Iraq |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٧٨٢٣-٤}} {{refend}} {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{پارێزگاکانی عێراق}} {{کۆمکاری عەرەبی}} {{تووڵی دەروازە|وڵاتەکان|ئاسیا|ڕۆژھەڵاتی ناوین|عێراق|کوردستان|جوگرافیا|کۆمەڵگا|ئیسلام}} {{پۆلی کۆمنز|Iraq}} [[پۆل:عێراق|عێراق]] [[پۆل:شام]] [[پۆل:ئەندامانی کۆمکاری عەرەبی]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا]] [[پۆل:مانگیلەی بەپیت]] [[پۆل:مێزۆپۆتامیا]] [[پۆل:وڵاتانی ڕۆژاوای ئاسیا]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو]] [[پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٣٢]] [[پۆل:کۆمارە فێدراڵەکان]] [[پۆل:وڵاتانی ئەندامی ئۆپێک]] [[پۆل:دەوڵەتە ئیسلامیەکان]] [[پۆل:دەوڵەتە دیکتاتۆرەکان]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٤]] fhzafmx3lonvznv80twr75ij7c7phnb 1589568 1589541 2026-06-11T04:22:59Z 1silent scientist 51740 پووچەڵکردنەوەی پێداچوونەوەی [[Special:Diff/1589541|1589541]] لە لایەن [[Special:Contributions/~2026-34276-78|~2026-34276-78]] ([[User talk:~2026-34276-78|لێدوان]]) ئێراق ستاندارد نییە 1589568 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی_وڵات |ناو_فەرمی = کۆماری عێراق |ناو_خۆماڵی = جُمْھُورِیَّةُ ٱلعِرَاقِ |ناوی_باو = عێراق |ئاڵا_وێنە = Flag of Iraq.svg |نیشانی_نەتەوەیی_وێنە = Coat of arms of Iraq.svg |دروژمی_نەتەوەیی = |سروودی_نیشتمانی = «نیشتمانی من» |سروودی_پاشایی = |نەخشە_وێنە = Iraq in its region.svg |نەخشە_سەردێڕ = |پایتەخت = [[بەغدا]] |latd= | latm= | latNS= = |longd= | longm= | longEW= = |شار_گەورەترین = [[بەغدا]]، [[مووسڵ]]، [[بەسرە]]، [[ھەولێر]] |زمانەکان_فەرمی = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] و [[زمانی کوردی|کوردی]] |زمانەکان_ناوچەیی = |جۆری_زمانەکان = |ڕەگەز_گرووپەکان = |جۆری_دەسەڵات = |پلەی_سەرۆک١ = [[سەرۆک کۆماری عێراق|سەرۆک کۆمار]] |ناوی_سەرۆک١ = [[نزار ئامێدی]] |پلەی_سەرۆک٢ = [[سەرۆک وەزیرانی عێراق|سەرۆک وەزیران]] |ناوی_سەرۆک٢ = [[عەلی زەیدی]] |پلەی_سەرۆک٣ = [[پێڕستی سەرۆکەکانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق|سەرۆک پەرلەمان]] |ناوی_سەرۆک٣ = [[ھەیبەت حەلبووسی]] |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات = سەربەخۆیی |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات = |ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ =١ی تشرینی یەکەم ١٩١٩ |ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = لە [[شانشینی عێراق]] |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ =٢٣ی ئاب ١٩٢١ |ڕووداوی_سەربەخۆیی٣ = لە [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٣ =٣ی تشرینی یەکەم ١٩٣٢ |ڕووداوی_سەربەخۆیی٤ = لە [[دامەزراندنی کۆمار]] |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٤ =١٤ی تەممووز ١٩٥٨ |پلە_ ڕووبەر =٤٣٨٣١٧ |ڕووبەر_ک. م. ٤گ = ١٦٩٢٣٤ |مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتووان = ٤٥٬٣٩٠٬٤١٥ |پلە_مەزەندەی_دانیشتووان = ٣٥ |ساڵی_مەزەندەی_دانیشتووان = ٢٠٢٣ |سەرژمێریی_دانێشتوان = ٤٥٫٤٠٧٫٨٩٥ |ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = ٢٠٢٤ |چڕیی_دانیشتووان_ک. م. ٤گۆش = ٢٦٨ |پلە_چڕیی_دانیشتووان = |دراو = [[دیناری عێراقی]] |کۆدی_دراو = IQD |کاتی_ناوچەیی = +٣ |قەرەبووی_کات = |لای_لێخوڕین = ڕاست |پاشگر_دۆمەین = [[.iq]] |کۆدی_تەلەفوون = +٩٦٤ }} '''عێراق'''<ref>(http://www.maajim.com/dictionary/عراق) من موقع المعاجم (http://www.maajim.com/)، واطلع علییە فی 10 مایو 2016، وجاء ڕسم الکلمة ھکذا العِرَاق {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نسخة مؤرشفة|ناونیشان=https://www.maajim.com/dictionary/عراق|ڕێکەوتی سەردان=4 أکتوبر 2020}}</ref> بە فەرمی '''کۆماری عێراق'''<ref>[https://www.iraqipresidency.net/ رئاسة جمهورية العراق] {{Webarchive}}</ref> ({{بە عەرەبی|جُمْهُورِيَّةُ ٱلعِرَاقِ}}) [[جیھانی عەرەب|وڵاتێکی ڕۆژھەڵاتی نێوەڕاستە]]، و بەپێی [[دەستووری عێراق]] بە [[کۆمار|کۆمارێکی]] [[پەرلەمان|پەرلەمانی]]ی [[فیدرالیزم|فیدراڵی]] دادەنرێت،<ref>المادة (1): جمھوریة العراق دولة اتحادیة واحدة مستقلة ذات سیادة کاملة، نظام الحکم فیھا جمھوری نیابی (برلمانی) دیمقراطی.</ref> لە نۆزدە پارێزگای [[دی فاکتۆ]] پێکھاتووە و پایتەختەکەی شاری [[بەغدا|بەغدایە]]. عێراق دەکەوێتە [[ڕۆژاوای ئاسیا]]<ref>[https://www.luventicus.org/alxrajt/ehsia/gnubehsia.html خریطە جنوب آسیا: البلدان وعواصم] {{Webarchive}}</ref> و یەکێکە لەو وڵاتانەی دەکەوێتە [[کەنداوی فارس|کەنداوی عەرەب]]ی. لە باشوورەوە لەگەڵ [[کووەیت]] و [[عەرەبستانی سعوودی|شانشینی عەرەبیی سعوودی]]،<ref>[https://arabic.cnn.com/middleeast/2014/01/12/saudi-iraq-history العراق والسعودیة.]</ref> لە باکووریشەوە لەگەڵ [[تورکیا]]<ref>[https://www.el-balad.com/943392 منورات ترکیة علی الحدود العراقیة] {{Webarchive}}</ref> و لە [[ڕۆژاوا]] لەگەڵ [[سووریا]] و [[ئوردن]]<ref>[https://www.alarabiya.net/ar/arab-and-world/syria/2014/01/05/داعش-یسعی-إلی-تأسیس-دولة-علی-الحدود-السوریة-العراقیة.html "داعش" یسعی لتأسیس دولة علی حدود سووریا والعراق] {{Webarchive}}</ref> و لە [[ڕۆژھەڵات]]ەوە لەگەڵ [[ئێران]] ھاوسنوورە. ئەندامی دامەزرێنەری [[کۆمکاری عەرەبی]]<ref>[https://www.arableagueonline.org/ جامعة الدول العربیة] {{Webarchive}}</ref> [[ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی|ڕێکخراوی کۆنفرانسی ئیسلامی]]<ref>[https://www.oic-oci.org/oicv2/states/ الدول الاعضاء] {{Webarchive}}</ref> و [[ئۆپێک]]ە. زۆربەی زەوییەکانی وڵاتەکە لە ئێستادا دەکەوێتە [[ھەرێمی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات|ناوچەی]] [[مێزۆپۆتامیا|میزۆپۆتامیا]] و ناوچەکە یەکەم ناوەندی شارستانییەتی لە [[جیھان|جیھاندا]] لەخۆگرتبوو کە دەکەوێتە نێوان ڕووباری [[دیجلە]] و [[فورات]] کە [[شارستانێتی]] [[سۆمەر|سۆمەرییە]]. ھەروەھا شوێنەواری سۆمەرییەکان لە ئێستادا دۆزرایەوە ویلایەتی [[کووەیت|کووێت]]<ref>[https://www.kuwaitarchaeology.org/ الآثار الموجودة فی جزیرة فیلکة] {{Webarchive}}</ref> [[بەحرەین]]<ref>[https://www.theregister.com/2010/12/09/ancient_dilmun_garden_eden_gulf_lost_civilisation/ الآثار السومریة 1] {{Webarchive}}</ref><ref>[https://hindunet.org/hindu_history/sarasvati/html/artefacts.htm الآثار السومریة 2] {{Webarchive}}</ref> و [[ئەھواز]] لە [[ئێران]]. مێزۆپۆتامیا پەیوەندی لەگەڵ [[شارستانێتی|شارستانییەتە]] کۆنەکانی [[میسر]] و [[ھیندستان]] ھەبووە.<ref>[https://hindunet.org/hindu_history/sarasvati/html/artefacts.htm اتصالات الحضارات القدیمة ببعضھا] {{Webarchive}}</ref> زۆر وڵات و شارستانییەتی فەرمانڕەوایەتیی خاکی عێراقیان دەکرد، کە گرنگترینیان بریتی بوون لە [[سۆمەر|سۆمەری]]، [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ]]، [[ئاشوور]]ی، [[ماد]]، [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی]]، [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]]، [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی|ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمانی]]، [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانییەکان]]، مەناتیرە، [[خەلافەتی ڕاشیدون|خەلافەتی ڕاشیدین]]، [[دەوڵەتی ئەمەوی|ئەمەوی]]، [[خەلافەتی عەباسی|عەبباسی]]، [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی]]، [[سەفەوییەکان|سەفەوی]]، [[ئەفشارییەكان|ئەفشاری]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] پاشان لە ژێر دەسەڵاتی [[شانشینی یەکگرتوو]] بووە. پاشان وڵاتی عێراق دامەزرا وەکوو [[شانشینی عێراق]]، پاشان [[یەکەمین کۆماری عێراق|یەکەم کۆماری عێراق]] دامەزرا پاشان [[دووەمین کۆماری عێراق]]، [[ڕژێمی بەعس|کۆماری ژێر دەسەڵاتی بەعس]]، پاشان دەسەڵاتی ئۆرھا (ئاوەدانکردنەوەی عێراق<ref>[http://alarabnews.com/alshaab/GIF/16-01-2004/a2.htm امریکا لا ترید عراقا آمنا وھذا ھو الدلیل:] {{Webarchive}}</ref>)، و دەسەڵاتی [[ھاوپەیمانیی دەسەڵاتی کاتی لە عێراق|کاتیی ھاوپەیمانان]]، پاشان [[حکوومەت]]ی کاتیی عێراق، پاشان حکوومەتی ڕاگوزەر، لە کۆتاییدا کۆماری پەرلەمانیی فیدراڵیی عێراق. ژمارەی دانیشتووانی کۆماری عێراق [[ساڵ|لە]] ساڵی ٢٠٢٠بە نزیکەی ٤٠٬١٥٠٬٠٠٠ کەس خەمڵێندراوە، کە بە (٥٠٫٥٠٪) بۆ پیاوان و (٤٩٫٥٪) بۆ ژنان دابەشکراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=العراق: عدد السکان یتجاوز 40 ملیون نسمة&nbsp;|ناونیشان=https://www.aa.com.tr/ar/الدول-العربیة/العراق-عدد-السکان-یتجاوز-40-ملیون-نسمة/2107332|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠٢١}}</ref> ڕێژەی [[عەرەب]] لە ٧٥–٨٠٪، کوردیش ١٥–٢٠٪ پێکدەھێنن لەکاتێکدا ئەوانەی کە ماونەتەوە (٥٪) [[ئاشوورییەکان|ئاشووری/سریا/کادان]]، [[تورکمانی عێراق|تورکمان]] و کەمینەکانی دیکەن، ئایینی زۆرینەی دانیشتووانی عێراق [[ئیسلام]]ە و ڕێژەکەیان دەگاتە ٩٥٪ی دانیشتووان.<ref name="مولد تلقائیا10">Casey, p.</ref><ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html The World Factbook] {{Webarchive}}</ref> کەمینە ئایینییەکان دەگەنە ٥٪ی دانیشتووان، کە زۆرینەیان [[کریستیان|خاچ پەرست]] کلدانن، ئایینەکانی دیکەش ھەن وەک ئایینەکانی مەندایی، [[ئێزدی]]، [[جوولەکایەتی|جوولەکە]]، [[یارسان]]ی، و [[ئایینی بەھایی|بەھایی]]. سەبارەت بە نەتەوەکانی عێراقیش بریتین لە [[عەرەب]]، [[کورد]]، [[تورکمان]]، [[ئاشوورییەکان|ئاشووری/سوریای/کلدانی]]، [[فەیلییەکان|کوردی فەیلی]]، کوردی ئێزدی، [[شەبەک|کوردی شەبەک]]، کوردی یارسانی (کاکەیی)، جوولەکە، [[چەرکەس]]ی عێراقی، [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنی]] عێراقی، [[دۆم|کاولییە]] (ڕۆمای عێراقی)، [[ئایینی بەھایی|بەھایی]]. عێراق وڵاتێکە پێکھاتەی زەوییەکەی جۆراوجۆرە؛ لە [[کێو|شاخ]] و [[دۆڵ]] و [[دارستان|دارستانەکانی]] [[باکوور]]ی عێراق و بەتایبەتی لە [[ھەرێمی کوردستان|ناوچەی کوردستان]]، تا گردەکانی زنجیرەی [[زنجیرەچیای حەمرین|گردەکانی حەمرین]] و لە دەشتە دەشتە بەپیتەکانی نیشتووی نێوان ڕووبارەکانی [[دیجلە]] و [[فورات]]ەوە تا [[بیابان]]ە وشکەکانی وەک: [[بیابانی سووریا]] و [[بیابانی عەرەبی|عەرەبی]]. چەندین دەریاچەی دەستکرد لە عێراقدا ھەن، وەک دەریاچەی تارتار، ئەلڕەزازا و ئەوانی تر، ھەروەھا دەریاچەی سروشتی ھەیە، وەک دەریاچەی سەوا لە بیابانی سەماوە لە [[پارێزگای موسەنا]]. [[پێغەمبەر]] [[ئیبراھیم]] لە عێراق لەدایکبووە، و خاکی چەندین پێغەمبەرە وەک [[یوونس]]، [[حیزقیل|حەزەقیل]]، [[دانیال]]، [[عوزەیر]]، [[ناحوم]]، حەنینا [[ئادەم]]، [[نووح]]، [[ھوود]]، [[ساڵح]]، [[زول کیفل]]، [[سولەیمان|سلێمان]]، و [[ئەیووب]] (ھەموو ئەمانە بەپێی بوونی مەزارگای ڕاستەقینە و سەرچاوە ئیسلامی و [[کریستیان|خاچ پەرست]] و [[جوو|جووەکان]])، و خاکی زۆرێک لە ئیمامەکانی موسڵمانانی [[سوننە]] و [[شیعە]]ن، وەک [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب]]، [[حوسێن کوڕی عەلی]] و [[عەبباس کوڕی عەلی|براکەی]]، [[محەممەد کوڕی حەسەن ئەلمەھدی]]، [[عەبدولقادری گەیلانی]]، [[ئەبووحەنیفە]]، و خاکی مەزارگای زۆرێک لە منداڵانی [[ئیمام]]ەکانی [[شیعە]] و [[ھاوەڵان|ھاوەڵانە]] وەکو [[سەلمانی فارسی]] و [[تابعین|شوێنکەوتووانی]]. لەڕووی جوگرافیاوە [[کەنداوی فارس]]ی تاکە بەندەری دەریایییە بۆ عێراق بۆ [[جیھان]]، بەو پێیەی درێژی کەنار دەریاکانی عێراق نزیکەی ٥٨ کیلۆمەتر دەبێت، ھەروەھا بەندەری ئوم قەسر لە [[بەسرە]] یەکێکە لە گرنگترین بەندەرەکانی عێراق کە ڕووی لە [[کەنداو]] کردووە.<ref>[https://www.arab-tourismorg.org/index.php/about-organization/states-members?id=318 میناء أم قصر المنفذ الخلیجی الوحید للعراق] {{Webarchive}}</ref> ڕووبارەکانی دیجلە و فورات لە باکووری عێراقەوە بەرەو باشووری تێدەپەڕن، کە بنەمای سەرھەڵدانی یەکەم ناوەندی شارستانی بوون لە جیھاندا کە بە [[مێزۆپۆتامیا]] ناودەبرێت، لەسەر دەستی [[ئەکەد|ئەکەدییەکان]] و [[سۆمەر|سۆمەرییەکان]] و [[ئاشوور|ئاشوورییەکان]] و [[بابل|بابلییەکان]]. لەنێو ئەو بەرھەمانەی کە شارستانییەتی مێزۆپۆتامیا بەرھەمی ھێنابوو داھێنانی پیت بوو لەلایەن [[سۆمەر|سۆمەرییەکانەوە]] بوو.<ref>[https://www.arab-tourismorg.org/index.php/about-organization/states-members?id=318 السومریون أول من اخترع الکلمات] {{Webarchive}}</ref> و دەرکردنی یەکەمین [[یاسا]]ی نووسراو لە [[مێژووی مرۆڤایەتی]]دا، لەوانە ئەوەی لە سەرچاوە مێژوویییەکاندا بە کۆدی [[یاساکانی حامۆرابی|حامۆرابی]] ناسراوە، لە سەرچاوە مێژوویەکان ئاماژە بەوەدراوە کە پێدەچێت عێراق خاوەنی یەکەم مۆزەخانەبووبێت لە جیھان بە ناوی ئەنگاڵدی-نانە<ref name="anzovin">Anzovin, item # 1824, p. 69 ''The first museum known to historians (circa 530 BCE) was that of Ennigaldi-Nanna, the daughter of Nabu-na'id (Nabonidus), the last king to Babylonia.''</ref><ref name="Casey">Casey, p.</ref><ref name="Harvey">Harvey, p. 20 ''Princess Ennigaldi-Nanna, collected antiques from the southern regions of Mesopotamia, which she stored in a temple at Ur – the first known museum in the world. ''</ref><ref name="Leon">Leon, pp. 36–37 ''...the first known museum.''</ref> زۆربەی سنوورە مۆدێرنەکانی عێراق لە ساڵی [[١٩٢٠]] لەلایەن [[کۆمەڵەی نەتەوەکان|کۆمەڵەی گەلانەوە]] داڕێژراون، کاتێک زەوییەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی]] بە [[پەیمانی سیڤەر]] دابەشکرا. عێراق خرایە ژێر دەسەڵاتی [[شانشینی یەکگرتوو]] لە ناوچەیەک کە پێی دەگوترا ژێرفەرمانیی [[شانشینی یەکگرتوو]] لە عێراق. لە [[١٩٢١|ساڵی ١٩٢١]] دەسەڵاتی [[پاشایەتی]] دامەزرا و [[شانشینی عێراق]] لە [[١٩٣٢|ساڵی ١٩٣٢]] سەربەخۆیی لە [[شانشینی یەکگرتوو]] بەدەستھێنا. لە [[١٩٥٨|ساڵی ١٩٥٨]]، دەسەڵاتی پاشایەتی ڕووخێنرا و کۆماری عێراق دامەزرا. [[حیزبی بەعسی عێراق|پارتی بەعسی عێراق]] لە [[١٩٦٨|ساڵی ١٩٦٨]] تا [[٢٠٠٣]] فەرمانڕەوایەتیی عێراقی کرد. دوای ئەوەی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] و ھاوپەیمانەکانی لە ساڵی ٢٠٠٣دا عێراقیان داگیرکرد، بەعس لە دەسەڵات دوورخرایەوە، پاشان حکوومەتێکی نوێی عێراق پێکھێنرا کە لە [[٢٠٠٥|ساڵی ٢٠٠٥]] ھەڵبژاردنی فرەیی پەرلەمانی ئەنجامدا. بوونی ئەمریکا لە عێراق لە [[٢٠١١|ساڵی ٢٠١١]] کۆتایی ھات،<ref name="cnn-dec11">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://edition.cnn.com/2011/12/17/world/meast/iraq-troops-leave/index.html|سەردێڕ=Deadly Iraq war ends with exit of last U.S. troops|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١}}</ref> بەڵام [[سەربزێویی عێراق (٢٠١١–٢٠١٣)|یاخیبوونی عێراق]] بەردەوام بوو و چڕتر بووەوە دوای ھاتنە ناوەوەی کۆمەڵێک [[تیرۆریزم|تیرۆریست]] لە [[سووریا]] و لەکاتی [[شەڕی ناوخۆیی سووریا|شەڕی ناوخۆی سووریا]]دا؛ و ٤٥٠ سەربازی ئەمریکی لە [[١٠ی حوزەیران]]ی [[٢٠١٥]] ڕەوانەی عێراق کران.<ref name="مولد تلقائیا2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Gordon|یەکەم=Michael|سەردێڕ=In Shift, U.S. Will Send 450 Advisers to Help Iraq Fight ISIS|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2015/06/11/world/middleeast/us-embracing-a-new-approach-on-battling-isis-in-iraq.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=[[نیویورک تایمز]]|ڕێکەوت=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}</ref>دوای ڕووخانی [[ڕژێمی بەعس]] لە عێراق کێشە و ناکۆکی لەسەر چۆنییەتی پێکھێنانی حکوومەتی نوێی عێراق دروست بوو؛ بۆیە سیستەمی پشکپشکێنە (لەسەر بنەمای [[ڕێباز]] و [[پارت]])پەیڕەوکرا. لە ساڵی [[٢٠١٤]] ژمارەیەک پارێزگا و ناوچەی عێراق کەوتنە دەست [[دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)|ڕێکخراوی تیرۆریستی داعش]]، بۆیە [[شەڕ]]ی ڕزگارکردنی ناوچەکان لە چنگی داعش سەریھەڵدا و لە [[٩ی کانوونی یەکەم|٩ی کانوونی دووەمی]] ٢٠١٧ ھەموو ئەو ناوچانەی کە لەلایەن ڕێکخراوەکەوە کۆنترۆڵکرابوون ئازادکران. لە [[١ی تشرینی یەکەم]]ی [[ساڵ|٢٠١٩]] چەندین خۆپیشاندان و ناڕەزایەتی گەورە ئەنجامدرا. [[عادل عەبدولمەھدی]]، سەرۆکی حکوومەتی چوارەمی پەرلەمانی عێراق لە [[٣٠ی تشرینی دووەم]]ی [[٢٠١٩]] نامەی دەستلەکارکێشانەوەی لە پۆستەکەی پێشکەش کرد، دواتر وڵات لە [[٢٢ی کانوونی یەکەم]]ی ھەمان [[ساڵ]]دا چووە دۆخێکی بۆشایی دەستوورییەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الفراغ الدستوری وغیاب السلطة&nbsp;|ناونیشان=https://iraqi-forum2014.com/اللجان/اللجنة-القانونیة/الفراغ-الدستوری-وغیاب-السلطة/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}{{بەستەری مردوو|url=https://iraqi-forum2014.com/اللجان/اللجنة-القانونیة/الفراغ-الدستوری-وغیاب-السلطة/ |date=ئازاری ٢٠٢٣}}</ref> و بۆشایی دەستووری لە [[٧ی ئایار]]ی [[٢٠٢٠]] بە پێکھێنانی [[حکوومەتی مستەفا کازمی|حکوومەتی کاتی مستەفا کازمی]] بۆ بەڕێوەبردنی عێراق بۆ ماوەیەکی کاتی کۆتایی ھات. لە [[١٠ی تشرینی یەکەم]]ی [[٢٠٢١]]، [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠٢١|ھەڵبژاردنی پێشوەختە]] ئەنجامدرا، بەڵام پێکھێنانی حکوومەت دواکەوت، بەو پێیەی ئەندامانی پەرلەمانی عێراق تا [[٢٧ی تشرینی یەکەم]]ی [[٢٠٢٢]] [[حکوومەتی محەممەد شیاع سوودانی|حکوومەتی نوێیان]] پێکنەھێنا، واتە زیاتر لە ساڵێکی تەواو دوای ھەڵبژاردنەکان. == مێژووی عێراق == {{سەرەکی|مێژووی عێراق}} عێراق لە مێژوودا بە وڵاتی دوو ڕووبار ناسراوە مێژووی ئەم ناوچەیە بۆ ١٠ ھەزار ساڵ زیاتر دەگەڕێتەوە خاوەن میژوویەکی زۆر دوور و درێژە سۆمەرییەکان ئەکەدییەکان ئاشوورییەکان بابلییەکان لە نەتەوە دێرینەکانی ئەم وڵاتەن خاوەنی شارستانییەتییەکی بەرز بووە لە مێژووی خۆیدا چەندین جار تووشی داگیرکاری و ھێرشی نەتەوەکان بووەتەوە لە سەردەمە جیاوازەکانی ئەمەش بەھۆی بوونی شوێنی عێراق وەک ناوچەیەکی جوگرافی گرینگ. ھەریەکە لە ساسانییەکان سەفەوییەکان عوسمانییەکان مەغۆلەکان مەمالیکەکان ئینگلیزەکان بۆ ماوەیەکی زۆر فەرمانڕەواییان لە عێراق کردووە دوایین ھێرش بۆ سەر عێراق لەلایەن ڕێکخراوی داعشەوە بوو کە توانی بۆ ماوەی سێ ساڵ چەندین ناوچەی گرینگی عێراق داگیر بکات. === دەسەڵاتی سۆمەرییەکان و ئاشوورییەکان === {{سەرەکی|سۆمەرییەکان|ئاشوورییەکان}} [[سۆمەر]]ییەکان دەسەڵاتی زۆریان ھەبوو لە خوارو ناوەڕاستی عێراقی ئێستادا، لە سەروەش گەلانی تری لێ دەژیان. لە سەردەمی ئامورابی لە ١٧٥٠ بۆ ١٧٩٢ پێش زایین لەگەڵ زۆربەی بەشەکانی تری یەکتریان گرت و بابلیشیان بە پایتەخت دانا، لە سەروشەوە ئاشورییەکان خەریکی بازرگانی بوون لەگەڵ [[ئاسیا]]دا. لە ١١٠–٥٠٠ پێش زایین [[بابل]] بەڕێوە دەچوو لەلایەن ڕۆژھەڵاتە ئاسیایییەکان، لە سەرو شەوە ئاشورییەکان دەمێکی باش دەسەڵاتیان ھەبوو تا ئەوکاتەی [[مووسڵ]] لەلایەن بابلییەکان و [[ماد|مادەکان]] (کوردەکان) لە ساڵی ٦١٢ پێش زایین دەستی بەسەردا گیرا. === دەسەڵاتداری فارسی === {{سەرەکی|ئێرانی مەزن}} بابل لەژێر دەسەڵاتی فارسدا (ئێران) بوون تا ئەو کاتەی [[ئەسکەندەری مەزن|ئەسکەندەری گەورە]] گرتی و پایتەختەکەی لە ڕۆژھەڵاتی خوارووی [[بەغدا]]ی ئێستادا بوو. === گرتنی عێراق لەلایەن عەرەبەوە === دوای وەفاتی [[محەممەد]] لە ساڵی ٦٣٢ خەلیفەی یەکەم [[ئەبووبەکر]] ھێرشێکی کرد دژی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانییەکان]] و ڕۆما. ئەوە بوو خواروی عێراقیان داگیرکرد و [[خالید کوڕی وەلید|خالیدی کوڕی وەلید]] سەرکردەی ھێرشەکە بووە. لە ساڵی ٦٣٤–٦٤٤ زایینی لەژێر دەسەڵاتی [[خەلیفە]]ی دووەم [[عومەری کوڕی خەتتاب|عومەر]] ھێزی خۆیان لەم دوو شارە کۆکردبوووە و [[مووسڵ]]یش لەژێر دەسەڵاتی ساسانییەکان دەرھێندرا و لە نەھاوەندیش دۆڕان بەم شێوەیە عەرەبەکان دەسەڵاتیان لە ڕۆژ ئاوا و ناوە ڕاستی [[ئێران]] ھەبوو بێجگە لە تەواوی عێراق. پەیوەندی لە نێوان عەرەبە مسوڵمانەکان و خەڵکی ناوچەکە باش پەرەی سەند. === ھاتنی ئەمەوییەکان بۆ عێراق === {{سەرەکی|دەوڵەتی ئەمەوی}} دوای کوشتنی خەلیفەی سێیەم [[عوسمان کوڕی عەفان|عوسمان]] لە ساڵی ٦٥٦ ئاڵۆزی پەیدا بوو لە ناو خەلیفەکاندا. لە بەسڕە لە ساڵی ٦٥٦ کێشە دروست بوو لە ناو مسوڵماناندا. ئیمامی ئەلی لە ساڵی ٦٦١دا شەھید کرا. ھەر دوای ئەو فەرماندەی موئاوییە لە سووریا بانگەوازی خەلافەتی خۆی کرد، ئەو بوو بەیەکەم خەلیفە لە [[دەوڵەتی ئەمەوی|ئەمەوییەکان]] کە پایتەختەکەی دیمەشق بوو. لە ساڵی ٦٨٠ یەزید ھاتە سەر دەسەڵات دوای مردنی موئاوییە ئەوەش بوو بەھۆی ناڕەزایی چەند گرووپێک و کەسێک لەوانە کوڕی دووەمی ئیمامی ئلی، حوسێن، کە لە پێشەوەی نارەزایەکان بوو. لە [[کەربەلا]] ئیمامی حوسێن لەگەڵ نزیکەی ٢٠٠ ئەسحابە شەھید کران. === خەلافەتی عەبباسی === {{سەرەکی|خەلافەتی عەبباسی}} لەکاتی [[دەوڵەتی ئەمەوی|خەلافەتی ئەمەوی]]دا گەلێک کودەتا لە عێراق کران یەکێک لە نەوەکانی مامی پێغەمبەر عەباس (ئەبو موسلیم) کەپشت گیرییەکی زۆری ھەبوو لەلایەن ئەو ھێزانەی کە دژی خەلافەتی ئەمەوی بوون بەتایبەتی لەلایەن [[شیعە]]کانەوە. لە ساڵی ٧٤٧ ھێزی دەبوو موسلیم لە یەکیاندا لەگەڵ ئەمەوییەکان ئەوە بوو سەرکەوتن و عێراقیان گرت و بوو بە یەکەم خەلافەی عەباسییەکان لە بەغدا. لەژێر دەسەڵاتی حەوت خەلافەتی یەکەمی عەباسیدا بەغداد بوو بە سەنتەری دەسەڵات، لەوێ زانست و فەیلەسوفی و ڕۆشنبیری و بازرگانی گەشەیەکی چاکی کرد. خەلافەتی عەباسی دەسەڵاتی جگە لە عێراق و [[ئیسپانیا]] و [[باکووری ئەفریقا]]، [[سووریا]]، [[کەنداوی فارس|کەنداوی عەرەبی]]، [[ئێران]] و گەلێک ناوچە لە [[ئاسیای ناوەندی|ئاسیای ناوەراست]] و [[ھیندستان]] گرتەوە. لە ساڵی ٩٤٥ بەغدا داگیرکرا لەلایەن بویودییەکان کە شیعە بوون. لە ساڵی ١٠٥٥ تورکەکان ([[دەوڵەتی سەلجووقی|سەلجووقییەکان]]) کە سوننی بوون دەستیان بە سەر بیودەکاندا گرت. لەلایەن عەباسییەکانەوە سەرکردەی سەلجوقییەکان توغریل بەگ بەناوی پادشای ڕۆژھەڵات ناو دەبرد. لەژێر دەسەڵاتی سەلجوقی بە سەرکردایەتی مالیک شا فەرمان ڕەوایەتی خۆی گەورە کرد بۆ ڕۆژھەڵاتی دەریایی ناوەڕاست و ئاسیای بچووک و گەلێک بەش لە کەنداوی فارس. لە ھەمان کاتدا عێراق لە پێشکەوتندا بوو لەبارەی ڕۆشنبیری و زانستیدا لە دوای مردنی مالیک ویلایەتەکە ھەڵوەشایەوە. === ھاتنی مەغۆلەکان === {{سەرەکی|ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل}} لە ساڵی ١٢٥٨ مەغۆلەکان ھێزی داگیرکەری خۆیان بەرەو بەغدا کەوتوونەڕێ و داگیریان کرد. نەوەی [[چەنگیزخان]]، [[ھۆلاکۆ خان|ھولاکۆ]]، دەستی کرد بەلەسێدارەدانی ئاخیر خەلیفەی عەباسی؛ و مرۆڤی زاناولێزان، نیگارکێش، [[شاعیر|ھۆنەر]] و مرۆڤی بە ئایینی لەسێدارەدان ھەروەھا شتەکانی لێتێکدان. عێراق بەڕێوە دەچوو لە [[تەورێز]]ەوە لە ئێران. دوای سەرکردەی [[مەغۆل]] ئەبووسەعید لە ساڵی ١٣٣٥ مرد، فەرماندەی جەلایل دەسەڵاتیان گرتە دەست لە عێراق تا ئەو کاتەی سەرکردەیەکی مەغۆلەکان [[تەیموورلەنگ]] بوو، بەغدای لە ساڵی ١٤٠١ داگیرکردەوە؛ و زۆر لە خەڵکانی ئەوێی لە سێدارەدا. لەماوەی ساڵی ١٤٠٠دا عێراق لە بارێکی ڕامیاری ئاڵۆزدا بوو لەڕووی [[ئابووری]] و ژیانی کۆمەڵایەتی. === سەفەوی و عوسمانی === {{سەرەکی|سەفەوییەکان|عوسمانییەکان|مەمالیکی عێراق}} لە سەرەتای ١٥٠٠ عێراق داگیرکرا لەلایەن تورکیا و فەرمانرەوای شیعەی تورکی ([[سەفەوییەکان]]). لە ساڵی ١٥٣٤ عێراق داگیرکرایەوە لەلایەن ئیسلامە سونییەکانی عوسمانی کە [[ئەستەمبوڵ]]یان پایتەخت بوو. لە عێراق سێ ناوچە دروست بوو بەغدا، [[مووسڵ]] و [[بەسرە]]، کە بەڕێوە دەچوون لەلایەن سێ پاشاوە کە [[سوڵتان]] لە ئەستەمبوڵ بۆخۆی دەست نیشانی کرد بوون؛ بەڵام عوسمانییەکان وڵاتەکەیان بەشێوەیەکی کەم و کوڕی و بێسەرووبەر بەڕێوە دەبرد بۆیە سەفەوییەکان لە ساڵی ١٦٢٣ توانیان عێراق بگرنەوە. لە ساڵی ١٦٣٨ دیسانە کە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] بە سەرکردەی عوسمان [[مورادی چوارەم|مرادی چوارەم]]، ھەرسێک ناوچەکەیان گرتنەوە. عوسمانییەکان لە عێراق بوون تا ساڵی ١٩١٨ بەڵام لە زۆر کاتدا، و لە زۆر شوێندا ناوچەی سەربەخۆ ھەبوو. لەوانە کوردەکان فەرمان ڕەوای بابان دەسەڵاتی خستە ژێر دەستی خۆی لە سەرووی عێراق لە کۆتای ١٦٠٠ دا. لە ناوچەکانی بەسڕەدا زۆر ناوچە بە دەست [[شێخ]]ەکانی ناوچەکەدا بوون. لە ساڵی ١٧٠٤ حەسەن پاشا لە بەغدا سەرکردایەتییەکی ناوچەی دامەزراند، کە تا ساڵی ١٨٣١مایەوە. لە کۆتای ١٨٩٠دا و لە سەرەتای ١٩٠٠ کێبڕکێی گرنگی [[بەریتانیای مەزن|بەریتانییەکان]] و [[ئەڵمانیا|ئەڵمانییەکان]] لە عێراق بوو. ئەڵمانییەکان ڕێگایان پێدرا بوو لەلایەن سوڵتانەوە لە [[ئەستەمبوڵ]] کە ھێڵی شەمەندەفەر ڕاکێشێ بۆ بەغدا. ئەوەش لەلایەن بەریتانییەکانەوە وەکوو دژایەتییەک دەبینرا دژی دەسەڵاتی خۆیان لە ھیند و [[ئەفغانستان]]. === جەنگی جیھانی یەکەم و عێراق === {{سەرەکی|جەنگی جیھانیی یەکەم}} بەریتانییەکان لە شەڕی جەنگی جیھانی یەکەم وردە وردە عێراقی خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان. لە کۆنفرانسی ئاشتی لە پاریس لە ساڵی ١٩١٩ عێراق بوو بە ژێر دەستەی بەیتانیا؛ و بڕیارەکەش جێبەجێ کرا لە ساڵی١٩٢٠. بەریتانییەکان بڕیاریاندا کە عێراق بکەن بەمەلیکییەت و [[فەیسەڵی یەکەم|مەلیک فەیسەڵیان]] دانا. مەلیک فەیسەڵ کە ھاوپەیمان بووە لەگەڵ بەریتانییەکان دژی تورکەکان. ناوچەی مووسڵ بوو بە پرسیارێکی ئاڵۆز لە نێوان عێراق و تورکیادا، بەڵام ([[نەتەوە یەکگرتووەکان|نەتەوەیەکگرتووەکان]]) کردیان بە خاکی عێراق لە ساڵی ١٩٢٥. لە جیاتی ئەوە بەریتانیا داوای لە عێراق کرد لە بڕیارێک کە لە ساڵی ١٩٢٣دا واژووکرا بوو کە بۆ ماوەی چوار ساڵ بەریتانیا لەوێ بمێنێتەوە بەڵام دەیان ویست زیاد بکرێت بۆ ٢٥ ساڵ و پارێزگاری لە کوردەکان بکەن لە عێراق. دەسەڵاتی ڕامیاری لە عێراق ھاتەدەستی عەرەبی سونی کە مایەتی، مەلیک فەیسەڵ سونی بووە و و بوونی ئەو چووەتەوە سەر ئایلەی ھاشمی. عەرەبی شیعەی زۆرینە دەسەڵاتی لێ کەم کرایەوە لەڕووی کۆمەڵایەتی و [[ئابوور]]یدا بەڵام کوردە سونییەکەمایەتییەکان دەسەڵاتی ڕامیاری خۆیان پتەوتر کرد. === سیستمی پاشایەتی عێراقی === سەربەخۆ بوونی پاشایەتی لە عێراق لە ساڵی ١٩٣٢ دانی بەرەسمی پێدانرا، لە ساڵی ١٩٣٣ مەلیک فەیسەڵی یەک مردو کوڕەکەی غازی ھاتە جێگای ئەو. غازی کێشەیەکی گەورەی ھەبوو لەگەڵ کوتلە ئایینییەکان و کەمەنەتەوەیەکان. غازی لە کارەساتێکی ئۆتۆمبێلدا لە ساڵی ١٩٣٩ گیانی لە دەست دا؛ کە فەیسەڵی دوو منداڵبوو بۆیە ئامۆزایەکی خۆی، [[ئەمیر]] ئەبدوڵڵا دانا بە مەلیک [[نووری سەعید]] کە ھاورێیەکی مەلیک فەیسەڵ بوو دەسەڵاتی وەزیرایەتی تەواوی لە دەستدا بوو لە سەردەمی پاشایەتیدا عێراق یەکێک بوو لە دامەزرێنەرەکانی نەتەوەیەگرتووەکانی عەرەب لە ساڵی١٩٤٥ و ھەمان ساڵ بوو بە ئەندام لە وڵاتە یەگرتووەکان. عێراق دژی پلانی دابەشکردنی [[فەلەستین]] بوو لە وڵاتە یەکگرتووەکان و بەشداری بەھێزی چەکداری شەڕی عەرەب و [[ئیسرائیل]] کرد لە ساڵی ١٩٤٨. بەرھەمھێنانی نەوت زیادی کرد و بۆڕی نەوت بۆ [[لوبنان]] و [[سووریا|سووریا]] دروست کران لە نێوان ساڵەکانی ١٩٤٩ بۆ ١٩٥٢، ئەوەش بۆ ھۆی پەرەسەندنی ئابووری وڵاتەکە. ئەو ھێزانەی کە دژی ڕژێم بوون زۆر بەخێرایی لە زیاد بووندا بوون، بەھۆی ناڕەزای دژی ڕژێم و بەڕازی نەبونی ھاوبەشیکردنی ڕژێم لە پەیمان نامەی بەغدا لە ساڵی ١٩٥٥. ھەروەھا لە بەر ئەوەی ڕژێمی نووری کەوتبووە پارە خواردن و بەرتیل خواردن و خەڵکی ڕامیاری دژ بە ئەو ئازارو [[ئەشکەنجە]] دەدران. لە ساڵی ١٩٥٨ کودەتایەک دژی مەلیکایەتی فەیسەڵی دوو نووری سەعید بەرپا بوو کە ناوی بە شۆڕشی ١٤ی ئەیلوول دانرا. لە کودە تایەکەدا مەلیک فەیسەڵی دوو، و ئەمیر ئەبدوڵڵا کوژران و نووری سەعید لە ڕێگای ھەڵاتندا کوژرا. === سەردەمی کۆماری لە ١٩٥٨ === لە ساڵی ١٩٥٨ سەردەمی مەلیکایەتی ڕووخا و وڵاتی عێراق دروست بوو و [[عەبدولکەریم قاسم]] ھاتە سەر دەسەڵات. قاسم بانگەوازی بیروڕای ئازادی دەکرد و پەیماننامەی بەغدای لە ساڵی ١٩٥٩ ھەڵوەشاندەوە. قاسم، بارزانی بانگ ھێشت کردەوە بۆ خاکی عێراق لە وڵاتی دەربەدەری [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ی ئەوکاتە. قاسم لە سەرەتادا ھاریکاری دەکرا لەلایەن عەرەبەکان و شوعییەکان ھەروەھا سەرۆک ھۆزەکانی کورد وەک [[بنەماڵەی بارزانی|بارزانی]] لە فەرمانڕەوایەتیی خۆیدا؛ بەڵام ئەو ھاریکارییە زۆر تەمەنی کورت بوو. گرژی لە نێوان قاسم و بارزانی دا دروست بوو لەسەر بەڕێوە بردنی [[ئۆتۆنۆمی]] کوردستان. ھەروەھا لەگەڵ کۆمۆنیستەکان بارو دۆخی ئاڵۆز بوو تاوای لێھات قاسم لەکودەتایەکی سەربازی لە ساڵی ١٩٦٣دا کوژرا. [[میری]]یەکی نوێ بە سەرۆکایەتی [[عەبدولسەلام عارف|عەبدولسەلام ئارف]] ھاتە سەر دەسەڵات. عەبدولسەلام ئارف لەکارەساتێکی کۆپتەردا لە ساڵی ١٩٦٦دا کوژرا. جەنەڕاڵ عەبدولرەحمان عارف کە برای عەبدولسەلام بوو ھاتە جێگای ئەو. لە ساڵی ١٩٦٨ عەبدولرحمان لە کودەتایەکدا لەسەر دەسەڵات لابردرا. === ڕژێمی بەعس === {{سەرەکی|ڕژێمی بەعس}} [[حیزبی بەعس]] دەسەڵاتی گرتە دەست و ژەنەراڵ [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] بوو بە [[سەرۆککۆماری عێراق]]. دروشمی حیزبی بەعس ئەوە بوو «یەکێتی حیزبی سۆسیالیستی عەرەبی بوو، لە دویشدا نیشتیمانی عەرەبی قسەی سەر زاریان بوو. دان پێدانان بەفەرمی بە مافەڕەواکانی کورد و ناوچە کوردییەکان، ئەوە بوو بەیانی ١١ ئازاری ١٩٧١لێ کەوتەوە، بەڵام ڕژێمی بەعس لە پەیمانەکانی خۆی پاشگەز بوووە [[ڕێکەوتننامەی جەزائیر|پەیمانی جەزائیر]]یان لە ساڵی ١٩٧٤ مۆرکرد لەگەڵ ئێران. لە پاش مردنی (کوشتنی) [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] لە ساڵی ١٩٧٩[[سەددام حوسێن]] ھاتە سەر دەسەڵات، کە دەمێک بوو دەسەڵاتی سەرەکی لە دەست دابوو. === شەڕی عێراق و ئێران === {{سەرەکی|شەڕی عێراق و ئێران}} شەڕەکە لە نێوان ئێران و عێراقدا ڕوویدا ئێران بەسەرکردایەتی [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] و عێراق بەسەرکردایەتی [[سەددام حوسێن]]، لە ساڵی ١٩٨٠ تا ١٩٨٨ شەڕەکە ٧ ساڵ و ١٠ مانگ و ١٦ ڕۆژی خایاند. لە ساڵی ١٩٨٠ عێراق دەیەویست، سنووری [[شەتەلعەرەب|شەتلعەرەب]] بگێرێتەوە بۆ خۆی کە لە ساڵی ١٩٧٤ عێراق دابووی بە ئێران لە بری ئەوەی ئێران ھاریکاری کوردەکان نەکات. عێراق ھاریکارییەکی تەواوی ھەبوو لەلایەن وڵاتە عەرەبییەکانەوە دژی شیعەی ئێران. لە شەرەکەدا [[ئەورووپا]] و [[ژاپۆن|یابان]] وڵاتی دوورگەی عەرەبی بەتایبەتی [[عەرەبستانی سعوودی|سعودیە]] ھاریکاری عێراقیان دەکرد بەپارە (قەرز) بە نزیکەی ٨٠ ملیارد دۆلاری ئەمریکی. دوای ڕاوەستانی شەڕ، وڵاتەکان دەیان ویست قەرزەکانی خۆیان لەگەڵ عێراق باس بکەن؛ بەڵام عێراق خۆی لە گێلی دەدا. ئەمریکا کە قەرزی نەدابوو بە عێراق لە جیاتی ئەوە قەرزی پێداو یارمەتی خواردەمەنی بە عێراق دەدا. ئەمریکا گەلێک کومپانیای نەوتی عێراقی کڕی و ھاوکاری ئەمریکا و عێراق زۆر گەرم بوو تا ئەو کاتەی عێراق لە ساڵی ١٩٩٠ [[کووەیت]]ی داگیر کرد، و لە ھەمان ساڵدا پەیمانی ئاشتی لە نێوان ئێران و عێراق مۆر کرا. دوو ھۆکاری ھێرشی عێراق بۆ سەر کووەیت، یەکەم: عێراق دەی گوت کووەیت سەر بە عێراق بووە و یەکێکە لە ناوچەکانی بەسڕە و ھۆکاری دووەم: داواکردنی کووەیت لە قەرزەکانی کە دابووی بە عێراق دژی شەڕی ئێران. ئەوە بوو ئەمریکا بە ڕەزامەندی وڵاتە یەکگرتووەکان لەگەڵ ھاوپەیمانییەکانی کە بەریتانیا، [[فەڕەنسا]] و پێنج وڵاتەکەی کەنداوی عەرەبی، [[میسر]]، [[سووریا|سووریا]] و [[مەغریب]] ھێرشیان کردە سەر عێراق. ئازادکردنی کووێت لە ١/١٧/ ١٩٩١ دەستی پێکرد و لە ٢٨ ی مانگی شوباتی ھەمان ساڵ شەڕ ڕاوەستا. ھاوپەیمانەکان کووەیتیان بە عێراق بەجێھێشت و سەرکەوتن، عێراق بە ھەموو مەرجێکی ئەمریکا ڕازی بوو. لەو مەرجانە نەمانی زۆری ھێزی سەربازی، داپڵۆساندنی چەکی قورس و دان پێنان بە وڵاتی کووێت. === ڕاپەرینی کوردەکان و شیعەکان === {{سەرەکی|ڕاپەڕین}} لە خواروی عێراقەوە شیعەکان و لە کوردستانیشەوە کوردەکان ھەلیان قۆستەوە بە کزبوونی ڕژێم و دەستیان کرد بە ڕاپەڕین. لە کوردستان لە ٥ ی مانگی ئازاری ١٩٩١ گەلی کورد بە ھاوکاری پێشمەرگە ڕاپەڕینی خۆیان دەست پێکرد لە شاری [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]]وە گەلی کورد ئەوەندە تامەزرۆی ئازادی بوو یەکگرتنەکی تەواوی خەڵکانی گرتپووەوە، ھەمووی یەک دەنگ یەک ھەڵوێست بێ ئەوەی بیر لە تەسکایەتی حیزبی یان کەسایەتی بکاتەوە. دروشمی خەبات و ئازادی بوو بۆ کوردستان. بۆ ماوەیەکی کەم گشت ناوچە کوردییەکان ئازاد کران بە [[کەرکووک]]یشەوە. === کۆڕەوی ١٩٩١ === ڕژێمی بەغدا لە خواروی عێراقەوە کەوت بۆ سەر گیانی شیعەکان و کوشتن و برین و بەکۆمەڵ کوشتن. لە خوارو ڕاپەرینی شیعەی تواندەوە و ھەموو ھێزەکەی خۆی کۆکردەوە بۆ سەر کوردستان، بەکۆپتەر و تۆپ و لەشکرەوە ھێرشی ھێنا، ئەوە بوو کۆڕەوە بەکۆمەڵەکەی چەند ملیۆنی لێ کەوتەوە. دەتوانین بڵێین خۆش بەختانە لەرێگەی میدیاکانەوە کارەساتە دڵتەزێنەکە گوێزرایەوە بۆ سەر شاشەی تەلەڤیزیۆنەکان لە گشت جیھاندا. ھێزە ھاوپەیمانەکان دوو ھێزی دژە فڕۆکەیەکانی عێراقیان دروست کرد، کە عێراق نەتوانێت جمووجۆڵی سەربازی و فڕۆکەیی لەم ناو چانەدا بەکاربھێنێت، ئەویش ھێڵی ٣٢ لە خوارەوە، و ھێڵی ٣٦ لە سەرەوە. == جوگرافیا == {{سەرەکی|جوگرافیای عێراق}} وڵاتی عێراق ڕووبەرەکەی نزیکەی ٤٥٣٫٥٠٠ کم، شوێنێکی گرنگی ھەیە لە جیھانی نوێدا لەبەر ئەوەی شوێنێکی جوگرافی بایەخ داری ھەیە و دەروانێت بە سەر بەشی ڕۆژھەڵاتی ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژھەڵاتی ناوەراست]]، ھەروەھا دەکەوێتە سەر پردێک [[زەوی]] ھەرسێ کیشوەرەکان بەیەکتر دەگەیەنێت [[ئەورووپا]]، [[ئاسیا]]، [[ئەفریقا]]، و ئاسانترین شوێن و ڕێگای وشکانی و ئاوییە کە بە ناوچە ئاوەدانەکاندا دەروات، عێراق بەشێکە لە ناوچەی یان لە ڕێگای (ھلال الخصیب) ئەم ناوچەیە دەست پێدەکات لە [[کەنداوی فارس]] و پاشان پێچ دەخواتەوە بەرەو عێراق و [[سووریا]] و [[فەلەستین]] و [[لوبنان]] و تا دەگاتە سەر [[دەریای ناوین|دەریای سپی ناوەراست]]. لە سەردەمی مێژووی کۆندا ئەم ناوچەیە ڕێگای بە یەکگەیشتنی نەتەوەکانی ڕۆژھەڵات بە [[ڕۆژاوا]] بوو. سەرەڕای پێشکەوتنی شارستانی و ھۆیەکانی گواستنەوە، عێراق گرنگی و تایبەتمەندی شوێنی خۆی پاراست، لەبەر ئەوەی ھەموو ڕێگاکان لە ناوچەی [[کەنداو]] کۆدەبێتەوە و ناوچەکانی باکوورو ڕۆژھەڵاتی [[کەنداوی فارس]] ناوچەی شاخاوی و سەختن سەرەڕای ئەوەی ناوچەی [[کەنداوی فارس]] شوێنێکی بازرگانی مامناوەندییە ئەویش لەبەر بوونی ڕێگاکانی ئاوی بەدەریای سوور و نۆکەندی سوێسدا؛ بەڵام باشووری عێراق گرنگییەکی تایبەتی ھەیە لەبەر ئەوەی ناوچەیەکی بازرگانی یان بەناوچەیەکی (ترانسێت)ە سەرەرای گرنگی شوێنەکەی وڵاتی عێراق لەرووی ئابوورییەوە بایەخی زۆری ھەیە چونکە مادەی سەرەتایی کانزایی زۆری تێدایە کە جیھانی نوێ پێویستییەتی، و عێراق لەڕووی کشتوکاڵییەوە گرینگی خۆی ھەیە بەتایبەتی لە بواری چاندنی دانەوێلە ([[گەنم]] و [[جۆ]])دا، سەرەرای بوونی چەندین جۆر [[کانزا]] و [[سامانی سروشتی]] تر. === سنوور === دەکەوێتە باشووری ڕوژئاوای [[ئاسیا]] و باکووری ڕوژھەلاتی نیشتمانی عەرەبی. [[تورکیا]] دەکەوێتە باکوورییەوە و لای ڕوژھەلاتی [[ئێران]]ە و ھەریەک لە [[سووریا]] و [[ئوردن]] و [[عەرەبستانی سعوودی]] دەکەونە ڕۆژاوایەوە، و [[کووەیت]] و [[کەنداوی فارس|کەنداوی عەرەبی]] لە باشوورییدان. {{شوێنی شار | باکووری ڕۆژاوا = {{flag|سووریا}} | شار باکوور = {{flag|تورکیا}} | باکووری ڕۆژھەڵات = {{flag|ئێران}} | شار ڕۆژھەڵات = {{flag|ئێران}} | ناوی شار = {{flag|عێراق}} | شار ڕۆژاوا = {{flag|ئوردن}} | باشووری ڕۆژھەڵات = {{flag|ئێران}} | باشووری ڕۆژاوا = {{flag|عەرەبستانی سەعوودی}} | شار باشوور = {{flag|کووەیت}}، {{flag|عەرەبستانی سەعوودی}} }} === بەرزی و نزمی === [[پەڕگە:Iraq Topography.png|وێنۆک|250px|نەخشەی تۆپۆگرافی عێراق]] لێکۆلینەوە لە فیسۆگرافیای وڵاتی عێراق کارێکی ئاسان نییە لەبەر ئەوەی لە سنووری ئەم ولاتە چەندین جۆر دیاردەی سروشتی ڕووی زەوی بە چاو دەبینین، ناوچە شاخاوییە بەرزەکان لە باکوور و باکووری ڕۆژھەڵاتدا کە لە ڕووی پێکھاتەوە بەشێکن لە زنجیرە چیاکانی ئەلپی لە ئەورووپادا پاشان بەرەو ئاسیا درێژدەبنەوە لە ناوچەکانی بێرنە لە ئیسپانیا تا دەگاتە چیاکانی الیوماس لە [[میانمار|بۆرما]]. بەشەکانی ڕۆژاوای عێراق بەشێکن لە بانەکانی نیمچە دوورگەی عەرەبی کە لە ڕووی جیۆلۆجییەوە لە تاوێری زۆر کەونن (بەردی کۆن)، و زۆر ڕەقن بەڵام، بەشەکانی ناوەراستی یان (دەشتەکانی دۆلی دیجلە و فورات) کە بە قووڕ و ڵیتە داپۆشراوە لە سەردەمی دووھەم و سێیەمی جیۆلوجی دروستبوون لەگەل دروستبوونی دەشتەکانی ھیند کە (کنج و سند) ناسراون ئەم دەشتانە زۆر نزمن، بەڵام ناوچەی زۆرگ چەند تایبەتمەندییەکی خۆی ھەیە کە جیا دەکرێتەوە لە ناوچەکانی تر ئەم ناوچەیە لە پێچی سادە پێک ھاتووە و لە نێوان ئەو پێچانەدا دەشتی فراوان ھەیە بۆیە ناتواندرێت لەگەل ناوچە شاخاوییە بەرزەکاندا یەک بخرێت، لەرووی بەرزی و نزمییەوە ناوچەی زوورگ جیاوازە لەگەل دەشتی نیشتەنی بۆیە ناتواندرێت لەگەل ئەم دەشتانەدا یەک بخرێت، بەڵام ناوچەی بانی ڕۆژاوا تەنھا بەشە یا ناوچەیە لە عێراقدا پێکھاتەکەی بەردی زۆر کۆنن کە بۆ سەردەمە کۆنەکان دەگەرێتەوە ئەم بەردانە بەبەردی کلس داپۆشراون کە پێک ھاتەکەی دەگەرێتەوە بۆ سەردەمی دووھەم و سێیەمی جیۆلۆجی. دواتر ئەو بەرگانە لە بەشەکانی ڕۆژاوا نەمان بەھۆی دامالینەوە ھەرچەندە لە ڕۆژاواوە بەرەو ڕۆژھەڵات بچین جۆری بەردەکان دەگۆرێت لە بەردی کۆنەوە بۆ بەردی نوێ و ئەگەر سەیری چینەکانی ئەم بەردانە بکەین لە بانی ڕۆژاوا لێژاییان زۆر کەمە چونکە دامالین زۆر کاری تێکردوون تەنھا لە ناوچەی (کارە) نەبێت لە ڕۆخەکانی ڕۆژھەڵاتی بانی ڕۆژاوا کە بەپێچی سادە کۆتاییان دێت و لە ھەندێ شوێندا تووشی شکان بوونەوە؛ بەڵام دەشتی نیشتەنی ھەموو بەشەکانی تەختن تەنھا بەشی ڕۆژاوای نەبێت کە ھەندێ بانی تێکەل بووە کە سەردەمی جیۆلۆجییەکەشی دەگەرێتەوە بۆ سەردەمی (میۆسین). عێراق لە ڕووی بەرز و نزمییەوە دابەش دەبێت بۆ چوار بەش؛ * [[ناوچەی شاخاوی]] لە عێراقدا * [[ناوچەی زوورگ]] * [[بانی ڕۆژاوا]] * [[دەشتی نیشتەنی]] === کەشوھەوا === [[پەڕگە:Dust Storm over Iraq.jpg|وێنۆک|220px|گەردەلوولی خۆڵاوی لە عێراقدا لە ٣٠ی تەممووزی ٢٠٠٩|alt=]] لەکاتی ھەر لێکۆلینەوەیەکی ئاووھەوادا پێویستە ڕەگەزەکانی ئاووھەوا وەربگرین وەکو ([[گەرمی]]، [[باران]]، [[با]]، پالەپەستۆ، [[شێ]]) بۆ دیاریکردنی ڕوخساری ئاووھەوای ھەرناوچەیەک و ھەر ھەرێمێکی جوگرافی. ھەندێک جارھۆکاری شوێن و دوورو نزیکی لە ڕووبەرە ئاوییەکان ڕۆلی خۆی دەبینێ بۆ دەستنیشانکردنی جۆری ئاووھە응애وا لە عێراقدا، پلەی گەرمی بەرزدەبێتەوە لەوەرزی ھاویندا پاشان نزم دەبێتەوە لە وەرزی زستاندا. 응애 بەرزی و پلەی گەرمی لەعێراقدا دەگەرێتەوە بۆچەند ھۆیەک وەک دووری شوێنەکەی لەرووبەرە ئاوییەکان و نزیکی لە ھێڵی یەکسانی و درێژی کاتژمێرەکانی ڕۆژ کە لە ھەندێ ڕۆژەکانی مانگی تەممووز (١٤٫٤) کاتژمێر و چوار دەقیقە دەبێت و ھەروەھا کەمی ڕێژەی شێ و ئاسمانی ساف (سامال). بەڵام نزمی لەزستاندا دەگەرێتەوە بۆ و بەرزی ونزمی ڕووی خاکەکەی و سەرەرای کاریگەری پالەپەستۆ و پەستانی کەش کە کار لەئاووھەواکەی دەکەن لەم وەرزەدا؛ بەڵام لەرووی بارانبارینەوە کە جۆری بارانی گەردەلولە (بابۆران) و ڕێژەکەش جی응애اوازە ئەویش بەپێی ئەندازەی ھاتنی ئەو (نەوالە شێیانە). جیاوازی بەرزی لە ئاستی ڕووی دەریاوە کە ڕێژەکەی لەنێوان(١٠ – ١٠٠ سم) دەبێت ھەر چەندە بەرەو باکوورو باکووری ڕۆژھەڵات برۆین بایەکەی لەجۆری باکووری ڕۆژاوایە خێرایییەکەی مام ناوەندییە بەدرێژایی ڕۆژەکانی سال، بەڵام لەباشوردا جۆری بایەکە دەگۆرێ بۆ بای باشووری ڕۆژھەڵات و عێراق بەزۆری لەژێر پالە پەستۆی بەرزی نیمچە خولگەیییە کە زالە بەسەر بیابانی گەورەی عەرەبی و نابێ کاریگەری بەرزی ونزمی لەبیربکەین بەتایبەتی لەناوچە شاخاوییەکاندا لەسەر ئاراستەی (با) و ڕێژەی باران و جۆری داباریندا؛ بۆیە ئاووھەوای عێراق دەکەوێتە ژێرکاریگەری کۆمەلێک گۆراوی ئاووھەوای جێگیر و ناجێگیر کە ئەوانەی دەبنەھۆی جیاوازی ئاووھەوا لەزستانەوە بۆھاوین و لەباکورەوە بۆ باشوور. [[پەڕگە:The Euphrates River-Iraq.jpg|وێنۆک|220px|ڕووباری فوڕات]] === دەرامەتی ئاو === مەبەست لەدەرامەتی ئاو لە عێراقدا ھەموو ئەو سەرچاوانە دەگرێتەوە کە لە سنوورەکەی دایە وەک: # ئاوی سەرزەوی: پێکدێت لەئاوی [[دیجلە|ڕووباری دیجلە]] و [[فورات|ڕووباری فورات]] و لقەکانیان و جۆگەکانیان و ([[شەتەلعەرەب|شەتولعەرەب]]) زۆربەی ئەم سەرچاوانە لە دەرەوەی سنووری عێراقن. گشت سەرچاوانە ھەمیشەیین تەنھا (ڕووخانە، عوزێم) نەبێت لە لقەکانی ڕووباری دیجلە. لەئەنجامی بوونی [[ڕووبار]]ەکان و لقەکانی کۆمەڵێک ڕووبار، چەندین بەست و بەنداو لەسەر ئەم سەرچاوانە دروستکراون وەک (بەستی سامەڕا، بەستی کووت) لەسەر ڕووباری دیجلە؛ و (بەستی حەدیسە و ڕەمادی و ھیندییە) لەسەر ڕووباری فوڕات. # باران وبەفر: ئەم درامەتە یەکێکە لە سەرچاوەکانی ھەموو جۆرە ئاوێک لە عێراق، بەھۆی بوونی بەفرو باران لە [[کێو|چیاکانی]] [[کوردستان]]، ڕووباری دیجلە و لقەکانی دروست بووە. # ئاوی ژێر زەوی: بەتیبەتی ئەم جۆرە ئاوە لە [[کوردستان]] زۆرە لەئەنجامی بارینی باران و بەفر. ھەروەھا جۆری بەردەکان ولێژی ناوچەکە یارمەتی کۆبوونەوەی ئاوی ژێر زەوی داوە، ڕێژەی ئاوی ژێر زەوی عێراق بەم شێوەیەیە: * ئاوی ناوچەی شاخاوی (ئاوی زۆرە). * ناوچەی زورگ (ئاوی کەمترە لە ناوچەی شاخاوی). * جاوچەی دەشتی نیشتەیی (ئاوی کەمە). * بانی جەزیرە: (ئاوی زۆرە) بەڵام تامی ناخۆشە بەھۆی بوونی ماددەی گۆگردیک و کالیسیۆمی تواوە. عێراق ھەر لەکۆندا بە وڵاتی یان دۆلی دوو ڕووبار ناسراوە ئەمەش وای کردووە گرنگییەکی ئابووری ھەبێت پاشان ببیتە ھۆی دروستبوونی چەندین شارستانییەتی == دانیشتووان == [[پەڕگە:Ethnoreligious Iraq.svg|وێنۆک|کۆمەڵە ڕەگەزی و ئایینییە سەرەکییەکان لە عێراقدا:{{ھن}} {{legend|#ffaaaa|شیعەی عەرەب}} {{legend|#aaffcc|سوننەی عەرەب}} {{legend|#eeffaa|[[کورد]]}} {{legend|#ccaaff|[[ئاشوور]]}} {{legend|#cdde87|[[یەزیدی]]}} {{legend|#ff9955|[[تورکمان]]}}]] بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠٢٣ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی عێراق ٤٢٬٩٦٣٬٠٠٠ کەس بووە،<ref>بەرنامەی «ڕێژەی دانیشتووان»</ref> کە دەکاتە ٠٫٤٨ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ١٩٫٩ ساڵە. ھەروەھا ٦٦ لەسەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> === ئایین === {{bar box | title=ئایینەکان لە عێراق<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران}}</ref> | titlebar=#ddd | left1='''ئایینەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|[[شیعە]]|black|٥٥٫٠}} {{bar percent|[[سوننە]]|green|٤٥٫٠}}}} === مێژووی سەرژمێرییەکان === دانیشتووانی عێراق لە ساڵی ١٨٦٦ لە سەردەمی [[عوسمانییەکان]] دواتر لە ساڵی (١٩٠٥ و ١٩١٩) ھەندێک ھەوڵ درا بۆ زانینی ژمارەی دانیشتووان لە عێراقدا لە ١٩٢١ ھەروەھا ١٩٢٣ ھەوڵێک لە ئارادا بوو بۆ زانینی ژمارەی دانیشتووان لە ویلایەتی مووسڵ وەکوو سەرژمێری لە ساڵی ١٩٢٧ سەرژمێری گشتی دانیشتووان ئەنجام درا بەڵام سەرکەوتوو نەبوو کە ژمارەی دانیشتووانی عێراق لەو سەرژمێرییەدا ٢٫٩٦٨٫٠٠٠ کەس بوو، کە ١٫٠٥١٫٠٠٠ کوڕ بوو، و ١٫٤٥٥٫٠٠٠ کچ بوو، لە ساڵی ١٩٣٤ دیسان ھەوڵ درا سەرژمێری ئەنجام بدرێت و ئەنجام درا بەڵام نەک بە واتای سەرژمێری گشتی چونکە ئامادەکاری باش بۆ نەکرابوو، بەڵام یەکەم سەرژمێری گشتی بەمانی سەرژمێری لە ساڵی ١٩٤٧ ئەنجام درا ماوەی یەک مانگ بەردەوام بوو کە تێدا ژمارەی دانیشتووان نزیکەی (٥٫٠٠٠٫٠٠٠) کەس بوو کە تێدا ڕێژەی گەشەی دانیشتووان ٢٫٦ بوو، دواتر بەرز بووەوە بۆ ٣٫٢ بەڵام یەکەم سەرژمێری ڕاست و دروست کە ئەنجام درا لە ساڵی ١٩٥٧ بوو [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] سەرپەرشتی دەکرد ئەو کەم و کوڕییانەی کەلە ساڵی ١٩٤٧دا ھەبوو چارەسەرکرا پسوولەکانی بە زمانی ([[عەرەبی]]، [[کوردی]]، [[ئینگلیزی]]، [[تورکمانی]]، [[تورکی]]) چاپ کرابوو. دواتر لە ساڵی ١٩٦٥ سەرژمێرییەکی تر ئەنجام درا کە زیاتر مەبەستێکی [[ڕامیاری]] لە دوواوە بوو بە تایبەتی لە کاتی یەکگرتنەوەی ھەرسێ وڵاتی [[میسر]] و [[سووریا]] و عێراق، ئەم سەرژمێرییە دوو ساڵ پێش وادەی خۆی ئەنجام درا کە بە لۆژیکێکی شۆڤینیانە ئەنجام درا سەرەڕای ئەوەی لەو سەردەمە بە تایبەتی لە دوای ساڵی ١٩٦١ شۆڕشی کورد بەرپابوو کە بووە ھۆی دروستبوونی شەڕ ھەروەھا ئاوارە بوونی خەڵکێکی زۆر، مەبەستی سەرەکیش لەو سەرژمێرییەدا کەمکردنەوەی ڕێژەی کورد بەتایبەتی لەو شوێنانەی کە نەتەوەکانی تری لێبوو وەکو تورکمان و عەرەب؛ کە ڕێژەی کورد بە جۆرێک کەم کرایەوە کەمتر لە ٢٥٪ بوو، ھەروەھا بەشێک لە ڕێکەوتنامەی ١١ی ئازار لە ساڵی ١٩٧٠ ئەنجامدانی سەرژمێری بۆ دیاریکردنی ناوچەی [[ئۆتۆنۆمی]] بۆ [[کوردستان]] سەرەرای تەواو بوونی کارەکانی لیژنەی سەرژمێری و مانگێک بەر لە ئەنجامدانی ئەم پرۆسەیە دواخرا بۆ کاتێکی نادیار، ئەوەبوو لە ساڵی ١٩٧٤ شەڕ دەستی پێکرد، لە ساڵی ١٩٧٥ [[ڕێکەوتننامەی جەزائیر|ڕێکەوتنامەی جەزائیر]] مۆر کرا لە نێوان [[میری]] شا و عێراق لەو سەردەمەدا. پاشان شۆڕشی کورد تێکچوو و زۆربەی گوندەکان تێکچوون چۆڵ کران و خەڵکەکە ڕاگوێزرانەوە بۆ کۆمەلگا زۆرە ملێیەکان و خوارووی عێراق، دواتر لە ساڵی ١٩٧٧ سەرژمێری ئەنجام درایەوە کە لەکاتی شەڕ و بارودۆخێکی ڕامیاری نالەباردا بوو، دواتر دوای ھەڵگیرسانی شۆڕشی عێراق – ئێران، لە ساڵی ١٩٨٧ سەرژمێری ئەنجام درا ئەوەبوو بارودۆخی کوردستان نالەبار بوو و گوندەکانی کوردستان ڕاگواسترانەوە کران بۆ [[کۆمەڵگا]] زۆرە ملێیەکان، دوا سەرژمێریش لە ساڵی ١٩٩٧ ئەنجام درا لەلایەن ڕێکخراوی خۆراکی جیھانی، ھەرچەندە سەرژمێرییەکی گشتی نەبوو کەم و کوڕی زۆریشی تێدابوو، بڕیار وابوو لە ٢٠٠٧ ئەنجام بدرێت سەرژمێری بەڵام لەبەر بارودۆخی ڕامیاری ئەنجام نەدرا. {| class="wikitable" border="١" |- style="text-align:center; background: #efefef; border-bottom:2px solid gray;" ! ژمارە ! ساڵ ! کوڕ ! کچ ! ڕێژەی گەشە |- | ١ | ١٩٤٧ | ٢٢٥٧ | ٢٥٥٩ | ٢٫٦ |- | ٢ | ١٩٥٧ | ٣١٥٥ | ٣١٤٤ | |- | ٣ | ١٩٦٥ | ٤١٠٥ | ٣٩٥٤ | |- | ٤ | ١٩٧٧ | ٦١٨٣ | ٥٨١٧ | ٣٫٢ |- | ٥ | ١٩٨٧ | ٨٣٩٦ | ٨٤٧٥ | |- |} بەپێی ئەم خشتەیەی سەرەوە تێکرای زۆر بوون و گەشەکردن بەرەو سەرەوە دەروات لە زیاد بوون دایە لە ١٩٤٧–١٩٥٧ (٢٫٦) بووە، دواتر گەیشتە (٣٫٢) لە (١٩٧٧ – ١٩٨٧) ھۆکارەکانی ئەم گەشە سەندنە سروشتییە بۆ جیاوازی لە نێوان ڕێژەی لەدایکبوون و مردووان دەگەرێتەوە. بۆ نموونە: لە ساڵی ١٩٨٠ تاکو ١٩٨٥ ڕێژەی لەدایکبوون ٤٤٫٠٠٠ بوو بەرامبەر ڕێژە مردن کە تەنھا ١٠٫٠٠٠ بوو واتا زیاد بوونی سروشتی ٣٫٤ بوو، ئەمەش ژمارەیەکی بەرزە ئەگەر بەراوورد بکەین لەگەڵ وڵاتانی تری عەرەبیدا لە ([[میسر]]- ٢٫٥)، لە ([[مەغریب]] – ٣٫٢)، لە ([[سوودان]] – ٣٫٨)، ([[توونس]] – ٢٫٥)، ([[یەمەن]] – ٣٫١)، ([[مۆریتانیا]] – ٢٫٨)، ([[لوبنان]] – ٢٫٤)، ([[عەرەبستانی سعوودی]] –٦٫٥)، ([[ئیمارات]] – ١٢٪)، ([[بەحرێن]] – ١٤٫٥)، تێکرای گەشەی ساڵانەی دانیشتووان؛ بەڵام چری دانیشتووان لە عێراقدا بەردەوام لە زیاد بووندایە. چڕی دانیشتووان لە ساڵی ١٩٤٧ تەنھا ١١ کەس بوو پاشان بەرز بووەوە بۆ ١٤ لە ساڵی ١٩٥٧ دواتر ١٨ لە ساڵی ١٩٦٥ پاشان ٢٨ لە ساڵی ١٩٧٧، ٣٧ لە ١٩٨٨، بەڵام ئەم ڕێژەیە جیاوازی ھەیە لە شوێنێک بۆ شوێنێکی تر. === پێکھاتەی تەمەنی دانیشتووان === بە شێوەیەکی گشتی دەتوانین سێ جۆر لە پێکھاتەی تەمەن دیاری بکەین: # ئەوانەی کە تەمەنیان لە ١٥ ساڵ کەمترە؛ ئەوەی یەکەم چینێکی بەکاربەر و مشەخۆرە بەڵام ئەو ڕێژەیە واتا کۆمەڵگا لە باری لاوی دایە، تێکرای ژمارەکەی لە ساڵی (١٩٨٧) ٧٫٣٨١٫٤٩٢ کەس بوو واتا ٤٥٪ کۆی دانیشتووان ئەمەش ڕێژەیەکی بەرزە. # ئەوانەی کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ تا ٦٤ ساڵە؛ کە گرینگترین چینەکانی کۆمەڵگایە و چینی بەرھەم ھێنە و چینەکانی تر لە ئەستۆ دەگرێت ژمارەی لە ساڵی (١٩٨٧) ٨٫١٨٠٫٢٦١ کەس بوو واتا ٥٠٪ کۆی گشتی دانیشتووان؛ بەڵام ئەگەر بەراووردی بکەین لەگەڵ ولاتانی تری جیھان کە لە ھەندێک وڵات دەگاتە ٥٦ ٪ تاکو ٦٠٪. # ئەوانەی تەمەنیان لە ٦٥ ساڵ بەرەو سەرەوەیە؛ چینی سێیەم وەک چینی یەکەم چینێکی بەکاربەرە کە ژمارەیەکی زۆری لە ژن و بێوەژن و پیر و پەککەوتەی تێدایە، کە تێکرای ژمارەکەی لە ساڵی ١٩٨٧ ٥٤٦٫٦٦٥ کەس بوو واتا ڕێژەکەی ٣٫٣٪ ھەمووی دانیشتووانی عێراق بوو، ئەم ڕێژەیەش کەمە ئەگەر بەراوورد بکەین لەگەڵ وڵاتانی تری جیھان. == دابەشبوونی کارگێڕی == عێراق دابەش دەبێت بۆ ١٩ ناوچەی کارگێڕی کە بە پارێزگا ناو دەبرێن، چوار لەم شارانە ([[سلێمانی]] و [[ھەولێر]] و [[دھۆک]] و [[ھەڵەبجە]]) دەکەونە ھەرێمی کوردستان لە عێراقدا: {| border="٠" |----- | * [[پارێزگای بەغدا|بەغدا]] * [[پارێزگای سەلاحەددین|سەلاحەددین]] * [[پارێزگای دیالە|دیالە]] * [[پارێزگای واسیت|واسیت]] * [[پارێزگای میسان|میسان]] * [[پارێزگای بەسرە|بەسرە]] | * [[پارێزگای زیقار|زیقار]] * [[پارێزگای موسەنا|موسەنا]] * [[پارێزگای قادسیە|قادسییە]] * [[پارێزگای بابل|بابل]] * [[پارێزگای کەربەلا|کەربەلا]] * [[پارێزگای نەجەف|نەجەف]] | * [[پارێزگای ئەنبار|ئەنبار]] * [[پارێزگای نەینەوا|نەینەوا]] * [[پارێزگای دھۆک|دھۆک]] * [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]] * [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] * [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] * [[پارێزگای ھەڵەبجە|ھەڵەبجە]] |} [[پەڕگە:Iraqi Governorates ckb.svg|ناوەڕاست|وێنۆک|400 px|پارێزگاکانی عێراق]] == پێشانگا == {{چینی ناوەند}} <gallery> پەڕگە:Tigris river Mosul.jpg|دیجلە لە [[مووسڵ]] پەڕگە:Ihstar Gate RB.JPG|دەروازەی عەشتار ٦٠٤ تا ٥٦٢ پ. ز بابلی دێرین پەڕگە:Boat on Euphrates.jpg|بەلەمێک لە شەتی عەرەب پەڕگە:Mustansiriya University CPT.jpg|قوتابخانەی موستەنسرییە لە بەغدا پەڕگە:Old city of Basra 1954.jpg|شاری بەسرەی دێرین پەڕگە:Kerbela Hussein Moschee.jpg|ئارامگەی حوسێن کوڕی عەلی لە کەربەلا </gallery> {{کۆتایی}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == کتێبنامە == {{refbegin|30em}} * {{cite encyclopedia |title=ʿErāq-E ʿAjam(ī) |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 5 |page=538 |last=Bosworth |first=C. E. |author-link=C. E. Bosworth |url=http://www.iranicaonline.org/articles/eraq-e-ajami |date=1998}} * Shadid, Anthony 2005. ''Night Draws Near''. Henry Holt and Co., [[New York City|NY]], US. {{ISBN|0-8050-7602-6}}. * Hanna Batatu, "The Old Social Classes and the Revolutionary Movements of Iraq", Princeton: [[Princeton University Press]], 1978. * [[Charles Glass]], "The Northern Front: A Wartime Diary"' Saqi Books, London, 2004. {{ISBN|0-86356-770-3}} * [https://web.archive.org/web/20050525231213/http://fax.libs.uga.edu/ds49x2xm465d/ A Dweller in Mesopotamia], being the adventures of an official artist in the garden of Eden, by Donald Maxwell, 1921 ''(a searchable facsimile at the University of Georgia Libraries; [[DjVu]] & [https://web.archive.org/web/20050906055955/http://fax.libs.uga.edu/DS49x2xM465D/1f/dweller_in_mesopotamia.pdf layered PDF] format)''. * [https://web.archive.org/web/20050402090804/http://fax.libs.uga.edu/DS49x2xW684B/ By Desert Ways to Baghdad], by Louisa Jebb (Mrs. Roland Wilkins) With illustrations and a map, 1908 (1909 ed.) ''(a searchable facsimile at the University of Georgia Libraries; [[DjVu]] & [https://web.archive.org/web/20050906060015/http://fax.libs.uga.edu/DS49x2xW684B/1f/desert_ways_to_baghdad.pdf layered PDF] format)''. * Benjamin Busch, "'Today is Better than Tomorrow'. A Marine returns to a divided Iraq", ''[[Harper's Magazine]]'', October 2014, pp.&nbsp;29–44. * [https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/notes/2009/N3248.pdf Global Arms Exports to Iraq 1960–1990, Rand Research report] * {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Robert |دوایین=Lyman |زنجیرە=Campaign |سەردێڕ=Iraq 1941: The Battles for Basra, Habbaniya, Fallujah and Baghdad |بڵاوکەرەوە=Osprey |شوێن=Oxford |ساڵ=٢٠٠٦|ژپنک=١-٨٤١٧٦-٩٩١-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Polk |یەکەم=William Roe |ساڵ=٢٠٠٥|سەردێڕ=Understanding Iraq |بڵاوکەرەوە=[[I.B. Tauris]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧١-٧٦٤-١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Simons |یەکەم=Geoff |ساڵ=١٩٩٦|سەردێڕ=Iraq: From Sumer to Saddam |بڵاوکەرەوە=[[St. Martin's Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٢-١٦٠٥٢-٤}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraqi Constitution |ناونیشان=http://www.iraqinationality.gov.iq/attach/iraqi_constitution.pdf |بڵاوکەرەوە=Ministry of Interior – General Directorate For Nationality |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠١٣|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٦|ref={{harvid|Iraqi Constitution}} |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161128152712/http://www.iraqinationality.gov.iq/attach/iraqi_constitution.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|بەستەری نووسەر=Charles R. H. Tripp |دوایین=Tripp |یەکەم=Charles R. H. |سەردێڕ=A History of Iraq |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٧٨٢٣-٤}} {{refend}} {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{پارێزگاکانی عێراق}} {{کۆمکاری عەرەبی}} {{تووڵی دەروازە|وڵاتەکان|ئاسیا|ڕۆژھەڵاتی ناوین|عێراق|کوردستان|جوگرافیا|کۆمەڵگا|ئیسلام}} {{پۆلی کۆمنز|Iraq}} [[پۆل:عێراق|عێراق]] [[پۆل:شام]] [[پۆل:ئەندامانی کۆمکاری عەرەبی]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا]] [[پۆل:مانگیلەی بەپیت]] [[پۆل:مێزۆپۆتامیا]] [[پۆل:وڵاتانی ڕۆژاوای ئاسیا]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو]] [[پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٣٢]] [[پۆل:کۆمارە فێدراڵەکان]] [[پۆل:وڵاتانی ئەندامی ئۆپێک]] [[پۆل:دەوڵەتە ئیسلامیەکان]] [[پۆل:دەوڵەتە دیکتاتۆرەکان]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٤]] 6451fcb0ehex8bv6a3nc661j4sd8m43 8 918 1589605 1200848 2026-06-11T11:46:42Z Kushared 5048 1589605 wikitext text/x-wiki <div class="container" style="display: none;"> <div class="particle-container"></div> <div class="content"> <p id="header">[[ویکیپیدیا:ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی - 2026|ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی - 2026]] بەڕێوەدەچێت!</p> ئێمە خۆشحاڵییەوە ڕای دەگەیەنین کە [[ویکیپیدیا:ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی - 2026|ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی - 2026]] لە ١٥ی حوزەیران بۆ ١٥ی تەممووز بەڕێوەدەچێت. دەتوانی ئێستا خۆت لەم پێشبڕکێیە تۆمار بکەیت! دەتوانن بە سەردانکردنی [[ویکیپیدیا:ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی - 2026|ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی - 2026]] بەشدار بن. </div> </div> 6vep8bsvv3nxs5vrsfk958nlr6ivhw7 10 1544 1589494 1589389 2026-06-10T15:59:56Z Hivja 64112 /* */ 1589494 wikitext text/x-wiki {{لە ھەواڵەکاندا/وێنە | وێنە = ھەڵکەوت عەزیز.jpg <!--تێبینی: پەڕگەی نەپارێزراوی کۆمنز بەکار مەھێنە. پاراستنە تاڤگەیییەکەی ئێمە پەسەندی ناکەن. --> | پانی = 140px<!--بەگشتی 120 بۆ وێنە ستوونییەکان، 160 بۆ وێنە ئاسۆیییەکان و 140 بۆ وێنە چوارگۆشەیییەکان--> | شرۆڤە = ھەڵکەوت عەزیز | جێگری وێنە = ھەڵکەوت عەزیز | بەستەر = | لێوار = no | بەری شرۆڤە = ڕاست }} <!-- * بەکاربھێنە بۆ شێوازی پێڕستکردن. ھەمیشە بە ھێڵێکی نوێ دەست پێ بکە و بە شکاندنی ھێڵێک کۆتایی پێ بھێنە. لەنێوان ھەر ھەواڵێک ھێڵی بۆش بەجێ مەھێڵە. --> <!-- تکایە نوێترینی ھەواڵەکان لە خوارووی ئێرە دابنێ. نابێت زیاتر لە ٥ ھەواڵ دابنرێن و پێویستە ھەواڵە کۆنەکان ئەرشیڤ بکرێن. --> * [[٨ی حوزەیران]] – '''[[ھەڵکەوت عەزیز]]''' ''(لە وێنەکەدا)''، ڕۆژنامەوان و ھەواڵنێری کورد لە تەمەنی ٣٧ ساڵیدا کۆچی دواییی کرد. * [[١٤ی ئایار]] – [[عەلی زەیدی]] وەک [[سەرۆک وەزیرانی عێراق]] دەستبەکار بوو و [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق]] متمانەی بە '''[[حکوومەتی عەلی زەیدی|کابینەکەی]]''' بەخشی. * [[٩ی ئایار]] – '''[[پیتەر ماگیار]]''' وەک [[سەرۆک وەزیرانی مەجارستان]] دەستبەکار بوو و جێگای [[ڤیکتۆر ئۆربان]]ی گرتەوە. * [[٦ی ئایار]] – '''[[تێد تەرنەر]]'''، خاوەن میدیا و خێرخوازی ئەمریکی لە تەمەنی ٨٧ ساڵیدا کۆچی دواییی کرد. * [[٢ی ئایار]] – لە درێژەی شەپۆلی نوێی [[سزای مەرگ|لەسێدارەدانەکان]] لە [[ئێران]]، '''[[ناسر بەکرزادە]]'''، بەندکراوی سیاسیی کورد لە سێدارە درا. <!--کۆتاییی ھەواڵەکان--> {{لە ھەواڵەکاندا/پێپەڕە |nocurrenteventslink = {{{nocurrenteventslink|}}} |currentevents = <!-- ڕووداوەکانی «بەردەوامە» لێرە دەبن. بەپێی کاتی ڕوودانیان لە تازەوە بۆ کۆن پێڕستیان بکە. سوود لە جیاکردنەوە بە * ببینە ئەگەر زۆر بوون. --> * <!-- ٢ی ئازاری ٢٠٢٦ --> [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ئێران]] ([[شەڕی ٢٠٢٦ی لوبنان|شەڕی لوبنان]]) * <!-- ١٥ی نیسانی ٢٠٢٣ --> [[ململانێی سوودان (٢٠٢٣–ئێستا)|ململانێی سوودان]] * <!-- ٩ی ئازاری ٢٠٢٢ --> [[ھێرشی ڕووسیا بۆ ئوکراینا]] <!--*--><!--ڕێکەوت--> <!--[[ڕووداو]]--> |recentdeaths = <!-- «دوایین مردنەکان» لێرە دەبن. * بەکاربھێنە بۆ شێوازی پێڕستکردن. ھەمیشە بە ھێڵێکی نوێ دەست پێ بکە و بە شکاندنی ھێڵێک کۆتاییی پێ بھێنە. لەنێوان ھەر ھەواڵێکی مردن ھێڵی بۆش بەجێ مەھێڵە. پێویستە ئەوپەڕی ٦ دوایین مردوو لێرە بن. ھەر ھەواڵێکی کۆنتر لە ٣٠ ڕۆژ لاببە. --> * <!-- ٦ی حوزەیران --> [[ئەنتۆنی گویدێرا]] * <!-- ٢٦ی ئایار --> [[ھاوارد ستۆرم]] * <!-- ٢٢ی ئایار --> [[گریز چاپمان]] * <!-- ٢٢ی ئایار --> [[چارڵز سیۆفی]] * <!-- ١٨ی ئایار --> [[تۆم کەین]] * <!-- ١٥ی ئایار --> [[عیزەدین حەداد]] }}<noinclude> {{active editnotice}} {{بەڵگەنامە}} </noinclude> [[پۆل:ویکیپیدیا لە ھەواڵەکاندا]] 58pv83kv3rtu0hufc0vfvnkrgvbjhuq 0 2661 1589464 1589413 2026-06-10T12:01:27Z AramBot 39807 بۆت: پارامەترە واڵاکان لابران؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ پارامەترە دووبارەکان کە ھەمان نرخیان ھەیە لابران (بێجگە لە کۆتا دانە) (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589464 wikitext text/x-wiki {{خاوێنکردن}}{{زانیاریدانی_وڵات |ناو_خۆماڵی =יִשְׂרָאֵל{{ھن}}إسرائيل |ناو_فەرمی =دەوڵەتی ئیسرائیل |ناوی_باو =מְדִינַת יִשְׂרָאֵל |ئاڵا_وێنە =Flag of Israel.svg |نیشانی_نەتەوەیی_وێنە =Coat of arms of Israel.svg |دروژمی_نەتەوەیی = |سروودی_نیشتمانی ={{چینی ناوەند}}[[پەڕگە:Hatikvah instrumental.ogg]]{{کۆتایی}}{{ھن}}Hatikvah ('''הַתִּקְוָה''') |سروودی_پاشایی = |نەخشە_وێنە =LocationIsrael.svg |نەخشە_سەردێڕ = |پایتەخت = [[ئورشەلیم]] </small> |latd=31 |latm=47 |latNS=N |longd=35 |longm=13 |longEW=E |شار_گەورەترین = [[ئورشەلیم]] (قودس) |زمانەکان_فەرمی =[[زمانی عیبری|عیبری]] |زمانەکان_ناوچەیی = [[عەرەبی]] |جۆری_زمانەکان = |زمانەکان = |ڕەگەز_گرووپەکان =٧٣٫٩٪ [[جوو]]، ٢١٫١٪ [[عەرەب]]، ٥٪ ئەوانی دیکە |جۆری_دەسەڵات =[[پەرلەمان]]ی |پلەی_سەرۆک١ =[[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]] |ناوی_سەرۆک١ =[[ئایزک ھێرزۆگ]] |پلەی_سەرۆک٢ =[[سەرۆک وەزیران]] |ناوی_سەرۆک٢ =[[بێنیامین نێتانیاھوو]] <ref>https://www.gov.uk/government/news/pm-call-with-prime-minister-netanyahu-of-israel-8-october-2023#:~:text=The%20Prime%20Minister%20spoke%20to,attacks%20by%20Hamas%20against%20Israel.</ref><ref>https://www.jewishvirtuallibrary.org/prime-ministers-of-israel</ref> |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات =وەرگرتنی سەربەخۆیی |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات =سەربەخۆیی لە حووکمی [[بەریتانیا]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ =[[١٤ی ئایار]] [[١٩٤٨]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ = |پلە_ڕووبەر =١٥١ەم |area_km2 = 20,770{{\}}22,072 ([[List of countries and dependencies by area|153rd]]) |area_sq_mi = ٨٬٠١٩{{\}}٨٬٥٢٢ |مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتوان =9,517,181 |پلە_مەزەندەی_دانیشتوان =٩٥ەم |ساڵی_مەزەندەی_دانیشتوان =[[٢٠٢٥]] |سەرژمێریی_دانێشتوان = |ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = |چڕیی_دانیشتوان_ک.م.٤گۆش =٣٦٥٠٣ |پلە_چڕیی_دانیشتوان =٣٠ەم |دراو = [[شێکێل]] ₪ |کۆدی_دراو =ILS |کاتی_ناوچەیی =IST |قەرەبووی_کات =+٢ |لای_لێخوڕین =ڕاست |پاشگر_دۆمەین = [[.il]] |کۆدی_تەلەفوون =٩٧٢ }} '''ئیسرائیل''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: יִשְׂרָאֵל‎)، وڵاتێکە لە ناوچەی [[باشووری شام]] لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]]. لە باکوورەوە [[سنوورەکانی ئیسرائیل|ھاوسنوورە]] لەگەڵ [[لوبنان]]، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[سووریا]]، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئوردن]]، و لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]]. [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|کەناراوی ڕۆژاوای ئیسرائیل]] دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوەڕاست]]، لوتکەی باشووری دەگاتە [[دەریای سوور]]، و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە [[نزمترین خاڵی زەوی]] لە نزیک [[دەریای مردوو]] ھەیە. [[ئورشەلیم]] شوێنی حکوومەت و [[بارودۆخی ئورشەلیم|پایتەختی ڕاگەیەندراوە]]،<ref>Akram, Susan M., Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010. "International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace". Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future. This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967. To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."</ref> لە کاتێکدا [[تێل ئەڤیڤ]] [[گوش دان|گەورەترین ناوچەی شارنشین]] و [[ئابووریی ئیسرائیل|ناوەندی ئابووریی]] ئیسرائیلە. [[خاکی ئیسرائیل]]، کە بە [[فەلەستین]] یان [[خاکی پیرۆز]]یش ناودەبرێت، نیشتمانی کەنعانییە کۆنەکان و دواتریش شانشینەکانی [[ئیسرائیل و یەھوودای کۆن|ئیسرائیل و یەھوودا]] و [[ھەسمۆنیی یەھوودا]] بووە. دەکەوێتە نزیک [[ڕێڕەوی شام|ڕێڕەوی کیشوەرەکان]]، [[مێژووی دانیشتووانناسیی فەلەستین (ناوچە)|دانیشتووانناسییەکەی گۆڕا]] لەژێر ئیمپراتۆریەتە جۆراوجۆرەکاندا. [[دژەسامییەتیی ئەورووپی]] لە سەدەی ١٩دا پەرەی بە بزووتنەوەی [[زایۆنیزم|زایۆنیست]] دا بۆ [[نیشتمانی جوولەکە]]، کە پاڵپشتی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|بەریتانیا]]ی بەدەستھێنا بە [[ڕاگەیەندراوی بالفۆر]] لە ساڵی ١٩١٧. دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، بەریتانیا ناوچەکەی داگیرکرد و [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا]]ی دامەزراند. فەرمانڕەوایی بەریتانیا و [[ئالیا|کۆچی جوولەکەکان]] لە سەروبەندی [[ھۆلۆکۆست]]دا [[ململانێی نێوان پێکھاتەکان لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|گرژییەکانی نێوان عەرەب و جوولەکە]]ی چڕتر کردەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Morris |یەکەم= Benny |بەستەری نووسەر= Benny Morris|سەردێڕ= Righteous Victims: A History of the Zionist-Arab Conflict, 1881–2001 |بڵاوکەرەوە= Knopf |ساڵ= ١٩٩٩|edition= reprint |ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧٩-٧٤٤٧٥-٧|وتەگێڕانەوە= The fear of territorial displacement and dispossession was to be the chief motor of Arab antagonism to Zionism down to 1948 (and indeed after 1967 as well). |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕێکەوتی سەردان= ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20240322131219/https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} Also quoted, among many, by Mark M. Ayyash (2019). "Hermeneutics of Violence: A Four-Dimensional Conception". University of Toronto Press, p. [https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 195] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240322131220/https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 |date=22 March 2024 }}, {{ISBN|978-1-4875-0586-8}}. Accessed 22 March 2024.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Fildis |یەکەم١=Ayse |دوایین٢=Nisanci |یەکەم٢=Ensar |سەردێڕ=British Colonial Policy "Divide and Rule": Fanning Arab Rivalry in Palestine |ساڵ=٢٠١٩|journal=International Journal of Islamic and Civilizational Studies |بەرگ=٦|issue=1 |بڵاوکەرەوە=UTM Press |ناونیشان=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBritish_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240510121206/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%20filename=British_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کە پەرەی سەند بۆ [[جەنگی ناوخۆیی ١٩٤٧–١٩٤٨ لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|جەنگێکی ناوخۆیی]] دوای [[پلانی دابەشکردنی فەلەستین لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە|پلانی دابەشکردن]]ی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە ساڵی ١٩٤٧. ئیسرائیل [[ڕاگەیەندراوی سەربەخۆییی ئیسرائیل|سەربەخۆییی ڕای گەیاند]] کاتێک [[کۆتاییی دەسەڵاتی بەریتانیا بەسەر فەلەستین|دەسەڵاتی بەریتانیا کۆتایی ھات]] لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨، کە بەدوایدا [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|داگیرکارییەک]] لەلایەن [[جیھانی عەرەب|وڵاتانی عەرەبی]]یەوە ڕوویدا. [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەستی ١٩٤٩|ئاگربەستی ١٩٤٩]] ئیسرائیلی لە دەرەوەی پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان فراوانتر کرد،<ref name="Britannica">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Zionism {{!}} Definition, History, Examples, & Facts {{!}} Britannica |ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181225204632/https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە کاتێکدا ھیچ وڵاتێکی نوێی عەرەبی دروست نەکرا، و [[داگیرکردنی کەرتی غەززە لەلایەن کۆماری یەکگرتووی عەرەبییەوە|غەززە لەژێر کۆنترۆڵی میسر]] و [[لکاندنی کەناری ڕۆژاوا بە ئوردن|کەناری ڕۆژاوا لەلایەن ئوردنەوە فەرمانڕەوایی دەکرا]] مایەوە.<ref name="Britannica"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Meir-Glitzenstein |یەکەم١=Esther |ڕێکەوت=پاییزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel |journal=Israel Studies |بڵاوکەرەوە=Indiana University Press |بەرگ=٢٣|issue=3 |پەڕەکان=١١٤–١٢٢|doi=10.2979/israelstudies.23.3.15 |jstor=10.2979/israelstudies.23.3.15 |s2cid=150208821 |وتەگێڕانەوە=The mass immigration from Arab countries began in mid-1949 and included three communities that relocated to Israel almost in their entirety: 31,000 Jews from Libya, 50,000 from Yemen, and 125,000 from Iraq. Additional immigrants arrived from Egypt, Morocco, Tunisia, Turkey, Iran, India, and elsewhere. Within three years, the Jewish population of Israel doubled. The ethnic composition of the population shifted as well, as immigrants from Muslim counties and their offspring now comprised one third of the Jewish population—an unprecedented phenomenon in global immigration history. From 1952–60, Israel regulated and restricted immigration from Muslim countries with a selective immigration policy based on economic criteria, and sent these immigrants, most of whom were North African, to peripheral Israeli settlements. The selective immigration policy ended in 1961 when, following an agreement between Israel and Morocco, about 100,000 Jews immigrated to the State. From 1952–68 about 600,000 Jews arrived in Israel, three quarters of whom were from Arab countries and the remaining immigrants were largely from Eastern Europe. Today fewer than 30,000 remain in Muslim countries, mostly concentrated in Iran and Turkey.}}</ref>{{sfn|Fischbach|2008|p=26–27}} زۆربەی [[فەلەستینییەکان|عەرەبە فەلەستینییەکان]] لە کاتی [[نەکبە]]دا [[دەرکردن و ڕاکردنی فەلەستینییەکان لە ١٩٤٨|ڕایانکرد یان دەرکران]]، {{sfn|Slater|2020|pp=81–92, 350|ps=, "[p. 350] It is no longer a matter of serious dispute that in the 1947–48 period—beginning well before the Arab invasion in May 1948—some 700,000 to 750,000 Palestinians were expelled from or fled their villages and homes in Israel in fear of their lives—an entirely justifiable fear, in light of massacres carried out by Zionist forces."}}<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Ghanim |یەکەم١=Honaida |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٩|سەردێڕ=Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/40608203 |journal=[[International Journal of Politics, Culture, and Society]] |بەرگ=٢٢|پەڕەکان=٢٣–٣٩ [٢٥–٢٦]|doi=10.1007/s10767-009-9049-9 |jstor=40608203 |s2cid=144148068 |ژمارە=١|issn=0891-4486 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211106040944/https://www.jstor.org/stable/40608203 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |وتەگێڕانەوە=Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed. |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Cleveland |یەکەم١=William L. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CuHaDwaAQBAJ&pg=PT290 |سەردێڕ=A History of the Modern Middle East |دوایین٢=Bunton |یەکەم٢=Martin |ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٩٧٥١٣-٤|زمان=en |پەڕە=٢٧٠|وتەگێڕانەوە=Not only was there no Palestinian Arab state, but the vast majority of the Arab population in the territory that became Israel-over 700,000 people-had become refugees. The Arab flight from Palestine began during the intercommunal war and was at first the normal reaction of a civilian population to nearby fighting-a temporary evacuation from the zone of combat with plans to return once hostilities ceased. However, during spring and early summer 1948, the flight of the Palestinian Arabs was transformed into a permanent mass exodus. ...}}</ref> لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل. لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل.<ref name=":05">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Beker |یەکەم=Avi |ڕێکەوت=٢٠٠٥|سەردێڕ=The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/25834637 |journal=Jewish Political Studies Review |بەرگ=١٧| issue=3/4 |پەڕەکان=٣–١٩|jstor=25834637 |issn=0792-335X |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240109013108/https://www.jstor.org/stable/25834637 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dinstein |یەکەم=Yoram |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&dq=650000+%2872%25%29+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&pg=PA282 |سەردێڕ=Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) |ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٤٢٢٨٧-٢|پەڕە=٢٨٢|زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240521171644/https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&pg=PA282&lpg=PA282&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&source=bl&ots=F8PgTaUHaN&sig=ACfU3U0WsIDoJxluxSyPsNK60ypjp280-A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjnzt69mZ-GAxUiweYEHYlBh04ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=650000%20(72%25)%20of%20these%20Jews%20resettled%20in%20Israel.&f=false |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای [[جەنگی شەش ڕۆژە]]ی ١٩٦٧، ئیسرائیل کەناری ڕۆژاوا، غەززە و [[داگیرکردنی نیمچەدوورگەی سینا لەلایەن ئیسرائیلەوە|سینا]]ی میسری داگیرکرد، و [[لکاندنی قودسی ڕۆژھەڵات بە ئیسرائیل|قودسی ڕۆژھەڵات]] و [[یاسای بەرزایییەکانی جۆلان|بەرزایییەکانی جۆلان]]ی سووریای لکاند. پەیماننامەی ئاشتی لەگەڵ [[پەیماننامەی ئاشتیی میسر و ئیسرائیل|میسر]] لە ساڵی ١٩٧٩ (سینا لە ساڵی ١٩٨٢ گەڕێندرایەوە) و [[پەیماننامەی ئاشتیی ئیسرائیل و ئوردن|ئوردن]] لە ساڵی ١٩٩٤ واژوو کران. [[ڕێککەوتنی ئۆسلۆ ١|ڕێککەوتننامەکانی ئۆسلۆ]]ی ١٩٩٣ [[خۆبەڕێوەبەریی فەلەستینی]] سنوورداری لە [[کەناری ڕۆژاوا]] و [[کەرتی غەززە|غەززە]] ھێنایە ئاراوە، لە کاتێکدا [[ڕێککەوتننامەکانی ئیبراھیم]]ی ٢٠٢٠ پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتانی زیاتری عەرەبی [[ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی عەرەب و ئیسرائیل|ئاسایی کردەوە]]، بەڵام [[ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین]] بەردەوامە. [[یاسا بنەڕەتییەکانی ئیسرائیل]] [[کنێسێت]] وەک [[نوێنەرایەتیی ڕێژەیی|پەرلەمان]]ێکی ھەڵبژێردراو بە شێوەیەکی ڕێژەیی جێگیر دەکەن. ئەو [[کابینەی ئیسرائیل|حکوومەت]] پێکدەھێنێت، کە لەلایەن [[سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل|سەرۆک وەزیران]]ەوە سەرکردایەتی دەکرێت، و [[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]]ی تا ڕادەیەکی زۆر ڕێوڕەسمی ھەڵدەبژێرێت.<ref name="cnn" /> ئیسرائیل خاوەنی یەکێک لە گەورەترین ئابوورییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Israel datasets |ناونیشان=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.imf.org}}</ref> [[پێڕستی وڵاتانی ئاسیا و ئۆقیانووسیا بەپێی پێوەری گەشەپێدانی مرۆیی|یەکێکە لە بەرزترین ئاستەکانی بژێوی لە ئاسیا]]، و لەسەر ئاستی جیھان لە ڕیزبەندی [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی|٢٥ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی]] و [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس|١٤ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس]].<ref name="IMFWEEO.IL" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|سەردێڕ=30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth |ناونیشان=https://finance.yahoo.com/news/30-wealthiest-countries-per-capita-111348314.html |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Yahoo Finance |زمان=en-US}}</ref> یەکێکە لە پێشکەوتووترین وڵاتانی جیھان لە ڕووی [[زانست و تەکنۆلۆژیا لە ئیسرائیل|پێشکەوتووی تەکنەلۆژییەوە]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Global Innovation Index (GII) |ناونیشان=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=global-innovation-index |زمان=en-US}}</ref> ئیسرائیل بەشێکی گەورەتری ئابوورییەکەی بۆ توێژینەوە و پەرەپێدان تەرخان دەکات [[پێڕستی وڵاتانی سەروەر بەپێی خەرجییەکانی توێژینەوە و پەرەپێدان|زیاتر لە ھەر دەوڵەتێکی دیکە]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |ناونیشان=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوت=٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=World Intellectual Property Organization |doi=10.34667/tind.46596 |ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٠٥-٣٤٣٢-٠|زمان=en |دوایین١=Dutta |یەکەم١=Soumitra |دوایین٢=Lanvin |یەکەم٢=Bruno |دوایین٣=Wunsch-Vincent |یەکەم٣=Sacha}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Getzoff |یەکەم=Marc |ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Most Technologically Advanced Countries In The World 2023 |ناونیشان=https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231108044803/https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Global Finance Magazine |زمان=en-US}}</ref> و وا بڕوادەکرێت کە [[ئیسرائیل و چەکی ناوەکی|خاوەنی چەکی ناوەکی بێت]]. تاکە وڵاتە کە خاوەنی زمانێکی فەرمیی [[بووژاندنەوەی زمانی عیبری|بووژاوە]] بێت، [[عیبریی مۆدێرن|عیبری]]، [[چاندی ئیسرائیل]] [[کولتووری جوولەکە|دابونەریتە جوولەکەکان]] لەگەڵ کاریگەرییەکانی [[چاندی عەرەبی|عەرەب]] تێکەڵ دەکات. == مێژوو == ===پێش مێژوو=== [[شوێنی پێش مێژووی عوبەیدییە]] لە باکووری ئیسرائیل [[فراوانبوونی پێشوەختەی ھۆمینینەکان بۆ دەرەوەی ئەفریقا|بوونی مرۆڤە دێرینەکان]] نزیکەی ١.٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر نیشان دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Tchernov |یەکەم=Eitan |بەستەری نووسەر=Eitan Tchernov |ڕێکەوت=١٩٨٨|سەردێڕ=The Age of 'Ubeidiya Formation (Jordan Valley, Israel) and the Earliest Hominids in the Levant |journal=[[Paléorient]] |بەرگ=١٤|issue=2 |پەڕەکان=٦٣–٦٥| doi=10.3406/paleo.1988.4455}}</ref> دووەم کۆنترین بەڵگەی [[مرۆڤی لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرن|مرۆڤە لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرنەکان]] [[ڕەچەڵەکی ئەفریقیی دوایینی مرۆڤە مۆدێرنەکان|دەرەوەی ئەفریقا]] بەردبوویەکی تەمەن ٢٠٠،٠٠٠ ساڵەیە لە [[ئەشکەوتی میسلیا]] لەسەر کێوی کارمێل.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Wade |یەکەم=Lizzie |ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠١٩|سەردێڕ=Skull fragment from Greek cave suggests modern humans were in Europe more than 200,000 years ago |ناونیشان=https://www.science.org/content/article/skull-fragment-greek-cave-suggests-modern-humans-were-europe-more-200000-years-ago |journal=[[Science (journal)|Science]] |بڵاوکەرەوە=American Association for the Advancement of Science |doi=10.1126/science.aay6927 |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> [[کالچەری ناتوفی]] (١٠،٠٠٠ پێش زایین) ڕەنگە پەیوەندی بە [[زمانی پرۆتۆ-ئەفرۆئاسیایی]]یەوە ھەبێت<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Winfried Nöth |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Y4_It_sAuMYC&pg=PA293 |سەردێڕ=Origins of Semiosis: Sign Evolution in Nature and Culture |بڵاوکەرەوە=Walter de Gruyter |ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٣-١١-٠٨٧٧٥٠-٢|پەڕە=٢٩٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Roger Blench, Matthew Spriggs |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NUvnqjutFmoC&pg=PT70 |سەردێڕ=Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=٢٠٠٣|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-٨١٦٢٣-١|پەڕە=٧٠}}</ref> و بەھۆی وەرگرتنی [[نشینگەیی]] پێش [[سەرەتای کشتوکاڵ لە ڕۆژاوای ئاسیا|سەرھەڵدانی کشتوکاڵ]] و [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] بەرچاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hershkovitz |یەکەم١=Israel |بەستەری نووسەر١=Israel Hershkovitz |دوایین٢=Gopher |یەکەم٢=Avi |بەستەری نووسەر٢=Avi Gopher |ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|chapter=Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/225258426 |سەردێڕ=The Neolithic Demographic Transition and its Consequences |editor-last1=Bocquet-Appel | editor-first1=Jean-Pierre |editor-last2=Bar-Yosef |editor-first2=Ofer |editor-link2=Ofer Bar-Yosef |بڵاوکەرەوە=Springer Science+Business Media |پەڕە=٤٦٥|doi=10.1007/978-1-4020-8539-0_17 |ژپنک= ٩٧٨-١-٤٠٢٠-٨٥٣٨-٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> ===سەردەمەکانی بڕۆنز و ئاسن=== ئاماژە سەرەتایییەکان بۆ شارەکانی «[[کەنعان|کەنعانی]]» و دواتر [[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]] لە دەقە دێرینەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن|ڕۆژھەڵاتی نزیک]] و [[میسری کۆن|میسری]]دا (٢٠٠٠ پێش زایین) دەردەکەون؛ ئەم دانیشتووانە وەک [[شارە-دەوڵەت]]ە سەربەخۆکانی لەڕووی ڕامیارییەوە ڕێکخرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Canaanites |ناونیشان=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=obo |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230403082451/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Glassman |یەکەم=Ronald M. |سەردێڕ=The Political Structure of the Canaanite City-States: Monarchy and Merchant Oligarchy |ڕێکەوت=٢٠١٧|ناونیشان=https://doi.org/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ئیش=The Origins of Democracy in Tribes, City-States and Nation-States |پەڕەکان=٤٧٣–٤٧٧|editor-last=Glassman |editor-first=Ronald M. |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|شوێن=Cham |بڵاوکەرەوە=Springer International Publishing |زمان=en | doi=10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ژپنک=٩٧٨-٣-٣١٩-٥١٦٩٥-٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی نیسانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240429061941/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> لە ماوەی [[سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]] (١٥٥٠–١٢٠٠ پێش زایین)، بەشێکی زۆری کەنعان [[دەوڵەتی پاشکۆ]]کانی [[شانشینی نوێی میسر]]یان پێکھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Braunstein |یەکەم١=Susan L. |ساڵ=٢٠١١|سەردێڕ=The Meaning of Egyptian-Style Objects in the Late Bronze Cemeteries of Tell el-Far'ah (South) |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |بەرگ=٣٦٤|issue=364 |پەڕەکان=١–٣٦|doi=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |jstor=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |s2cid=164054005}}</ref> لە ئەنجامی [[داڕمانی سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]]، کەنعان کەوتە ناو پشێوییەوە و دەسەڵاتی میسری بەسەر ناوچەکەدا داڕما.<ref>Dever, William G. "Beyond the Texts", Society of Biblical Literature Press, 2017, pp. 89–93</ref><ref>S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", "The Biblical Archaeologist" (1987)</ref> وا بڕوا دەکرێت باپیرانی [[ئیسرائیلییەکان]] [[گەلە دێرینە سامی-ئاخێوەرەکان]] بووبێتن کە خەڵکی ڕەسەنی ئەم ناوچەیە بوون.<ref name="Miller1986">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Miller |یەکەم١=James Maxwell |ناونیشان=https://archive.org/details/historyofancient00mill |سەردێڕ=A History of Ancient Israel and Judah |دوایین٢=Hayes |یەکەم٢=John Haralson |بڵاوکەرەوە=Westminster John Knox Press |ساڵ=١٩٨٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٦٤-٢١٢٦٢-٩}}</ref>{{rp|78–79}} گێڕانەوە شوێنەوارییە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئیسرائیلییەکان و کالچەرەکەیان لە گەلانی کەنعانییەوە جیابوونەتەوە لە ڕێگەی پەرەپێدانی ئایینێکی جیاوازی [[تایبەتپەرستی|تایبەتپەرست]]—و دواتر [[یەکتاپەرستی|یەکتاپەرست]]—کە چەقی لەسەر [[یەھوە]] بوو.<ref>Rendsberg, Gary (2008). "Israel without the Bible". In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Gnuse |یەکەم١=Robert Karl |سەردێڕ=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel |ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Sheffield Academic Press Ltd |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٠٧٥-٦٥٧-٦|پەڕەکان=٢٨, ٣١}}</ref> ئەوان بە شێوەیەکی دێرینی [[زمانی عیبری|عیبری]] قسەیان دەکرد، کە بە [[عیبریی ئینجیلی]] ناسراوە.<ref>Steiner, Richard C. (1997), "Ancient Hebrew", in Hetzron, Robert (ed.), "The Semitic Languages", Routledge, pp. 145–173, {{ISBN|978-0-415-05767-7}}</ref> نزیکەی لە ھەمان کاتدا، [[فەلەستییەکان]] لە باشووری [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|دەشتی کەناراوەکان]] نیشتەجێ بوون.{{sfn|Killebrew|2005|p=230}}{{sfn|Shahin|2005|p=6}} [[File:Mesad Hashavyahu ostracon.jpg|thumb|[[ئۆستراکۆنی یاڤنێ-یام]]، نووسراوێکی بە [[ئەلفوبێی عیبریی دێرین|عیبریی دێرین]] کە بەڵگەنامەی بەڕێوەبردنە لە [[شانشینی یەھوودا|یەھوودا]]]] زۆربەی زانایانی مۆدێرن ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە گێڕانەوەی [[کۆچی بەکۆمەڵ|کۆچی بەکۆمەڵ]] لە [[تەورات]] و [[پەیمانی کۆن]]دا بەو شێوەیەی وێنا کراوە ڕووی نەداوە؛ بەڵام ھەندێک لە ڕەگەزەکانی ئەم نەریتانە [[مێژووییبوونی ئینجیل|ڕەگە مێژووییەکان]]یان ھەیە.<ref>{{harvnb|Faust|2015|p=476}}: "While there is a consensus among scholars that the Exodus did not take place in the manner described in the Bible, surprisingly most scholars agree that the narrative has a historical core, and that some of the highland settlers came, one way or another, from Egypt."</ref><ref>{{harvnb|Redmount|2001|p=61}}: "A few authorities have concluded that the core events of the Exodus saga are entirely literary fabrications. But most biblical scholars still subscribe to some variation of the Documentary Hypothesis, and support the basic historicity of the biblical narrative."</ref> مشتومڕ لەسەر سەرەتاییترین بوونی [[مێژووی ئیسرائیل و یەھوودای دێرین|شانشینەکانی ئیسرائیل و یەھوودا]] و ڕادەی دەسەڵاتیان ھەیە. لەکاتێکدا ڕوون نییە ئایا [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل]] ھەبووە یان نا،<ref name="lipschits">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lipschits |یەکەم١=Oded |سەردێڕ=The Jewish Study Bible |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ساڵ=٢٠١٤|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٩٧٨٤٦-٥|editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |زمان=en |chapter=The History of Israel in the Biblical Period |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="Kuhrtp438">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kuhrt |یەکەم=Amiele |ناونیشان=https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438 |سەردێڕ=The Ancient Near East |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=١٩٩٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-١٦٧٦٢-٨|پەڕە=[https://archive.org/details/ancientneareastc٠٠akuh/page/٤٣٨ ٤٣٨]}}</ref> مێژوونووسان و شوێنەوارناسان کۆکن لەسەر ئەوەی کە باکووری [[شانشینی ئیسرائیل (سامیرە)|شانشینی ئیسرائیل]] نزیکەی ٩٠٠ پێش زایین ھەبووە<ref name="Finkelstein">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Finkelstein |یەکەم١=Israel |سەردێڕ=The Bible Unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories |دوایین٢=Silberman |یەکەم٢=Neil Asher |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Simon & Schuster |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٨٤-٨٦٩١٢-٤|edition=1st Touchstone}}</ref>{{rp|169–195}} و [[شانشینی یەھوودا]] نزیکەی ٨٥٠ پێش زایین.<ref name="Finkelstein, Israel, (2020)">Finkelstein, Israel, (2020). [https://books.google.com/books?id=wH3-DwAAQBAJ&pg=PA33 "Saul and Highlands of Benjamin Update: The Role of Jerusalem"], in Joachim J. Krause, Omer Sergi, and Kristin Weingart (eds.), "Saul, Benjamin, and the Emergence of Monarchy in Israel: Biblical and Archaeological Perspectives", SBL Press, Atlanta, GA, p. 48, footnote 57: "...They became territorial kingdoms later, Israel in the first half of the ninth century BCE and Judah in its second half..."</ref><ref name="Pitcher">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=9 April 2023 }} Quote: "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> شانشینی ئیسرائیل لەو دووانە گەشاوەتر بوو و زوو بوو بە ھێزێکی ناوچەیی، پایتەختەکەشی لە [[سامیرە (شاری دێرین)|سامیرە]] بوو؛<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|pp=146–147}}: Put simply, while Judah was still economically marginal and backward, Israel was booming. ... In the next chapter we will see how the northern kingdom suddenly appeared on the ancient Near Eastern stage as a major regional power.</ref><ref name=":04">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Finkelstein |یەکەم=Israel |سەردێڕ=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٩٨٣-٩١١-٣|پەڕەکان=٦٥–٦٦; ٧٣; ٧٤; ٧٨; ٨٧–٩٤|oclc=٨٨٠٤٥٦١٤٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Finkelstein |یەکەم=Israel |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Observations on the Layout of Iron Age Samaria |journal=Tel Aviv |بەرگ=٣٨|issue=2 |پەڕەکان=١٩٤–٢٠٧|doi=10.1179/033443511X13099584885303 |issn=0334-4355 |s2cid=128814117}}</ref> لەژێر دەسەڵاتی [[بنەماڵەی عۆمری|بنەماڵەی عۆمری]]دا، کۆنترۆڵی [[سامیرە]]، [[جەلیل]]، بەشی سەرەوەی [[دۆڵی ئوردن]]، [[دەشتی شارۆن|دەشتی شارۆن]] و بەشێکی زۆری [[ترانسئوردن (ناوچە)|ترانسئوردن]]ی دەکرد.<ref name=":04" /> شانشینی ئیسرائیل لە دەوروبەری ٧٢٠ پێش زایین لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]وە [[سامێرینا|داگیرکرا]].<ref name="Broshi 2001 174">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Broshi |یەکەم=Maguen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |سەردێڕ=Bread, Wine, Walls and Scrolls |بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing |ساڵ=٢٠٠١|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٢٧-٢٠١-٦|پەڕە=١٧٤|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230210203455/https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> شانشینی یەھوودا، لەژێر دەسەڵاتی [[شوێنکەوتووی داوود|داوودی]]دا و بە پایتەختیی [[قودس]]، دواتر بوو بە [[دەوڵەتی پاشکۆ]]ی سەرەتا ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ و پاشان [[ئیمپراتۆریەتیی بابلیی نوێ]]. مەزەندە دەکرێت [[مێژووی دانیشتووانناسیی ناوچەی فەلەستین|دانیشتووانی ناوچەکە]] لە دەوروبەری ٤٠٠،٠٠٠ کەس بووبێت لە [[سەردەمی ئاسنی دووەم]]دا.<ref name=":42">Broshi, M., & Finkelstein, I. (1992). [https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 "The Population of Palestine in Iron Age II"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230305224039/https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 |date=5 March 2023 }}. "Bulletin of the American Schools of Oriental Research", "287"(1), 47–60.</ref> لە ٥٨٧/٦ پێش زایین، دوای [[ڕاپەڕینەکانی یەھوودا دژی بابل|ڕاپەڕین لە یەھوودا]]، شا [[نەبووخەدنسەری دووەم]] [[گەمارۆدانی قودس (٥٨٧ پێش زایین)|قودسی گەمارۆ دا و وێرانی کرد]] و ھەروەھا [[پەرستگای سولەیمان]]،<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|p=307}}: "Intensive excavations throughout Jerusalem have shown that the city was indeed systematically destroyed by the Babylonians. The conflagration seems to have been general. When activity on the ridge of the City of David resumed in the Persian period, the-new suburbs on the western hill that had flourished since at least the time of Hezekiah were not reoccupied."</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Lipschits |یەکەم=Oded |ڕێکەوت=١٩٩٩|سەردێڕ=The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule |journal=Tel Aviv |بەرگ=٢٦|issue=2 |پەڕەکان=١٥٥–١٩٠|doi=10.1179/tav.1999.1999.2.155 |issn=0334-4355}}</ref> شانشینەکەی ھەڵوەشاندەوە و [[بێسەروشوێنکردنی بابلی|زۆربەی نوخبەی یەھوودی بۆ بابل دوورخستەوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Wheeler |یەکەم=P. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe |journal=The Catholic Biblical Quarterly |بەرگ=٧٩|issue=4 |پەڕەکان=٦٩٦–٦٩٧|doi=10.1353/cbq.2017.0092 |s2cid=171830838}}</ref> === ٢.شانشینی ئیسرائیل و جودا === [[پەڕگە:شانشینی ئیسرائیل و جودا Kingod Of Isreal And Judah.jpg|وێنۆک|'''شانشینی ئیسرائیل و جودا لەنێوان ''(٥٨٦ - ١٠٠٠)پ.ز''''']] لە دەوروبەری ساڵانی ١٠٠٠ پ.ز دوو شانشینی (ئیسرائیلی/عیبری) پێکھات # باناوی شنشینی ئیسرائیل - باکوور # شانشینی (یەھوود/جودا) - باشوور ھەردوو شانشینەکە لە [[تەورات|تەوراتی پیرۆز]] و [[ئینجیل|ئینجیلی پیرۆز]] ئاماژەیانپێکراوە <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> ==== ململانێ و ئیمپڕتۆریەتیەکان ==== ناوچەکە لەم ماوەیەدا ز زۆر بە جێگیری نەماوەتەوە ئاشوورییەکان شانشینی ئیسرائیلیان داگیرکرد (~722 پێش زایین) [[بابل|بابلییەکان]] (جودا/یەھوودا)یان داگیرکرد (٥٨٦ پێش زایین) و ئۆرشەلیمیان وێرانکرد<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref> زۆرێک لەجوەکانیان دەربەدەر کرد لەم ماوەیەدا <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Jerusalem_(587_BC)#cite_note-:42-8</ref> لەپاشان فارسەکان دەستیان بەسەردا گرت و ڕێگەیان دا ھەندێک جوو بگەڕینەوە بۆ شوێنی خۆیان.<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Achaemenian-Empire</ref> === ٣.دەسەڵاتی یۆنانی و ڕۆمانیەکان === لەپاش ئەمانە دەسەڵاتی [[یۆنانی کۆن|یۆنانییەکان]] پەرەیسەند لە نێون ساڵانی (٣٣٠ پێش زایین) [[ئەسکەندەری مەزن]] ناوچەکەی داگیرکرد لەگەڵ زۆرینەی ناوچەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] و [[ئاناتۆلیا|ئەناتۆڵی رۆژاوا]] و [[کوردستان|کوردستانیش]]؛ لەپاشان چەندنین فەرمانڕەوای یۆنانی بەڕێوەیان بردووە.<ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588? redirectedFrom=fulltext</ref> <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> [[پەڕگە:ڕەوتی ئەسکەندەری مەزن.png|570x570پیکسڵ]] دەسەڵتداری یۆنانیەکان بەردەوام بوو هەتا لەپڕێکدا ڕۆمانیەکا([[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتینیەکان)]] دەسەڵاتیانگرتەدەست لە ساڵانی (~٦٣ پێش زایین) <ref>https://www.britannica.com/place/Byzantine-Empire</ref> === ٤. پاش هاتنی ساڵی زایینی === لەساڵی (٧٠ زایینی)دا دەسەڵاتداری ڕۆمانییەکان هەر بەردەوام بوو بەجۆرێک کە دووبارە هێرشکرایەوە سەر ئۆرشەلیم و دووەم پەرستگای پیرۆزی جووەکانیان وێرانکرد؛ هەندێک لە جووەکانیان کوشت و هەندێکیشیان لابران. <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Jerusalem_during_the_Byzantine_period</ref>[[پەرلەمان|پەرلەمانی ئیسرائیل]] ==== پاش پەرەسەندنی ئیسلام ==== لە سەدەی حەوتەمی زایینی بە دیاریکراوی ساڵانی (٦٣٧ زایینی) دەستیانبەسەر زۆر ناوچە داگرت و کۆتاییان بە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسنیەکان]] و بێشێکی زۆر لە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بێزەنتینیەکان]] (ڕۆمانیەکان) هێنا لەژێر فەرمانڕەوایی [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] زۆرێک لە ناوچەکانی ئیسرئیل و [[کوردستان|کوردوستانیان]] دەستبەسەرداگرت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of Palestine |ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Palestine |وێبگە=Encyclopaedia Britannica}}</ref> و زمانی عەرەبی و ئیسلامیان بڵاوکردەوە لەو ناوچانەدا و زۆربەی هەرەزۆری ناوچەکان عەرەب نیشتەجێکران.<ref>https://global.oup.com/academic/product/the-oxford-history-of-the-ancient-near-east-9780190687854?cc=iq&lang=en&</ref> <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> <ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref> [[پەڕگە:The Crusader States in 1135.svg|وێنۆک|433x433پیکسڵ|'''نەخشەی دەسەڵاتی هێزی خاچهەڵگران لە ''ساڵی ١١٣٥ی زاینی''''']] === ٥. هاتنەوەی دەسەڵاتداری مەسیحی === لەسەڵانی (١٠٩٥ - ١٠٩٩) ڕێکخراوێکی سوپای زۆر گەورە درووستکرا بەناوی [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|سووپای خاچهەڵگران]]<nowiki/>ی مەسیح <ref>https://www.britannica.com/event/Crusades/The-First-Crusade-and-the-establishment-of-the-Latin-states</ref> توانیان لە کۆتاییدا کۆتایی بەدەسەڵاتی عەرەب بهێنن لە ناوچەکە خرایە ژێر دەسەڵاتی هێزی خاچهەڵگرانی مەسیح بە دیریکراوی لە ساڵی ١٠٩٩ی زاینی [[ئورشەلیم|ئۆرشەلیم]]<nowiki/>یان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kingdom_of_Jerusalem#:~:text=The%20Crusaders%20arrived%20at%20Jerusalem,newly%20created%20Kingdom%20of%20Jerusalem.</ref> بۆ ماوەی ٢٠٠ ساڵ فەرمانڕەواییان بەردەوام بوو <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_Kingdom_of_Jerusalem</ref> ؛ لە گرنگترین فەرمانڕەواکانی ئەم ماوەیە '''[[باڵدوینی چوارەم]]''' بوو کە پاشای شانشینی ئۆرشەلیم بوو<ref>https://www.britannica.com/biography/Baldwin-IV-king-of-Jerusalem</ref>. لە پاش ئەم ماوەیەدا هێزە ئیسلامیەکان یەکیانگرتەوەو کۆتاییان هێنا بە دەسەڵاتی مەسیحیەکان.<ref>https://www.historyextra.com/period/medieval/crusades-causes-history-when-how-many-were-there-death-toll/</ref> ==== پاش هاتن و ڕووخانی عوسمانیەکان ==== ساڵی ١٥١٧ی زاینی عوسمانیەکان ئیسرائیلیان داگیرکرد بۆ ماوی ٤٠٠ ساڵ کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەوان<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ottoman_Palestine#:~:text=The%20Ottoman%20Empire%20proceeded%20to,the%20Mamluk%20capital%20in%20Egypt.</ref> هەتا ساڵی ١٩١٧ لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیهانی یەکەم]] ڕووداوێکی مێژووی گەورە ڕوویدا ئەویش ڕووخانی دەسەڵاتی عوسمانی بوو لەلایەن [[بەریتانیای مەزن|بەڕیتانیەکان]].<ref>https://jewishvirtuallibrary.org/ottoman-rule-1517-1917</ref> === ٦.دەسەڵاتی بەڕیتانیەکان === لە پاش ساڵانی ١٩١٧ی زاینی دا بەڕیتانیەکان ناوچەی ئیسرائیلیان کۆنتڕۆڵکرد<ref>https://www.britannica.com/place/Palestine/World-War-I-and-after</ref>؛ لێرەوە ناکۆکیەکی نوێ پەرەیسەند ئەویش ناکۆکی نێوان عەرەبە هاوردەکان و ئیسرائیلیەکان بوو ئەمەش بوو<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Arab%E2%80%93Israeli_conflict#:~:text=In%201917%2C%20British%E2%80%91led%20troops,nothing%20shall%20be%20done%20which</ref> هۆی پێکدادانی نێوانیان لە ڕووی کۆمەڵایەتی و ڕامیاریەوە ئەمە بەردەوام بوو هەتاوەک و ساڵی ١٩٤٧. ==== پلانی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] ==== * لە ساڵی '''١٩٤٧''' نەتەوە یەکگرتوەکان نەخشەڕیگایەکی پێشنیارکرد کە بریتیبوو لە جیاکردنەوەی خاکی ئیسرائیل بۆ دوو بەش بەشێکی بۆ جووەکان و بەشێکی بۆ عەرەبە هاوردەکان<ref>https://www.britannica.com/event/1948-Arab-Israeli-War</ref> <ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref> <ref>https://digitallibrary.un.org/record/3792734?ln=en&v=pdf</ref> لە دەرەنجامدا: * ئیسرائیل قبووڵیکرد * عەرەبەکان قبووڵیاننەکرد دەوڵەتە عەرەبیەکانیش دەستیانکرد بە هێرشکردنە سەر ئیسرائیل سەرەنجام لە '''ساڵی ١٩٤٨ ئیسرائیل سەرکەوت''' و فراوانتربوو هەتاوەک و نزیکەیی هەموو ڕوبەری ناوچەدێرینەکانی خۆی گرتەوە<ref>https://www.idf.il/en/mini-sites/wars-and-operations/israels-war-of-independence-1948/#:~:text=The%20Fight%20for%20Independence,withdrawal%20on%20May%2014%2C%201948.</ref> . === لەدوای جەنگی ١٩٦٧ === ئەم جەنگە لەنێوان [[عەرەب]] و دەوڵەتی ئیسرائیل بوو تێیدا لە کۆتاییدا بەھاوکاری [[ئەمریکا]]، ئیسرائیل سەرکەوت <ref>https://history.state.gov/milestones/1961-1968/arab-israeli-war-1967#:~:text=Between%20June%205%20and%20June,the%20Soviet%20Union%20to%20intervene.</ref> دەسکەوتەکانی ئیسرائیل <ref>https://www.gov.il/en/pages/israel-after-the-six-day-war</ref> : گرتنەوەی [[بەرزایییەکانی جۆلان]] گرتنەوەی کۆنتڕۆل لە کەرتی رۆژئاوا گرتنەوەی کۆنتڕۆڵ لە کەرتی گەزا کۆنتڕۆڵکردنەوەی [[نیمچە دوورگەی سینا]] <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Six-Day_War#:~:text=Israel%20is%20believed%20to%20have,nuclear%20weapon%20by%20December%201966.</ref> <ref>https://www.gov.il/BlobFolder/generalpage/israel-after-the-six-day-war/en/English_HISTORY_MAPS_Israel-after-Six-Day-War.jpg</ref> هەموو ئەمانە [[جەنگی ١٩٦٧|لە ماوەی ٦رۆژدا]]. == ڕەگناسی == [[پەڕگە:Political map of Israel-Palestine.jpg|وێنۆک|نەخشەی [[ڕامیاری]] ئیسرائیل و بەڕێوەبەرایەتیی [[میری]]ی [[فەلەستین]]]] ناوەکانی [[خاکی ئیسرائیل]] و منداڵانی ئیسرائیل بە درێژاییی مێژوو بۆ ئاماژەدان بە [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی ئیسرائیل]]ی پەرتووکی پیرۆز و ھەموو گەلی [[جووەکان|جوو]] بەکارھێنراون. [[ئیسرائیل (ناو)|ناوی «ئیسرائیل»]] ([[عیبری]]: {{lang|he-Latn|Yīsrāʾēl}}؛ [[سەپتۆجینت]]، بە [[یۆنانیی کۆن]]: Ἰσραήλ، بە [[لاتینی]]: Israēl، «[[ئێل (خواوەند)|ئێل (خوا)]] بەردەوام دەبێت/حوکم دەکات») ئاماژەیە بۆ پێشەوا [[یەعقووب]] کە، بە بۆچوونی [[کتێبی پیرۆزی عیبری|پەرتووکی پیرۆزی عیبری]]، دوای ئەوەی بە سەرکەوتوویی لەگەڵ [[فریشتەی پەروەردگار]] [[زۆرانبازی]] کرد، ئەو ناوەی لێنرا.<ref>{{cite encyclopedia |author=Geoffrey W. Bromiley |url=https://books.google.com/books?id=yklDK6Vv0l4C&pg=PA907 |title=Israel |encyclopedia=[[International Standard Bible Encyclopedia]]: E–J |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |date=1995 |page=907 |isbn=978-0-8028-3782-0 }}</ref> کۆنترین بەرھەمی شوێنەواریی ناسراو کە ناوی «ئیسرائیل» وەک کۆمەڵێک بھێنێت، [[کێلی مێرنێپتا]]ی [[میسری کۆن]]ە (کە مێژووەکەی بۆ کۆتاییی سەدەی ١٣یەمی پێش زایین دەگەڕێتەوە).<ref>{{harvnb|Barton|Bowden|2004|p=126}}</ref> «کێلی مێرنێپتا... بە کۆنترین بەڵگە لە دەرەوەی پەرتووکی پیرۆز دادەنرێت بۆ بوونی ئیسرائیل تا سەدەی ١٣یەمی پێش زایین.»<ref name="NollMerneptah">K.L. Noll, [https://books.google.com/books?id=hMeRK7B1EsMC&pg=PA139 "Canaan and Israel in Antiquity: A Textbook on History and Religion,"] A&C Black, 2012, rev.ed. pp. 137ff.</ref><ref name="ThompsonMerneptah">[[تۆماس ل. تۆمپسۆن|Thomas L. Thompson]], [https://books.google.com/books?id=RwrrUuHFb6UC&pg=PA275 "Early History of the Israelite People: From the Written & Archaeological Sources,"] Brill, 2000 pp. 275–276</ref> [[ئیسرائیل (ناو)|ناوی کەسیی «ئیسرائیل»]] زۆر پێشتر دەردەکەوێت، لە [[ئیبلا]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Hasel |یەکەم=Michael G. |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٤|سەردێڕ=Israel in the Merneptah Stela |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |بەرگ=٢٩٦|issue=296 |پەڕەکان=٤٥–٦١|doi=10.2307/1357179 |jstor=1357179 |s2cid=164052192}}<br /> {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bertman |یەکەم=Stephen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=1C4NKp4zgIQC&q=ebla%20israel%20ishmael%20abraham&pg=PA317 |سەردێڕ=Handbook to Life in Ancient Mesopotamia |ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٨٣٦٤-١}}<br /> {{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Meindert Dijkstra |سەردێڕ=Between Evidence and Ideology Essays on the History of Ancient Israel read at the Joint Meeting of the Society for Old Testament Study and the Oud Testamentisch Werkgezelschap Lincoln Nebraska, July 2009 |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Brill |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-١٨٧٣٧-٥|editor1-last=Becking |editor1-first=Bob |پەڕە=٤٧|chapter=Origins of Israel between history and ideology |وتەگێڕانەوە=As a West Semitic personal name it existed long before it became a tribal or a geographical name. This is not without significance, though it rarely mentioned. We learn of a maryanu named ysr"il (*Yiįsr—a"ilu) from Ugarit living in the same period, but the name was already used a thousand years before in Ebla. The word Israel originated as a West Semitic personal name. One of the many names that developed into the name of the ancestor of a clan, of a tribe and finally of a people and a nation. |editor2-last=Grabbe |editor2-first=Lester}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lemche |یەکەم١=Niels Peter |ساڵ=١٩٩٨|سەردێڕ=The Israelites in History and Tradition |بڵاوکەرەوە=Westminster John Knox Press |ناونیشان={{Google books |JIoy7PagAOAC |پەڕە=PA٣٥|plainurl=yes}} |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٦٤-٢٢٧٢٧-٢}}</ref> لە [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|ژێرفەرمانی بەریتانیا]] (١٩٢٠–١٩٤٨)، ھەموو ناوچەکە بە «[[فەلەستین]]» دەناسرا.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=https://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |سەردێڕ=Mandatory Palestine: What It Was and Why It Matters |نووسەر=Noah Rayman |magazine=[[تایم (گۆڤار)|Time]] |ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Avalon Project : The Palestine Mandate |ناونیشان=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/palmanda.asp |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=avalon.law.yale.edu}}</ref> لە کاتی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل|دامەزراندنی لە ساڵی ١٩٤٨]]، وڵاتەکە بە فەرمی ناوی «دەوڵەتی ئیسرائیل» ({{langx|he|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}}، {{Audio|He-Medinat Israel.ogg|{{transliteration|engvar=gb|he|''Medīnat Yisrā'el''}}|help=no}} {{IPA|he|mediˈnat jisʁaˈʔel}}؛ {{langx|ar|دَوْلَة إِسْرَائِیل}}، {{transliteration|engvar=gb|ar|ALA-LC|''Dawlat Isrāʼīl''}}، {{IPA|ar|dawlat ʔisraːˈʔiːl}})ی وەرگرت، دوای ئەوەی ناوەکانی دیکەی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل#ناو|پێشنیارکراو]] لەوانە «[[خاکی ئیسرائیل]]» ({{lang|he-Latn|Eretz Yisrael}})، «ئەبەر» (لە باپیری [[ئەبەر]])، «[[زایۆن]]»، و «[[یەھوودا]]»، تاوتوێ کران بەڵام ڕەتکرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[پەلەستاین پۆست|The Palestine Post]] |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٧|پەڕە=١|سەردێڕ=Popular Opinion |ناونیشان=http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text%2Fhtml&Locale=english-skin-custom&Path=PLS%2F1947%2F12%2F07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئابی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/jj.18254265 |سەردێڕ=Israel: The First Decade of Independence |ڕێکەوت=١٩٩٥|بڵاوکەرەوە=State University of New York Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٢٢٦٠-١}}</ref> ناوی «ئیسرائیل» لەلایەن [[دەیڤید بن گوریۆن]] پێشنیار کرا و بە دەنگی ٦–٣ پەسەند کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html |سەردێڕ=One Day that Shook the world |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120112220409/http://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ئیش=[[قودس پۆست|The Jerusalem Post]] |ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ١٩٩٨|نووسەر=Elli Wohlgelernter}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Forman |یەکەم=Jacob |ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Jewish Word {{!}} Israel: What's in a Name? |ناونیشان=https://momentmag.com/jewish-word-israel-whats-in-a-name/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Moment Magazine |زمان=en-US}}</ref> لە ھەفتەکانی یەکەمی دوای دامەزراندنی، حکوومەت زاراوەی «[[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]]»ی ھەڵبژارد بۆ ئاماژەدان بە ھاووڵاتییەکی دەوڵەتەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,798687-2,00.html |magazine=[[تایم (گۆڤار)|Time]] |ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ١٩٤٨|سەردێڕ=On the Move |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071016074447/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C798687-2%2C00.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> == جوگرافیا== [[پەڕگە:Israel_Topography.png|وێنۆک|چەپ|نەخشەی بەرز و نزمی ئیسرائیل]] سنوورە سیاسییەکانی ئیسرائیل یەکێکە لەو بابەتانەی کە زۆرترین مشتومڕی لەسەرە لە جیھاندا، بەو پێیەی لە سەرەتای دامەزراندنییەوە لە ساڵی ١٩٤٨ەوە تا ئێستا سنوورە فەرمییەکانی خۆی بە تەواوی ڕانەگەیاندووە، ئەو بەشە سنوورانەی کە لە نێوان ئیسرائیل و وڵاتانی دراوسێیدا ڕێککەوتوون، سنووری [[میسر]] (کە تێدەپەڕێت لە نێوان [[نیمچەدوورگەی سینا]] و نەگێڤ) و دوو بەشی سنووری [[ئوردن]] (لە وادی عەرەبە و لە مەرج بیسان)، کە لەدوای واژووکردنی دوو پەیماننامەی ئاشتی دەستنیشانکران. لە ساڵی ٢٠٠٠ ئیسرائیل داوای لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] کرد سنوورەکانی نێوان خۆی و لوبنان دیاری بکات و ھێزەکانی بە پێی فەرمانە نێونەتەوەییەکان (بەناوی «ھێڵی شین») لە باشووری [[لوبنان]] کشانەوە. لە مانگی ئابی ٢٠٠٥ ئیسرائیل «ھێڵی سەوز»ی دەوروبەری [[کەرتی غەززە]]ی وەک سنووری خۆی ڕاگەیاند. دەوڵەتی ئیسرائیل دەکەوێتە کیشوەری [[ئاسیا]] لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و ھاوسنوورە لەگەڵ [[دەریای ناوین]]. لە ڕووی جوگرافییەوە ئیسرائیل وڵاتێکی بچووکە کە ڕووبەرەکەی نزیکەی ڕووبەری [[پارێزگای سلێمانی]]یە، و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٩.٧ ملیۆن کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://hulul.el-jeel.com/200412/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە تا ئێستا، ئیسرائیل لایەنێک بووە لە ململانێکانی ناوچەکە، بەتایبەتی لەگەڵ میسر، سووریا، لوبنان، ئوردن و فەلەستینییەکان. == حکوومەت و سیاسەت == === پایتەخت === [[پەڕگە:Jerusalem, old city, historical religious sights, القدس البلده القديمه 34.jpg|وێنۆک|[[ئورشەلیم]]، پایتەختی ئیسرائیل]] [[قودس|ئورشەلیم]] پایتەختی وڵاتی ئیسرائیلە <ref>https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/2025/12/presidential-message-on-the-eighth-anniversary-of-recognizing-jerusalem-as-the-capital-of-the-state-of-israel/</ref> بەپێی یاسای «بنەڕەتی ئورشەلیم، پایتەختی ئیسرائیل»ە، کە لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن کنێسێتەوە پەسەندکرا، گەورەترین شاری ئیسرائیل شاری [[تێل ئەڤیڤ]]ە کە شاریکە دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوین| دەریای سپی ناوەڕاست]]؛ بەڵام پایتەختی وڵاتی ئیسرائیل شارێکی زۆر چڕە لەڕووی ژمارەی [[سەرژمێری|دانیشتووان]] و [[تەلارسازی|تەلارسازییەوە]]یەوە ھەندێک کونسوڵخانەی وڵاتانی وەک [[ئەمریکا]] و [[بەریتانیا]] و [[فەڕەنسا]] و ئەوانی تر لە [[قودس|ئورشەلیم]] ھەڵکەوتوون و ھەندێکی تریان لە [[تێل ئەڤیڤ]]. [[پەڕگە:Israel - Tel Aviv Beach 001.JPG|وێنۆک|510x510پیکسڵ|شاری [[تێل ئەڤیڤ]]، گەورەترین شاری ئیسرائیل]] === بنەمای یاسا === [[پەڕگە:PikiWiki_Israel_7260_Knesset-Room.jpg|وێنۆک|چەپ|[[کنێسێت]]]] [[کنێسێت]] [[پەرلەمان|پەرلەمانی ئیسرائیلە]]،<ref>https://www.gov.il/en/departments/knesset/govil-landing-page</ref> بەڵام ئیسرائیل دەستووری فەرمی پەسەند نەکردووە. سەرباری ئەوەی کە بەیاننامەی دەوڵەت داوای پەسەندکردنی [[دەستوور]]ێک بوو کە لە ڕێکەوتی ١ی ئابی ١٩٤٨ درەنگتر نەبێت، و سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی حکوومەتی کاتی بەناوی [[دەیڤید بن گوریۆن]]، فەرمانێکی دەرکرد کە بەردەوامی ڕەوایی یاساکانی ژێرفەرمانی بەریتانیا بوونی ھەبێت بە شێوەیەک کە ناکۆک نەبێت لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییەی کە لە ئەنجامی دامەزراندنی دەوڵەت و دەستنیشانکردنی ئەنجومەنی دامەزرێنەری ھەڵبژێردراو وەک دەزگایەک کە دامەزراندنی دەستوور و پەسەندکردنی پێسپێردراوە، بەڵام ئەم ئەرکە بەردەوام بوو لە گواستنەوە بۆ بەشەکانی دیکە، و سەرەڕای پێشبینی ئەوەی کە ئەم یەکلاکردنەوە و یەکلاکردنەوەکانی دواتر دەستبەجێ یان کاتی دەبن، بەڵام فەرمانی پێشوو لەگەڵ ھەموارکردنە جیاکراوەکانی لە «فەرمانی بنەماکانی حوکمرانی و یاسا»دا دەمینێتەوە کە لەلایەن ئەنجومەنی کاتی دەوڵەتەوە لە ١٩ی ئایاری ١٩٤٨ دەرچووە و تا ئێستا ماوەتەوە.<ref>https://www.nytimes.com/2024/01/01/world/middleeast/israel-supreme-court-netanyahu.html</ref> بەڵام [[کنێسێت]]، واتە پەرلەمانی ئیسرائیل، «یاسا بنەڕەتییەکان»ی وەک ئامرازی دادوەری جێگر بۆ [[دەستوور]] دەرکرد، کە کردەوەی دەسەڵاتداران و [[مافی مرۆڤ]] لە ھەندێک بواردا ڕێکدەخات، بەڵام نەبوونی دەستوورێکی تەواو و ڕوونکردنەوەی ئەولەوییەتەکانی یاسا بنەڕەتییەکان بەسەر یاسا ئاساییەکاندا ھاووڵاتیان و دامەزراوەکان ناچار دەکات ڕووبکەنە دادگای باڵا، بۆ لێکدانەوەی سیستمی یاسایی لە زۆرێک لە حاڵەتە ناڕوونەکاندا، ئەمەش وا دەکات پێگەی دادگای باڵا بەھێزتر بێت زیاتر لەوەی لە وڵاتانی دیکەدا پەسەندکراوە.<ref>https://www.reuters.com/world/middle-east/netanyahu-judicial-overhaul-faces-showdown-israeli-supreme-court-2023-08-02/</ref> === دامودەزگاکانی حوکمڕانی === [[پەڕگە:Menora-virun-der-Knesset--w.jpg|وێنۆک|چەپ|مێنۆرای حەوتی کە [[مووسا]] لە چادرەکە و پاشان لە [[پەرستگای سولەیمان]] لەبەردەم [[کنێسێت]]ی ئیسرائیلدا داینا]] ئیسرائیل خۆی وەک دیموکراسییەکی پەرلەمانی فرە حیزبی پێناسە دەکات کە ھاوشێوەی دیموکراسیەکانی [[ئەورووپای ناوەڕاست]]ە. واتا دامودەزگای ناوەندی پەرلەمانە، کە ڕۆڵی ئەنجوومەنی یاسادانان دەبینێت، ھەروەھا ئەندامەکانی حکوومەت و سەرۆکی دەوڵەت ھەڵدەبژێرن و چاودێری کاری دامودەزگاکانی حکوومەت دەکەن. پەرلەمانی ئیسرائیل پێی دەوترێت «کنێسێت» (بە واتای «کۆکەرەوە»). ھەموو ئەو ھاووڵاتیانەی تەمەنیان ١٨ ساڵ یان زیاترە و لە سنووری ساڵی ١٩٤٨ی ئیسرائیل و [[بەرزایییەکانی جۆلان|کەرتی جۆلان]] و لە شوێنە نیشتەجێبوونەکانی [[کەناری ڕۆژاوای ڕووباری ئوردن|کەرتی ڕۆژاوا]] نیشتەجێن، مافی دەنگدانیان بە [[کنێسێت]] ھەیە، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٧ەوە تا ئەمڕۆ نە دانیشتووی کەرتی ڕۆژاوا و نە دانیشتووی کەرتی [[غەززە]] مافی دەنگدانیان نەماوە لە کنێسێت. دوای ھەڵبژاردنە گشتییەکان، ئەندامانی کنێسێتی نوێ، لەنێو ئەندامان سەرۆکی حکوومەتی نوێ ھەڵدەبژێرن و ماوەیەکی دیاریکراوی پێدەبەخشن بۆ پێکھێنانی حکوومەتەکەی، دواتر ئەندامانی کنێسێت حکوومەت بەو شێوەیە پەسەند دەکەن کە سەرۆکە ھەڵبژێردراوەکەی پێشنیاری کردووە. ھەندێک لایەن ئیسرائیل بەم شێوەیە پۆلێن دەکەن کە لە پێشەنگی سیستمی [[دیموکراسی]] لە ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]دایە، بەڵام ئەم دیموکراسییە زیانی پێگەیشتووە، چونکە لەلایەن ڕێکخراوە ناحکوومییەکانەوە ڕادەگەیەندرێت کە ئیسرائیل دەوڵەتێکی ڕەگەزپەرستە بەھۆی ئەنجامدانی تاوانی کۆمەڵکوژی دژی فەلەستینییەکان.<ref>https://www.aljazeera.net/news/</ref> == ئەو وڵاتە عەرەبییانەی دانیان بە دەوڵەتی ئیسرائیلدا ناوە == * {{ئاڵا|میسر}} * {{ئاڵا|ئوردن}} * {{ئاڵا|مۆریتانیا}} * {{ئاڵا|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}}<ref>https://www.dw.com/en/israel-and-uae-how-nominal-enemies-became-allies/a-60614394</ref> * {{ئاڵا|بەحرەین}}<ref>https://www.dw.com/ar/%D8%AF%D9%88%D9%84-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D9%82%D8%AF-%D8%AA%D8%AA%D8%AC%D9%87-%D9%86%D8%AD%D9%88-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%B9-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%82%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7-%D9%85%D8%B9-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84/a-54901490</ref> * {{ئاڵا|سوودان}} * {{ئاڵا|مەغریب}}<ref>https://www.voronoiapp.com/geopolitics/Mapped-Recognition-of-Israel-by-Country-296</ref> == ئابووریی == === گەشتیاری === گەشتیاری یەکێکە لەو ھۆیانەی کە پەرەی بە ئابووری ووڵاتی ئیسرائیل داوە، یەکێک لەو ھۆکارانەی کە گەشتیاران ڕووی تێدەکەن بوونی شوێنەوارە پیرۆزەکانی ھەرسێ ئاینیی [[جوویەتی|جوو]] و [[ئیسلام]] و [[مەسیحییەت|مەسیحی]]، و ڕەخساندنی تایبەت لەلایەن کەرتی تایبەتی وڵات لە خزمەتگوزاری ھۆتێل و شوێنی حەسانەوەو و چێشتخانە، لەساڵی ٢٠٠٩ دا ئیسرائیل سەروو ٢٫٧ میلیۆن گەشتیاری ھەبووە. == دانیشتووان == بەپێی ئاماری ساڵی [[٢٠٢٣]] ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ئیسرائیل ٩.٧ ملیۆن کەس دەبێت کە دەکاتە ٠٫١١ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٠٫١ ساڵە. ھەروەھا ٩٢ لە سەدی دانیشتووانی وڵاتەکە لە شارەکان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> و [[کوردە جووەکانی ئیسرائیل|کوردی جوو]] نزیکەی ٣٥٠،٠٠٠–٥٠٠ ھەزار کەس دەخەملێنرێت. == ئایین == {{bar box | title=ئایینەکان لە ئیسرائیل (ئاماری ٢٠٢٠)<ref>https://fanack.com/ar/israel/population-of-israel/</ref> | titlebar=#ddd | left1='''ئایینەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|[[جوولەکایەتی|جوویەتی]]|gray|٧٣٫٩}} {{bar percent|[[ئیسلام]]|green|٢١٫١}} {{bar percent|[[مەسیحییەت]] و ھی دیکە|blue|٥}}}} == کولتوور == [[پەڕگە:Bar_Mitzvah_a_Jewish_culture.jpg|وێنۆک|چەپ|کولتووری جووکان لە ئیسرائیل]] کولتووری ھەمەچەشنی ئیسرائیل لە فرەچەشنی دانیشتووانەکەیەوە سەرچاوە دەگرێت. جووکانی کۆمەڵگە بڵاوەبووەکان لە سەرانسەری جیھاندا نەریتە کولتووری و ئایینییەکانیان لەگەڵ خۆیان ھێنایەوە. کاریگەرییەکانی [[عەرەب]] لە زۆرێک لە بوارە کولتوورییەکانیاندا بوونیان ھەیە، وەک [[تەلارسازی]]، [[مۆسیقا]] و چێشتلێنان. ئیسرائیل تاکە وڵاتە لە جیھاندا کە تێیدا [[ڕۆژژمێری عیبری]] بەکاردێت. ڕۆژانی کارکردن و پشووی خوێندنگەکانی جووکان بەپێی پشووەکانی جووکان دیاری دەکرێن و ڕۆژی فەرمی پشوودان لە وڵاتەکەدا [[شەممە]]یە؛ یان شەممەی جووەکان.<ref>https://web.archive.org/web/20181212143120/https://www.hse.ru/en/news/28331917.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://books.google.com/books/about/From_the_Arab_Other_to_the_Israeli_Self.html?hl=ar&id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107225017/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFA+Publications/Photo+exhibits/Encounters-+The+Vernacular+Paradox+of+Israeli+Arch-+Intro.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150710000905/http://www.israel21c.org/culture/israeli-palestinian-and-jordanian-djs-create-bridge-for-peace/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181012134956/http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern%20History/Israel%20at%2050/The%20International%20Israeli%20Table</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070814055003/http://www.mfa.gov.il/mfa/facts%20about%20israel/people/jewish%20festivals%20in%20israel</ref> === ئەدەبیات === ئەدەبیاتی ئیسرائیلی بە پلەی یەکەم [[شیعر]] و نووسراوەیە کە بە زمانی [[عیبری]] نووسراوە، ئەمەش وەک بەشێک لە ڕێنێسانسی زمانی عیبری وەک زمانێکی ئاخاوتن لە ناوەڕاستی [[سەدەی نۆزدەھەم]]ەوە، ھەرچەندە کۆمەڵێکی بچووکی ئەدەبیات بە زمانەکانی دیکە، وەک [[ئینگلیزی]] چاپ کراوە. بەپێی یاسا، دوو چاپی سەرجەم ئەو بڵاوکراوانەی لە ئیسرائیل بڵاودەکرێنەوە، دەبێت لە پەرتووکخانەی نیشتمانی ئیسرائیل لە زانکۆی عیبری [[ئورشەلیم]] دابنرێت. لە ساڵی ٢٠٠١ یاساکە ھەمووارکرایەوە و تۆمارە دەنگی و ڤیدیۆییەکان و ھی دیکەی ناچاپکراو لەخۆبگرێت. لە ساڵی ٢٠١٦دا ٨٩٪ی ئەو ٧٣٠٠ پەرتووکەی کە گواستراونەتەوە بۆ پەرتووکخانەکە، بە زمانی عیبری بوون. ئەبراھام مابۆ بە یەکەم نووسەر دادەنرێت کە سەرکەوتنی گەورەی بەدەستھێناوە بەھۆی [[ڕۆمان]]ەکەیەوە کە بە زمانی عیبری نووسیوویەتی لە ساڵی ١٨٥٣ بوو، ھەروەھا ڕێنێسانسی عیبری قەرزاری ئەلیزەر بن یەھودایە، کە بەشدارییەکی زۆری لە زمانی عیبریدا کردووە و بەشدارییەکی زۆری کردووە لە دەوڵەمەندکردنی زمانی عیبری، وایکردووە ببێتە زمانێکی ئاخاوتن و نووسین بۆ مەبەستی تر جگە لە دەقە پیرۆزەکان و لێکۆڵینەوە لە [[تەورات]].<ref>https://archive.today/2012.05.29-153016/http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190115125821/http://web.nli.org.il/sites/NLI/English/library/depositing/statistics/Pages/lgd-statistics-2016.aspx</ref> لە ساڵی ١٩٦٦ [[شموئێل یووسف عەگنۆن|شموێل یووسف ئاگنۆن]] خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبیاتی لەگەڵ نووسەری ئەڵمانی-جوو نێلی ساکس ھاوبەش کرد. لە ناو [[شاعیر]]ە ھەرە دیارەکانی ئیسرائیلدا یەھودا ئەمیچای، ناتان ئاڵتەرمان، لیا گۆڵدبێرگ و ڕیتچێڵ بلوستاین بوون. ڕۆماننووسانی ھاوچەرخی ئیسرائیلی بەناوبانگی [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیی]] بریتین لە ئەمۆس ئۆز، ئیتگار کێرت و دەیڤید گڕۆسمان. نووسەر سەید قاشوو لە عەرەبی ٤٨ە کە لە ئاستی نێونەتەوەیییشدا ناسراوە. ھەروەھا ئیسرائیل نیشتمانی سیاسەتوان و نووسەر ئیمیل حەبیبی بووە، کۆمەڵێک ڕۆمانی نووسیوە، لەوانە «ڕاستییە سەیرەکان لە دیارنەمانی سەعید ئەبی نەحسی مووتەشائیل» و نووسراوی تر، و خەڵاتی ئیسرائیلی بەدەستھێنا بۆ [[وێژەی عەرەبی|ئەدەبیاتی عەرەبی]].<ref>https://web.archive.org/web/20180702150907/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1966/index.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150217200929/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/250792/Emile-Habibi</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190718233153/http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/PrasIsrael/Tashmag/Tashnab_Tashmag_Rikuz.htm?DictionaryKey=Tashnab</ref> ===مۆسیقا و سەما=== [[پەڕگە:Israel_Philharmonic_Orchestra.jpg|وێنۆک|چەپ|ئۆرکێسترای ئیسرائیل کە لەلایەن زووبین میھتا بەڕێوەدەبرێت]] مۆسیقای ئیسرائیل کاریگەرییە مۆسیقییەکانی ھەموو جیھان لەخۆدەگرێت؛ مۆسیقای ڕۆژھەڵاتی و سێفاردی، ئاوازی حەسیدی، مۆسیقای یۆنانی، جاز و پۆپ ڕۆک بەشێکن لە دیمەنی مۆسیقا. لەنێو ئۆرکێسترا ئیسرائیلییە بەناوبانگەکانی جیھان ئۆرکێسترای ئیسرائیل ھەیە کە زیاتر لە حەفتا ساڵە کۆنسێرت پێشکەش دەکات و ئەمڕۆ ساڵانە زیاتر لە دوو سەد کۆنسێرت پێشکەش دەکات. ئیسحاق پێرلمان، پینچاس تسوکەرمان و عووفرا حازە ھەموویان مۆسیقاژەنی بەناوبانگی نێونەتەوەیین و لە ئیسرائیل لەدایکبوون. ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٧٣ەوە نزیکەی ھەموو ساڵێک بەشداری پێشبڕکێی گۆرانی ئەورووپی دەکات و چوار جار سەرکەوتنی بەدەستھێناوە و دووجاریش میوانداری ئاھەنگەکەی کردووە. زۆرێک لە فێستیڤاڵەکانی مۆسیقا و گۆرانی لە ئیسرائیل بەڕێوەدەچن، وەک فێستیڤاڵی دەریای سوور بۆ جاز کە لە ساڵی ١٩٨٧ەوە ساڵانە لە ئیلات بەڕێوەدەچێت، گۆرانییە فۆلکلۆرییە تەوراتییەکانی وڵاتەکە کە بە «گۆرانییەکانی خاکی ئیسرائیل» ناسراون، لەگەڵ باسکردنی ئەزموون و پێشەنگییەکانی بنیاتنانی نیشتمانی جووکان.<ref>Broughton, Ellingham & Trillo 1999، صفحات 365–369</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120210070052/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/israel_36</ref><ref> Ben-Sasson 1985، صفحة 1095</ref><ref>https://web.archive.org/web/20210501081613/https://archive.org/details/whosemastersvoic0000unse</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070206190159/http://www.mfa.gov.il/MFA/Israel+beyond+politics/Israel+Philharmonic+Orchestra+celebrates+70th+anniversary+5-Feb-2007.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170411163728/http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=18</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170129130750/http://www.eurovision.tv/page/history/year</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120312202659/http://www.redseajazzeilat.com/en/about/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120103145812/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/genre/content.genre/israeli_folk_735/en_US</ref> === سینەما و شانۆ === ١٠ فیلمی ئیسرائیلی لە سەرەتای دامەزراندنی ئیسرائیلەوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار پاڵێوراون بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی. فیلمی عەجەمی ساڵی ٢٠٠٩ سێیەمین پاڵێوراوی لەسەریەک بوو بۆ فیلمێکی ئیسرائیلی. دەرھێنەرانی فەلەستینی-ئیسرائیلی کۆمەڵێک فیلمیان دروست کردووە کە باس لە ململانێی عەرەب و ئیسرائیل و دۆخی فەلەستینییەکانی ناو ئیسرائیل دەکەن، وەک فیلمەکانی محەممەد بەکری ٢٠٠٢: «جەنین و جەنین و بووکە سوورییەکە».<ref>https://web.archive.org/web/20130117112056/http://www.jpost.com/ArtsAndCulture/Entertainment/Article.aspx?id=167582</ref> ئیسرائیل بە درێژەدان بە نەریتی شانۆیی بەھێزی شانۆی یدیشی لە [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات]]، دیمەنێکی شانۆیی زیندوو دەپارێزێت. شانۆی حەبیمە لە ساڵی ١٩١٨ لە تەلئەبیب دامەزراوە و کۆنترین کۆمپانیای شانۆ و ڕێپەرتۆری نیشتمانییە لە ئیسرائیل.<ref>https://web.archive.org/web/20191211013717/https://www.habima.co.il/</ref> [[پەڕگە:Haredi_Judaism.jpg|وێنۆک|چەپ|گەنجانی ھاریدی بە جلوبەرگی نەریتییەوە سەیری خشتەی ڕیکلامەکان دەکەن لە [[ئورشەلیم]]]] === میدیا === ڕاپۆرتی ساڵانەی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ماڵی ئازادییەوە (Freedom House) بڵاوکراوەتەوە، ئیسرائیلی وەک وڵاتێکی ئازاد لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و [[باکووری ئەفریقا]] ڕیزبەندی کردووە، ھەروەھا لە پلەی ٦٤ی جیھاندا ھاتووە. لە پێوەرەکانی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ڕۆژنامەنووسانی بێ سنوورەوە دەرچووە، ئیسرائیل لە ڕیزبەندی ٩١ی وڵاتدا بووە لە کۆی ١٨٠ وڵات، ھەروەھا لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوین و باکووری ئەفریقا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە. لە میدیای ئیسرائیلدا زیاتر لە ١٠ زمانی جیاواز ھەیە و زمانی عیبری باڵادەستە. ڕۆژنامەگەری بە زمانی [[عەرەبی]] پێداویستییەکانی ھاووڵاتیانی عەرەبی ئیسرائیل دابین دەکات، لەگەڵ گەیشتن بەو ناوچانەی کە لەلایەن دەسەڵاتی نیشتمانیی [[دەوڵەتی فەلەستین|فەلەستین]]ەوە بەڕێوەدەبرێن. لە ماوەی ساڵانی ھەشتا و نەوەدەکاندا، چاپەمەنی ئیسرائیل پرۆسەیەکی گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا ھات، چونکە میدیاکان وردە وردە ھاتنە ژێر کۆنترۆڵی ژمارەیەکی سنووردار لە ڕێکخراوەکانەوە، لەکاتێکدا ئەو ڕۆژنامانەی کە لەلایەن لایەنە سیاسییەکانەوە بڵاودەکرانەوە، دەستیان بە نەمان کرد. ئەمڕۆ لە تەلئەبیب سێ کۆمەڵەی گەورە و خاوەندارێتی تایبەت بەسەر میدیای گشتی ئیسرائیلدا زاڵن.<ref>https://web.archive.org/web/20190808014941/https://freedomhouse.org/sites/default/files/FOTP_2017_booklet_FINAL_April28.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190816203659/https://rsf.org/en/ranking</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170509085059/http://www.iba.org.il/world/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190507163600/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/culture/pages/the%20printed%20media-%20israel-s%20newspapers.aspx</ref> === مۆزەخانەکان === [[پەڕگە:Billy_Rose_Art_Garden_(14755133799).jpg|وێنۆک|چەپ|بینای دەفری کتێب لە مۆزەخانەی ئیسرائیل، کە نووسراوەکانی [[دەریای مردوو]]ی تێدایە]] مۆزەخانەی ئیسرائیل لە [[ئورشەلیم]] یەکێکە لە گرنگترین دامەزراوە ڕۆشنبیرییەکانی ئیسرائیل و دەستنووسەکانی دەریای مردووی تێدایە، لەگەڵ کۆمەڵەیەکی بەرفراوان لە کەلوپەلی کۆنی جووکان و ھونەری ئەورووپی. مۆزەخانەی یاد ڤاشێمی نیشتمانی بۆ یادکردنەوەی [[ھۆلۆکۆست]]، [[ئەرشیف]]ی ناوەندی جیھانە بۆ زانیارییە پەیوەندیدارەکان بە ھۆلۆکۆستەوە. مۆزەخانەی گەلی [[جوولەکە|جوو]] لە ماڵی تەفشی لە زانکۆی [[تەلئەبیب]] مۆزەخانەیەکی کارلێککارانەیە کە تایبەتە بە مێژووی کۆمەڵگە جووکان لە سەرانسەری جیھان. جگە لە مۆزەخانە گەورەکان لە شارە گەورەکاندا، لە زۆرێک لە شار و کیبوتزیمەکاندا شوێنی ھونەری کوالێتی بەرز ھەیە. میشکان لۆمانۆت لە کیبوتز عەین ھاروود مەھاد گەورەترین مۆزەخانەی ھونەرییە لە باکووری وڵات.<ref>https://web.archive.org/web/20130302154234/http://www.english.imjnet.org.il/page_1465?c0=14896&bsp=14393</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070709044752/https://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html</ref><ref>http://www1.yadvashem.org/yv/en/about/index.asp</ref> ئیسرائیل زۆرترین مۆزەخانەی ھەیە بۆ ھەر تاکێک لە جیھاندا. ھەروەھا چەندین مۆزەخانەی ئیسرائیل تایبەتن بە کولتووری ئیسلامی، لەوانە مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر و پەیمانگەی ئێڵ مایر بۆ ھونەری ئیسلامی کە ھەردووکیان لە [[ئورشەلیم]]ن. مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر تایبەتمەندە بە شوێنەوارناسیی سەردەمی [[عوسمانییەکان]] و مێژووی دیکەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]. ھەروەھا شوێنی یەکەمین کەللەسەری بەردبووە کە لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]] دۆزرایەوە. کۆمەڵێک لە کەللەسەرەکە لە مۆزەخانەی ئیسرائیل نمایشکراوە.<ref>https://web.archive.org/web/20140625091036/http://bh.org.il/about-us.aspx</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171107024929/https://www.haaretz.com/israel-news/travel/mishkan-leomanut-1.242533</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170629144146/http://travel.cnn.com/best-israel-museums-361281/</ref><ref>https://books.google.com/books?id=4Z0YrPfeHa8C</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161227024455/http://www.imj.org.il/imagine/galleries/viewItemE.asp?case=1&itemNum=359979</ref> === چێشتخانە === [[پەڕگە:Food_in_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|قاپێک کە بریتییە لە فەلافل و حوومووس و پەتاتەی سوورکراوە و زەڵاتەی ئیسرائیلی]] خواردنی ئیسرائیل خواردنە ناوخۆییەکان و ھەروەھا خواردنی جووەکان لەخۆدەگرێت کە لەلایەن کۆچبەرە جووەکانەوە ھێنراونەتە وڵاتەکە. لە دروستکردنی دەوڵەتەوە لە ساڵی ١٩٤٨ و بە تایبەتی لە کۆتاییەکانی حەفتاکاندا، چێشتخانەی فیووژنی ئیسرائیل پەرەی سەندووە. چێشتخانەی ئیسرائیل توخمەکانی شێوازی چێشتلێنانەکانی میزراھی، سێفاردی و ئەشکەنازی ھەیە. ھەروەھا زۆرێک لەو خواردنانە لەخۆدەگرێت کە بە شێوەیەکی نەریتی لە خواردنەکانی [[شام]]، عەرەب، ڕۆژھەڵاتی ناوین و [[دەریای ناوین]]دا دەخورێن، وەک فەلافل، حوومووس، شەکشووکە، کووسکووس و زەعتەر. ھەروەھا شنیتزل، [[پیتزا]]، [[ھەمبەرگر|ھەمبەرگەر]]، پەتاتەی سوورکراوە، [[برنج]] و زەڵاتە خواردنی بەناوبانگی ئیسرائیلن.<ref>https://books.google.com/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119</ref><ref>https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3850942,00.html</ref><ref>Gur, The Book of New Israeli Food, pg. 11</ref> نزیکەی نیوەی دانیشتووانی جووکانی ئیسرائیل کشرووت لە ماڵەکانیان دەپارێزن. چێشتخانەکانی کشرووت، ھەرچەندە لە ساڵانی شەستەکاندا دەگمەن بوون، بەڵام تا ساڵی ٢٠١٥ نزیکەی ٢٥٪ی ھەموو چێشتخانەکان پێکدەھێنن، ئەمەش ڕەنگە ڕەنگدانەوەی بەھا عەلمانییەکانی ئەو کەسانە بێت کە کشرووت ناخۆن. چێشتخانەکانی ھۆتێلەکان زیاتر خواردنی کشرووت پێشکەش دەکەن. بازاڕی فرۆشتنی تاکەکەسی بە شێوەیەکی نەریتی لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، بەڵام بە خێرایی و بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش گەشەی کرد دوای ھاتنی کۆچبەرانی وڵاتانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ی پێشوو لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکاندا. لەگەڵ ئەو ماسییانەی کە لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، [[کەروێشک]] و نەعامە، گۆشتی [[بەراز]] لە ئیسرائیل زۆر بەرھەمدەھێنرێت و دەخورێت، سەرەڕای سنووردارکردنەکان لەلایەن ھەردوو ئایینی [[جوولەکایەتی|جوو]] و [[ئیسلام]]ەوە.<ref>https://books.google.com/books/about/American_Israelis.html?hl=ar&id=CG-WQZDJdo8C#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://books.google.com/books/about/Food_for_Thought.html?hl=ar&id=FYXlAgAAQBAJ#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107171630/https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA233</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181215123309/http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2012/08/israel_s_pork_problem_and_what_it_means_for_the_country_s_christian_arabs_.single.html</ref> === وەرزش === [[پەڕگە:88750_sports_in_israel_PikiWiki_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|کۆمەڵێک جوو یاری دەکەن (١٩٣٥–١٩٣٦)]] زۆرێک لە وەرزشەکان لە ئیسرائیل بەربڵاون، بەناوبانگترینیان [[تۆپی پێ]] و [[تۆپی باسکە]]یە، ١٢ تیپ کێبڕکێی جامی [[پریمەرلیگ]] دەکەن، بەناوبانگترینیان مەکابی حەیفا و بەیتاری قودس، ئیسرائیل بەشداری لە خولی یانە پاڵەوانەکانی [[ئەورووپا]] دەکات بۆ تۆپی پێ، ھەروەھا بۆ جامی باسکەی ئەورووپاش، ھەڵبژاردەی ئیسرائیل بەشداری دەکات و ھەردوو خولی ژنان و پیاوان لەم پاڵەوانێتییەدا ھەیە. جگە لە تۆپی باسکە و تۆپی پێ، زۆرێک لە وەرزشە بەناوبانگەکان لە ئیسرائیل ئەنجام دەدرێن، لەوانە [[تێنس]]، [[تۆپی دەست]]، و [[بالە|تۆپی بالە]]، ھەروەھا وەرزشی کەنار دەریا و ماراسۆنەکان، وەک ماراسۆنی ساڵانەی تیبیریاس، جگە لە وەرزشە مۆدێرنەکانی وەک بیسبۆڵ، [[تۆپی پێی ئەمریکی]]، و [[کریکێت]]، لەگەڵ باسکردنی [[وەرزشی شەڕکردن]] و ھی دیکە. ئیسرائیل لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردووەوە بەشداری یارییە ئۆڵۆمپیەکان کردووە، ھەروەھا ئیسرائیل میوانداری جووکانی خۆی دەکرد لەم پاڵەوانێتییەدا، کە بە مەکابیا ناسراوە، کە لە ساڵی ١٩٣٢ەوە ھەر ٤ ساڵ جارێک بەڕێوەدەچێت، فەلەستینییەکان فێستیڤاڵی مەکابیایان بە ڕەگەزپەرستی دانا، کە لە ساڵی ١٩٣٢ بەڕێوەچوو، چونکە بەڕای ئەوان ئامانجی ئەوە بووە کە [[عەرەب]]ە فەلەستینییەکان پەراوێز بخات و جووکان لە گۆڕەپانی وەرزشدا باڵادەست بکات بەبێ ئەوەی دانیشتووانی عەرەب بتوانن بەشداری بکەن.<ref>https://web.archive.org/web/20140409080736/http://www.thaqafa.org/Main/default.aspx?xyz=BOgLkxlDHteZpYqykRlUuI1kx/VDUOFosYKgFxmv1dyNMmXxBa+v9/W27KprXF82yuArZvAEM/TglrMe4IXyGsJO7fPW6Ub3PNX0LBeFiUjawcA/k1isisN/N/N9bFpHoALbPfiq0DI=</ref> لەیاریزانە ناودارەکانی تۆپی پێ لە پێشوو تا ئێستا [[یووسی بنعیوون]] کە لە یانەکانی خوولی ئینگلیزی [[لیڤەرپوول]] و [[چێلسی]] یاری کردووە. و لە یانە بەناوبانگە وەرزشیە کانیان ماکابی تەلئەبیب و ماکابی حەیفا کە ئەو دوویانەیە چەند جارێک بەشداریان لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا لە یاری تۆپی پێ و باسکە کردووە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{ووڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|ئیسرائیل|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{پۆلی کۆمنز|Israel}} [[پۆل:ئیسرائیل|*]] [[پۆل:شام]] [[پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:کۆمارەکان]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٨ لە ئیسرائیل]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو]] [[پۆل:ئەو وڵاتانەی کە دانپێدانانیان پێنەدراوە یان دانپێدانانیان سنووردارە]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨]] [[پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژهەڵات]] [[پۆل:ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] 17vhtwhvgai2rcyom4itdvqgl033l51 1589511 1589464 2026-06-10T19:00:57Z IIXZER0XII 68933 /* دامودەزگاکانی حوکمڕانی */ 1589511 wikitext text/x-wiki {{خاوێنکردن}}{{زانیاریدانی_وڵات |ناو_خۆماڵی =יִשְׂרָאֵל{{ھن}}إسرائيل |ناو_فەرمی =دەوڵەتی ئیسرائیل |ناوی_باو =מְדִינַת יִשְׂרָאֵל |ئاڵا_وێنە =Flag of Israel.svg |نیشانی_نەتەوەیی_وێنە =Coat of arms of Israel.svg |دروژمی_نەتەوەیی = |سروودی_نیشتمانی ={{چینی ناوەند}}[[پەڕگە:Hatikvah instrumental.ogg]]{{کۆتایی}}{{ھن}}Hatikvah ('''הַתִּקְוָה''') |سروودی_پاشایی = |نەخشە_وێنە =LocationIsrael.svg |نەخشە_سەردێڕ = |پایتەخت = [[ئورشەلیم]] </small> |latd=31 |latm=47 |latNS=N |longd=35 |longm=13 |longEW=E |شار_گەورەترین = [[ئورشەلیم]] (قودس) |زمانەکان_فەرمی =[[زمانی عیبری|عیبری]] |زمانەکان_ناوچەیی = [[عەرەبی]] |جۆری_زمانەکان = |زمانەکان = |ڕەگەز_گرووپەکان =٧٣٫٩٪ [[جوو]]، ٢١٫١٪ [[عەرەب]]، ٥٪ ئەوانی دیکە |جۆری_دەسەڵات =[[پەرلەمان]]ی |پلەی_سەرۆک١ =[[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]] |ناوی_سەرۆک١ =[[ئایزک ھێرزۆگ]] |پلەی_سەرۆک٢ =[[سەرۆک وەزیران]] |ناوی_سەرۆک٢ =[[بێنیامین نێتانیاھوو]] <ref>https://www.gov.uk/government/news/pm-call-with-prime-minister-netanyahu-of-israel-8-october-2023#:~:text=The%20Prime%20Minister%20spoke%20to,attacks%20by%20Hamas%20against%20Israel.</ref><ref>https://www.jewishvirtuallibrary.org/prime-ministers-of-israel</ref> |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات =وەرگرتنی سەربەخۆیی |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات =سەربەخۆیی لە حووکمی [[بەریتانیا]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ =[[١٤ی ئایار]] [[١٩٤٨]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ = |پلە_ڕووبەر =١٥١ەم |area_km2 = 20,770{{\}}22,072 ([[List of countries and dependencies by area|153rd]]) |area_sq_mi = ٨٬٠١٩{{\}}٨٬٥٢٢ |مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتوان =9,517,181 |پلە_مەزەندەی_دانیشتوان =٩٥ەم |ساڵی_مەزەندەی_دانیشتوان =[[٢٠٢٥]] |سەرژمێریی_دانێشتوان = |ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = |چڕیی_دانیشتوان_ک.م.٤گۆش =٣٦٥٠٣ |پلە_چڕیی_دانیشتوان =٣٠ەم |دراو = [[شێکێل]] ₪ |کۆدی_دراو =ILS |کاتی_ناوچەیی =IST |قەرەبووی_کات =+٢ |لای_لێخوڕین =ڕاست |پاشگر_دۆمەین = [[.il]] |کۆدی_تەلەفوون =٩٧٢ }} '''ئیسرائیل''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: יִשְׂרָאֵל‎)، وڵاتێکە لە ناوچەی [[باشووری شام]] لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]]. لە باکوورەوە [[سنوورەکانی ئیسرائیل|ھاوسنوورە]] لەگەڵ [[لوبنان]]، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[سووریا]]، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئوردن]]، و لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]]. [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|کەناراوی ڕۆژاوای ئیسرائیل]] دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوەڕاست]]، لوتکەی باشووری دەگاتە [[دەریای سوور]]، و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە [[نزمترین خاڵی زەوی]] لە نزیک [[دەریای مردوو]] ھەیە. [[ئورشەلیم]] شوێنی حکوومەت و [[بارودۆخی ئورشەلیم|پایتەختی ڕاگەیەندراوە]]،<ref>Akram, Susan M., Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010. "International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace". Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future. This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967. To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."</ref> لە کاتێکدا [[تێل ئەڤیڤ]] [[گوش دان|گەورەترین ناوچەی شارنشین]] و [[ئابووریی ئیسرائیل|ناوەندی ئابووریی]] ئیسرائیلە. [[خاکی ئیسرائیل]]، کە بە [[فەلەستین]] یان [[خاکی پیرۆز]]یش ناودەبرێت، نیشتمانی کەنعانییە کۆنەکان و دواتریش شانشینەکانی [[ئیسرائیل و یەھوودای کۆن|ئیسرائیل و یەھوودا]] و [[ھەسمۆنیی یەھوودا]] بووە. دەکەوێتە نزیک [[ڕێڕەوی شام|ڕێڕەوی کیشوەرەکان]]، [[مێژووی دانیشتووانناسیی فەلەستین (ناوچە)|دانیشتووانناسییەکەی گۆڕا]] لەژێر ئیمپراتۆریەتە جۆراوجۆرەکاندا. [[دژەسامییەتیی ئەورووپی]] لە سەدەی ١٩دا پەرەی بە بزووتنەوەی [[زایۆنیزم|زایۆنیست]] دا بۆ [[نیشتمانی جوولەکە]]، کە پاڵپشتی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|بەریتانیا]]ی بەدەستھێنا بە [[ڕاگەیەندراوی بالفۆر]] لە ساڵی ١٩١٧. دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، بەریتانیا ناوچەکەی داگیرکرد و [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا]]ی دامەزراند. فەرمانڕەوایی بەریتانیا و [[ئالیا|کۆچی جوولەکەکان]] لە سەروبەندی [[ھۆلۆکۆست]]دا [[ململانێی نێوان پێکھاتەکان لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|گرژییەکانی نێوان عەرەب و جوولەکە]]ی چڕتر کردەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Morris |یەکەم= Benny |بەستەری نووسەر= Benny Morris|سەردێڕ= Righteous Victims: A History of the Zionist-Arab Conflict, 1881–2001 |بڵاوکەرەوە= Knopf |ساڵ= ١٩٩٩|edition= reprint |ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧٩-٧٤٤٧٥-٧|وتەگێڕانەوە= The fear of territorial displacement and dispossession was to be the chief motor of Arab antagonism to Zionism down to 1948 (and indeed after 1967 as well). |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕێکەوتی سەردان= ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20240322131219/https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} Also quoted, among many, by Mark M. Ayyash (2019). "Hermeneutics of Violence: A Four-Dimensional Conception". University of Toronto Press, p. [https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 195] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240322131220/https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 |date=22 March 2024 }}, {{ISBN|978-1-4875-0586-8}}. Accessed 22 March 2024.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Fildis |یەکەم١=Ayse |دوایین٢=Nisanci |یەکەم٢=Ensar |سەردێڕ=British Colonial Policy "Divide and Rule": Fanning Arab Rivalry in Palestine |ساڵ=٢٠١٩|journal=International Journal of Islamic and Civilizational Studies |بەرگ=٦|issue=1 |بڵاوکەرەوە=UTM Press |ناونیشان=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBritish_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240510121206/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%20filename=British_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کە پەرەی سەند بۆ [[جەنگی ناوخۆیی ١٩٤٧–١٩٤٨ لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|جەنگێکی ناوخۆیی]] دوای [[پلانی دابەشکردنی فەلەستین لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە|پلانی دابەشکردن]]ی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە ساڵی ١٩٤٧. ئیسرائیل [[ڕاگەیەندراوی سەربەخۆییی ئیسرائیل|سەربەخۆییی ڕای گەیاند]] کاتێک [[کۆتاییی دەسەڵاتی بەریتانیا بەسەر فەلەستین|دەسەڵاتی بەریتانیا کۆتایی ھات]] لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨، کە بەدوایدا [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|داگیرکارییەک]] لەلایەن [[جیھانی عەرەب|وڵاتانی عەرەبی]]یەوە ڕوویدا. [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەستی ١٩٤٩|ئاگربەستی ١٩٤٩]] ئیسرائیلی لە دەرەوەی پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان فراوانتر کرد،<ref name="Britannica">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Zionism {{!}} Definition, History, Examples, & Facts {{!}} Britannica |ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181225204632/https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە کاتێکدا ھیچ وڵاتێکی نوێی عەرەبی دروست نەکرا، و [[داگیرکردنی کەرتی غەززە لەلایەن کۆماری یەکگرتووی عەرەبییەوە|غەززە لەژێر کۆنترۆڵی میسر]] و [[لکاندنی کەناری ڕۆژاوا بە ئوردن|کەناری ڕۆژاوا لەلایەن ئوردنەوە فەرمانڕەوایی دەکرا]] مایەوە.<ref name="Britannica"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Meir-Glitzenstein |یەکەم١=Esther |ڕێکەوت=پاییزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel |journal=Israel Studies |بڵاوکەرەوە=Indiana University Press |بەرگ=٢٣|issue=3 |پەڕەکان=١١٤–١٢٢|doi=10.2979/israelstudies.23.3.15 |jstor=10.2979/israelstudies.23.3.15 |s2cid=150208821 |وتەگێڕانەوە=The mass immigration from Arab countries began in mid-1949 and included three communities that relocated to Israel almost in their entirety: 31,000 Jews from Libya, 50,000 from Yemen, and 125,000 from Iraq. Additional immigrants arrived from Egypt, Morocco, Tunisia, Turkey, Iran, India, and elsewhere. Within three years, the Jewish population of Israel doubled. The ethnic composition of the population shifted as well, as immigrants from Muslim counties and their offspring now comprised one third of the Jewish population—an unprecedented phenomenon in global immigration history. From 1952–60, Israel regulated and restricted immigration from Muslim countries with a selective immigration policy based on economic criteria, and sent these immigrants, most of whom were North African, to peripheral Israeli settlements. The selective immigration policy ended in 1961 when, following an agreement between Israel and Morocco, about 100,000 Jews immigrated to the State. From 1952–68 about 600,000 Jews arrived in Israel, three quarters of whom were from Arab countries and the remaining immigrants were largely from Eastern Europe. Today fewer than 30,000 remain in Muslim countries, mostly concentrated in Iran and Turkey.}}</ref>{{sfn|Fischbach|2008|p=26–27}} زۆربەی [[فەلەستینییەکان|عەرەبە فەلەستینییەکان]] لە کاتی [[نەکبە]]دا [[دەرکردن و ڕاکردنی فەلەستینییەکان لە ١٩٤٨|ڕایانکرد یان دەرکران]]، {{sfn|Slater|2020|pp=81–92, 350|ps=, "[p. 350] It is no longer a matter of serious dispute that in the 1947–48 period—beginning well before the Arab invasion in May 1948—some 700,000 to 750,000 Palestinians were expelled from or fled their villages and homes in Israel in fear of their lives—an entirely justifiable fear, in light of massacres carried out by Zionist forces."}}<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Ghanim |یەکەم١=Honaida |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٩|سەردێڕ=Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/40608203 |journal=[[International Journal of Politics, Culture, and Society]] |بەرگ=٢٢|پەڕەکان=٢٣–٣٩ [٢٥–٢٦]|doi=10.1007/s10767-009-9049-9 |jstor=40608203 |s2cid=144148068 |ژمارە=١|issn=0891-4486 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211106040944/https://www.jstor.org/stable/40608203 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |وتەگێڕانەوە=Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed. |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Cleveland |یەکەم١=William L. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CuHaDwaAQBAJ&pg=PT290 |سەردێڕ=A History of the Modern Middle East |دوایین٢=Bunton |یەکەم٢=Martin |ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٩٧٥١٣-٤|زمان=en |پەڕە=٢٧٠|وتەگێڕانەوە=Not only was there no Palestinian Arab state, but the vast majority of the Arab population in the territory that became Israel-over 700,000 people-had become refugees. The Arab flight from Palestine began during the intercommunal war and was at first the normal reaction of a civilian population to nearby fighting-a temporary evacuation from the zone of combat with plans to return once hostilities ceased. However, during spring and early summer 1948, the flight of the Palestinian Arabs was transformed into a permanent mass exodus. ...}}</ref> لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل. لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل.<ref name=":05">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Beker |یەکەم=Avi |ڕێکەوت=٢٠٠٥|سەردێڕ=The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/25834637 |journal=Jewish Political Studies Review |بەرگ=١٧| issue=3/4 |پەڕەکان=٣–١٩|jstor=25834637 |issn=0792-335X |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240109013108/https://www.jstor.org/stable/25834637 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dinstein |یەکەم=Yoram |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&dq=650000+%2872%25%29+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&pg=PA282 |سەردێڕ=Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) |ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٤٢٢٨٧-٢|پەڕە=٢٨٢|زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240521171644/https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&pg=PA282&lpg=PA282&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&source=bl&ots=F8PgTaUHaN&sig=ACfU3U0WsIDoJxluxSyPsNK60ypjp280-A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjnzt69mZ-GAxUiweYEHYlBh04ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=650000%20(72%25)%20of%20these%20Jews%20resettled%20in%20Israel.&f=false |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای [[جەنگی شەش ڕۆژە]]ی ١٩٦٧، ئیسرائیل کەناری ڕۆژاوا، غەززە و [[داگیرکردنی نیمچەدوورگەی سینا لەلایەن ئیسرائیلەوە|سینا]]ی میسری داگیرکرد، و [[لکاندنی قودسی ڕۆژھەڵات بە ئیسرائیل|قودسی ڕۆژھەڵات]] و [[یاسای بەرزایییەکانی جۆلان|بەرزایییەکانی جۆلان]]ی سووریای لکاند. پەیماننامەی ئاشتی لەگەڵ [[پەیماننامەی ئاشتیی میسر و ئیسرائیل|میسر]] لە ساڵی ١٩٧٩ (سینا لە ساڵی ١٩٨٢ گەڕێندرایەوە) و [[پەیماننامەی ئاشتیی ئیسرائیل و ئوردن|ئوردن]] لە ساڵی ١٩٩٤ واژوو کران. [[ڕێککەوتنی ئۆسلۆ ١|ڕێککەوتننامەکانی ئۆسلۆ]]ی ١٩٩٣ [[خۆبەڕێوەبەریی فەلەستینی]] سنوورداری لە [[کەناری ڕۆژاوا]] و [[کەرتی غەززە|غەززە]] ھێنایە ئاراوە، لە کاتێکدا [[ڕێککەوتننامەکانی ئیبراھیم]]ی ٢٠٢٠ پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتانی زیاتری عەرەبی [[ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی عەرەب و ئیسرائیل|ئاسایی کردەوە]]، بەڵام [[ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین]] بەردەوامە. [[یاسا بنەڕەتییەکانی ئیسرائیل]] [[کنێسێت]] وەک [[نوێنەرایەتیی ڕێژەیی|پەرلەمان]]ێکی ھەڵبژێردراو بە شێوەیەکی ڕێژەیی جێگیر دەکەن. ئەو [[کابینەی ئیسرائیل|حکوومەت]] پێکدەھێنێت، کە لەلایەن [[سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل|سەرۆک وەزیران]]ەوە سەرکردایەتی دەکرێت، و [[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]]ی تا ڕادەیەکی زۆر ڕێوڕەسمی ھەڵدەبژێرێت.<ref name="cnn" /> ئیسرائیل خاوەنی یەکێک لە گەورەترین ئابوورییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Israel datasets |ناونیشان=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.imf.org}}</ref> [[پێڕستی وڵاتانی ئاسیا و ئۆقیانووسیا بەپێی پێوەری گەشەپێدانی مرۆیی|یەکێکە لە بەرزترین ئاستەکانی بژێوی لە ئاسیا]]، و لەسەر ئاستی جیھان لە ڕیزبەندی [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی|٢٥ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی]] و [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس|١٤ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس]].<ref name="IMFWEEO.IL" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|سەردێڕ=30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth |ناونیشان=https://finance.yahoo.com/news/30-wealthiest-countries-per-capita-111348314.html |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Yahoo Finance |زمان=en-US}}</ref> یەکێکە لە پێشکەوتووترین وڵاتانی جیھان لە ڕووی [[زانست و تەکنۆلۆژیا لە ئیسرائیل|پێشکەوتووی تەکنەلۆژییەوە]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Global Innovation Index (GII) |ناونیشان=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=global-innovation-index |زمان=en-US}}</ref> ئیسرائیل بەشێکی گەورەتری ئابوورییەکەی بۆ توێژینەوە و پەرەپێدان تەرخان دەکات [[پێڕستی وڵاتانی سەروەر بەپێی خەرجییەکانی توێژینەوە و پەرەپێدان|زیاتر لە ھەر دەوڵەتێکی دیکە]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |ناونیشان=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوت=٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=World Intellectual Property Organization |doi=10.34667/tind.46596 |ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٠٥-٣٤٣٢-٠|زمان=en |دوایین١=Dutta |یەکەم١=Soumitra |دوایین٢=Lanvin |یەکەم٢=Bruno |دوایین٣=Wunsch-Vincent |یەکەم٣=Sacha}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Getzoff |یەکەم=Marc |ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Most Technologically Advanced Countries In The World 2023 |ناونیشان=https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231108044803/https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Global Finance Magazine |زمان=en-US}}</ref> و وا بڕوادەکرێت کە [[ئیسرائیل و چەکی ناوەکی|خاوەنی چەکی ناوەکی بێت]]. تاکە وڵاتە کە خاوەنی زمانێکی فەرمیی [[بووژاندنەوەی زمانی عیبری|بووژاوە]] بێت، [[عیبریی مۆدێرن|عیبری]]، [[چاندی ئیسرائیل]] [[کولتووری جوولەکە|دابونەریتە جوولەکەکان]] لەگەڵ کاریگەرییەکانی [[چاندی عەرەبی|عەرەب]] تێکەڵ دەکات. == مێژوو == ===پێش مێژوو=== [[شوێنی پێش مێژووی عوبەیدییە]] لە باکووری ئیسرائیل [[فراوانبوونی پێشوەختەی ھۆمینینەکان بۆ دەرەوەی ئەفریقا|بوونی مرۆڤە دێرینەکان]] نزیکەی ١.٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر نیشان دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Tchernov |یەکەم=Eitan |بەستەری نووسەر=Eitan Tchernov |ڕێکەوت=١٩٨٨|سەردێڕ=The Age of 'Ubeidiya Formation (Jordan Valley, Israel) and the Earliest Hominids in the Levant |journal=[[Paléorient]] |بەرگ=١٤|issue=2 |پەڕەکان=٦٣–٦٥| doi=10.3406/paleo.1988.4455}}</ref> دووەم کۆنترین بەڵگەی [[مرۆڤی لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرن|مرۆڤە لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرنەکان]] [[ڕەچەڵەکی ئەفریقیی دوایینی مرۆڤە مۆدێرنەکان|دەرەوەی ئەفریقا]] بەردبوویەکی تەمەن ٢٠٠،٠٠٠ ساڵەیە لە [[ئەشکەوتی میسلیا]] لەسەر کێوی کارمێل.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Wade |یەکەم=Lizzie |ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠١٩|سەردێڕ=Skull fragment from Greek cave suggests modern humans were in Europe more than 200,000 years ago |ناونیشان=https://www.science.org/content/article/skull-fragment-greek-cave-suggests-modern-humans-were-europe-more-200000-years-ago |journal=[[Science (journal)|Science]] |بڵاوکەرەوە=American Association for the Advancement of Science |doi=10.1126/science.aay6927 |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> [[کالچەری ناتوفی]] (١٠،٠٠٠ پێش زایین) ڕەنگە پەیوەندی بە [[زمانی پرۆتۆ-ئەفرۆئاسیایی]]یەوە ھەبێت<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Winfried Nöth |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Y4_It_sAuMYC&pg=PA293 |سەردێڕ=Origins of Semiosis: Sign Evolution in Nature and Culture |بڵاوکەرەوە=Walter de Gruyter |ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٣-١١-٠٨٧٧٥٠-٢|پەڕە=٢٩٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Roger Blench, Matthew Spriggs |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NUvnqjutFmoC&pg=PT70 |سەردێڕ=Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=٢٠٠٣|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-٨١٦٢٣-١|پەڕە=٧٠}}</ref> و بەھۆی وەرگرتنی [[نشینگەیی]] پێش [[سەرەتای کشتوکاڵ لە ڕۆژاوای ئاسیا|سەرھەڵدانی کشتوکاڵ]] و [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] بەرچاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hershkovitz |یەکەم١=Israel |بەستەری نووسەر١=Israel Hershkovitz |دوایین٢=Gopher |یەکەم٢=Avi |بەستەری نووسەر٢=Avi Gopher |ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|chapter=Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/225258426 |سەردێڕ=The Neolithic Demographic Transition and its Consequences |editor-last1=Bocquet-Appel | editor-first1=Jean-Pierre |editor-last2=Bar-Yosef |editor-first2=Ofer |editor-link2=Ofer Bar-Yosef |بڵاوکەرەوە=Springer Science+Business Media |پەڕە=٤٦٥|doi=10.1007/978-1-4020-8539-0_17 |ژپنک= ٩٧٨-١-٤٠٢٠-٨٥٣٨-٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> ===سەردەمەکانی بڕۆنز و ئاسن=== ئاماژە سەرەتایییەکان بۆ شارەکانی «[[کەنعان|کەنعانی]]» و دواتر [[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]] لە دەقە دێرینەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن|ڕۆژھەڵاتی نزیک]] و [[میسری کۆن|میسری]]دا (٢٠٠٠ پێش زایین) دەردەکەون؛ ئەم دانیشتووانە وەک [[شارە-دەوڵەت]]ە سەربەخۆکانی لەڕووی ڕامیارییەوە ڕێکخرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Canaanites |ناونیشان=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=obo |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230403082451/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Glassman |یەکەم=Ronald M. |سەردێڕ=The Political Structure of the Canaanite City-States: Monarchy and Merchant Oligarchy |ڕێکەوت=٢٠١٧|ناونیشان=https://doi.org/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ئیش=The Origins of Democracy in Tribes, City-States and Nation-States |پەڕەکان=٤٧٣–٤٧٧|editor-last=Glassman |editor-first=Ronald M. |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|شوێن=Cham |بڵاوکەرەوە=Springer International Publishing |زمان=en | doi=10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ژپنک=٩٧٨-٣-٣١٩-٥١٦٩٥-٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی نیسانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240429061941/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> لە ماوەی [[سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]] (١٥٥٠–١٢٠٠ پێش زایین)، بەشێکی زۆری کەنعان [[دەوڵەتی پاشکۆ]]کانی [[شانشینی نوێی میسر]]یان پێکھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Braunstein |یەکەم١=Susan L. |ساڵ=٢٠١١|سەردێڕ=The Meaning of Egyptian-Style Objects in the Late Bronze Cemeteries of Tell el-Far'ah (South) |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |بەرگ=٣٦٤|issue=364 |پەڕەکان=١–٣٦|doi=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |jstor=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |s2cid=164054005}}</ref> لە ئەنجامی [[داڕمانی سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]]، کەنعان کەوتە ناو پشێوییەوە و دەسەڵاتی میسری بەسەر ناوچەکەدا داڕما.<ref>Dever, William G. "Beyond the Texts", Society of Biblical Literature Press, 2017, pp. 89–93</ref><ref>S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", "The Biblical Archaeologist" (1987)</ref> وا بڕوا دەکرێت باپیرانی [[ئیسرائیلییەکان]] [[گەلە دێرینە سامی-ئاخێوەرەکان]] بووبێتن کە خەڵکی ڕەسەنی ئەم ناوچەیە بوون.<ref name="Miller1986">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Miller |یەکەم١=James Maxwell |ناونیشان=https://archive.org/details/historyofancient00mill |سەردێڕ=A History of Ancient Israel and Judah |دوایین٢=Hayes |یەکەم٢=John Haralson |بڵاوکەرەوە=Westminster John Knox Press |ساڵ=١٩٨٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٦٤-٢١٢٦٢-٩}}</ref>{{rp|78–79}} گێڕانەوە شوێنەوارییە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئیسرائیلییەکان و کالچەرەکەیان لە گەلانی کەنعانییەوە جیابوونەتەوە لە ڕێگەی پەرەپێدانی ئایینێکی جیاوازی [[تایبەتپەرستی|تایبەتپەرست]]—و دواتر [[یەکتاپەرستی|یەکتاپەرست]]—کە چەقی لەسەر [[یەھوە]] بوو.<ref>Rendsberg, Gary (2008). "Israel without the Bible". In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Gnuse |یەکەم١=Robert Karl |سەردێڕ=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel |ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Sheffield Academic Press Ltd |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٠٧٥-٦٥٧-٦|پەڕەکان=٢٨, ٣١}}</ref> ئەوان بە شێوەیەکی دێرینی [[زمانی عیبری|عیبری]] قسەیان دەکرد، کە بە [[عیبریی ئینجیلی]] ناسراوە.<ref>Steiner, Richard C. (1997), "Ancient Hebrew", in Hetzron, Robert (ed.), "The Semitic Languages", Routledge, pp. 145–173, {{ISBN|978-0-415-05767-7}}</ref> نزیکەی لە ھەمان کاتدا، [[فەلەستییەکان]] لە باشووری [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|دەشتی کەناراوەکان]] نیشتەجێ بوون.{{sfn|Killebrew|2005|p=230}}{{sfn|Shahin|2005|p=6}} [[File:Mesad Hashavyahu ostracon.jpg|thumb|[[ئۆستراکۆنی یاڤنێ-یام]]، نووسراوێکی بە [[ئەلفوبێی عیبریی دێرین|عیبریی دێرین]] کە بەڵگەنامەی بەڕێوەبردنە لە [[شانشینی یەھوودا|یەھوودا]]]] زۆربەی زانایانی مۆدێرن ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە گێڕانەوەی [[کۆچی بەکۆمەڵ|کۆچی بەکۆمەڵ]] لە [[تەورات]] و [[پەیمانی کۆن]]دا بەو شێوەیەی وێنا کراوە ڕووی نەداوە؛ بەڵام ھەندێک لە ڕەگەزەکانی ئەم نەریتانە [[مێژووییبوونی ئینجیل|ڕەگە مێژووییەکان]]یان ھەیە.<ref>{{harvnb|Faust|2015|p=476}}: "While there is a consensus among scholars that the Exodus did not take place in the manner described in the Bible, surprisingly most scholars agree that the narrative has a historical core, and that some of the highland settlers came, one way or another, from Egypt."</ref><ref>{{harvnb|Redmount|2001|p=61}}: "A few authorities have concluded that the core events of the Exodus saga are entirely literary fabrications. But most biblical scholars still subscribe to some variation of the Documentary Hypothesis, and support the basic historicity of the biblical narrative."</ref> مشتومڕ لەسەر سەرەتاییترین بوونی [[مێژووی ئیسرائیل و یەھوودای دێرین|شانشینەکانی ئیسرائیل و یەھوودا]] و ڕادەی دەسەڵاتیان ھەیە. لەکاتێکدا ڕوون نییە ئایا [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل]] ھەبووە یان نا،<ref name="lipschits">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lipschits |یەکەم١=Oded |سەردێڕ=The Jewish Study Bible |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ساڵ=٢٠١٤|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٩٧٨٤٦-٥|editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |زمان=en |chapter=The History of Israel in the Biblical Period |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="Kuhrtp438">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kuhrt |یەکەم=Amiele |ناونیشان=https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438 |سەردێڕ=The Ancient Near East |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=١٩٩٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-١٦٧٦٢-٨|پەڕە=[https://archive.org/details/ancientneareastc٠٠akuh/page/٤٣٨ ٤٣٨]}}</ref> مێژوونووسان و شوێنەوارناسان کۆکن لەسەر ئەوەی کە باکووری [[شانشینی ئیسرائیل (سامیرە)|شانشینی ئیسرائیل]] نزیکەی ٩٠٠ پێش زایین ھەبووە<ref name="Finkelstein">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Finkelstein |یەکەم١=Israel |سەردێڕ=The Bible Unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories |دوایین٢=Silberman |یەکەم٢=Neil Asher |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Simon & Schuster |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٨٤-٨٦٩١٢-٤|edition=1st Touchstone}}</ref>{{rp|169–195}} و [[شانشینی یەھوودا]] نزیکەی ٨٥٠ پێش زایین.<ref name="Finkelstein, Israel, (2020)">Finkelstein, Israel, (2020). [https://books.google.com/books?id=wH3-DwAAQBAJ&pg=PA33 "Saul and Highlands of Benjamin Update: The Role of Jerusalem"], in Joachim J. Krause, Omer Sergi, and Kristin Weingart (eds.), "Saul, Benjamin, and the Emergence of Monarchy in Israel: Biblical and Archaeological Perspectives", SBL Press, Atlanta, GA, p. 48, footnote 57: "...They became territorial kingdoms later, Israel in the first half of the ninth century BCE and Judah in its second half..."</ref><ref name="Pitcher">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=9 April 2023 }} Quote: "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> شانشینی ئیسرائیل لەو دووانە گەشاوەتر بوو و زوو بوو بە ھێزێکی ناوچەیی، پایتەختەکەشی لە [[سامیرە (شاری دێرین)|سامیرە]] بوو؛<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|pp=146–147}}: Put simply, while Judah was still economically marginal and backward, Israel was booming. ... In the next chapter we will see how the northern kingdom suddenly appeared on the ancient Near Eastern stage as a major regional power.</ref><ref name=":04">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Finkelstein |یەکەم=Israel |سەردێڕ=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٩٨٣-٩١١-٣|پەڕەکان=٦٥–٦٦; ٧٣; ٧٤; ٧٨; ٨٧–٩٤|oclc=٨٨٠٤٥٦١٤٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Finkelstein |یەکەم=Israel |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Observations on the Layout of Iron Age Samaria |journal=Tel Aviv |بەرگ=٣٨|issue=2 |پەڕەکان=١٩٤–٢٠٧|doi=10.1179/033443511X13099584885303 |issn=0334-4355 |s2cid=128814117}}</ref> لەژێر دەسەڵاتی [[بنەماڵەی عۆمری|بنەماڵەی عۆمری]]دا، کۆنترۆڵی [[سامیرە]]، [[جەلیل]]، بەشی سەرەوەی [[دۆڵی ئوردن]]، [[دەشتی شارۆن|دەشتی شارۆن]] و بەشێکی زۆری [[ترانسئوردن (ناوچە)|ترانسئوردن]]ی دەکرد.<ref name=":04" /> شانشینی ئیسرائیل لە دەوروبەری ٧٢٠ پێش زایین لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]وە [[سامێرینا|داگیرکرا]].<ref name="Broshi 2001 174">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Broshi |یەکەم=Maguen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |سەردێڕ=Bread, Wine, Walls and Scrolls |بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing |ساڵ=٢٠٠١|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٢٧-٢٠١-٦|پەڕە=١٧٤|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230210203455/https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> شانشینی یەھوودا، لەژێر دەسەڵاتی [[شوێنکەوتووی داوود|داوودی]]دا و بە پایتەختیی [[قودس]]، دواتر بوو بە [[دەوڵەتی پاشکۆ]]ی سەرەتا ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ و پاشان [[ئیمپراتۆریەتیی بابلیی نوێ]]. مەزەندە دەکرێت [[مێژووی دانیشتووانناسیی ناوچەی فەلەستین|دانیشتووانی ناوچەکە]] لە دەوروبەری ٤٠٠،٠٠٠ کەس بووبێت لە [[سەردەمی ئاسنی دووەم]]دا.<ref name=":42">Broshi, M., & Finkelstein, I. (1992). [https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 "The Population of Palestine in Iron Age II"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230305224039/https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 |date=5 March 2023 }}. "Bulletin of the American Schools of Oriental Research", "287"(1), 47–60.</ref> لە ٥٨٧/٦ پێش زایین، دوای [[ڕاپەڕینەکانی یەھوودا دژی بابل|ڕاپەڕین لە یەھوودا]]، شا [[نەبووخەدنسەری دووەم]] [[گەمارۆدانی قودس (٥٨٧ پێش زایین)|قودسی گەمارۆ دا و وێرانی کرد]] و ھەروەھا [[پەرستگای سولەیمان]]،<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|p=307}}: "Intensive excavations throughout Jerusalem have shown that the city was indeed systematically destroyed by the Babylonians. The conflagration seems to have been general. When activity on the ridge of the City of David resumed in the Persian period, the-new suburbs on the western hill that had flourished since at least the time of Hezekiah were not reoccupied."</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Lipschits |یەکەم=Oded |ڕێکەوت=١٩٩٩|سەردێڕ=The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule |journal=Tel Aviv |بەرگ=٢٦|issue=2 |پەڕەکان=١٥٥–١٩٠|doi=10.1179/tav.1999.1999.2.155 |issn=0334-4355}}</ref> شانشینەکەی ھەڵوەشاندەوە و [[بێسەروشوێنکردنی بابلی|زۆربەی نوخبەی یەھوودی بۆ بابل دوورخستەوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Wheeler |یەکەم=P. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe |journal=The Catholic Biblical Quarterly |بەرگ=٧٩|issue=4 |پەڕەکان=٦٩٦–٦٩٧|doi=10.1353/cbq.2017.0092 |s2cid=171830838}}</ref> === ٢.شانشینی ئیسرائیل و جودا === [[پەڕگە:شانشینی ئیسرائیل و جودا Kingod Of Isreal And Judah.jpg|وێنۆک|'''شانشینی ئیسرائیل و جودا لەنێوان ''(٥٨٦ - ١٠٠٠)پ.ز''''']] لە دەوروبەری ساڵانی ١٠٠٠ پ.ز دوو شانشینی (ئیسرائیلی/عیبری) پێکھات # باناوی شنشینی ئیسرائیل - باکوور # شانشینی (یەھوود/جودا) - باشوور ھەردوو شانشینەکە لە [[تەورات|تەوراتی پیرۆز]] و [[ئینجیل|ئینجیلی پیرۆز]] ئاماژەیانپێکراوە <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> ==== ململانێ و ئیمپڕتۆریەتیەکان ==== ناوچەکە لەم ماوەیەدا ز زۆر بە جێگیری نەماوەتەوە ئاشوورییەکان شانشینی ئیسرائیلیان داگیرکرد (~722 پێش زایین) [[بابل|بابلییەکان]] (جودا/یەھوودا)یان داگیرکرد (٥٨٦ پێش زایین) و ئۆرشەلیمیان وێرانکرد<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref> زۆرێک لەجوەکانیان دەربەدەر کرد لەم ماوەیەدا <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Jerusalem_(587_BC)#cite_note-:42-8</ref> لەپاشان فارسەکان دەستیان بەسەردا گرت و ڕێگەیان دا ھەندێک جوو بگەڕینەوە بۆ شوێنی خۆیان.<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Achaemenian-Empire</ref> === ٣.دەسەڵاتی یۆنانی و ڕۆمانیەکان === لەپاش ئەمانە دەسەڵاتی [[یۆنانی کۆن|یۆنانییەکان]] پەرەیسەند لە نێون ساڵانی (٣٣٠ پێش زایین) [[ئەسکەندەری مەزن]] ناوچەکەی داگیرکرد لەگەڵ زۆرینەی ناوچەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] و [[ئاناتۆلیا|ئەناتۆڵی رۆژاوا]] و [[کوردستان|کوردستانیش]]؛ لەپاشان چەندنین فەرمانڕەوای یۆنانی بەڕێوەیان بردووە.<ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588? redirectedFrom=fulltext</ref> <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> [[پەڕگە:ڕەوتی ئەسکەندەری مەزن.png|570x570پیکسڵ]] دەسەڵتداری یۆنانیەکان بەردەوام بوو هەتا لەپڕێکدا ڕۆمانیەکا([[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتینیەکان)]] دەسەڵاتیانگرتەدەست لە ساڵانی (~٦٣ پێش زایین) <ref>https://www.britannica.com/place/Byzantine-Empire</ref> === ٤. پاش هاتنی ساڵی زایینی === لەساڵی (٧٠ زایینی)دا دەسەڵاتداری ڕۆمانییەکان هەر بەردەوام بوو بەجۆرێک کە دووبارە هێرشکرایەوە سەر ئۆرشەلیم و دووەم پەرستگای پیرۆزی جووەکانیان وێرانکرد؛ هەندێک لە جووەکانیان کوشت و هەندێکیشیان لابران. <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Jerusalem_during_the_Byzantine_period</ref>[[پەرلەمان|پەرلەمانی ئیسرائیل]] ==== پاش پەرەسەندنی ئیسلام ==== لە سەدەی حەوتەمی زایینی بە دیاریکراوی ساڵانی (٦٣٧ زایینی) دەستیانبەسەر زۆر ناوچە داگرت و کۆتاییان بە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسنیەکان]] و بێشێکی زۆر لە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بێزەنتینیەکان]] (ڕۆمانیەکان) هێنا لەژێر فەرمانڕەوایی [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] زۆرێک لە ناوچەکانی ئیسرئیل و [[کوردستان|کوردوستانیان]] دەستبەسەرداگرت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of Palestine |ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Palestine |وێبگە=Encyclopaedia Britannica}}</ref> و زمانی عەرەبی و ئیسلامیان بڵاوکردەوە لەو ناوچانەدا و زۆربەی هەرەزۆری ناوچەکان عەرەب نیشتەجێکران.<ref>https://global.oup.com/academic/product/the-oxford-history-of-the-ancient-near-east-9780190687854?cc=iq&lang=en&</ref> <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> <ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref> [[پەڕگە:The Crusader States in 1135.svg|وێنۆک|433x433پیکسڵ|'''نەخشەی دەسەڵاتی هێزی خاچهەڵگران لە ''ساڵی ١١٣٥ی زاینی''''']] === ٥. هاتنەوەی دەسەڵاتداری مەسیحی === لەسەڵانی (١٠٩٥ - ١٠٩٩) ڕێکخراوێکی سوپای زۆر گەورە درووستکرا بەناوی [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|سووپای خاچهەڵگران]]<nowiki/>ی مەسیح <ref>https://www.britannica.com/event/Crusades/The-First-Crusade-and-the-establishment-of-the-Latin-states</ref> توانیان لە کۆتاییدا کۆتایی بەدەسەڵاتی عەرەب بهێنن لە ناوچەکە خرایە ژێر دەسەڵاتی هێزی خاچهەڵگرانی مەسیح بە دیریکراوی لە ساڵی ١٠٩٩ی زاینی [[ئورشەلیم|ئۆرشەلیم]]<nowiki/>یان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kingdom_of_Jerusalem#:~:text=The%20Crusaders%20arrived%20at%20Jerusalem,newly%20created%20Kingdom%20of%20Jerusalem.</ref> بۆ ماوەی ٢٠٠ ساڵ فەرمانڕەواییان بەردەوام بوو <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_Kingdom_of_Jerusalem</ref> ؛ لە گرنگترین فەرمانڕەواکانی ئەم ماوەیە '''[[باڵدوینی چوارەم]]''' بوو کە پاشای شانشینی ئۆرشەلیم بوو<ref>https://www.britannica.com/biography/Baldwin-IV-king-of-Jerusalem</ref>. لە پاش ئەم ماوەیەدا هێزە ئیسلامیەکان یەکیانگرتەوەو کۆتاییان هێنا بە دەسەڵاتی مەسیحیەکان.<ref>https://www.historyextra.com/period/medieval/crusades-causes-history-when-how-many-were-there-death-toll/</ref> ==== پاش هاتن و ڕووخانی عوسمانیەکان ==== ساڵی ١٥١٧ی زاینی عوسمانیەکان ئیسرائیلیان داگیرکرد بۆ ماوی ٤٠٠ ساڵ کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەوان<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ottoman_Palestine#:~:text=The%20Ottoman%20Empire%20proceeded%20to,the%20Mamluk%20capital%20in%20Egypt.</ref> هەتا ساڵی ١٩١٧ لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیهانی یەکەم]] ڕووداوێکی مێژووی گەورە ڕوویدا ئەویش ڕووخانی دەسەڵاتی عوسمانی بوو لەلایەن [[بەریتانیای مەزن|بەڕیتانیەکان]].<ref>https://jewishvirtuallibrary.org/ottoman-rule-1517-1917</ref> === ٦.دەسەڵاتی بەڕیتانیەکان === لە پاش ساڵانی ١٩١٧ی زاینی دا بەڕیتانیەکان ناوچەی ئیسرائیلیان کۆنتڕۆڵکرد<ref>https://www.britannica.com/place/Palestine/World-War-I-and-after</ref>؛ لێرەوە ناکۆکیەکی نوێ پەرەیسەند ئەویش ناکۆکی نێوان عەرەبە هاوردەکان و ئیسرائیلیەکان بوو ئەمەش بوو<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Arab%E2%80%93Israeli_conflict#:~:text=In%201917%2C%20British%E2%80%91led%20troops,nothing%20shall%20be%20done%20which</ref> هۆی پێکدادانی نێوانیان لە ڕووی کۆمەڵایەتی و ڕامیاریەوە ئەمە بەردەوام بوو هەتاوەک و ساڵی ١٩٤٧. ==== پلانی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] ==== * لە ساڵی '''١٩٤٧''' نەتەوە یەکگرتوەکان نەخشەڕیگایەکی پێشنیارکرد کە بریتیبوو لە جیاکردنەوەی خاکی ئیسرائیل بۆ دوو بەش بەشێکی بۆ جووەکان و بەشێکی بۆ عەرەبە هاوردەکان<ref>https://www.britannica.com/event/1948-Arab-Israeli-War</ref> <ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref> <ref>https://digitallibrary.un.org/record/3792734?ln=en&v=pdf</ref> لە دەرەنجامدا: * ئیسرائیل قبووڵیکرد * عەرەبەکان قبووڵیاننەکرد دەوڵەتە عەرەبیەکانیش دەستیانکرد بە هێرشکردنە سەر ئیسرائیل سەرەنجام لە '''ساڵی ١٩٤٨ ئیسرائیل سەرکەوت''' و فراوانتربوو هەتاوەک و نزیکەیی هەموو ڕوبەری ناوچەدێرینەکانی خۆی گرتەوە<ref>https://www.idf.il/en/mini-sites/wars-and-operations/israels-war-of-independence-1948/#:~:text=The%20Fight%20for%20Independence,withdrawal%20on%20May%2014%2C%201948.</ref> . === لەدوای جەنگی ١٩٦٧ === ئەم جەنگە لەنێوان [[عەرەب]] و دەوڵەتی ئیسرائیل بوو تێیدا لە کۆتاییدا بەھاوکاری [[ئەمریکا]]، ئیسرائیل سەرکەوت <ref>https://history.state.gov/milestones/1961-1968/arab-israeli-war-1967#:~:text=Between%20June%205%20and%20June,the%20Soviet%20Union%20to%20intervene.</ref> دەسکەوتەکانی ئیسرائیل <ref>https://www.gov.il/en/pages/israel-after-the-six-day-war</ref> : گرتنەوەی [[بەرزایییەکانی جۆلان]] گرتنەوەی کۆنتڕۆل لە کەرتی رۆژئاوا گرتنەوەی کۆنتڕۆڵ لە کەرتی گەزا کۆنتڕۆڵکردنەوەی [[نیمچە دوورگەی سینا]] <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Six-Day_War#:~:text=Israel%20is%20believed%20to%20have,nuclear%20weapon%20by%20December%201966.</ref> <ref>https://www.gov.il/BlobFolder/generalpage/israel-after-the-six-day-war/en/English_HISTORY_MAPS_Israel-after-Six-Day-War.jpg</ref> هەموو ئەمانە [[جەنگی ١٩٦٧|لە ماوەی ٦رۆژدا]]. == ڕەگناسی == [[پەڕگە:Political map of Israel-Palestine.jpg|وێنۆک|نەخشەی [[ڕامیاری]] ئیسرائیل و بەڕێوەبەرایەتیی [[میری]]ی [[فەلەستین]]]] ناوەکانی [[خاکی ئیسرائیل]] و منداڵانی ئیسرائیل بە درێژاییی مێژوو بۆ ئاماژەدان بە [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی ئیسرائیل]]ی پەرتووکی پیرۆز و ھەموو گەلی [[جووەکان|جوو]] بەکارھێنراون. [[ئیسرائیل (ناو)|ناوی «ئیسرائیل»]] ([[عیبری]]: {{lang|he-Latn|Yīsrāʾēl}}؛ [[سەپتۆجینت]]، بە [[یۆنانیی کۆن]]: Ἰσραήλ، بە [[لاتینی]]: Israēl، «[[ئێل (خواوەند)|ئێل (خوا)]] بەردەوام دەبێت/حوکم دەکات») ئاماژەیە بۆ پێشەوا [[یەعقووب]] کە، بە بۆچوونی [[کتێبی پیرۆزی عیبری|پەرتووکی پیرۆزی عیبری]]، دوای ئەوەی بە سەرکەوتوویی لەگەڵ [[فریشتەی پەروەردگار]] [[زۆرانبازی]] کرد، ئەو ناوەی لێنرا.<ref>{{cite encyclopedia |author=Geoffrey W. Bromiley |url=https://books.google.com/books?id=yklDK6Vv0l4C&pg=PA907 |title=Israel |encyclopedia=[[International Standard Bible Encyclopedia]]: E–J |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |date=1995 |page=907 |isbn=978-0-8028-3782-0 }}</ref> کۆنترین بەرھەمی شوێنەواریی ناسراو کە ناوی «ئیسرائیل» وەک کۆمەڵێک بھێنێت، [[کێلی مێرنێپتا]]ی [[میسری کۆن]]ە (کە مێژووەکەی بۆ کۆتاییی سەدەی ١٣یەمی پێش زایین دەگەڕێتەوە).<ref>{{harvnb|Barton|Bowden|2004|p=126}}</ref> «کێلی مێرنێپتا... بە کۆنترین بەڵگە لە دەرەوەی پەرتووکی پیرۆز دادەنرێت بۆ بوونی ئیسرائیل تا سەدەی ١٣یەمی پێش زایین.»<ref name="NollMerneptah">K.L. Noll, [https://books.google.com/books?id=hMeRK7B1EsMC&pg=PA139 "Canaan and Israel in Antiquity: A Textbook on History and Religion,"] A&C Black, 2012, rev.ed. pp. 137ff.</ref><ref name="ThompsonMerneptah">[[تۆماس ل. تۆمپسۆن|Thomas L. Thompson]], [https://books.google.com/books?id=RwrrUuHFb6UC&pg=PA275 "Early History of the Israelite People: From the Written & Archaeological Sources,"] Brill, 2000 pp. 275–276</ref> [[ئیسرائیل (ناو)|ناوی کەسیی «ئیسرائیل»]] زۆر پێشتر دەردەکەوێت، لە [[ئیبلا]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Hasel |یەکەم=Michael G. |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٤|سەردێڕ=Israel in the Merneptah Stela |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |بەرگ=٢٩٦|issue=296 |پەڕەکان=٤٥–٦١|doi=10.2307/1357179 |jstor=1357179 |s2cid=164052192}}<br /> {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bertman |یەکەم=Stephen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=1C4NKp4zgIQC&q=ebla%20israel%20ishmael%20abraham&pg=PA317 |سەردێڕ=Handbook to Life in Ancient Mesopotamia |ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٨٣٦٤-١}}<br /> {{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Meindert Dijkstra |سەردێڕ=Between Evidence and Ideology Essays on the History of Ancient Israel read at the Joint Meeting of the Society for Old Testament Study and the Oud Testamentisch Werkgezelschap Lincoln Nebraska, July 2009 |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Brill |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-١٨٧٣٧-٥|editor1-last=Becking |editor1-first=Bob |پەڕە=٤٧|chapter=Origins of Israel between history and ideology |وتەگێڕانەوە=As a West Semitic personal name it existed long before it became a tribal or a geographical name. This is not without significance, though it rarely mentioned. We learn of a maryanu named ysr"il (*Yiįsr—a"ilu) from Ugarit living in the same period, but the name was already used a thousand years before in Ebla. The word Israel originated as a West Semitic personal name. One of the many names that developed into the name of the ancestor of a clan, of a tribe and finally of a people and a nation. |editor2-last=Grabbe |editor2-first=Lester}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lemche |یەکەم١=Niels Peter |ساڵ=١٩٩٨|سەردێڕ=The Israelites in History and Tradition |بڵاوکەرەوە=Westminster John Knox Press |ناونیشان={{Google books |JIoy7PagAOAC |پەڕە=PA٣٥|plainurl=yes}} |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٦٤-٢٢٧٢٧-٢}}</ref> لە [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|ژێرفەرمانی بەریتانیا]] (١٩٢٠–١٩٤٨)، ھەموو ناوچەکە بە «[[فەلەستین]]» دەناسرا.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=https://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |سەردێڕ=Mandatory Palestine: What It Was and Why It Matters |نووسەر=Noah Rayman |magazine=[[تایم (گۆڤار)|Time]] |ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Avalon Project : The Palestine Mandate |ناونیشان=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/palmanda.asp |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=avalon.law.yale.edu}}</ref> لە کاتی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل|دامەزراندنی لە ساڵی ١٩٤٨]]، وڵاتەکە بە فەرمی ناوی «دەوڵەتی ئیسرائیل» ({{langx|he|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}}، {{Audio|He-Medinat Israel.ogg|{{transliteration|engvar=gb|he|''Medīnat Yisrā'el''}}|help=no}} {{IPA|he|mediˈnat jisʁaˈʔel}}؛ {{langx|ar|دَوْلَة إِسْرَائِیل}}، {{transliteration|engvar=gb|ar|ALA-LC|''Dawlat Isrāʼīl''}}، {{IPA|ar|dawlat ʔisraːˈʔiːl}})ی وەرگرت، دوای ئەوەی ناوەکانی دیکەی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل#ناو|پێشنیارکراو]] لەوانە «[[خاکی ئیسرائیل]]» ({{lang|he-Latn|Eretz Yisrael}})، «ئەبەر» (لە باپیری [[ئەبەر]])، «[[زایۆن]]»، و «[[یەھوودا]]»، تاوتوێ کران بەڵام ڕەتکرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[پەلەستاین پۆست|The Palestine Post]] |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٧|پەڕە=١|سەردێڕ=Popular Opinion |ناونیشان=http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text%2Fhtml&Locale=english-skin-custom&Path=PLS%2F1947%2F12%2F07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئابی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/jj.18254265 |سەردێڕ=Israel: The First Decade of Independence |ڕێکەوت=١٩٩٥|بڵاوکەرەوە=State University of New York Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٢٢٦٠-١}}</ref> ناوی «ئیسرائیل» لەلایەن [[دەیڤید بن گوریۆن]] پێشنیار کرا و بە دەنگی ٦–٣ پەسەند کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html |سەردێڕ=One Day that Shook the world |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120112220409/http://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ئیش=[[قودس پۆست|The Jerusalem Post]] |ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ١٩٩٨|نووسەر=Elli Wohlgelernter}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Forman |یەکەم=Jacob |ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Jewish Word {{!}} Israel: What's in a Name? |ناونیشان=https://momentmag.com/jewish-word-israel-whats-in-a-name/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Moment Magazine |زمان=en-US}}</ref> لە ھەفتەکانی یەکەمی دوای دامەزراندنی، حکوومەت زاراوەی «[[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]]»ی ھەڵبژارد بۆ ئاماژەدان بە ھاووڵاتییەکی دەوڵەتەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,798687-2,00.html |magazine=[[تایم (گۆڤار)|Time]] |ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ١٩٤٨|سەردێڕ=On the Move |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071016074447/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C798687-2%2C00.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> == جوگرافیا== [[پەڕگە:Israel_Topography.png|وێنۆک|چەپ|نەخشەی بەرز و نزمی ئیسرائیل]] سنوورە سیاسییەکانی ئیسرائیل یەکێکە لەو بابەتانەی کە زۆرترین مشتومڕی لەسەرە لە جیھاندا، بەو پێیەی لە سەرەتای دامەزراندنییەوە لە ساڵی ١٩٤٨ەوە تا ئێستا سنوورە فەرمییەکانی خۆی بە تەواوی ڕانەگەیاندووە، ئەو بەشە سنوورانەی کە لە نێوان ئیسرائیل و وڵاتانی دراوسێیدا ڕێککەوتوون، سنووری [[میسر]] (کە تێدەپەڕێت لە نێوان [[نیمچەدوورگەی سینا]] و نەگێڤ) و دوو بەشی سنووری [[ئوردن]] (لە وادی عەرەبە و لە مەرج بیسان)، کە لەدوای واژووکردنی دوو پەیماننامەی ئاشتی دەستنیشانکران. لە ساڵی ٢٠٠٠ ئیسرائیل داوای لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] کرد سنوورەکانی نێوان خۆی و لوبنان دیاری بکات و ھێزەکانی بە پێی فەرمانە نێونەتەوەییەکان (بەناوی «ھێڵی شین») لە باشووری [[لوبنان]] کشانەوە. لە مانگی ئابی ٢٠٠٥ ئیسرائیل «ھێڵی سەوز»ی دەوروبەری [[کەرتی غەززە]]ی وەک سنووری خۆی ڕاگەیاند. دەوڵەتی ئیسرائیل دەکەوێتە کیشوەری [[ئاسیا]] لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و ھاوسنوورە لەگەڵ [[دەریای ناوین]]. لە ڕووی جوگرافییەوە ئیسرائیل وڵاتێکی بچووکە کە ڕووبەرەکەی نزیکەی ڕووبەری [[پارێزگای سلێمانی]]یە، و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٩.٧ ملیۆن کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://hulul.el-jeel.com/200412/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە تا ئێستا، ئیسرائیل لایەنێک بووە لە ململانێکانی ناوچەکە، بەتایبەتی لەگەڵ میسر، سووریا، لوبنان، ئوردن و فەلەستینییەکان. == حکوومەت و سیاسەت == === پایتەخت === [[پەڕگە:Jerusalem, old city, historical religious sights, القدس البلده القديمه 34.jpg|وێنۆک|[[ئورشەلیم]]، پایتەختی ئیسرائیل]] [[قودس|ئورشەلیم]] پایتەختی وڵاتی ئیسرائیلە <ref>https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/2025/12/presidential-message-on-the-eighth-anniversary-of-recognizing-jerusalem-as-the-capital-of-the-state-of-israel/</ref> بەپێی یاسای «بنەڕەتی ئورشەلیم، پایتەختی ئیسرائیل»ە، کە لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن کنێسێتەوە پەسەندکرا، گەورەترین شاری ئیسرائیل شاری [[تێل ئەڤیڤ]]ە کە شاریکە دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوین| دەریای سپی ناوەڕاست]]؛ بەڵام پایتەختی وڵاتی ئیسرائیل شارێکی زۆر چڕە لەڕووی ژمارەی [[سەرژمێری|دانیشتووان]] و [[تەلارسازی|تەلارسازییەوە]]یەوە ھەندێک کونسوڵخانەی وڵاتانی وەک [[ئەمریکا]] و [[بەریتانیا]] و [[فەڕەنسا]] و ئەوانی تر لە [[قودس|ئورشەلیم]] ھەڵکەوتوون و ھەندێکی تریان لە [[تێل ئەڤیڤ]]. [[پەڕگە:Israel - Tel Aviv Beach 001.JPG|وێنۆک|510x510پیکسڵ|شاری [[تێل ئەڤیڤ]]، گەورەترین شاری ئیسرائیل]] === بنەمای یاسا === [[پەڕگە:PikiWiki_Israel_7260_Knesset-Room.jpg|وێنۆک|چەپ|[[کنێسێت]]]] [[کنێسێت]] [[پەرلەمان|پەرلەمانی ئیسرائیلە]]،<ref>https://www.gov.il/en/departments/knesset/govil-landing-page</ref> بەڵام ئیسرائیل دەستووری فەرمی پەسەند نەکردووە. سەرباری ئەوەی کە بەیاننامەی دەوڵەت داوای پەسەندکردنی [[دەستوور]]ێک بوو کە لە ڕێکەوتی ١ی ئابی ١٩٤٨ درەنگتر نەبێت، و سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی حکوومەتی کاتی بەناوی [[دەیڤید بن گوریۆن]]، فەرمانێکی دەرکرد کە بەردەوامی ڕەوایی یاساکانی ژێرفەرمانی بەریتانیا بوونی ھەبێت بە شێوەیەک کە ناکۆک نەبێت لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییەی کە لە ئەنجامی دامەزراندنی دەوڵەت و دەستنیشانکردنی ئەنجومەنی دامەزرێنەری ھەڵبژێردراو وەک دەزگایەک کە دامەزراندنی دەستوور و پەسەندکردنی پێسپێردراوە، بەڵام ئەم ئەرکە بەردەوام بوو لە گواستنەوە بۆ بەشەکانی دیکە، و سەرەڕای پێشبینی ئەوەی کە ئەم یەکلاکردنەوە و یەکلاکردنەوەکانی دواتر دەستبەجێ یان کاتی دەبن، بەڵام فەرمانی پێشوو لەگەڵ ھەموارکردنە جیاکراوەکانی لە «فەرمانی بنەماکانی حوکمرانی و یاسا»دا دەمینێتەوە کە لەلایەن ئەنجومەنی کاتی دەوڵەتەوە لە ١٩ی ئایاری ١٩٤٨ دەرچووە و تا ئێستا ماوەتەوە.<ref>https://www.nytimes.com/2024/01/01/world/middleeast/israel-supreme-court-netanyahu.html</ref> بەڵام [[کنێسێت]]، واتە پەرلەمانی ئیسرائیل، «یاسا بنەڕەتییەکان»ی وەک ئامرازی دادوەری جێگر بۆ [[دەستوور]] دەرکرد، کە کردەوەی دەسەڵاتداران و [[مافی مرۆڤ]] لە ھەندێک بواردا ڕێکدەخات، بەڵام نەبوونی دەستوورێکی تەواو و ڕوونکردنەوەی ئەولەوییەتەکانی یاسا بنەڕەتییەکان بەسەر یاسا ئاساییەکاندا ھاووڵاتیان و دامەزراوەکان ناچار دەکات ڕووبکەنە دادگای باڵا، بۆ لێکدانەوەی سیستمی یاسایی لە زۆرێک لە حاڵەتە ناڕوونەکاندا، ئەمەش وا دەکات پێگەی دادگای باڵا بەھێزتر بێت زیاتر لەوەی لە وڵاتانی دیکەدا پەسەندکراوە.<ref>https://www.reuters.com/world/middle-east/netanyahu-judicial-overhaul-faces-showdown-israeli-supreme-court-2023-08-02/</ref> === دامودەزگاکانی حوکمڕانی === [[پەڕگە:Menora-virun-der-Knesset--w.jpg|وێنۆک|چەپ|مێنۆرای حەوتی کە [[مووسا]] لە چادرەکە و پاشان لە [[پەرستگای سولەیمان]] لەبەردەم [[کنێسێت]]ی ئیسرائیلدا داینا]] ئیسرائیل خۆی وەک دیموکراسییەکی پەرلەمانی فرە حیزبی پێناسە دەکات کە ھاوشێوەی دیموکراسیەکانی [[ئەورووپای ناوەڕاست]]ە. واتا دامودەزگای ناوەندی پەرلەمانە، کە ڕۆڵی ئەنجوومەنی یاسادانان دەبینێت، ھەروەھا ئەندامەکانی حکوومەت و سەرۆکی دەوڵەت ھەڵدەبژێرن و چاودێری کاری دامودەزگاکانی حکوومەت دەکەن. پەرلەمانی ئیسرائیل پێی دەوترێت «کنێسێت» (بە واتای «کۆکەرەوە»). ھەموو ئەو ھاووڵاتیانەی تەمەنیان ١٨ ساڵ یان زیاترە و لە سنووری ساڵی ١٩٤٨ی ئیسرائیل و [[بەرزایییەکانی جۆلان|کەرتی جۆلان]] و لە شوێنە نیشتەجێبوونەکانی [[کەناری ڕۆژاوای ڕووباری ئوردن|کەرتی ڕۆژاوا]] نیشتەجێن، مافی دەنگدانیان بە [[کنێسێت]] ھەیە، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٧ەوە تا ئەمڕۆ نە دانیشتووی کەرتی ڕۆژاوا و نە دانیشتووی کەرتی [[غەززە]] مافی دەنگدانیان نەماوە لە کنێسێت. دوای ھەڵبژاردنە گشتییەکان، ئەندامانی کنێسێتی نوێ، لەنێو ئەندامان سەرۆکی حکوومەتی نوێ ھەڵدەبژێرن و ماوەیەکی دیاریکراوی پێدەبەخشن بۆ پێکھێنانی حکوومەتەکەی، دواتر ئەندامانی کنێسێت حکوومەت بەو شێوەیە پەسەند دەکەن کە سەرۆکە ھەڵبژێردراوەکەی پێشنیاری کردووە. ھەندێک لایەن ئیسرائیل بەم شێوەیە پۆلێن دەکەن کە لە پێشەنگی سیستمی [[دیموکراسی]] لە ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]دایە.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israeli_system_of_government</ref> == ئەو وڵاتە عەرەبییانەی دانیان بە دەوڵەتی ئیسرائیلدا ناوە == * {{ئاڵا|میسر}} * {{ئاڵا|ئوردن}} * {{ئاڵا|مۆریتانیا}} * {{ئاڵا|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}}<ref>https://www.dw.com/en/israel-and-uae-how-nominal-enemies-became-allies/a-60614394</ref> * {{ئاڵا|بەحرەین}}<ref>https://www.dw.com/ar/%D8%AF%D9%88%D9%84-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D9%82%D8%AF-%D8%AA%D8%AA%D8%AC%D9%87-%D9%86%D8%AD%D9%88-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%B9-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%82%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7-%D9%85%D8%B9-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84/a-54901490</ref> * {{ئاڵا|سوودان}} * {{ئاڵا|مەغریب}}<ref>https://www.voronoiapp.com/geopolitics/Mapped-Recognition-of-Israel-by-Country-296</ref> == ئابووریی == === گەشتیاری === گەشتیاری یەکێکە لەو ھۆیانەی کە پەرەی بە ئابووری ووڵاتی ئیسرائیل داوە، یەکێک لەو ھۆکارانەی کە گەشتیاران ڕووی تێدەکەن بوونی شوێنەوارە پیرۆزەکانی ھەرسێ ئاینیی [[جوویەتی|جوو]] و [[ئیسلام]] و [[مەسیحییەت|مەسیحی]]، و ڕەخساندنی تایبەت لەلایەن کەرتی تایبەتی وڵات لە خزمەتگوزاری ھۆتێل و شوێنی حەسانەوەو و چێشتخانە، لەساڵی ٢٠٠٩ دا ئیسرائیل سەروو ٢٫٧ میلیۆن گەشتیاری ھەبووە. == دانیشتووان == بەپێی ئاماری ساڵی [[٢٠٢٣]] ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ئیسرائیل ٩.٧ ملیۆن کەس دەبێت کە دەکاتە ٠٫١١ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٠٫١ ساڵە. ھەروەھا ٩٢ لە سەدی دانیشتووانی وڵاتەکە لە شارەکان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> و [[کوردە جووەکانی ئیسرائیل|کوردی جوو]] نزیکەی ٣٥٠،٠٠٠–٥٠٠ ھەزار کەس دەخەملێنرێت. == ئایین == {{bar box | title=ئایینەکان لە ئیسرائیل (ئاماری ٢٠٢٠)<ref>https://fanack.com/ar/israel/population-of-israel/</ref> | titlebar=#ddd | left1='''ئایینەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|[[جوولەکایەتی|جوویەتی]]|gray|٧٣٫٩}} {{bar percent|[[ئیسلام]]|green|٢١٫١}} {{bar percent|[[مەسیحییەت]] و ھی دیکە|blue|٥}}}} == کولتوور == [[پەڕگە:Bar_Mitzvah_a_Jewish_culture.jpg|وێنۆک|چەپ|کولتووری جووکان لە ئیسرائیل]] کولتووری ھەمەچەشنی ئیسرائیل لە فرەچەشنی دانیشتووانەکەیەوە سەرچاوە دەگرێت. جووکانی کۆمەڵگە بڵاوەبووەکان لە سەرانسەری جیھاندا نەریتە کولتووری و ئایینییەکانیان لەگەڵ خۆیان ھێنایەوە. کاریگەرییەکانی [[عەرەب]] لە زۆرێک لە بوارە کولتوورییەکانیاندا بوونیان ھەیە، وەک [[تەلارسازی]]، [[مۆسیقا]] و چێشتلێنان. ئیسرائیل تاکە وڵاتە لە جیھاندا کە تێیدا [[ڕۆژژمێری عیبری]] بەکاردێت. ڕۆژانی کارکردن و پشووی خوێندنگەکانی جووکان بەپێی پشووەکانی جووکان دیاری دەکرێن و ڕۆژی فەرمی پشوودان لە وڵاتەکەدا [[شەممە]]یە؛ یان شەممەی جووەکان.<ref>https://web.archive.org/web/20181212143120/https://www.hse.ru/en/news/28331917.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://books.google.com/books/about/From_the_Arab_Other_to_the_Israeli_Self.html?hl=ar&id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107225017/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFA+Publications/Photo+exhibits/Encounters-+The+Vernacular+Paradox+of+Israeli+Arch-+Intro.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150710000905/http://www.israel21c.org/culture/israeli-palestinian-and-jordanian-djs-create-bridge-for-peace/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181012134956/http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern%20History/Israel%20at%2050/The%20International%20Israeli%20Table</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070814055003/http://www.mfa.gov.il/mfa/facts%20about%20israel/people/jewish%20festivals%20in%20israel</ref> === ئەدەبیات === ئەدەبیاتی ئیسرائیلی بە پلەی یەکەم [[شیعر]] و نووسراوەیە کە بە زمانی [[عیبری]] نووسراوە، ئەمەش وەک بەشێک لە ڕێنێسانسی زمانی عیبری وەک زمانێکی ئاخاوتن لە ناوەڕاستی [[سەدەی نۆزدەھەم]]ەوە، ھەرچەندە کۆمەڵێکی بچووکی ئەدەبیات بە زمانەکانی دیکە، وەک [[ئینگلیزی]] چاپ کراوە. بەپێی یاسا، دوو چاپی سەرجەم ئەو بڵاوکراوانەی لە ئیسرائیل بڵاودەکرێنەوە، دەبێت لە پەرتووکخانەی نیشتمانی ئیسرائیل لە زانکۆی عیبری [[ئورشەلیم]] دابنرێت. لە ساڵی ٢٠٠١ یاساکە ھەمووارکرایەوە و تۆمارە دەنگی و ڤیدیۆییەکان و ھی دیکەی ناچاپکراو لەخۆبگرێت. لە ساڵی ٢٠١٦دا ٨٩٪ی ئەو ٧٣٠٠ پەرتووکەی کە گواستراونەتەوە بۆ پەرتووکخانەکە، بە زمانی عیبری بوون. ئەبراھام مابۆ بە یەکەم نووسەر دادەنرێت کە سەرکەوتنی گەورەی بەدەستھێناوە بەھۆی [[ڕۆمان]]ەکەیەوە کە بە زمانی عیبری نووسیوویەتی لە ساڵی ١٨٥٣ بوو، ھەروەھا ڕێنێسانسی عیبری قەرزاری ئەلیزەر بن یەھودایە، کە بەشدارییەکی زۆری لە زمانی عیبریدا کردووە و بەشدارییەکی زۆری کردووە لە دەوڵەمەندکردنی زمانی عیبری، وایکردووە ببێتە زمانێکی ئاخاوتن و نووسین بۆ مەبەستی تر جگە لە دەقە پیرۆزەکان و لێکۆڵینەوە لە [[تەورات]].<ref>https://archive.today/2012.05.29-153016/http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190115125821/http://web.nli.org.il/sites/NLI/English/library/depositing/statistics/Pages/lgd-statistics-2016.aspx</ref> لە ساڵی ١٩٦٦ [[شموئێل یووسف عەگنۆن|شموێل یووسف ئاگنۆن]] خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبیاتی لەگەڵ نووسەری ئەڵمانی-جوو نێلی ساکس ھاوبەش کرد. لە ناو [[شاعیر]]ە ھەرە دیارەکانی ئیسرائیلدا یەھودا ئەمیچای، ناتان ئاڵتەرمان، لیا گۆڵدبێرگ و ڕیتچێڵ بلوستاین بوون. ڕۆماننووسانی ھاوچەرخی ئیسرائیلی بەناوبانگی [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیی]] بریتین لە ئەمۆس ئۆز، ئیتگار کێرت و دەیڤید گڕۆسمان. نووسەر سەید قاشوو لە عەرەبی ٤٨ە کە لە ئاستی نێونەتەوەیییشدا ناسراوە. ھەروەھا ئیسرائیل نیشتمانی سیاسەتوان و نووسەر ئیمیل حەبیبی بووە، کۆمەڵێک ڕۆمانی نووسیوە، لەوانە «ڕاستییە سەیرەکان لە دیارنەمانی سەعید ئەبی نەحسی مووتەشائیل» و نووسراوی تر، و خەڵاتی ئیسرائیلی بەدەستھێنا بۆ [[وێژەی عەرەبی|ئەدەبیاتی عەرەبی]].<ref>https://web.archive.org/web/20180702150907/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1966/index.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150217200929/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/250792/Emile-Habibi</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190718233153/http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/PrasIsrael/Tashmag/Tashnab_Tashmag_Rikuz.htm?DictionaryKey=Tashnab</ref> ===مۆسیقا و سەما=== [[پەڕگە:Israel_Philharmonic_Orchestra.jpg|وێنۆک|چەپ|ئۆرکێسترای ئیسرائیل کە لەلایەن زووبین میھتا بەڕێوەدەبرێت]] مۆسیقای ئیسرائیل کاریگەرییە مۆسیقییەکانی ھەموو جیھان لەخۆدەگرێت؛ مۆسیقای ڕۆژھەڵاتی و سێفاردی، ئاوازی حەسیدی، مۆسیقای یۆنانی، جاز و پۆپ ڕۆک بەشێکن لە دیمەنی مۆسیقا. لەنێو ئۆرکێسترا ئیسرائیلییە بەناوبانگەکانی جیھان ئۆرکێسترای ئیسرائیل ھەیە کە زیاتر لە حەفتا ساڵە کۆنسێرت پێشکەش دەکات و ئەمڕۆ ساڵانە زیاتر لە دوو سەد کۆنسێرت پێشکەش دەکات. ئیسحاق پێرلمان، پینچاس تسوکەرمان و عووفرا حازە ھەموویان مۆسیقاژەنی بەناوبانگی نێونەتەوەیین و لە ئیسرائیل لەدایکبوون. ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٧٣ەوە نزیکەی ھەموو ساڵێک بەشداری پێشبڕکێی گۆرانی ئەورووپی دەکات و چوار جار سەرکەوتنی بەدەستھێناوە و دووجاریش میوانداری ئاھەنگەکەی کردووە. زۆرێک لە فێستیڤاڵەکانی مۆسیقا و گۆرانی لە ئیسرائیل بەڕێوەدەچن، وەک فێستیڤاڵی دەریای سوور بۆ جاز کە لە ساڵی ١٩٨٧ەوە ساڵانە لە ئیلات بەڕێوەدەچێت، گۆرانییە فۆلکلۆرییە تەوراتییەکانی وڵاتەکە کە بە «گۆرانییەکانی خاکی ئیسرائیل» ناسراون، لەگەڵ باسکردنی ئەزموون و پێشەنگییەکانی بنیاتنانی نیشتمانی جووکان.<ref>Broughton, Ellingham & Trillo 1999، صفحات 365–369</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120210070052/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/israel_36</ref><ref> Ben-Sasson 1985، صفحة 1095</ref><ref>https://web.archive.org/web/20210501081613/https://archive.org/details/whosemastersvoic0000unse</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070206190159/http://www.mfa.gov.il/MFA/Israel+beyond+politics/Israel+Philharmonic+Orchestra+celebrates+70th+anniversary+5-Feb-2007.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170411163728/http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=18</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170129130750/http://www.eurovision.tv/page/history/year</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120312202659/http://www.redseajazzeilat.com/en/about/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120103145812/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/genre/content.genre/israeli_folk_735/en_US</ref> === سینەما و شانۆ === ١٠ فیلمی ئیسرائیلی لە سەرەتای دامەزراندنی ئیسرائیلەوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار پاڵێوراون بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی. فیلمی عەجەمی ساڵی ٢٠٠٩ سێیەمین پاڵێوراوی لەسەریەک بوو بۆ فیلمێکی ئیسرائیلی. دەرھێنەرانی فەلەستینی-ئیسرائیلی کۆمەڵێک فیلمیان دروست کردووە کە باس لە ململانێی عەرەب و ئیسرائیل و دۆخی فەلەستینییەکانی ناو ئیسرائیل دەکەن، وەک فیلمەکانی محەممەد بەکری ٢٠٠٢: «جەنین و جەنین و بووکە سوورییەکە».<ref>https://web.archive.org/web/20130117112056/http://www.jpost.com/ArtsAndCulture/Entertainment/Article.aspx?id=167582</ref> ئیسرائیل بە درێژەدان بە نەریتی شانۆیی بەھێزی شانۆی یدیشی لە [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات]]، دیمەنێکی شانۆیی زیندوو دەپارێزێت. شانۆی حەبیمە لە ساڵی ١٩١٨ لە تەلئەبیب دامەزراوە و کۆنترین کۆمپانیای شانۆ و ڕێپەرتۆری نیشتمانییە لە ئیسرائیل.<ref>https://web.archive.org/web/20191211013717/https://www.habima.co.il/</ref> [[پەڕگە:Haredi_Judaism.jpg|وێنۆک|چەپ|گەنجانی ھاریدی بە جلوبەرگی نەریتییەوە سەیری خشتەی ڕیکلامەکان دەکەن لە [[ئورشەلیم]]]] === میدیا === ڕاپۆرتی ساڵانەی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ماڵی ئازادییەوە (Freedom House) بڵاوکراوەتەوە، ئیسرائیلی وەک وڵاتێکی ئازاد لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و [[باکووری ئەفریقا]] ڕیزبەندی کردووە، ھەروەھا لە پلەی ٦٤ی جیھاندا ھاتووە. لە پێوەرەکانی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ڕۆژنامەنووسانی بێ سنوورەوە دەرچووە، ئیسرائیل لە ڕیزبەندی ٩١ی وڵاتدا بووە لە کۆی ١٨٠ وڵات، ھەروەھا لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوین و باکووری ئەفریقا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە. لە میدیای ئیسرائیلدا زیاتر لە ١٠ زمانی جیاواز ھەیە و زمانی عیبری باڵادەستە. ڕۆژنامەگەری بە زمانی [[عەرەبی]] پێداویستییەکانی ھاووڵاتیانی عەرەبی ئیسرائیل دابین دەکات، لەگەڵ گەیشتن بەو ناوچانەی کە لەلایەن دەسەڵاتی نیشتمانیی [[دەوڵەتی فەلەستین|فەلەستین]]ەوە بەڕێوەدەبرێن. لە ماوەی ساڵانی ھەشتا و نەوەدەکاندا، چاپەمەنی ئیسرائیل پرۆسەیەکی گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا ھات، چونکە میدیاکان وردە وردە ھاتنە ژێر کۆنترۆڵی ژمارەیەکی سنووردار لە ڕێکخراوەکانەوە، لەکاتێکدا ئەو ڕۆژنامانەی کە لەلایەن لایەنە سیاسییەکانەوە بڵاودەکرانەوە، دەستیان بە نەمان کرد. ئەمڕۆ لە تەلئەبیب سێ کۆمەڵەی گەورە و خاوەندارێتی تایبەت بەسەر میدیای گشتی ئیسرائیلدا زاڵن.<ref>https://web.archive.org/web/20190808014941/https://freedomhouse.org/sites/default/files/FOTP_2017_booklet_FINAL_April28.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190816203659/https://rsf.org/en/ranking</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170509085059/http://www.iba.org.il/world/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190507163600/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/culture/pages/the%20printed%20media-%20israel-s%20newspapers.aspx</ref> === مۆزەخانەکان === [[پەڕگە:Billy_Rose_Art_Garden_(14755133799).jpg|وێنۆک|چەپ|بینای دەفری کتێب لە مۆزەخانەی ئیسرائیل، کە نووسراوەکانی [[دەریای مردوو]]ی تێدایە]] مۆزەخانەی ئیسرائیل لە [[ئورشەلیم]] یەکێکە لە گرنگترین دامەزراوە ڕۆشنبیرییەکانی ئیسرائیل و دەستنووسەکانی دەریای مردووی تێدایە، لەگەڵ کۆمەڵەیەکی بەرفراوان لە کەلوپەلی کۆنی جووکان و ھونەری ئەورووپی. مۆزەخانەی یاد ڤاشێمی نیشتمانی بۆ یادکردنەوەی [[ھۆلۆکۆست]]، [[ئەرشیف]]ی ناوەندی جیھانە بۆ زانیارییە پەیوەندیدارەکان بە ھۆلۆکۆستەوە. مۆزەخانەی گەلی [[جوولەکە|جوو]] لە ماڵی تەفشی لە زانکۆی [[تەلئەبیب]] مۆزەخانەیەکی کارلێککارانەیە کە تایبەتە بە مێژووی کۆمەڵگە جووکان لە سەرانسەری جیھان. جگە لە مۆزەخانە گەورەکان لە شارە گەورەکاندا، لە زۆرێک لە شار و کیبوتزیمەکاندا شوێنی ھونەری کوالێتی بەرز ھەیە. میشکان لۆمانۆت لە کیبوتز عەین ھاروود مەھاد گەورەترین مۆزەخانەی ھونەرییە لە باکووری وڵات.<ref>https://web.archive.org/web/20130302154234/http://www.english.imjnet.org.il/page_1465?c0=14896&bsp=14393</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070709044752/https://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html</ref><ref>http://www1.yadvashem.org/yv/en/about/index.asp</ref> ئیسرائیل زۆرترین مۆزەخانەی ھەیە بۆ ھەر تاکێک لە جیھاندا. ھەروەھا چەندین مۆزەخانەی ئیسرائیل تایبەتن بە کولتووری ئیسلامی، لەوانە مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر و پەیمانگەی ئێڵ مایر بۆ ھونەری ئیسلامی کە ھەردووکیان لە [[ئورشەلیم]]ن. مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر تایبەتمەندە بە شوێنەوارناسیی سەردەمی [[عوسمانییەکان]] و مێژووی دیکەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]. ھەروەھا شوێنی یەکەمین کەللەسەری بەردبووە کە لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]] دۆزرایەوە. کۆمەڵێک لە کەللەسەرەکە لە مۆزەخانەی ئیسرائیل نمایشکراوە.<ref>https://web.archive.org/web/20140625091036/http://bh.org.il/about-us.aspx</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171107024929/https://www.haaretz.com/israel-news/travel/mishkan-leomanut-1.242533</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170629144146/http://travel.cnn.com/best-israel-museums-361281/</ref><ref>https://books.google.com/books?id=4Z0YrPfeHa8C</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161227024455/http://www.imj.org.il/imagine/galleries/viewItemE.asp?case=1&itemNum=359979</ref> === چێشتخانە === [[پەڕگە:Food_in_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|قاپێک کە بریتییە لە فەلافل و حوومووس و پەتاتەی سوورکراوە و زەڵاتەی ئیسرائیلی]] خواردنی ئیسرائیل خواردنە ناوخۆییەکان و ھەروەھا خواردنی جووەکان لەخۆدەگرێت کە لەلایەن کۆچبەرە جووەکانەوە ھێنراونەتە وڵاتەکە. لە دروستکردنی دەوڵەتەوە لە ساڵی ١٩٤٨ و بە تایبەتی لە کۆتاییەکانی حەفتاکاندا، چێشتخانەی فیووژنی ئیسرائیل پەرەی سەندووە. چێشتخانەی ئیسرائیل توخمەکانی شێوازی چێشتلێنانەکانی میزراھی، سێفاردی و ئەشکەنازی ھەیە. ھەروەھا زۆرێک لەو خواردنانە لەخۆدەگرێت کە بە شێوەیەکی نەریتی لە خواردنەکانی [[شام]]، عەرەب، ڕۆژھەڵاتی ناوین و [[دەریای ناوین]]دا دەخورێن، وەک فەلافل، حوومووس، شەکشووکە، کووسکووس و زەعتەر. ھەروەھا شنیتزل، [[پیتزا]]، [[ھەمبەرگر|ھەمبەرگەر]]، پەتاتەی سوورکراوە، [[برنج]] و زەڵاتە خواردنی بەناوبانگی ئیسرائیلن.<ref>https://books.google.com/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119</ref><ref>https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3850942,00.html</ref><ref>Gur, The Book of New Israeli Food, pg. 11</ref> نزیکەی نیوەی دانیشتووانی جووکانی ئیسرائیل کشرووت لە ماڵەکانیان دەپارێزن. چێشتخانەکانی کشرووت، ھەرچەندە لە ساڵانی شەستەکاندا دەگمەن بوون، بەڵام تا ساڵی ٢٠١٥ نزیکەی ٢٥٪ی ھەموو چێشتخانەکان پێکدەھێنن، ئەمەش ڕەنگە ڕەنگدانەوەی بەھا عەلمانییەکانی ئەو کەسانە بێت کە کشرووت ناخۆن. چێشتخانەکانی ھۆتێلەکان زیاتر خواردنی کشرووت پێشکەش دەکەن. بازاڕی فرۆشتنی تاکەکەسی بە شێوەیەکی نەریتی لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، بەڵام بە خێرایی و بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش گەشەی کرد دوای ھاتنی کۆچبەرانی وڵاتانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ی پێشوو لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکاندا. لەگەڵ ئەو ماسییانەی کە لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، [[کەروێشک]] و نەعامە، گۆشتی [[بەراز]] لە ئیسرائیل زۆر بەرھەمدەھێنرێت و دەخورێت، سەرەڕای سنووردارکردنەکان لەلایەن ھەردوو ئایینی [[جوولەکایەتی|جوو]] و [[ئیسلام]]ەوە.<ref>https://books.google.com/books/about/American_Israelis.html?hl=ar&id=CG-WQZDJdo8C#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://books.google.com/books/about/Food_for_Thought.html?hl=ar&id=FYXlAgAAQBAJ#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107171630/https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA233</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181215123309/http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2012/08/israel_s_pork_problem_and_what_it_means_for_the_country_s_christian_arabs_.single.html</ref> === وەرزش === [[پەڕگە:88750_sports_in_israel_PikiWiki_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|کۆمەڵێک جوو یاری دەکەن (١٩٣٥–١٩٣٦)]] زۆرێک لە وەرزشەکان لە ئیسرائیل بەربڵاون، بەناوبانگترینیان [[تۆپی پێ]] و [[تۆپی باسکە]]یە، ١٢ تیپ کێبڕکێی جامی [[پریمەرلیگ]] دەکەن، بەناوبانگترینیان مەکابی حەیفا و بەیتاری قودس، ئیسرائیل بەشداری لە خولی یانە پاڵەوانەکانی [[ئەورووپا]] دەکات بۆ تۆپی پێ، ھەروەھا بۆ جامی باسکەی ئەورووپاش، ھەڵبژاردەی ئیسرائیل بەشداری دەکات و ھەردوو خولی ژنان و پیاوان لەم پاڵەوانێتییەدا ھەیە. جگە لە تۆپی باسکە و تۆپی پێ، زۆرێک لە وەرزشە بەناوبانگەکان لە ئیسرائیل ئەنجام دەدرێن، لەوانە [[تێنس]]، [[تۆپی دەست]]، و [[بالە|تۆپی بالە]]، ھەروەھا وەرزشی کەنار دەریا و ماراسۆنەکان، وەک ماراسۆنی ساڵانەی تیبیریاس، جگە لە وەرزشە مۆدێرنەکانی وەک بیسبۆڵ، [[تۆپی پێی ئەمریکی]]، و [[کریکێت]]، لەگەڵ باسکردنی [[وەرزشی شەڕکردن]] و ھی دیکە. ئیسرائیل لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردووەوە بەشداری یارییە ئۆڵۆمپیەکان کردووە، ھەروەھا ئیسرائیل میوانداری جووکانی خۆی دەکرد لەم پاڵەوانێتییەدا، کە بە مەکابیا ناسراوە، کە لە ساڵی ١٩٣٢ەوە ھەر ٤ ساڵ جارێک بەڕێوەدەچێت، فەلەستینییەکان فێستیڤاڵی مەکابیایان بە ڕەگەزپەرستی دانا، کە لە ساڵی ١٩٣٢ بەڕێوەچوو، چونکە بەڕای ئەوان ئامانجی ئەوە بووە کە [[عەرەب]]ە فەلەستینییەکان پەراوێز بخات و جووکان لە گۆڕەپانی وەرزشدا باڵادەست بکات بەبێ ئەوەی دانیشتووانی عەرەب بتوانن بەشداری بکەن.<ref>https://web.archive.org/web/20140409080736/http://www.thaqafa.org/Main/default.aspx?xyz=BOgLkxlDHteZpYqykRlUuI1kx/VDUOFosYKgFxmv1dyNMmXxBa+v9/W27KprXF82yuArZvAEM/TglrMe4IXyGsJO7fPW6Ub3PNX0LBeFiUjawcA/k1isisN/N/N9bFpHoALbPfiq0DI=</ref> لەیاریزانە ناودارەکانی تۆپی پێ لە پێشوو تا ئێستا [[یووسی بنعیوون]] کە لە یانەکانی خوولی ئینگلیزی [[لیڤەرپوول]] و [[چێلسی]] یاری کردووە. و لە یانە بەناوبانگە وەرزشیە کانیان ماکابی تەلئەبیب و ماکابی حەیفا کە ئەو دوویانەیە چەند جارێک بەشداریان لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا لە یاری تۆپی پێ و باسکە کردووە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{ووڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|ئیسرائیل|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{پۆلی کۆمنز|Israel}} [[پۆل:ئیسرائیل|*]] [[پۆل:شام]] [[پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:کۆمارەکان]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٨ لە ئیسرائیل]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو]] [[پۆل:ئەو وڵاتانەی کە دانپێدانانیان پێنەدراوە یان دانپێدانانیان سنووردارە]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨]] [[پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژهەڵات]] [[پۆل:ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] oockjvcyiypz5944t786opa7x5kxk1s 1589518 1589511 2026-06-10T19:43:48Z Hivja 64112 /* سەرچاوەکان */ دووبارە 1589518 wikitext text/x-wiki {{خاوێنکردن}}{{زانیاریدانی_وڵات |ناو_خۆماڵی =יִשְׂרָאֵל{{ھن}}إسرائيل |ناو_فەرمی =دەوڵەتی ئیسرائیل |ناوی_باو =מְדִינַת יִשְׂרָאֵל |ئاڵا_وێنە =Flag of Israel.svg |نیشانی_نەتەوەیی_وێنە =Coat of arms of Israel.svg |دروژمی_نەتەوەیی = |سروودی_نیشتمانی ={{چینی ناوەند}}[[پەڕگە:Hatikvah instrumental.ogg]]{{کۆتایی}}{{ھن}}Hatikvah ('''הַתִּקְוָה''') |سروودی_پاشایی = |نەخشە_وێنە =LocationIsrael.svg |نەخشە_سەردێڕ = |پایتەخت = [[ئورشەلیم]] </small> |latd=31 |latm=47 |latNS=N |longd=35 |longm=13 |longEW=E |شار_گەورەترین = [[ئورشەلیم]] (قودس) |زمانەکان_فەرمی =[[زمانی عیبری|عیبری]] |زمانەکان_ناوچەیی = [[عەرەبی]] |جۆری_زمانەکان = |زمانەکان = |ڕەگەز_گرووپەکان =٧٣٫٩٪ [[جوو]]، ٢١٫١٪ [[عەرەب]]، ٥٪ ئەوانی دیکە |جۆری_دەسەڵات =[[پەرلەمان]]ی |پلەی_سەرۆک١ =[[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]] |ناوی_سەرۆک١ =[[ئایزک ھێرزۆگ]] |پلەی_سەرۆک٢ =[[سەرۆک وەزیران]] |ناوی_سەرۆک٢ =[[بێنیامین نێتانیاھوو]] <ref>https://www.gov.uk/government/news/pm-call-with-prime-minister-netanyahu-of-israel-8-october-2023#:~:text=The%20Prime%20Minister%20spoke%20to,attacks%20by%20Hamas%20against%20Israel.</ref><ref>https://www.jewishvirtuallibrary.org/prime-ministers-of-israel</ref> |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات =وەرگرتنی سەربەخۆیی |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات =سەربەخۆیی لە حووکمی [[بەریتانیا]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ =[[١٤ی ئایار]] [[١٩٤٨]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ = |پلە_ڕووبەر =١٥١ەم |area_km2 = 20,770{{\}}22,072 ([[List of countries and dependencies by area|153rd]]) |area_sq_mi = ٨٬٠١٩{{\}}٨٬٥٢٢ |مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتوان =9,517,181 |پلە_مەزەندەی_دانیشتوان =٩٥ەم |ساڵی_مەزەندەی_دانیشتوان =[[٢٠٢٥]] |سەرژمێریی_دانێشتوان = |ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = |چڕیی_دانیشتوان_ک.م.٤گۆش =٣٦٥٠٣ |پلە_چڕیی_دانیشتوان =٣٠ەم |دراو = [[شێکێل]] ₪ |کۆدی_دراو =ILS |کاتی_ناوچەیی =IST |قەرەبووی_کات =+٢ |لای_لێخوڕین =ڕاست |پاشگر_دۆمەین = [[.il]] |کۆدی_تەلەفوون =٩٧٢ }} '''ئیسرائیل''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: יִשְׂרָאֵל‎)، وڵاتێکە لە ناوچەی [[باشووری شام]] لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]]. لە باکوورەوە [[سنوورەکانی ئیسرائیل|ھاوسنوورە]] لەگەڵ [[لوبنان]]، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[سووریا]]، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئوردن]]، و لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]]. [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|کەناراوی ڕۆژاوای ئیسرائیل]] دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوەڕاست]]، لوتکەی باشووری دەگاتە [[دەریای سوور]]، و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە [[نزمترین خاڵی زەوی]] لە نزیک [[دەریای مردوو]] ھەیە. [[ئورشەلیم]] شوێنی حکوومەت و [[بارودۆخی ئورشەلیم|پایتەختی ڕاگەیەندراوە]]،<ref>Akram, Susan M., Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010. "International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace". Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future. This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967. To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."</ref> لە کاتێکدا [[تێل ئەڤیڤ]] [[گوش دان|گەورەترین ناوچەی شارنشین]] و [[ئابووریی ئیسرائیل|ناوەندی ئابووریی]] ئیسرائیلە. [[خاکی ئیسرائیل]]، کە بە [[فەلەستین]] یان [[خاکی پیرۆز]]یش ناودەبرێت، نیشتمانی کەنعانییە کۆنەکان و دواتریش شانشینەکانی [[ئیسرائیل و یەھوودای کۆن|ئیسرائیل و یەھوودا]] و [[ھەسمۆنیی یەھوودا]] بووە. دەکەوێتە نزیک [[ڕێڕەوی شام|ڕێڕەوی کیشوەرەکان]]، [[مێژووی دانیشتووانناسیی فەلەستین (ناوچە)|دانیشتووانناسییەکەی گۆڕا]] لەژێر ئیمپراتۆریەتە جۆراوجۆرەکاندا. [[دژەسامییەتیی ئەورووپی]] لە سەدەی ١٩دا پەرەی بە بزووتنەوەی [[زایۆنیزم|زایۆنیست]] دا بۆ [[نیشتمانی جوولەکە]]، کە پاڵپشتی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|بەریتانیا]]ی بەدەستھێنا بە [[ڕاگەیەندراوی بالفۆر]] لە ساڵی ١٩١٧. دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، بەریتانیا ناوچەکەی داگیرکرد و [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا]]ی دامەزراند. فەرمانڕەوایی بەریتانیا و [[ئالیا|کۆچی جوولەکەکان]] لە سەروبەندی [[ھۆلۆکۆست]]دا [[ململانێی نێوان پێکھاتەکان لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|گرژییەکانی نێوان عەرەب و جوولەکە]]ی چڕتر کردەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Morris |یەکەم= Benny |بەستەری نووسەر= Benny Morris|سەردێڕ= Righteous Victims: A History of the Zionist-Arab Conflict, 1881–2001 |بڵاوکەرەوە= Knopf |ساڵ= ١٩٩٩|edition= reprint |ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧٩-٧٤٤٧٥-٧|وتەگێڕانەوە= The fear of territorial displacement and dispossession was to be the chief motor of Arab antagonism to Zionism down to 1948 (and indeed after 1967 as well). |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕێکەوتی سەردان= ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20240322131219/https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} Also quoted, among many, by Mark M. Ayyash (2019). "Hermeneutics of Violence: A Four-Dimensional Conception". University of Toronto Press, p. [https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 195] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240322131220/https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 |date=22 March 2024 }}, {{ISBN|978-1-4875-0586-8}}. Accessed 22 March 2024.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Fildis |یەکەم١=Ayse |دوایین٢=Nisanci |یەکەم٢=Ensar |سەردێڕ=British Colonial Policy "Divide and Rule": Fanning Arab Rivalry in Palestine |ساڵ=٢٠١٩|journal=International Journal of Islamic and Civilizational Studies |بەرگ=٦|issue=1 |بڵاوکەرەوە=UTM Press |ناونیشان=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBritish_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240510121206/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%20filename=British_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کە پەرەی سەند بۆ [[جەنگی ناوخۆیی ١٩٤٧–١٩٤٨ لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|جەنگێکی ناوخۆیی]] دوای [[پلانی دابەشکردنی فەلەستین لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە|پلانی دابەشکردن]]ی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە ساڵی ١٩٤٧. ئیسرائیل [[ڕاگەیەندراوی سەربەخۆییی ئیسرائیل|سەربەخۆییی ڕای گەیاند]] کاتێک [[کۆتاییی دەسەڵاتی بەریتانیا بەسەر فەلەستین|دەسەڵاتی بەریتانیا کۆتایی ھات]] لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨، کە بەدوایدا [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|داگیرکارییەک]] لەلایەن [[جیھانی عەرەب|وڵاتانی عەرەبی]]یەوە ڕوویدا. [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەستی ١٩٤٩|ئاگربەستی ١٩٤٩]] ئیسرائیلی لە دەرەوەی پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان فراوانتر کرد،<ref name="Britannica">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Zionism {{!}} Definition, History, Examples, & Facts {{!}} Britannica |ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181225204632/https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە کاتێکدا ھیچ وڵاتێکی نوێی عەرەبی دروست نەکرا، و [[داگیرکردنی کەرتی غەززە لەلایەن کۆماری یەکگرتووی عەرەبییەوە|غەززە لەژێر کۆنترۆڵی میسر]] و [[لکاندنی کەناری ڕۆژاوا بە ئوردن|کەناری ڕۆژاوا لەلایەن ئوردنەوە فەرمانڕەوایی دەکرا]] مایەوە.<ref name="Britannica"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Meir-Glitzenstein |یەکەم١=Esther |ڕێکەوت=پاییزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel |journal=Israel Studies |بڵاوکەرەوە=Indiana University Press |بەرگ=٢٣|issue=3 |پەڕەکان=١١٤–١٢٢|doi=10.2979/israelstudies.23.3.15 |jstor=10.2979/israelstudies.23.3.15 |s2cid=150208821 |وتەگێڕانەوە=The mass immigration from Arab countries began in mid-1949 and included three communities that relocated to Israel almost in their entirety: 31,000 Jews from Libya, 50,000 from Yemen, and 125,000 from Iraq. Additional immigrants arrived from Egypt, Morocco, Tunisia, Turkey, Iran, India, and elsewhere. Within three years, the Jewish population of Israel doubled. The ethnic composition of the population shifted as well, as immigrants from Muslim counties and their offspring now comprised one third of the Jewish population—an unprecedented phenomenon in global immigration history. From 1952–60, Israel regulated and restricted immigration from Muslim countries with a selective immigration policy based on economic criteria, and sent these immigrants, most of whom were North African, to peripheral Israeli settlements. The selective immigration policy ended in 1961 when, following an agreement between Israel and Morocco, about 100,000 Jews immigrated to the State. From 1952–68 about 600,000 Jews arrived in Israel, three quarters of whom were from Arab countries and the remaining immigrants were largely from Eastern Europe. Today fewer than 30,000 remain in Muslim countries, mostly concentrated in Iran and Turkey.}}</ref>{{sfn|Fischbach|2008|p=26–27}} زۆربەی [[فەلەستینییەکان|عەرەبە فەلەستینییەکان]] لە کاتی [[نەکبە]]دا [[دەرکردن و ڕاکردنی فەلەستینییەکان لە ١٩٤٨|ڕایانکرد یان دەرکران]]، {{sfn|Slater|2020|pp=81–92, 350|ps=, "[p. 350] It is no longer a matter of serious dispute that in the 1947–48 period—beginning well before the Arab invasion in May 1948—some 700,000 to 750,000 Palestinians were expelled from or fled their villages and homes in Israel in fear of their lives—an entirely justifiable fear, in light of massacres carried out by Zionist forces."}}<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Ghanim |یەکەم١=Honaida |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٩|سەردێڕ=Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/40608203 |journal=[[International Journal of Politics, Culture, and Society]] |بەرگ=٢٢|پەڕەکان=٢٣–٣٩ [٢٥–٢٦]|doi=10.1007/s10767-009-9049-9 |jstor=40608203 |s2cid=144148068 |ژمارە=١|issn=0891-4486 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211106040944/https://www.jstor.org/stable/40608203 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |وتەگێڕانەوە=Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed. |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Cleveland |یەکەم١=William L. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CuHaDwaAQBAJ&pg=PT290 |سەردێڕ=A History of the Modern Middle East |دوایین٢=Bunton |یەکەم٢=Martin |ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٩٧٥١٣-٤|زمان=en |پەڕە=٢٧٠|وتەگێڕانەوە=Not only was there no Palestinian Arab state, but the vast majority of the Arab population in the territory that became Israel-over 700,000 people-had become refugees. The Arab flight from Palestine began during the intercommunal war and was at first the normal reaction of a civilian population to nearby fighting-a temporary evacuation from the zone of combat with plans to return once hostilities ceased. However, during spring and early summer 1948, the flight of the Palestinian Arabs was transformed into a permanent mass exodus. ...}}</ref> لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل. لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل.<ref name=":05">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Beker |یەکەم=Avi |ڕێکەوت=٢٠٠٥|سەردێڕ=The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/25834637 |journal=Jewish Political Studies Review |بەرگ=١٧| issue=3/4 |پەڕەکان=٣–١٩|jstor=25834637 |issn=0792-335X |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240109013108/https://www.jstor.org/stable/25834637 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dinstein |یەکەم=Yoram |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&dq=650000+%2872%25%29+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&pg=PA282 |سەردێڕ=Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) |ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٤٢٢٨٧-٢|پەڕە=٢٨٢|زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240521171644/https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&pg=PA282&lpg=PA282&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&source=bl&ots=F8PgTaUHaN&sig=ACfU3U0WsIDoJxluxSyPsNK60ypjp280-A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjnzt69mZ-GAxUiweYEHYlBh04ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=650000%20(72%25)%20of%20these%20Jews%20resettled%20in%20Israel.&f=false |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای [[جەنگی شەش ڕۆژە]]ی ١٩٦٧، ئیسرائیل کەناری ڕۆژاوا، غەززە و [[داگیرکردنی نیمچەدوورگەی سینا لەلایەن ئیسرائیلەوە|سینا]]ی میسری داگیرکرد، و [[لکاندنی قودسی ڕۆژھەڵات بە ئیسرائیل|قودسی ڕۆژھەڵات]] و [[یاسای بەرزایییەکانی جۆلان|بەرزایییەکانی جۆلان]]ی سووریای لکاند. پەیماننامەی ئاشتی لەگەڵ [[پەیماننامەی ئاشتیی میسر و ئیسرائیل|میسر]] لە ساڵی ١٩٧٩ (سینا لە ساڵی ١٩٨٢ گەڕێندرایەوە) و [[پەیماننامەی ئاشتیی ئیسرائیل و ئوردن|ئوردن]] لە ساڵی ١٩٩٤ واژوو کران. [[ڕێککەوتنی ئۆسلۆ ١|ڕێککەوتننامەکانی ئۆسلۆ]]ی ١٩٩٣ [[خۆبەڕێوەبەریی فەلەستینی]] سنوورداری لە [[کەناری ڕۆژاوا]] و [[کەرتی غەززە|غەززە]] ھێنایە ئاراوە، لە کاتێکدا [[ڕێککەوتننامەکانی ئیبراھیم]]ی ٢٠٢٠ پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتانی زیاتری عەرەبی [[ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی عەرەب و ئیسرائیل|ئاسایی کردەوە]]، بەڵام [[ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین]] بەردەوامە. [[یاسا بنەڕەتییەکانی ئیسرائیل]] [[کنێسێت]] وەک [[نوێنەرایەتیی ڕێژەیی|پەرلەمان]]ێکی ھەڵبژێردراو بە شێوەیەکی ڕێژەیی جێگیر دەکەن. ئەو [[کابینەی ئیسرائیل|حکوومەت]] پێکدەھێنێت، کە لەلایەن [[سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل|سەرۆک وەزیران]]ەوە سەرکردایەتی دەکرێت، و [[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]]ی تا ڕادەیەکی زۆر ڕێوڕەسمی ھەڵدەبژێرێت.<ref name="cnn" /> ئیسرائیل خاوەنی یەکێک لە گەورەترین ئابوورییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Israel datasets |ناونیشان=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.imf.org}}</ref> [[پێڕستی وڵاتانی ئاسیا و ئۆقیانووسیا بەپێی پێوەری گەشەپێدانی مرۆیی|یەکێکە لە بەرزترین ئاستەکانی بژێوی لە ئاسیا]]، و لەسەر ئاستی جیھان لە ڕیزبەندی [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی|٢٥ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی]] و [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس|١٤ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس]].<ref name="IMFWEEO.IL" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|سەردێڕ=30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth |ناونیشان=https://finance.yahoo.com/news/30-wealthiest-countries-per-capita-111348314.html |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Yahoo Finance |زمان=en-US}}</ref> یەکێکە لە پێشکەوتووترین وڵاتانی جیھان لە ڕووی [[زانست و تەکنۆلۆژیا لە ئیسرائیل|پێشکەوتووی تەکنەلۆژییەوە]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Global Innovation Index (GII) |ناونیشان=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=global-innovation-index |زمان=en-US}}</ref> ئیسرائیل بەشێکی گەورەتری ئابوورییەکەی بۆ توێژینەوە و پەرەپێدان تەرخان دەکات [[پێڕستی وڵاتانی سەروەر بەپێی خەرجییەکانی توێژینەوە و پەرەپێدان|زیاتر لە ھەر دەوڵەتێکی دیکە]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |ناونیشان=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوت=٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=World Intellectual Property Organization |doi=10.34667/tind.46596 |ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٠٥-٣٤٣٢-٠|زمان=en |دوایین١=Dutta |یەکەم١=Soumitra |دوایین٢=Lanvin |یەکەم٢=Bruno |دوایین٣=Wunsch-Vincent |یەکەم٣=Sacha}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Getzoff |یەکەم=Marc |ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Most Technologically Advanced Countries In The World 2023 |ناونیشان=https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231108044803/https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Global Finance Magazine |زمان=en-US}}</ref> و وا بڕوادەکرێت کە [[ئیسرائیل و چەکی ناوەکی|خاوەنی چەکی ناوەکی بێت]]. تاکە وڵاتە کە خاوەنی زمانێکی فەرمیی [[بووژاندنەوەی زمانی عیبری|بووژاوە]] بێت، [[عیبریی مۆدێرن|عیبری]]، [[چاندی ئیسرائیل]] [[کولتووری جوولەکە|دابونەریتە جوولەکەکان]] لەگەڵ کاریگەرییەکانی [[چاندی عەرەبی|عەرەب]] تێکەڵ دەکات. == مێژوو == ===پێش مێژوو=== [[شوێنی پێش مێژووی عوبەیدییە]] لە باکووری ئیسرائیل [[فراوانبوونی پێشوەختەی ھۆمینینەکان بۆ دەرەوەی ئەفریقا|بوونی مرۆڤە دێرینەکان]] نزیکەی ١.٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر نیشان دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Tchernov |یەکەم=Eitan |بەستەری نووسەر=Eitan Tchernov |ڕێکەوت=١٩٨٨|سەردێڕ=The Age of 'Ubeidiya Formation (Jordan Valley, Israel) and the Earliest Hominids in the Levant |journal=[[Paléorient]] |بەرگ=١٤|issue=2 |پەڕەکان=٦٣–٦٥| doi=10.3406/paleo.1988.4455}}</ref> دووەم کۆنترین بەڵگەی [[مرۆڤی لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرن|مرۆڤە لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرنەکان]] [[ڕەچەڵەکی ئەفریقیی دوایینی مرۆڤە مۆدێرنەکان|دەرەوەی ئەفریقا]] بەردبوویەکی تەمەن ٢٠٠،٠٠٠ ساڵەیە لە [[ئەشکەوتی میسلیا]] لەسەر کێوی کارمێل.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Wade |یەکەم=Lizzie |ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠١٩|سەردێڕ=Skull fragment from Greek cave suggests modern humans were in Europe more than 200,000 years ago |ناونیشان=https://www.science.org/content/article/skull-fragment-greek-cave-suggests-modern-humans-were-europe-more-200000-years-ago |journal=[[Science (journal)|Science]] |بڵاوکەرەوە=American Association for the Advancement of Science |doi=10.1126/science.aay6927 |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> [[کالچەری ناتوفی]] (١٠،٠٠٠ پێش زایین) ڕەنگە پەیوەندی بە [[زمانی پرۆتۆ-ئەفرۆئاسیایی]]یەوە ھەبێت<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Winfried Nöth |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Y4_It_sAuMYC&pg=PA293 |سەردێڕ=Origins of Semiosis: Sign Evolution in Nature and Culture |بڵاوکەرەوە=Walter de Gruyter |ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٣-١١-٠٨٧٧٥٠-٢|پەڕە=٢٩٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Roger Blench, Matthew Spriggs |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NUvnqjutFmoC&pg=PT70 |سەردێڕ=Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=٢٠٠٣|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-٨١٦٢٣-١|پەڕە=٧٠}}</ref> و بەھۆی وەرگرتنی [[نشینگەیی]] پێش [[سەرەتای کشتوکاڵ لە ڕۆژاوای ئاسیا|سەرھەڵدانی کشتوکاڵ]] و [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] بەرچاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hershkovitz |یەکەم١=Israel |بەستەری نووسەر١=Israel Hershkovitz |دوایین٢=Gopher |یەکەم٢=Avi |بەستەری نووسەر٢=Avi Gopher |ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|chapter=Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/225258426 |سەردێڕ=The Neolithic Demographic Transition and its Consequences |editor-last1=Bocquet-Appel | editor-first1=Jean-Pierre |editor-last2=Bar-Yosef |editor-first2=Ofer |editor-link2=Ofer Bar-Yosef |بڵاوکەرەوە=Springer Science+Business Media |پەڕە=٤٦٥|doi=10.1007/978-1-4020-8539-0_17 |ژپنک= ٩٧٨-١-٤٠٢٠-٨٥٣٨-٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> ===سەردەمەکانی بڕۆنز و ئاسن=== ئاماژە سەرەتایییەکان بۆ شارەکانی «[[کەنعان|کەنعانی]]» و دواتر [[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]] لە دەقە دێرینەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن|ڕۆژھەڵاتی نزیک]] و [[میسری کۆن|میسری]]دا (٢٠٠٠ پێش زایین) دەردەکەون؛ ئەم دانیشتووانە وەک [[شارە-دەوڵەت]]ە سەربەخۆکانی لەڕووی ڕامیارییەوە ڕێکخرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Canaanites |ناونیشان=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=obo |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230403082451/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Glassman |یەکەم=Ronald M. |سەردێڕ=The Political Structure of the Canaanite City-States: Monarchy and Merchant Oligarchy |ڕێکەوت=٢٠١٧|ناونیشان=https://doi.org/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ئیش=The Origins of Democracy in Tribes, City-States and Nation-States |پەڕەکان=٤٧٣–٤٧٧|editor-last=Glassman |editor-first=Ronald M. |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|شوێن=Cham |بڵاوکەرەوە=Springer International Publishing |زمان=en | doi=10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ژپنک=٩٧٨-٣-٣١٩-٥١٦٩٥-٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی نیسانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240429061941/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> لە ماوەی [[سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]] (١٥٥٠–١٢٠٠ پێش زایین)، بەشێکی زۆری کەنعان [[دەوڵەتی پاشکۆ]]کانی [[شانشینی نوێی میسر]]یان پێکھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Braunstein |یەکەم١=Susan L. |ساڵ=٢٠١١|سەردێڕ=The Meaning of Egyptian-Style Objects in the Late Bronze Cemeteries of Tell el-Far'ah (South) |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |بەرگ=٣٦٤|issue=364 |پەڕەکان=١–٣٦|doi=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |jstor=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |s2cid=164054005}}</ref> لە ئەنجامی [[داڕمانی سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]]، کەنعان کەوتە ناو پشێوییەوە و دەسەڵاتی میسری بەسەر ناوچەکەدا داڕما.<ref>Dever, William G. "Beyond the Texts", Society of Biblical Literature Press, 2017, pp. 89–93</ref><ref>S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", "The Biblical Archaeologist" (1987)</ref> وا بڕوا دەکرێت باپیرانی [[ئیسرائیلییەکان]] [[گەلە دێرینە سامی-ئاخێوەرەکان]] بووبێتن کە خەڵکی ڕەسەنی ئەم ناوچەیە بوون.<ref name="Miller1986">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Miller |یەکەم١=James Maxwell |ناونیشان=https://archive.org/details/historyofancient00mill |سەردێڕ=A History of Ancient Israel and Judah |دوایین٢=Hayes |یەکەم٢=John Haralson |بڵاوکەرەوە=Westminster John Knox Press |ساڵ=١٩٨٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٦٤-٢١٢٦٢-٩}}</ref>{{rp|78–79}} گێڕانەوە شوێنەوارییە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئیسرائیلییەکان و کالچەرەکەیان لە گەلانی کەنعانییەوە جیابوونەتەوە لە ڕێگەی پەرەپێدانی ئایینێکی جیاوازی [[تایبەتپەرستی|تایبەتپەرست]]—و دواتر [[یەکتاپەرستی|یەکتاپەرست]]—کە چەقی لەسەر [[یەھوە]] بوو.<ref>Rendsberg, Gary (2008). "Israel without the Bible". In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Gnuse |یەکەم١=Robert Karl |سەردێڕ=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel |ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Sheffield Academic Press Ltd |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٠٧٥-٦٥٧-٦|پەڕەکان=٢٨, ٣١}}</ref> ئەوان بە شێوەیەکی دێرینی [[زمانی عیبری|عیبری]] قسەیان دەکرد، کە بە [[عیبریی ئینجیلی]] ناسراوە.<ref>Steiner, Richard C. (1997), "Ancient Hebrew", in Hetzron, Robert (ed.), "The Semitic Languages", Routledge, pp. 145–173, {{ISBN|978-0-415-05767-7}}</ref> نزیکەی لە ھەمان کاتدا، [[فەلەستییەکان]] لە باشووری [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|دەشتی کەناراوەکان]] نیشتەجێ بوون.{{sfn|Killebrew|2005|p=230}}{{sfn|Shahin|2005|p=6}} [[File:Mesad Hashavyahu ostracon.jpg|thumb|[[ئۆستراکۆنی یاڤنێ-یام]]، نووسراوێکی بە [[ئەلفوبێی عیبریی دێرین|عیبریی دێرین]] کە بەڵگەنامەی بەڕێوەبردنە لە [[شانشینی یەھوودا|یەھوودا]]]] زۆربەی زانایانی مۆدێرن ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە گێڕانەوەی [[کۆچی بەکۆمەڵ|کۆچی بەکۆمەڵ]] لە [[تەورات]] و [[پەیمانی کۆن]]دا بەو شێوەیەی وێنا کراوە ڕووی نەداوە؛ بەڵام ھەندێک لە ڕەگەزەکانی ئەم نەریتانە [[مێژووییبوونی ئینجیل|ڕەگە مێژووییەکان]]یان ھەیە.<ref>{{harvnb|Faust|2015|p=476}}: "While there is a consensus among scholars that the Exodus did not take place in the manner described in the Bible, surprisingly most scholars agree that the narrative has a historical core, and that some of the highland settlers came, one way or another, from Egypt."</ref><ref>{{harvnb|Redmount|2001|p=61}}: "A few authorities have concluded that the core events of the Exodus saga are entirely literary fabrications. But most biblical scholars still subscribe to some variation of the Documentary Hypothesis, and support the basic historicity of the biblical narrative."</ref> مشتومڕ لەسەر سەرەتاییترین بوونی [[مێژووی ئیسرائیل و یەھوودای دێرین|شانشینەکانی ئیسرائیل و یەھوودا]] و ڕادەی دەسەڵاتیان ھەیە. لەکاتێکدا ڕوون نییە ئایا [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل]] ھەبووە یان نا،<ref name="lipschits">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lipschits |یەکەم١=Oded |سەردێڕ=The Jewish Study Bible |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ساڵ=٢٠١٤|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٩٧٨٤٦-٥|editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |زمان=en |chapter=The History of Israel in the Biblical Period |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="Kuhrtp438">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kuhrt |یەکەم=Amiele |ناونیشان=https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438 |سەردێڕ=The Ancient Near East |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=١٩٩٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-١٦٧٦٢-٨|پەڕە=[https://archive.org/details/ancientneareastc٠٠akuh/page/٤٣٨ ٤٣٨]}}</ref> مێژوونووسان و شوێنەوارناسان کۆکن لەسەر ئەوەی کە باکووری [[شانشینی ئیسرائیل (سامیرە)|شانشینی ئیسرائیل]] نزیکەی ٩٠٠ پێش زایین ھەبووە<ref name="Finkelstein">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Finkelstein |یەکەم١=Israel |سەردێڕ=The Bible Unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories |دوایین٢=Silberman |یەکەم٢=Neil Asher |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Simon & Schuster |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٨٤-٨٦٩١٢-٤|edition=1st Touchstone}}</ref>{{rp|169–195}} و [[شانشینی یەھوودا]] نزیکەی ٨٥٠ پێش زایین.<ref name="Finkelstein, Israel, (2020)">Finkelstein, Israel, (2020). [https://books.google.com/books?id=wH3-DwAAQBAJ&pg=PA33 "Saul and Highlands of Benjamin Update: The Role of Jerusalem"], in Joachim J. Krause, Omer Sergi, and Kristin Weingart (eds.), "Saul, Benjamin, and the Emergence of Monarchy in Israel: Biblical and Archaeological Perspectives", SBL Press, Atlanta, GA, p. 48, footnote 57: "...They became territorial kingdoms later, Israel in the first half of the ninth century BCE and Judah in its second half..."</ref><ref name="Pitcher">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=9 April 2023 }} Quote: "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> شانشینی ئیسرائیل لەو دووانە گەشاوەتر بوو و زوو بوو بە ھێزێکی ناوچەیی، پایتەختەکەشی لە [[سامیرە (شاری دێرین)|سامیرە]] بوو؛<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|pp=146–147}}: Put simply, while Judah was still economically marginal and backward, Israel was booming. ... In the next chapter we will see how the northern kingdom suddenly appeared on the ancient Near Eastern stage as a major regional power.</ref><ref name=":04">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Finkelstein |یەکەم=Israel |سەردێڕ=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٩٨٣-٩١١-٣|پەڕەکان=٦٥–٦٦; ٧٣; ٧٤; ٧٨; ٨٧–٩٤|oclc=٨٨٠٤٥٦١٤٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Finkelstein |یەکەم=Israel |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Observations on the Layout of Iron Age Samaria |journal=Tel Aviv |بەرگ=٣٨|issue=2 |پەڕەکان=١٩٤–٢٠٧|doi=10.1179/033443511X13099584885303 |issn=0334-4355 |s2cid=128814117}}</ref> لەژێر دەسەڵاتی [[بنەماڵەی عۆمری|بنەماڵەی عۆمری]]دا، کۆنترۆڵی [[سامیرە]]، [[جەلیل]]، بەشی سەرەوەی [[دۆڵی ئوردن]]، [[دەشتی شارۆن|دەشتی شارۆن]] و بەشێکی زۆری [[ترانسئوردن (ناوچە)|ترانسئوردن]]ی دەکرد.<ref name=":04" /> شانشینی ئیسرائیل لە دەوروبەری ٧٢٠ پێش زایین لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]وە [[سامێرینا|داگیرکرا]].<ref name="Broshi 2001 174">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Broshi |یەکەم=Maguen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |سەردێڕ=Bread, Wine, Walls and Scrolls |بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing |ساڵ=٢٠٠١|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٢٧-٢٠١-٦|پەڕە=١٧٤|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230210203455/https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> شانشینی یەھوودا، لەژێر دەسەڵاتی [[شوێنکەوتووی داوود|داوودی]]دا و بە پایتەختیی [[قودس]]، دواتر بوو بە [[دەوڵەتی پاشکۆ]]ی سەرەتا ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ و پاشان [[ئیمپراتۆریەتیی بابلیی نوێ]]. مەزەندە دەکرێت [[مێژووی دانیشتووانناسیی ناوچەی فەلەستین|دانیشتووانی ناوچەکە]] لە دەوروبەری ٤٠٠،٠٠٠ کەس بووبێت لە [[سەردەمی ئاسنی دووەم]]دا.<ref name=":42">Broshi, M., & Finkelstein, I. (1992). [https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 "The Population of Palestine in Iron Age II"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230305224039/https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 |date=5 March 2023 }}. "Bulletin of the American Schools of Oriental Research", "287"(1), 47–60.</ref> لە ٥٨٧/٦ پێش زایین، دوای [[ڕاپەڕینەکانی یەھوودا دژی بابل|ڕاپەڕین لە یەھوودا]]، شا [[نەبووخەدنسەری دووەم]] [[گەمارۆدانی قودس (٥٨٧ پێش زایین)|قودسی گەمارۆ دا و وێرانی کرد]] و ھەروەھا [[پەرستگای سولەیمان]]،<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|p=307}}: "Intensive excavations throughout Jerusalem have shown that the city was indeed systematically destroyed by the Babylonians. The conflagration seems to have been general. When activity on the ridge of the City of David resumed in the Persian period, the-new suburbs on the western hill that had flourished since at least the time of Hezekiah were not reoccupied."</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Lipschits |یەکەم=Oded |ڕێکەوت=١٩٩٩|سەردێڕ=The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule |journal=Tel Aviv |بەرگ=٢٦|issue=2 |پەڕەکان=١٥٥–١٩٠|doi=10.1179/tav.1999.1999.2.155 |issn=0334-4355}}</ref> شانشینەکەی ھەڵوەشاندەوە و [[بێسەروشوێنکردنی بابلی|زۆربەی نوخبەی یەھوودی بۆ بابل دوورخستەوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Wheeler |یەکەم=P. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe |journal=The Catholic Biblical Quarterly |بەرگ=٧٩|issue=4 |پەڕەکان=٦٩٦–٦٩٧|doi=10.1353/cbq.2017.0092 |s2cid=171830838}}</ref> === ٢.شانشینی ئیسرائیل و جودا === [[پەڕگە:شانشینی ئیسرائیل و جودا Kingod Of Isreal And Judah.jpg|وێنۆک|'''شانشینی ئیسرائیل و جودا لەنێوان ''(٥٨٦ - ١٠٠٠)پ.ز''''']] لە دەوروبەری ساڵانی ١٠٠٠ پ.ز دوو شانشینی (ئیسرائیلی/عیبری) پێکھات # باناوی شنشینی ئیسرائیل - باکوور # شانشینی (یەھوود/جودا) - باشوور ھەردوو شانشینەکە لە [[تەورات|تەوراتی پیرۆز]] و [[ئینجیل|ئینجیلی پیرۆز]] ئاماژەیانپێکراوە <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> ==== ململانێ و ئیمپڕتۆریەتیەکان ==== ناوچەکە لەم ماوەیەدا ز زۆر بە جێگیری نەماوەتەوە ئاشوورییەکان شانشینی ئیسرائیلیان داگیرکرد (~722 پێش زایین) [[بابل|بابلییەکان]] (جودا/یەھوودا)یان داگیرکرد (٥٨٦ پێش زایین) و ئۆرشەلیمیان وێرانکرد<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref> زۆرێک لەجوەکانیان دەربەدەر کرد لەم ماوەیەدا <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Jerusalem_(587_BC)#cite_note-:42-8</ref> لەپاشان فارسەکان دەستیان بەسەردا گرت و ڕێگەیان دا ھەندێک جوو بگەڕینەوە بۆ شوێنی خۆیان.<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Achaemenian-Empire</ref> === ٣.دەسەڵاتی یۆنانی و ڕۆمانیەکان === لەپاش ئەمانە دەسەڵاتی [[یۆنانی کۆن|یۆنانییەکان]] پەرەیسەند لە نێون ساڵانی (٣٣٠ پێش زایین) [[ئەسکەندەری مەزن]] ناوچەکەی داگیرکرد لەگەڵ زۆرینەی ناوچەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] و [[ئاناتۆلیا|ئەناتۆڵی رۆژاوا]] و [[کوردستان|کوردستانیش]]؛ لەپاشان چەندنین فەرمانڕەوای یۆنانی بەڕێوەیان بردووە.<ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588? redirectedFrom=fulltext</ref> <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> [[پەڕگە:ڕەوتی ئەسکەندەری مەزن.png|570x570پیکسڵ]] دەسەڵتداری یۆنانیەکان بەردەوام بوو هەتا لەپڕێکدا ڕۆمانیەکا([[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتینیەکان)]] دەسەڵاتیانگرتەدەست لە ساڵانی (~٦٣ پێش زایین) <ref>https://www.britannica.com/place/Byzantine-Empire</ref> === ٤. پاش هاتنی ساڵی زایینی === لەساڵی (٧٠ زایینی)دا دەسەڵاتداری ڕۆمانییەکان هەر بەردەوام بوو بەجۆرێک کە دووبارە هێرشکرایەوە سەر ئۆرشەلیم و دووەم پەرستگای پیرۆزی جووەکانیان وێرانکرد؛ هەندێک لە جووەکانیان کوشت و هەندێکیشیان لابران. <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Jerusalem_during_the_Byzantine_period</ref>[[پەرلەمان|پەرلەمانی ئیسرائیل]] ==== پاش پەرەسەندنی ئیسلام ==== لە سەدەی حەوتەمی زایینی بە دیاریکراوی ساڵانی (٦٣٧ زایینی) دەستیانبەسەر زۆر ناوچە داگرت و کۆتاییان بە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسنیەکان]] و بێشێکی زۆر لە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بێزەنتینیەکان]] (ڕۆمانیەکان) هێنا لەژێر فەرمانڕەوایی [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] زۆرێک لە ناوچەکانی ئیسرئیل و [[کوردستان|کوردوستانیان]] دەستبەسەرداگرت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of Palestine |ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Palestine |وێبگە=Encyclopaedia Britannica}}</ref> و زمانی عەرەبی و ئیسلامیان بڵاوکردەوە لەو ناوچانەدا و زۆربەی هەرەزۆری ناوچەکان عەرەب نیشتەجێکران.<ref>https://global.oup.com/academic/product/the-oxford-history-of-the-ancient-near-east-9780190687854?cc=iq&lang=en&</ref> <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> <ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref> [[پەڕگە:The Crusader States in 1135.svg|وێنۆک|433x433پیکسڵ|'''نەخشەی دەسەڵاتی هێزی خاچهەڵگران لە ''ساڵی ١١٣٥ی زاینی''''']] === ٥. هاتنەوەی دەسەڵاتداری مەسیحی === لەسەڵانی (١٠٩٥ - ١٠٩٩) ڕێکخراوێکی سوپای زۆر گەورە درووستکرا بەناوی [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|سووپای خاچهەڵگران]]<nowiki/>ی مەسیح <ref>https://www.britannica.com/event/Crusades/The-First-Crusade-and-the-establishment-of-the-Latin-states</ref> توانیان لە کۆتاییدا کۆتایی بەدەسەڵاتی عەرەب بهێنن لە ناوچەکە خرایە ژێر دەسەڵاتی هێزی خاچهەڵگرانی مەسیح بە دیریکراوی لە ساڵی ١٠٩٩ی زاینی [[ئورشەلیم|ئۆرشەلیم]]<nowiki/>یان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kingdom_of_Jerusalem#:~:text=The%20Crusaders%20arrived%20at%20Jerusalem,newly%20created%20Kingdom%20of%20Jerusalem.</ref> بۆ ماوەی ٢٠٠ ساڵ فەرمانڕەواییان بەردەوام بوو <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_Kingdom_of_Jerusalem</ref> ؛ لە گرنگترین فەرمانڕەواکانی ئەم ماوەیە '''[[باڵدوینی چوارەم]]''' بوو کە پاشای شانشینی ئۆرشەلیم بوو<ref>https://www.britannica.com/biography/Baldwin-IV-king-of-Jerusalem</ref>. لە پاش ئەم ماوەیەدا هێزە ئیسلامیەکان یەکیانگرتەوەو کۆتاییان هێنا بە دەسەڵاتی مەسیحیەکان.<ref>https://www.historyextra.com/period/medieval/crusades-causes-history-when-how-many-were-there-death-toll/</ref> ==== پاش هاتن و ڕووخانی عوسمانیەکان ==== ساڵی ١٥١٧ی زاینی عوسمانیەکان ئیسرائیلیان داگیرکرد بۆ ماوی ٤٠٠ ساڵ کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەوان<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ottoman_Palestine#:~:text=The%20Ottoman%20Empire%20proceeded%20to,the%20Mamluk%20capital%20in%20Egypt.</ref> هەتا ساڵی ١٩١٧ لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیهانی یەکەم]] ڕووداوێکی مێژووی گەورە ڕوویدا ئەویش ڕووخانی دەسەڵاتی عوسمانی بوو لەلایەن [[بەریتانیای مەزن|بەڕیتانیەکان]].<ref>https://jewishvirtuallibrary.org/ottoman-rule-1517-1917</ref> === ٦.دەسەڵاتی بەڕیتانیەکان === لە پاش ساڵانی ١٩١٧ی زاینی دا بەڕیتانیەکان ناوچەی ئیسرائیلیان کۆنتڕۆڵکرد<ref>https://www.britannica.com/place/Palestine/World-War-I-and-after</ref>؛ لێرەوە ناکۆکیەکی نوێ پەرەیسەند ئەویش ناکۆکی نێوان عەرەبە هاوردەکان و ئیسرائیلیەکان بوو ئەمەش بوو<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Arab%E2%80%93Israeli_conflict#:~:text=In%201917%2C%20British%E2%80%91led%20troops,nothing%20shall%20be%20done%20which</ref> هۆی پێکدادانی نێوانیان لە ڕووی کۆمەڵایەتی و ڕامیاریەوە ئەمە بەردەوام بوو هەتاوەک و ساڵی ١٩٤٧. ==== پلانی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] ==== * لە ساڵی '''١٩٤٧''' نەتەوە یەکگرتوەکان نەخشەڕیگایەکی پێشنیارکرد کە بریتیبوو لە جیاکردنەوەی خاکی ئیسرائیل بۆ دوو بەش بەشێکی بۆ جووەکان و بەشێکی بۆ عەرەبە هاوردەکان<ref>https://www.britannica.com/event/1948-Arab-Israeli-War</ref> <ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref> <ref>https://digitallibrary.un.org/record/3792734?ln=en&v=pdf</ref> لە دەرەنجامدا: * ئیسرائیل قبووڵیکرد * عەرەبەکان قبووڵیاننەکرد دەوڵەتە عەرەبیەکانیش دەستیانکرد بە هێرشکردنە سەر ئیسرائیل سەرەنجام لە '''ساڵی ١٩٤٨ ئیسرائیل سەرکەوت''' و فراوانتربوو هەتاوەک و نزیکەیی هەموو ڕوبەری ناوچەدێرینەکانی خۆی گرتەوە<ref>https://www.idf.il/en/mini-sites/wars-and-operations/israels-war-of-independence-1948/#:~:text=The%20Fight%20for%20Independence,withdrawal%20on%20May%2014%2C%201948.</ref> . === لەدوای جەنگی ١٩٦٧ === ئەم جەنگە لەنێوان [[عەرەب]] و دەوڵەتی ئیسرائیل بوو تێیدا لە کۆتاییدا بەھاوکاری [[ئەمریکا]]، ئیسرائیل سەرکەوت <ref>https://history.state.gov/milestones/1961-1968/arab-israeli-war-1967#:~:text=Between%20June%205%20and%20June,the%20Soviet%20Union%20to%20intervene.</ref> دەسکەوتەکانی ئیسرائیل <ref>https://www.gov.il/en/pages/israel-after-the-six-day-war</ref> : گرتنەوەی [[بەرزایییەکانی جۆلان]] گرتنەوەی کۆنتڕۆل لە کەرتی رۆژئاوا گرتنەوەی کۆنتڕۆڵ لە کەرتی گەزا کۆنتڕۆڵکردنەوەی [[نیمچە دوورگەی سینا]] <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Six-Day_War#:~:text=Israel%20is%20believed%20to%20have,nuclear%20weapon%20by%20December%201966.</ref> <ref>https://www.gov.il/BlobFolder/generalpage/israel-after-the-six-day-war/en/English_HISTORY_MAPS_Israel-after-Six-Day-War.jpg</ref> هەموو ئەمانە [[جەنگی ١٩٦٧|لە ماوەی ٦رۆژدا]]. == ڕەگناسی == [[پەڕگە:Political map of Israel-Palestine.jpg|وێنۆک|نەخشەی [[ڕامیاری]] ئیسرائیل و بەڕێوەبەرایەتیی [[میری]]ی [[فەلەستین]]]] ناوەکانی [[خاکی ئیسرائیل]] و منداڵانی ئیسرائیل بە درێژاییی مێژوو بۆ ئاماژەدان بە [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی ئیسرائیل]]ی پەرتووکی پیرۆز و ھەموو گەلی [[جووەکان|جوو]] بەکارھێنراون. [[ئیسرائیل (ناو)|ناوی «ئیسرائیل»]] ([[عیبری]]: {{lang|he-Latn|Yīsrāʾēl}}؛ [[سەپتۆجینت]]، بە [[یۆنانیی کۆن]]: Ἰσραήλ، بە [[لاتینی]]: Israēl، «[[ئێل (خواوەند)|ئێل (خوا)]] بەردەوام دەبێت/حوکم دەکات») ئاماژەیە بۆ پێشەوا [[یەعقووب]] کە، بە بۆچوونی [[کتێبی پیرۆزی عیبری|پەرتووکی پیرۆزی عیبری]]، دوای ئەوەی بە سەرکەوتوویی لەگەڵ [[فریشتەی پەروەردگار]] [[زۆرانبازی]] کرد، ئەو ناوەی لێنرا.<ref>{{cite encyclopedia |author=Geoffrey W. Bromiley |url=https://books.google.com/books?id=yklDK6Vv0l4C&pg=PA907 |title=Israel |encyclopedia=[[International Standard Bible Encyclopedia]]: E–J |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |date=1995 |page=907 |isbn=978-0-8028-3782-0 }}</ref> کۆنترین بەرھەمی شوێنەواریی ناسراو کە ناوی «ئیسرائیل» وەک کۆمەڵێک بھێنێت، [[کێلی مێرنێپتا]]ی [[میسری کۆن]]ە (کە مێژووەکەی بۆ کۆتاییی سەدەی ١٣یەمی پێش زایین دەگەڕێتەوە).<ref>{{harvnb|Barton|Bowden|2004|p=126}}</ref> «کێلی مێرنێپتا... بە کۆنترین بەڵگە لە دەرەوەی پەرتووکی پیرۆز دادەنرێت بۆ بوونی ئیسرائیل تا سەدەی ١٣یەمی پێش زایین.»<ref name="NollMerneptah">K.L. Noll, [https://books.google.com/books?id=hMeRK7B1EsMC&pg=PA139 "Canaan and Israel in Antiquity: A Textbook on History and Religion,"] A&C Black, 2012, rev.ed. pp. 137ff.</ref><ref name="ThompsonMerneptah">[[تۆماس ل. تۆمپسۆن|Thomas L. Thompson]], [https://books.google.com/books?id=RwrrUuHFb6UC&pg=PA275 "Early History of the Israelite People: From the Written & Archaeological Sources,"] Brill, 2000 pp. 275–276</ref> [[ئیسرائیل (ناو)|ناوی کەسیی «ئیسرائیل»]] زۆر پێشتر دەردەکەوێت، لە [[ئیبلا]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Hasel |یەکەم=Michael G. |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٤|سەردێڕ=Israel in the Merneptah Stela |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |بەرگ=٢٩٦|issue=296 |پەڕەکان=٤٥–٦١|doi=10.2307/1357179 |jstor=1357179 |s2cid=164052192}}<br /> {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bertman |یەکەم=Stephen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=1C4NKp4zgIQC&q=ebla%20israel%20ishmael%20abraham&pg=PA317 |سەردێڕ=Handbook to Life in Ancient Mesopotamia |ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٨٣٦٤-١}}<br /> {{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Meindert Dijkstra |سەردێڕ=Between Evidence and Ideology Essays on the History of Ancient Israel read at the Joint Meeting of the Society for Old Testament Study and the Oud Testamentisch Werkgezelschap Lincoln Nebraska, July 2009 |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Brill |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-١٨٧٣٧-٥|editor1-last=Becking |editor1-first=Bob |پەڕە=٤٧|chapter=Origins of Israel between history and ideology |وتەگێڕانەوە=As a West Semitic personal name it existed long before it became a tribal or a geographical name. This is not without significance, though it rarely mentioned. We learn of a maryanu named ysr"il (*Yiįsr—a"ilu) from Ugarit living in the same period, but the name was already used a thousand years before in Ebla. The word Israel originated as a West Semitic personal name. One of the many names that developed into the name of the ancestor of a clan, of a tribe and finally of a people and a nation. |editor2-last=Grabbe |editor2-first=Lester}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lemche |یەکەم١=Niels Peter |ساڵ=١٩٩٨|سەردێڕ=The Israelites in History and Tradition |بڵاوکەرەوە=Westminster John Knox Press |ناونیشان={{Google books |JIoy7PagAOAC |پەڕە=PA٣٥|plainurl=yes}} |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٦٤-٢٢٧٢٧-٢}}</ref> لە [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|ژێرفەرمانی بەریتانیا]] (١٩٢٠–١٩٤٨)، ھەموو ناوچەکە بە «[[فەلەستین]]» دەناسرا.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=https://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |سەردێڕ=Mandatory Palestine: What It Was and Why It Matters |نووسەر=Noah Rayman |magazine=[[تایم (گۆڤار)|Time]] |ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Avalon Project : The Palestine Mandate |ناونیشان=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/palmanda.asp |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=avalon.law.yale.edu}}</ref> لە کاتی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل|دامەزراندنی لە ساڵی ١٩٤٨]]، وڵاتەکە بە فەرمی ناوی «دەوڵەتی ئیسرائیل» ({{langx|he|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}}، {{Audio|He-Medinat Israel.ogg|{{transliteration|engvar=gb|he|''Medīnat Yisrā'el''}}|help=no}} {{IPA|he|mediˈnat jisʁaˈʔel}}؛ {{langx|ar|دَوْلَة إِسْرَائِیل}}، {{transliteration|engvar=gb|ar|ALA-LC|''Dawlat Isrāʼīl''}}، {{IPA|ar|dawlat ʔisraːˈʔiːl}})ی وەرگرت، دوای ئەوەی ناوەکانی دیکەی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل#ناو|پێشنیارکراو]] لەوانە «[[خاکی ئیسرائیل]]» ({{lang|he-Latn|Eretz Yisrael}})، «ئەبەر» (لە باپیری [[ئەبەر]])، «[[زایۆن]]»، و «[[یەھوودا]]»، تاوتوێ کران بەڵام ڕەتکرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[پەلەستاین پۆست|The Palestine Post]] |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٧|پەڕە=١|سەردێڕ=Popular Opinion |ناونیشان=http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text%2Fhtml&Locale=english-skin-custom&Path=PLS%2F1947%2F12%2F07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئابی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/jj.18254265 |سەردێڕ=Israel: The First Decade of Independence |ڕێکەوت=١٩٩٥|بڵاوکەرەوە=State University of New York Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٢٢٦٠-١}}</ref> ناوی «ئیسرائیل» لەلایەن [[دەیڤید بن گوریۆن]] پێشنیار کرا و بە دەنگی ٦–٣ پەسەند کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html |سەردێڕ=One Day that Shook the world |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120112220409/http://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ئیش=[[قودس پۆست|The Jerusalem Post]] |ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ١٩٩٨|نووسەر=Elli Wohlgelernter}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Forman |یەکەم=Jacob |ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Jewish Word {{!}} Israel: What's in a Name? |ناونیشان=https://momentmag.com/jewish-word-israel-whats-in-a-name/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Moment Magazine |زمان=en-US}}</ref> لە ھەفتەکانی یەکەمی دوای دامەزراندنی، حکوومەت زاراوەی «[[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]]»ی ھەڵبژارد بۆ ئاماژەدان بە ھاووڵاتییەکی دەوڵەتەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,798687-2,00.html |magazine=[[تایم (گۆڤار)|Time]] |ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ١٩٤٨|سەردێڕ=On the Move |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071016074447/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C798687-2%2C00.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> == جوگرافیا== [[پەڕگە:Israel_Topography.png|وێنۆک|چەپ|نەخشەی بەرز و نزمی ئیسرائیل]] سنوورە سیاسییەکانی ئیسرائیل یەکێکە لەو بابەتانەی کە زۆرترین مشتومڕی لەسەرە لە جیھاندا، بەو پێیەی لە سەرەتای دامەزراندنییەوە لە ساڵی ١٩٤٨ەوە تا ئێستا سنوورە فەرمییەکانی خۆی بە تەواوی ڕانەگەیاندووە، ئەو بەشە سنوورانەی کە لە نێوان ئیسرائیل و وڵاتانی دراوسێیدا ڕێککەوتوون، سنووری [[میسر]] (کە تێدەپەڕێت لە نێوان [[نیمچەدوورگەی سینا]] و نەگێڤ) و دوو بەشی سنووری [[ئوردن]] (لە وادی عەرەبە و لە مەرج بیسان)، کە لەدوای واژووکردنی دوو پەیماننامەی ئاشتی دەستنیشانکران. لە ساڵی ٢٠٠٠ ئیسرائیل داوای لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] کرد سنوورەکانی نێوان خۆی و لوبنان دیاری بکات و ھێزەکانی بە پێی فەرمانە نێونەتەوەییەکان (بەناوی «ھێڵی شین») لە باشووری [[لوبنان]] کشانەوە. لە مانگی ئابی ٢٠٠٥ ئیسرائیل «ھێڵی سەوز»ی دەوروبەری [[کەرتی غەززە]]ی وەک سنووری خۆی ڕاگەیاند. دەوڵەتی ئیسرائیل دەکەوێتە کیشوەری [[ئاسیا]] لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و ھاوسنوورە لەگەڵ [[دەریای ناوین]]. لە ڕووی جوگرافییەوە ئیسرائیل وڵاتێکی بچووکە کە ڕووبەرەکەی نزیکەی ڕووبەری [[پارێزگای سلێمانی]]یە، و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٩.٧ ملیۆن کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://hulul.el-jeel.com/200412/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە تا ئێستا، ئیسرائیل لایەنێک بووە لە ململانێکانی ناوچەکە، بەتایبەتی لەگەڵ میسر، سووریا، لوبنان، ئوردن و فەلەستینییەکان. == حکوومەت و سیاسەت == === پایتەخت === [[پەڕگە:Jerusalem, old city, historical religious sights, القدس البلده القديمه 34.jpg|وێنۆک|[[ئورشەلیم]]، پایتەختی ئیسرائیل]] [[قودس|ئورشەلیم]] پایتەختی وڵاتی ئیسرائیلە <ref>https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/2025/12/presidential-message-on-the-eighth-anniversary-of-recognizing-jerusalem-as-the-capital-of-the-state-of-israel/</ref> بەپێی یاسای «بنەڕەتی ئورشەلیم، پایتەختی ئیسرائیل»ە، کە لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن کنێسێتەوە پەسەندکرا، گەورەترین شاری ئیسرائیل شاری [[تێل ئەڤیڤ]]ە کە شاریکە دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوین| دەریای سپی ناوەڕاست]]؛ بەڵام پایتەختی وڵاتی ئیسرائیل شارێکی زۆر چڕە لەڕووی ژمارەی [[سەرژمێری|دانیشتووان]] و [[تەلارسازی|تەلارسازییەوە]]یەوە ھەندێک کونسوڵخانەی وڵاتانی وەک [[ئەمریکا]] و [[بەریتانیا]] و [[فەڕەنسا]] و ئەوانی تر لە [[قودس|ئورشەلیم]] ھەڵکەوتوون و ھەندێکی تریان لە [[تێل ئەڤیڤ]]. [[پەڕگە:Israel - Tel Aviv Beach 001.JPG|وێنۆک|510x510پیکسڵ|شاری [[تێل ئەڤیڤ]]، گەورەترین شاری ئیسرائیل]] === بنەمای یاسا === [[پەڕگە:PikiWiki_Israel_7260_Knesset-Room.jpg|وێنۆک|چەپ|[[کنێسێت]]]] [[کنێسێت]] [[پەرلەمان|پەرلەمانی ئیسرائیلە]]،<ref>https://www.gov.il/en/departments/knesset/govil-landing-page</ref> بەڵام ئیسرائیل دەستووری فەرمی پەسەند نەکردووە. سەرباری ئەوەی کە بەیاننامەی دەوڵەت داوای پەسەندکردنی [[دەستوور]]ێک بوو کە لە ڕێکەوتی ١ی ئابی ١٩٤٨ درەنگتر نەبێت، و سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی حکوومەتی کاتی بەناوی [[دەیڤید بن گوریۆن]]، فەرمانێکی دەرکرد کە بەردەوامی ڕەوایی یاساکانی ژێرفەرمانی بەریتانیا بوونی ھەبێت بە شێوەیەک کە ناکۆک نەبێت لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییەی کە لە ئەنجامی دامەزراندنی دەوڵەت و دەستنیشانکردنی ئەنجومەنی دامەزرێنەری ھەڵبژێردراو وەک دەزگایەک کە دامەزراندنی دەستوور و پەسەندکردنی پێسپێردراوە، بەڵام ئەم ئەرکە بەردەوام بوو لە گواستنەوە بۆ بەشەکانی دیکە، و سەرەڕای پێشبینی ئەوەی کە ئەم یەکلاکردنەوە و یەکلاکردنەوەکانی دواتر دەستبەجێ یان کاتی دەبن، بەڵام فەرمانی پێشوو لەگەڵ ھەموارکردنە جیاکراوەکانی لە «فەرمانی بنەماکانی حوکمرانی و یاسا»دا دەمینێتەوە کە لەلایەن ئەنجومەنی کاتی دەوڵەتەوە لە ١٩ی ئایاری ١٩٤٨ دەرچووە و تا ئێستا ماوەتەوە.<ref>https://www.nytimes.com/2024/01/01/world/middleeast/israel-supreme-court-netanyahu.html</ref> بەڵام [[کنێسێت]]، واتە پەرلەمانی ئیسرائیل، «یاسا بنەڕەتییەکان»ی وەک ئامرازی دادوەری جێگر بۆ [[دەستوور]] دەرکرد، کە کردەوەی دەسەڵاتداران و [[مافی مرۆڤ]] لە ھەندێک بواردا ڕێکدەخات، بەڵام نەبوونی دەستوورێکی تەواو و ڕوونکردنەوەی ئەولەوییەتەکانی یاسا بنەڕەتییەکان بەسەر یاسا ئاساییەکاندا ھاووڵاتیان و دامەزراوەکان ناچار دەکات ڕووبکەنە دادگای باڵا، بۆ لێکدانەوەی سیستمی یاسایی لە زۆرێک لە حاڵەتە ناڕوونەکاندا، ئەمەش وا دەکات پێگەی دادگای باڵا بەھێزتر بێت زیاتر لەوەی لە وڵاتانی دیکەدا پەسەندکراوە.<ref>https://www.reuters.com/world/middle-east/netanyahu-judicial-overhaul-faces-showdown-israeli-supreme-court-2023-08-02/</ref> === دامودەزگاکانی حوکمڕانی === [[پەڕگە:Menora-virun-der-Knesset--w.jpg|وێنۆک|چەپ|مێنۆرای حەوتی کە [[مووسا]] لە چادرەکە و پاشان لە [[پەرستگای سولەیمان]] لەبەردەم [[کنێسێت]]ی ئیسرائیلدا داینا]] ئیسرائیل خۆی وەک دیموکراسییەکی پەرلەمانی فرە حیزبی پێناسە دەکات کە ھاوشێوەی دیموکراسیەکانی [[ئەورووپای ناوەڕاست]]ە. واتا دامودەزگای ناوەندی پەرلەمانە، کە ڕۆڵی ئەنجوومەنی یاسادانان دەبینێت، ھەروەھا ئەندامەکانی حکوومەت و سەرۆکی دەوڵەت ھەڵدەبژێرن و چاودێری کاری دامودەزگاکانی حکوومەت دەکەن. پەرلەمانی ئیسرائیل پێی دەوترێت «کنێسێت» (بە واتای «کۆکەرەوە»). ھەموو ئەو ھاووڵاتیانەی تەمەنیان ١٨ ساڵ یان زیاترە و لە سنووری ساڵی ١٩٤٨ی ئیسرائیل و [[بەرزایییەکانی جۆلان|کەرتی جۆلان]] و لە شوێنە نیشتەجێبوونەکانی [[کەناری ڕۆژاوای ڕووباری ئوردن|کەرتی ڕۆژاوا]] نیشتەجێن، مافی دەنگدانیان بە [[کنێسێت]] ھەیە، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٧ەوە تا ئەمڕۆ نە دانیشتووی کەرتی ڕۆژاوا و نە دانیشتووی کەرتی [[غەززە]] مافی دەنگدانیان نەماوە لە کنێسێت. دوای ھەڵبژاردنە گشتییەکان، ئەندامانی کنێسێتی نوێ، لەنێو ئەندامان سەرۆکی حکوومەتی نوێ ھەڵدەبژێرن و ماوەیەکی دیاریکراوی پێدەبەخشن بۆ پێکھێنانی حکوومەتەکەی، دواتر ئەندامانی کنێسێت حکوومەت بەو شێوەیە پەسەند دەکەن کە سەرۆکە ھەڵبژێردراوەکەی پێشنیاری کردووە. ھەندێک لایەن ئیسرائیل بەم شێوەیە پۆلێن دەکەن کە لە پێشەنگی سیستمی [[دیموکراسی]] لە ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]دایە.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israeli_system_of_government</ref> == ئەو وڵاتە عەرەبییانەی دانیان بە دەوڵەتی ئیسرائیلدا ناوە == * {{ئاڵا|میسر}} * {{ئاڵا|ئوردن}} * {{ئاڵا|مۆریتانیا}} * {{ئاڵا|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}}<ref>https://www.dw.com/en/israel-and-uae-how-nominal-enemies-became-allies/a-60614394</ref> * {{ئاڵا|بەحرەین}}<ref>https://www.dw.com/ar/%D8%AF%D9%88%D9%84-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D9%82%D8%AF-%D8%AA%D8%AA%D8%AC%D9%87-%D9%86%D8%AD%D9%88-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%B9-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%82%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7-%D9%85%D8%B9-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84/a-54901490</ref> * {{ئاڵا|سوودان}} * {{ئاڵا|مەغریب}}<ref>https://www.voronoiapp.com/geopolitics/Mapped-Recognition-of-Israel-by-Country-296</ref> == ئابووریی == === گەشتیاری === گەشتیاری یەکێکە لەو ھۆیانەی کە پەرەی بە ئابووری ووڵاتی ئیسرائیل داوە، یەکێک لەو ھۆکارانەی کە گەشتیاران ڕووی تێدەکەن بوونی شوێنەوارە پیرۆزەکانی ھەرسێ ئاینیی [[جوویەتی|جوو]] و [[ئیسلام]] و [[مەسیحییەت|مەسیحی]]، و ڕەخساندنی تایبەت لەلایەن کەرتی تایبەتی وڵات لە خزمەتگوزاری ھۆتێل و شوێنی حەسانەوەو و چێشتخانە، لەساڵی ٢٠٠٩ دا ئیسرائیل سەروو ٢٫٧ میلیۆن گەشتیاری ھەبووە. == دانیشتووان == بەپێی ئاماری ساڵی [[٢٠٢٣]] ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ئیسرائیل ٩.٧ ملیۆن کەس دەبێت کە دەکاتە ٠٫١١ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٠٫١ ساڵە. ھەروەھا ٩٢ لە سەدی دانیشتووانی وڵاتەکە لە شارەکان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> و [[کوردە جووەکانی ئیسرائیل|کوردی جوو]] نزیکەی ٣٥٠،٠٠٠–٥٠٠ ھەزار کەس دەخەملێنرێت. == ئایین == {{bar box | title=ئایینەکان لە ئیسرائیل (ئاماری ٢٠٢٠)<ref>https://fanack.com/ar/israel/population-of-israel/</ref> | titlebar=#ddd | left1='''ئایینەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|[[جوولەکایەتی|جوویەتی]]|gray|٧٣٫٩}} {{bar percent|[[ئیسلام]]|green|٢١٫١}} {{bar percent|[[مەسیحییەت]] و ھی دیکە|blue|٥}}}} == کولتوور == [[پەڕگە:Bar_Mitzvah_a_Jewish_culture.jpg|وێنۆک|چەپ|کولتووری جووکان لە ئیسرائیل]] کولتووری ھەمەچەشنی ئیسرائیل لە فرەچەشنی دانیشتووانەکەیەوە سەرچاوە دەگرێت. جووکانی کۆمەڵگە بڵاوەبووەکان لە سەرانسەری جیھاندا نەریتە کولتووری و ئایینییەکانیان لەگەڵ خۆیان ھێنایەوە. کاریگەرییەکانی [[عەرەب]] لە زۆرێک لە بوارە کولتوورییەکانیاندا بوونیان ھەیە، وەک [[تەلارسازی]]، [[مۆسیقا]] و چێشتلێنان. ئیسرائیل تاکە وڵاتە لە جیھاندا کە تێیدا [[ڕۆژژمێری عیبری]] بەکاردێت. ڕۆژانی کارکردن و پشووی خوێندنگەکانی جووکان بەپێی پشووەکانی جووکان دیاری دەکرێن و ڕۆژی فەرمی پشوودان لە وڵاتەکەدا [[شەممە]]یە؛ یان شەممەی جووەکان.<ref>https://web.archive.org/web/20181212143120/https://www.hse.ru/en/news/28331917.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://books.google.com/books/about/From_the_Arab_Other_to_the_Israeli_Self.html?hl=ar&id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107225017/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFA+Publications/Photo+exhibits/Encounters-+The+Vernacular+Paradox+of+Israeli+Arch-+Intro.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150710000905/http://www.israel21c.org/culture/israeli-palestinian-and-jordanian-djs-create-bridge-for-peace/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181012134956/http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern%20History/Israel%20at%2050/The%20International%20Israeli%20Table</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070814055003/http://www.mfa.gov.il/mfa/facts%20about%20israel/people/jewish%20festivals%20in%20israel</ref> === ئەدەبیات === ئەدەبیاتی ئیسرائیلی بە پلەی یەکەم [[شیعر]] و نووسراوەیە کە بە زمانی [[عیبری]] نووسراوە، ئەمەش وەک بەشێک لە ڕێنێسانسی زمانی عیبری وەک زمانێکی ئاخاوتن لە ناوەڕاستی [[سەدەی نۆزدەھەم]]ەوە، ھەرچەندە کۆمەڵێکی بچووکی ئەدەبیات بە زمانەکانی دیکە، وەک [[ئینگلیزی]] چاپ کراوە. بەپێی یاسا، دوو چاپی سەرجەم ئەو بڵاوکراوانەی لە ئیسرائیل بڵاودەکرێنەوە، دەبێت لە پەرتووکخانەی نیشتمانی ئیسرائیل لە زانکۆی عیبری [[ئورشەلیم]] دابنرێت. لە ساڵی ٢٠٠١ یاساکە ھەمووارکرایەوە و تۆمارە دەنگی و ڤیدیۆییەکان و ھی دیکەی ناچاپکراو لەخۆبگرێت. لە ساڵی ٢٠١٦دا ٨٩٪ی ئەو ٧٣٠٠ پەرتووکەی کە گواستراونەتەوە بۆ پەرتووکخانەکە، بە زمانی عیبری بوون. ئەبراھام مابۆ بە یەکەم نووسەر دادەنرێت کە سەرکەوتنی گەورەی بەدەستھێناوە بەھۆی [[ڕۆمان]]ەکەیەوە کە بە زمانی عیبری نووسیوویەتی لە ساڵی ١٨٥٣ بوو، ھەروەھا ڕێنێسانسی عیبری قەرزاری ئەلیزەر بن یەھودایە، کە بەشدارییەکی زۆری لە زمانی عیبریدا کردووە و بەشدارییەکی زۆری کردووە لە دەوڵەمەندکردنی زمانی عیبری، وایکردووە ببێتە زمانێکی ئاخاوتن و نووسین بۆ مەبەستی تر جگە لە دەقە پیرۆزەکان و لێکۆڵینەوە لە [[تەورات]].<ref>https://archive.today/2012.05.29-153016/http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190115125821/http://web.nli.org.il/sites/NLI/English/library/depositing/statistics/Pages/lgd-statistics-2016.aspx</ref> لە ساڵی ١٩٦٦ [[شموئێل یووسف عەگنۆن|شموێل یووسف ئاگنۆن]] خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبیاتی لەگەڵ نووسەری ئەڵمانی-جوو نێلی ساکس ھاوبەش کرد. لە ناو [[شاعیر]]ە ھەرە دیارەکانی ئیسرائیلدا یەھودا ئەمیچای، ناتان ئاڵتەرمان، لیا گۆڵدبێرگ و ڕیتچێڵ بلوستاین بوون. ڕۆماننووسانی ھاوچەرخی ئیسرائیلی بەناوبانگی [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیی]] بریتین لە ئەمۆس ئۆز، ئیتگار کێرت و دەیڤید گڕۆسمان. نووسەر سەید قاشوو لە عەرەبی ٤٨ە کە لە ئاستی نێونەتەوەیییشدا ناسراوە. ھەروەھا ئیسرائیل نیشتمانی سیاسەتوان و نووسەر ئیمیل حەبیبی بووە، کۆمەڵێک ڕۆمانی نووسیوە، لەوانە «ڕاستییە سەیرەکان لە دیارنەمانی سەعید ئەبی نەحسی مووتەشائیل» و نووسراوی تر، و خەڵاتی ئیسرائیلی بەدەستھێنا بۆ [[وێژەی عەرەبی|ئەدەبیاتی عەرەبی]].<ref>https://web.archive.org/web/20180702150907/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1966/index.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150217200929/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/250792/Emile-Habibi</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190718233153/http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/PrasIsrael/Tashmag/Tashnab_Tashmag_Rikuz.htm?DictionaryKey=Tashnab</ref> ===مۆسیقا و سەما=== [[پەڕگە:Israel_Philharmonic_Orchestra.jpg|وێنۆک|چەپ|ئۆرکێسترای ئیسرائیل کە لەلایەن زووبین میھتا بەڕێوەدەبرێت]] مۆسیقای ئیسرائیل کاریگەرییە مۆسیقییەکانی ھەموو جیھان لەخۆدەگرێت؛ مۆسیقای ڕۆژھەڵاتی و سێفاردی، ئاوازی حەسیدی، مۆسیقای یۆنانی، جاز و پۆپ ڕۆک بەشێکن لە دیمەنی مۆسیقا. لەنێو ئۆرکێسترا ئیسرائیلییە بەناوبانگەکانی جیھان ئۆرکێسترای ئیسرائیل ھەیە کە زیاتر لە حەفتا ساڵە کۆنسێرت پێشکەش دەکات و ئەمڕۆ ساڵانە زیاتر لە دوو سەد کۆنسێرت پێشکەش دەکات. ئیسحاق پێرلمان، پینچاس تسوکەرمان و عووفرا حازە ھەموویان مۆسیقاژەنی بەناوبانگی نێونەتەوەیین و لە ئیسرائیل لەدایکبوون. ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٧٣ەوە نزیکەی ھەموو ساڵێک بەشداری پێشبڕکێی گۆرانی ئەورووپی دەکات و چوار جار سەرکەوتنی بەدەستھێناوە و دووجاریش میوانداری ئاھەنگەکەی کردووە. زۆرێک لە فێستیڤاڵەکانی مۆسیقا و گۆرانی لە ئیسرائیل بەڕێوەدەچن، وەک فێستیڤاڵی دەریای سوور بۆ جاز کە لە ساڵی ١٩٨٧ەوە ساڵانە لە ئیلات بەڕێوەدەچێت، گۆرانییە فۆلکلۆرییە تەوراتییەکانی وڵاتەکە کە بە «گۆرانییەکانی خاکی ئیسرائیل» ناسراون، لەگەڵ باسکردنی ئەزموون و پێشەنگییەکانی بنیاتنانی نیشتمانی جووکان.<ref>Broughton, Ellingham & Trillo 1999، صفحات 365–369</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120210070052/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/israel_36</ref><ref> Ben-Sasson 1985، صفحة 1095</ref><ref>https://web.archive.org/web/20210501081613/https://archive.org/details/whosemastersvoic0000unse</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070206190159/http://www.mfa.gov.il/MFA/Israel+beyond+politics/Israel+Philharmonic+Orchestra+celebrates+70th+anniversary+5-Feb-2007.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170411163728/http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=18</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170129130750/http://www.eurovision.tv/page/history/year</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120312202659/http://www.redseajazzeilat.com/en/about/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120103145812/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/genre/content.genre/israeli_folk_735/en_US</ref> === سینەما و شانۆ === ١٠ فیلمی ئیسرائیلی لە سەرەتای دامەزراندنی ئیسرائیلەوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار پاڵێوراون بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی. فیلمی عەجەمی ساڵی ٢٠٠٩ سێیەمین پاڵێوراوی لەسەریەک بوو بۆ فیلمێکی ئیسرائیلی. دەرھێنەرانی فەلەستینی-ئیسرائیلی کۆمەڵێک فیلمیان دروست کردووە کە باس لە ململانێی عەرەب و ئیسرائیل و دۆخی فەلەستینییەکانی ناو ئیسرائیل دەکەن، وەک فیلمەکانی محەممەد بەکری ٢٠٠٢: «جەنین و جەنین و بووکە سوورییەکە».<ref>https://web.archive.org/web/20130117112056/http://www.jpost.com/ArtsAndCulture/Entertainment/Article.aspx?id=167582</ref> ئیسرائیل بە درێژەدان بە نەریتی شانۆیی بەھێزی شانۆی یدیشی لە [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات]]، دیمەنێکی شانۆیی زیندوو دەپارێزێت. شانۆی حەبیمە لە ساڵی ١٩١٨ لە تەلئەبیب دامەزراوە و کۆنترین کۆمپانیای شانۆ و ڕێپەرتۆری نیشتمانییە لە ئیسرائیل.<ref>https://web.archive.org/web/20191211013717/https://www.habima.co.il/</ref> [[پەڕگە:Haredi_Judaism.jpg|وێنۆک|چەپ|گەنجانی ھاریدی بە جلوبەرگی نەریتییەوە سەیری خشتەی ڕیکلامەکان دەکەن لە [[ئورشەلیم]]]] === میدیا === ڕاپۆرتی ساڵانەی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ماڵی ئازادییەوە (Freedom House) بڵاوکراوەتەوە، ئیسرائیلی وەک وڵاتێکی ئازاد لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و [[باکووری ئەفریقا]] ڕیزبەندی کردووە، ھەروەھا لە پلەی ٦٤ی جیھاندا ھاتووە. لە پێوەرەکانی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ڕۆژنامەنووسانی بێ سنوورەوە دەرچووە، ئیسرائیل لە ڕیزبەندی ٩١ی وڵاتدا بووە لە کۆی ١٨٠ وڵات، ھەروەھا لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوین و باکووری ئەفریقا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە. لە میدیای ئیسرائیلدا زیاتر لە ١٠ زمانی جیاواز ھەیە و زمانی عیبری باڵادەستە. ڕۆژنامەگەری بە زمانی [[عەرەبی]] پێداویستییەکانی ھاووڵاتیانی عەرەبی ئیسرائیل دابین دەکات، لەگەڵ گەیشتن بەو ناوچانەی کە لەلایەن دەسەڵاتی نیشتمانیی [[دەوڵەتی فەلەستین|فەلەستین]]ەوە بەڕێوەدەبرێن. لە ماوەی ساڵانی ھەشتا و نەوەدەکاندا، چاپەمەنی ئیسرائیل پرۆسەیەکی گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا ھات، چونکە میدیاکان وردە وردە ھاتنە ژێر کۆنترۆڵی ژمارەیەکی سنووردار لە ڕێکخراوەکانەوە، لەکاتێکدا ئەو ڕۆژنامانەی کە لەلایەن لایەنە سیاسییەکانەوە بڵاودەکرانەوە، دەستیان بە نەمان کرد. ئەمڕۆ لە تەلئەبیب سێ کۆمەڵەی گەورە و خاوەندارێتی تایبەت بەسەر میدیای گشتی ئیسرائیلدا زاڵن.<ref>https://web.archive.org/web/20190808014941/https://freedomhouse.org/sites/default/files/FOTP_2017_booklet_FINAL_April28.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190816203659/https://rsf.org/en/ranking</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170509085059/http://www.iba.org.il/world/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190507163600/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/culture/pages/the%20printed%20media-%20israel-s%20newspapers.aspx</ref> === مۆزەخانەکان === [[پەڕگە:Billy_Rose_Art_Garden_(14755133799).jpg|وێنۆک|چەپ|بینای دەفری کتێب لە مۆزەخانەی ئیسرائیل، کە نووسراوەکانی [[دەریای مردوو]]ی تێدایە]] مۆزەخانەی ئیسرائیل لە [[ئورشەلیم]] یەکێکە لە گرنگترین دامەزراوە ڕۆشنبیرییەکانی ئیسرائیل و دەستنووسەکانی دەریای مردووی تێدایە، لەگەڵ کۆمەڵەیەکی بەرفراوان لە کەلوپەلی کۆنی جووکان و ھونەری ئەورووپی. مۆزەخانەی یاد ڤاشێمی نیشتمانی بۆ یادکردنەوەی [[ھۆلۆکۆست]]، [[ئەرشیف]]ی ناوەندی جیھانە بۆ زانیارییە پەیوەندیدارەکان بە ھۆلۆکۆستەوە. مۆزەخانەی گەلی [[جوولەکە|جوو]] لە ماڵی تەفشی لە زانکۆی [[تەلئەبیب]] مۆزەخانەیەکی کارلێککارانەیە کە تایبەتە بە مێژووی کۆمەڵگە جووکان لە سەرانسەری جیھان. جگە لە مۆزەخانە گەورەکان لە شارە گەورەکاندا، لە زۆرێک لە شار و کیبوتزیمەکاندا شوێنی ھونەری کوالێتی بەرز ھەیە. میشکان لۆمانۆت لە کیبوتز عەین ھاروود مەھاد گەورەترین مۆزەخانەی ھونەرییە لە باکووری وڵات.<ref>https://web.archive.org/web/20130302154234/http://www.english.imjnet.org.il/page_1465?c0=14896&bsp=14393</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070709044752/https://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html</ref><ref>http://www1.yadvashem.org/yv/en/about/index.asp</ref> ئیسرائیل زۆرترین مۆزەخانەی ھەیە بۆ ھەر تاکێک لە جیھاندا. ھەروەھا چەندین مۆزەخانەی ئیسرائیل تایبەتن بە کولتووری ئیسلامی، لەوانە مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر و پەیمانگەی ئێڵ مایر بۆ ھونەری ئیسلامی کە ھەردووکیان لە [[ئورشەلیم]]ن. مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر تایبەتمەندە بە شوێنەوارناسیی سەردەمی [[عوسمانییەکان]] و مێژووی دیکەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]. ھەروەھا شوێنی یەکەمین کەللەسەری بەردبووە کە لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]] دۆزرایەوە. کۆمەڵێک لە کەللەسەرەکە لە مۆزەخانەی ئیسرائیل نمایشکراوە.<ref>https://web.archive.org/web/20140625091036/http://bh.org.il/about-us.aspx</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171107024929/https://www.haaretz.com/israel-news/travel/mishkan-leomanut-1.242533</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170629144146/http://travel.cnn.com/best-israel-museums-361281/</ref><ref>https://books.google.com/books?id=4Z0YrPfeHa8C</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161227024455/http://www.imj.org.il/imagine/galleries/viewItemE.asp?case=1&itemNum=359979</ref> === چێشتخانە === [[پەڕگە:Food_in_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|قاپێک کە بریتییە لە فەلافل و حوومووس و پەتاتەی سوورکراوە و زەڵاتەی ئیسرائیلی]] خواردنی ئیسرائیل خواردنە ناوخۆییەکان و ھەروەھا خواردنی جووەکان لەخۆدەگرێت کە لەلایەن کۆچبەرە جووەکانەوە ھێنراونەتە وڵاتەکە. لە دروستکردنی دەوڵەتەوە لە ساڵی ١٩٤٨ و بە تایبەتی لە کۆتاییەکانی حەفتاکاندا، چێشتخانەی فیووژنی ئیسرائیل پەرەی سەندووە. چێشتخانەی ئیسرائیل توخمەکانی شێوازی چێشتلێنانەکانی میزراھی، سێفاردی و ئەشکەنازی ھەیە. ھەروەھا زۆرێک لەو خواردنانە لەخۆدەگرێت کە بە شێوەیەکی نەریتی لە خواردنەکانی [[شام]]، عەرەب، ڕۆژھەڵاتی ناوین و [[دەریای ناوین]]دا دەخورێن، وەک فەلافل، حوومووس، شەکشووکە، کووسکووس و زەعتەر. ھەروەھا شنیتزل، [[پیتزا]]، [[ھەمبەرگر|ھەمبەرگەر]]، پەتاتەی سوورکراوە، [[برنج]] و زەڵاتە خواردنی بەناوبانگی ئیسرائیلن.<ref>https://books.google.com/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119</ref><ref>https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3850942,00.html</ref><ref>Gur, The Book of New Israeli Food, pg. 11</ref> نزیکەی نیوەی دانیشتووانی جووکانی ئیسرائیل کشرووت لە ماڵەکانیان دەپارێزن. چێشتخانەکانی کشرووت، ھەرچەندە لە ساڵانی شەستەکاندا دەگمەن بوون، بەڵام تا ساڵی ٢٠١٥ نزیکەی ٢٥٪ی ھەموو چێشتخانەکان پێکدەھێنن، ئەمەش ڕەنگە ڕەنگدانەوەی بەھا عەلمانییەکانی ئەو کەسانە بێت کە کشرووت ناخۆن. چێشتخانەکانی ھۆتێلەکان زیاتر خواردنی کشرووت پێشکەش دەکەن. بازاڕی فرۆشتنی تاکەکەسی بە شێوەیەکی نەریتی لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، بەڵام بە خێرایی و بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش گەشەی کرد دوای ھاتنی کۆچبەرانی وڵاتانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ی پێشوو لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکاندا. لەگەڵ ئەو ماسییانەی کە لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، [[کەروێشک]] و نەعامە، گۆشتی [[بەراز]] لە ئیسرائیل زۆر بەرھەمدەھێنرێت و دەخورێت، سەرەڕای سنووردارکردنەکان لەلایەن ھەردوو ئایینی [[جوولەکایەتی|جوو]] و [[ئیسلام]]ەوە.<ref>https://books.google.com/books/about/American_Israelis.html?hl=ar&id=CG-WQZDJdo8C#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://books.google.com/books/about/Food_for_Thought.html?hl=ar&id=FYXlAgAAQBAJ#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107171630/https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA233</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181215123309/http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2012/08/israel_s_pork_problem_and_what_it_means_for_the_country_s_christian_arabs_.single.html</ref> === وەرزش === [[پەڕگە:88750_sports_in_israel_PikiWiki_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|کۆمەڵێک جوو یاری دەکەن (١٩٣٥–١٩٣٦)]] زۆرێک لە وەرزشەکان لە ئیسرائیل بەربڵاون، بەناوبانگترینیان [[تۆپی پێ]] و [[تۆپی باسکە]]یە، ١٢ تیپ کێبڕکێی جامی [[پریمەرلیگ]] دەکەن، بەناوبانگترینیان مەکابی حەیفا و بەیتاری قودس، ئیسرائیل بەشداری لە خولی یانە پاڵەوانەکانی [[ئەورووپا]] دەکات بۆ تۆپی پێ، ھەروەھا بۆ جامی باسکەی ئەورووپاش، ھەڵبژاردەی ئیسرائیل بەشداری دەکات و ھەردوو خولی ژنان و پیاوان لەم پاڵەوانێتییەدا ھەیە. جگە لە تۆپی باسکە و تۆپی پێ، زۆرێک لە وەرزشە بەناوبانگەکان لە ئیسرائیل ئەنجام دەدرێن، لەوانە [[تێنس]]، [[تۆپی دەست]]، و [[بالە|تۆپی بالە]]، ھەروەھا وەرزشی کەنار دەریا و ماراسۆنەکان، وەک ماراسۆنی ساڵانەی تیبیریاس، جگە لە وەرزشە مۆدێرنەکانی وەک بیسبۆڵ، [[تۆپی پێی ئەمریکی]]، و [[کریکێت]]، لەگەڵ باسکردنی [[وەرزشی شەڕکردن]] و ھی دیکە. ئیسرائیل لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردووەوە بەشداری یارییە ئۆڵۆمپیەکان کردووە، ھەروەھا ئیسرائیل میوانداری جووکانی خۆی دەکرد لەم پاڵەوانێتییەدا، کە بە مەکابیا ناسراوە، کە لە ساڵی ١٩٣٢ەوە ھەر ٤ ساڵ جارێک بەڕێوەدەچێت، فەلەستینییەکان فێستیڤاڵی مەکابیایان بە ڕەگەزپەرستی دانا، کە لە ساڵی ١٩٣٢ بەڕێوەچوو، چونکە بەڕای ئەوان ئامانجی ئەوە بووە کە [[عەرەب]]ە فەلەستینییەکان پەراوێز بخات و جووکان لە گۆڕەپانی وەرزشدا باڵادەست بکات بەبێ ئەوەی دانیشتووانی عەرەب بتوانن بەشداری بکەن.<ref>https://web.archive.org/web/20140409080736/http://www.thaqafa.org/Main/default.aspx?xyz=BOgLkxlDHteZpYqykRlUuI1kx/VDUOFosYKgFxmv1dyNMmXxBa+v9/W27KprXF82yuArZvAEM/TglrMe4IXyGsJO7fPW6Ub3PNX0LBeFiUjawcA/k1isisN/N/N9bFpHoALbPfiq0DI=</ref> لەیاریزانە ناودارەکانی تۆپی پێ لە پێشوو تا ئێستا [[یووسی بنعیوون]] کە لە یانەکانی خوولی ئینگلیزی [[لیڤەرپوول]] و [[چێلسی]] یاری کردووە. و لە یانە بەناوبانگە وەرزشیە کانیان ماکابی تەلئەبیب و ماکابی حەیفا کە ئەو دوویانەیە چەند جارێک بەشداریان لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا لە یاری تۆپی پێ و باسکە کردووە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{ووڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|ئیسرائیل|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{پۆلی کۆمنز|Israel}} [[پۆل:ئیسرائیل|*]] [[پۆل:شام]] [[پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:کۆمارەکان]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٨ لە ئیسرائیل]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو]] [[پۆل:ئەو وڵاتانەی کە دانپێدانانیان پێنەدراوە یان دانپێدانانیان سنووردارە]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨]] [[پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژهەڵات]] [[پۆل:ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] h3d83mzxc53nuzk2gjtwf5xndxk7ld1 1589569 1589518 2026-06-11T05:28:53Z 1silent scientist 51740 1589569 wikitext text/x-wiki {{خاوێنکردن}}{{زانیاریدانی_وڵات |ناو_خۆماڵی =יִשְׂרָאֵל{{ھن}}إسرائيل |ناو_فەرمی =دەوڵەتی ئیسرائیل |ناوی_باو =מְדִינַת יִשְׂרָאֵל |ئاڵا_وێنە =Flag of Israel.svg |نیشانی_نەتەوەیی_وێنە =Coat of arms of Israel.svg |دروژمی_نەتەوەیی = |سروودی_نیشتمانی ={{چینی ناوەند}}[[پەڕگە:Hatikvah instrumental.ogg]]{{کۆتایی}}{{ھن}}Hatikvah ('''הַתִּקְוָה''') |سروودی_پاشایی = |نەخشە_وێنە =LocationIsrael.svg |نەخشە_سەردێڕ = |پایتەخت = [[ئورشەلیم]] </small> |latd=31 |latm=47 |latNS=N |longd=35 |longm=13 |longEW=E |شار_گەورەترین = [[ئورشەلیم]] (قودس) |زمانەکان_فەرمی =[[زمانی عیبری|عیبری]] |زمانەکان_ناوچەیی = [[عەرەبی]] |جۆری_زمانەکان = |زمانەکان = |ڕەگەز_گرووپەکان =٧٣٫٩٪ [[جوو]]، ٢١٫١٪ [[عەرەب]]، ٥٪ ئەوانی دیکە |جۆری_دەسەڵات =[[پەرلەمان]]ی |پلەی_سەرۆک١ =[[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]] |ناوی_سەرۆک١ =[[ئایزک ھێرزۆگ]] |پلەی_سەرۆک٢ =[[سەرۆک وەزیران]] |ناوی_سەرۆک٢ =[[بێنیامین نێتانیاھوو]] <ref>https://www.gov.uk/government/news/pm-call-with-prime-minister-netanyahu-of-israel-8-october-2023#:~:text=The%20Prime%20Minister%20spoke%20to,attacks%20by%20Hamas%20against%20Israel.</ref><ref>https://www.jewishvirtuallibrary.org/prime-ministers-of-israel</ref> |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات =وەرگرتنی سەربەخۆیی |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات =سەربەخۆیی لە حووکمی [[بەریتانیا]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ =[[١٤ی ئایار]] [[١٩٤٨]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ = |پلە_ڕووبەر =١٥١ەم |area_km2 = 20,770{{\}}22,072 ([[List of countries and dependencies by area|153rd]]) |area_sq_mi = ٨٬٠١٩{{\}}٨٬٥٢٢ |مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتوان =9,517,181 |پلە_مەزەندەی_دانیشتوان =٩٥ەم |ساڵی_مەزەندەی_دانیشتوان =[[٢٠٢٥]] |سەرژمێریی_دانێشتوان = |ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = |چڕیی_دانیشتوان_ک.م.٤گۆش =٣٦٥٠٣ |پلە_چڕیی_دانیشتوان =٣٠ەم |دراو = [[شێکێل]] ₪ |کۆدی_دراو =ILS |کاتی_ناوچەیی =IST |قەرەبووی_کات =+٢ |لای_لێخوڕین =ڕاست |پاشگر_دۆمەین = [[.il]] |کۆدی_تەلەفوون =٩٧٢ }} '''ئیسرائیل''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: יִשְׂרָאֵל‎)، وڵاتێکە لە ناوچەی [[باشووری شام]] لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]]. لە باکوورەوە [[سنوورەکانی ئیسرائیل|ھاوسنوورە]] لەگەڵ [[لوبنان]]، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[سووریا]]، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئوردن]]، و لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]]. [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|کەناراوی ڕۆژاوای ئیسرائیل]] دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوەڕاست]]، لوتکەی باشووری دەگاتە [[دەریای سوور]]، و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە [[نزمترین خاڵی زەوی]] لە نزیک [[دەریای مردوو]] ھەیە. [[ئورشەلیم]] شوێنی حکوومەت و [[بارودۆخی ئورشەلیم|پایتەختی ڕاگەیەندراوە]]،<ref>Akram, Susan M., Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010. "International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace". Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future. This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967. To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."</ref> لە کاتێکدا [[تێل ئەڤیڤ]] [[گوش دان|گەورەترین ناوچەی شارنشین]] و [[ئابووریی ئیسرائیل|ناوەندی ئابووریی]] ئیسرائیلە. [[خاکی ئیسرائیل]]، کە بە [[فەلەستین]] یان [[خاکی پیرۆز]]یش ناودەبرێت، نیشتمانی کەنعانییە کۆنەکان و دواتریش شانشینەکانی [[ئیسرائیل و یەھوودای کۆن|ئیسرائیل و یەھوودا]] و [[ھەسمۆنیی یەھوودا]] بووە. دەکەوێتە نزیک [[ڕێڕەوی شام|ڕێڕەوی کیشوەرەکان]]، [[مێژووی دانیشتووانناسیی فەلەستین (ناوچە)|دانیشتووانناسییەکەی گۆڕا]] لەژێر ئیمپراتۆریەتە جۆراوجۆرەکاندا. [[دژەسامییەتیی ئەورووپی]] لە سەدەی ١٩دا پەرەی بە بزووتنەوەی [[زایۆنیزم|زایۆنیست]] دا بۆ [[نیشتمانی جوولەکە]]، کە پاڵپشتی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|بەریتانیا]]ی بەدەستھێنا بە [[ڕاگەیەندراوی بالفۆر]] لە ساڵی ١٩١٧. دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، بەریتانیا ناوچەکەی داگیرکرد و [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا]]ی دامەزراند. فەرمانڕەوایی بەریتانیا و [[ئالیا|کۆچی جوولەکەکان]] لە سەروبەندی [[ھۆلۆکۆست]]دا [[ململانێی نێوان پێکھاتەکان لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|گرژییەکانی نێوان عەرەب و جوولەکە]]ی چڕتر کردەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Morris |یەکەم= Benny |بەستەری نووسەر= Benny Morris|سەردێڕ= Righteous Victims: A History of the Zionist-Arab Conflict, 1881–2001 |بڵاوکەرەوە= Knopf |ساڵ= ١٩٩٩|edition= reprint |ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧٩-٧٤٤٧٥-٧|وتەگێڕانەوە= The fear of territorial displacement and dispossession was to be the chief motor of Arab antagonism to Zionism down to 1948 (and indeed after 1967 as well). |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕێکەوتی سەردان= ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20240322131219/https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} Also quoted, among many, by Mark M. Ayyash (2019). "Hermeneutics of Violence: A Four-Dimensional Conception". University of Toronto Press, p. [https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 195] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240322131220/https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 |date=22 March 2024 }}, {{ISBN|978-1-4875-0586-8}}. Accessed 22 March 2024.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Fildis |یەکەم١=Ayse |دوایین٢=Nisanci |یەکەم٢=Ensar |سەردێڕ=British Colonial Policy "Divide and Rule": Fanning Arab Rivalry in Palestine |ساڵ=٢٠١٩|journal=International Journal of Islamic and Civilizational Studies |بەرگ=٦|issue=1 |بڵاوکەرەوە=UTM Press |ناونیشان=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBritish_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240510121206/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%20filename=British_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کە پەرەی سەند بۆ [[جەنگی ناوخۆیی ١٩٤٧–١٩٤٨ لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|جەنگێکی ناوخۆیی]] دوای [[پلانی دابەشکردنی فەلەستین لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە|پلانی دابەشکردن]]ی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە ساڵی ١٩٤٧. ئیسرائیل [[ڕاگەیەندراوی سەربەخۆییی ئیسرائیل|سەربەخۆییی ڕای گەیاند]] کاتێک [[کۆتاییی دەسەڵاتی بەریتانیا بەسەر فەلەستین|دەسەڵاتی بەریتانیا کۆتایی ھات]] لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨، کە بەدوایدا [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|داگیرکارییەک]] لەلایەن [[جیھانی عەرەب|وڵاتانی عەرەبی]]یەوە ڕوویدا. [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەستی ١٩٤٩|ئاگربەستی ١٩٤٩]] ئیسرائیلی لە دەرەوەی پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان فراوانتر کرد،<ref name="Britannica">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Zionism {{!}} Definition, History, Examples, & Facts {{!}} Britannica |ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181225204632/https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە کاتێکدا ھیچ وڵاتێکی نوێی عەرەبی دروست نەکرا، و [[داگیرکردنی کەرتی غەززە لەلایەن کۆماری یەکگرتووی عەرەبییەوە|غەززە لەژێر کۆنترۆڵی میسر]] و [[لکاندنی کەناری ڕۆژاوا بە ئوردن|کەناری ڕۆژاوا لەلایەن ئوردنەوە فەرمانڕەوایی دەکرا]] مایەوە.<ref name="Britannica"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Meir-Glitzenstein |یەکەم١=Esther |ڕێکەوت=پاییزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel |journal=Israel Studies |بڵاوکەرەوە=Indiana University Press |بەرگ=٢٣|issue=3 |پەڕەکان=١١٤–١٢٢|doi=10.2979/israelstudies.23.3.15 |jstor=10.2979/israelstudies.23.3.15 |s2cid=150208821 |وتەگێڕانەوە=The mass immigration from Arab countries began in mid-1949 and included three communities that relocated to Israel almost in their entirety: 31,000 Jews from Libya, 50,000 from Yemen, and 125,000 from Iraq. Additional immigrants arrived from Egypt, Morocco, Tunisia, Turkey, Iran, India, and elsewhere. Within three years, the Jewish population of Israel doubled. The ethnic composition of the population shifted as well, as immigrants from Muslim counties and their offspring now comprised one third of the Jewish population—an unprecedented phenomenon in global immigration history. From 1952–60, Israel regulated and restricted immigration from Muslim countries with a selective immigration policy based on economic criteria, and sent these immigrants, most of whom were North African, to peripheral Israeli settlements. The selective immigration policy ended in 1961 when, following an agreement between Israel and Morocco, about 100,000 Jews immigrated to the State. From 1952–68 about 600,000 Jews arrived in Israel, three quarters of whom were from Arab countries and the remaining immigrants were largely from Eastern Europe. Today fewer than 30,000 remain in Muslim countries, mostly concentrated in Iran and Turkey.}}</ref>{{sfn|Fischbach|2008|p=26–27}} زۆربەی [[فەلەستینییەکان|عەرەبە فەلەستینییەکان]] لە کاتی [[نەکبە]]دا [[دەرکردن و ڕاکردنی فەلەستینییەکان لە ١٩٤٨|ڕایانکرد یان دەرکران]]، {{sfn|Slater|2020|pp=81–92, 350|ps=, "[p. 350] It is no longer a matter of serious dispute that in the 1947–48 period—beginning well before the Arab invasion in May 1948—some 700,000 to 750,000 Palestinians were expelled from or fled their villages and homes in Israel in fear of their lives—an entirely justifiable fear, in light of massacres carried out by Zionist forces."}}<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Ghanim |یەکەم١=Honaida |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٩|سەردێڕ=Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/40608203 |journal=[[International Journal of Politics, Culture, and Society]] |بەرگ=٢٢|پەڕەکان=٢٣–٣٩ [٢٥–٢٦]|doi=10.1007/s10767-009-9049-9 |jstor=40608203 |s2cid=144148068 |ژمارە=١|issn=0891-4486 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211106040944/https://www.jstor.org/stable/40608203 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |وتەگێڕانەوە=Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed. |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Cleveland |یەکەم١=William L. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CuHaDwaAQBAJ&pg=PT290 |سەردێڕ=A History of the Modern Middle East |دوایین٢=Bunton |یەکەم٢=Martin |ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٩٧٥١٣-٤|زمان=en |پەڕە=٢٧٠|وتەگێڕانەوە=Not only was there no Palestinian Arab state, but the vast majority of the Arab population in the territory that became Israel-over 700,000 people-had become refugees. The Arab flight from Palestine began during the intercommunal war and was at first the normal reaction of a civilian population to nearby fighting-a temporary evacuation from the zone of combat with plans to return once hostilities ceased. However, during spring and early summer 1948, the flight of the Palestinian Arabs was transformed into a permanent mass exodus. ...}}</ref> لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل. لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل.<ref name=":05">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Beker |یەکەم=Avi |ڕێکەوت=٢٠٠٥|سەردێڕ=The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/25834637 |journal=Jewish Political Studies Review |بەرگ=١٧| issue=3/4 |پەڕەکان=٣–١٩|jstor=25834637 |issn=0792-335X |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240109013108/https://www.jstor.org/stable/25834637 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dinstein |یەکەم=Yoram |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&dq=650000+%2872%25%29+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&pg=PA282 |سەردێڕ=Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) |ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٤٢٢٨٧-٢|پەڕە=٢٨٢|زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240521171644/https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&pg=PA282&lpg=PA282&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&source=bl&ots=F8PgTaUHaN&sig=ACfU3U0WsIDoJxluxSyPsNK60ypjp280-A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjnzt69mZ-GAxUiweYEHYlBh04ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=650000%20(72%25)%20of%20these%20Jews%20resettled%20in%20Israel.&f=false |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای [[جەنگی شەش ڕۆژە]]ی ١٩٦٧، ئیسرائیل کەناری ڕۆژاوا، غەززە و [[داگیرکردنی نیمچەدوورگەی سینا لەلایەن ئیسرائیلەوە|سینا]]ی میسری داگیرکرد، و [[لکاندنی قودسی ڕۆژھەڵات بە ئیسرائیل|قودسی ڕۆژھەڵات]] و [[یاسای بەرزایییەکانی جۆلان|بەرزایییەکانی جۆلان]]ی سووریای لکاند. پەیماننامەی ئاشتی لەگەڵ [[پەیماننامەی ئاشتیی میسر و ئیسرائیل|میسر]] لە ساڵی ١٩٧٩ (سینا لە ساڵی ١٩٨٢ گەڕێندرایەوە) و [[پەیماننامەی ئاشتیی ئیسرائیل و ئوردن|ئوردن]] لە ساڵی ١٩٩٤ واژوو کران. [[ڕێککەوتنی ئۆسلۆ ١|ڕێککەوتننامەکانی ئۆسلۆ]]ی ١٩٩٣ [[خۆبەڕێوەبەریی فەلەستینی]] سنوورداری لە [[کەناری ڕۆژاوا]] و [[کەرتی غەززە|غەززە]] ھێنایە ئاراوە، لە کاتێکدا [[ڕێککەوتننامەکانی ئیبراھیم]]ی ٢٠٢٠ پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتانی زیاتری عەرەبی [[ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی عەرەب و ئیسرائیل|ئاسایی کردەوە]]، بەڵام [[ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین]] بەردەوامە. [[یاسا بنەڕەتییەکانی ئیسرائیل]] [[کنێسێت]] وەک [[نوێنەرایەتیی ڕێژەیی|پەرلەمان]]ێکی ھەڵبژێردراو بە شێوەیەکی ڕێژەیی جێگیر دەکەن. ئەو [[کابینەی ئیسرائیل|حکوومەت]] پێکدەھێنێت، کە لەلایەن [[سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل|سەرۆک وەزیران]]ەوە سەرکردایەتی دەکرێت، و [[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]]ی تا ڕادەیەکی زۆر ڕێوڕەسمی ھەڵدەبژێرێت. ئیسرائیل خاوەنی یەکێک لە گەورەترین ئابوورییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Israel datasets |ناونیشان=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.imf.org}}</ref> [[پێڕستی وڵاتانی ئاسیا و ئۆقیانووسیا بەپێی پێوەری گەشەپێدانی مرۆیی|یەکێکە لە بەرزترین ئاستەکانی بژێوی لە ئاسیا]]، و لەسەر ئاستی جیھان لە ڕیزبەندی [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی|٢٥ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی]] و [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس|١٤ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|سەردێڕ=30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth |ناونیشان=https://finance.yahoo.com/news/30-wealthiest-countries-per-capita-111348314.html |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Yahoo Finance |زمان=en-US}}</ref> یەکێکە لە پێشکەوتووترین وڵاتانی جیھان لە ڕووی [[زانست و تەکنۆلۆژیا لە ئیسرائیل|پێشکەوتووی تەکنەلۆژییەوە]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Global Innovation Index (GII) |ناونیشان=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=global-innovation-index |زمان=en-US}}</ref> ئیسرائیل بەشێکی گەورەتری ئابوورییەکەی بۆ توێژینەوە و پەرەپێدان تەرخان دەکات [[پێڕستی وڵاتانی سەروەر بەپێی خەرجییەکانی توێژینەوە و پەرەپێدان|زیاتر لە ھەر دەوڵەتێکی دیکە]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |ناونیشان=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوت=٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=World Intellectual Property Organization |doi=10.34667/tind.46596 |ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٠٥-٣٤٣٢-٠|زمان=en |دوایین١=Dutta |یەکەم١=Soumitra |دوایین٢=Lanvin |یەکەم٢=Bruno |دوایین٣=Wunsch-Vincent |یەکەم٣=Sacha}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Getzoff |یەکەم=Marc |ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Most Technologically Advanced Countries In The World 2023 |ناونیشان=https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231108044803/https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Global Finance Magazine |زمان=en-US}}</ref> و وا بڕوادەکرێت کە [[ئیسرائیل و چەکی ناوەکی|خاوەنی چەکی ناوەکی بێت]]. تاکە وڵاتە کە خاوەنی زمانێکی فەرمیی [[بووژاندنەوەی زمانی عیبری|بووژاوە]] بێت، [[عیبریی مۆدێرن|عیبری]]، [[چاندی ئیسرائیل]] [[کولتووری جوولەکە|دابونەریتە جوولەکەکان]] لەگەڵ کاریگەرییەکانی [[چاندی عەرەبی|عەرەب]] تێکەڵ دەکات. == مێژوو == ===پێش مێژوو=== [[شوێنی پێش مێژووی عوبەیدییە]] لە باکووری ئیسرائیل [[فراوانبوونی پێشوەختەی ھۆمینینەکان بۆ دەرەوەی ئەفریقا|بوونی مرۆڤە دێرینەکان]] نزیکەی ١.٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر نیشان دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Tchernov |یەکەم=Eitan |بەستەری نووسەر=Eitan Tchernov |ڕێکەوت=١٩٨٨|سەردێڕ=The Age of 'Ubeidiya Formation (Jordan Valley, Israel) and the Earliest Hominids in the Levant |journal=[[Paléorient]] |بەرگ=١٤|issue=2 |پەڕەکان=٦٣–٦٥| doi=10.3406/paleo.1988.4455}}</ref> دووەم کۆنترین بەڵگەی [[مرۆڤی لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرن|مرۆڤە لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرنەکان]] [[ڕەچەڵەکی ئەفریقیی دوایینی مرۆڤە مۆدێرنەکان|دەرەوەی ئەفریقا]] بەردبوویەکی تەمەن ٢٠٠،٠٠٠ ساڵەیە لە [[ئەشکەوتی میسلیا]] لەسەر کێوی کارمێل.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Wade |یەکەم=Lizzie |ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠١٩|سەردێڕ=Skull fragment from Greek cave suggests modern humans were in Europe more than 200,000 years ago |ناونیشان=https://www.science.org/content/article/skull-fragment-greek-cave-suggests-modern-humans-were-europe-more-200000-years-ago |journal=[[Science (journal)|Science]] |بڵاوکەرەوە=American Association for the Advancement of Science |doi=10.1126/science.aay6927 |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> [[کالچەری ناتوفی]] (١٠،٠٠٠ پێش زایین) ڕەنگە پەیوەندی بە [[زمانی پرۆتۆ-ئەفرۆئاسیایی]]یەوە ھەبێت<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Winfried Nöth |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Y4_It_sAuMYC&pg=PA293 |سەردێڕ=Origins of Semiosis: Sign Evolution in Nature and Culture |بڵاوکەرەوە=Walter de Gruyter |ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٣-١١-٠٨٧٧٥٠-٢|پەڕە=٢٩٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Roger Blench, Matthew Spriggs |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NUvnqjutFmoC&pg=PT70 |سەردێڕ=Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=٢٠٠٣|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-٨١٦٢٣-١|پەڕە=٧٠}}</ref> و بەھۆی وەرگرتنی [[نشینگەیی]] پێش [[سەرەتای کشتوکاڵ لە ڕۆژاوای ئاسیا|سەرھەڵدانی کشتوکاڵ]] و [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] بەرچاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hershkovitz |یەکەم١=Israel |بەستەری نووسەر١=Israel Hershkovitz |دوایین٢=Gopher |یەکەم٢=Avi |بەستەری نووسەر٢=Avi Gopher |ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|chapter=Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/225258426 |سەردێڕ=The Neolithic Demographic Transition and its Consequences |editor-last1=Bocquet-Appel | editor-first1=Jean-Pierre |editor-last2=Bar-Yosef |editor-first2=Ofer |editor-link2=Ofer Bar-Yosef |بڵاوکەرەوە=Springer Science+Business Media |پەڕە=٤٦٥|doi=10.1007/978-1-4020-8539-0_17 |ژپنک= ٩٧٨-١-٤٠٢٠-٨٥٣٨-٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> ===سەردەمەکانی بڕۆنز و ئاسن=== ئاماژە سەرەتایییەکان بۆ شارەکانی «[[کەنعان|کەنعانی]]» و دواتر [[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]] لە دەقە دێرینەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن|ڕۆژھەڵاتی نزیک]] و [[میسری کۆن|میسری]]دا (٢٠٠٠ پێش زایین) دەردەکەون؛ ئەم دانیشتووانە وەک [[شارە-دەوڵەت]]ە سەربەخۆکانی لەڕووی ڕامیارییەوە ڕێکخرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Canaanites |ناونیشان=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=obo |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230403082451/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Glassman |یەکەم=Ronald M. |سەردێڕ=The Political Structure of the Canaanite City-States: Monarchy and Merchant Oligarchy |ڕێکەوت=٢٠١٧|ناونیشان=https://doi.org/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ئیش=The Origins of Democracy in Tribes, City-States and Nation-States |پەڕەکان=٤٧٣–٤٧٧|editor-last=Glassman |editor-first=Ronald M. |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|شوێن=Cham |بڵاوکەرەوە=Springer International Publishing |زمان=en | doi=10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ژپنک=٩٧٨-٣-٣١٩-٥١٦٩٥-٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی نیسانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240429061941/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> لە ماوەی [[سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]] (١٥٥٠–١٢٠٠ پێش زایین)، بەشێکی زۆری کەنعان [[دەوڵەتی پاشکۆ]]کانی [[شانشینی نوێی میسر]]یان پێکھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Braunstein |یەکەم١=Susan L. |ساڵ=٢٠١١|سەردێڕ=The Meaning of Egyptian-Style Objects in the Late Bronze Cemeteries of Tell el-Far'ah (South) |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |بەرگ=٣٦٤|issue=364 |پەڕەکان=١–٣٦|doi=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |jstor=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |s2cid=164054005}}</ref> لە ئەنجامی [[داڕمانی سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]]، کەنعان کەوتە ناو پشێوییەوە و دەسەڵاتی میسری بەسەر ناوچەکەدا داڕما.<ref>Dever, William G. "Beyond the Texts", Society of Biblical Literature Press, 2017, pp. 89–93</ref><ref>S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", "The Biblical Archaeologist" (1987)</ref> وا بڕوا دەکرێت باپیرانی [[ئیسرائیلییەکان]] [[گەلە دێرینە سامی-ئاخێوەرەکان]] بووبێتن کە خەڵکی ڕەسەنی ئەم ناوچەیە بوون.<ref name="Miller1986">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Miller |یەکەم١=James Maxwell |ناونیشان=https://archive.org/details/historyofancient00mill |سەردێڕ=A History of Ancient Israel and Judah |دوایین٢=Hayes |یەکەم٢=John Haralson |بڵاوکەرەوە=Westminster John Knox Press |ساڵ=١٩٨٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٦٤-٢١٢٦٢-٩}}</ref>{{rp|78–79}} گێڕانەوە شوێنەوارییە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئیسرائیلییەکان و کالچەرەکەیان لە گەلانی کەنعانییەوە جیابوونەتەوە لە ڕێگەی پەرەپێدانی ئایینێکی جیاوازی [[تایبەتپەرستی|تایبەتپەرست]]—و دواتر [[یەکتاپەرستی|یەکتاپەرست]]—کە چەقی لەسەر [[یەھوە]] بوو.<ref>Rendsberg, Gary (2008). "Israel without the Bible". In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Gnuse |یەکەم١=Robert Karl |سەردێڕ=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel |ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Sheffield Academic Press Ltd |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٠٧٥-٦٥٧-٦|پەڕەکان=٢٨, ٣١}}</ref> ئەوان بە شێوەیەکی دێرینی [[زمانی عیبری|عیبری]] قسەیان دەکرد، کە بە [[عیبریی ئینجیلی]] ناسراوە.<ref>Steiner, Richard C. (1997), "Ancient Hebrew", in Hetzron, Robert (ed.), "The Semitic Languages", Routledge, pp. 145–173, {{ISBN|978-0-415-05767-7}}</ref> نزیکەی لە ھەمان کاتدا، [[فەلەستییەکان]] لە باشووری [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|دەشتی کەناراوەکان]] نیشتەجێ بوون.{{sfn|Killebrew|2005|p=230}}{{sfn|Shahin|2005|p=6}} [[File:Mesad Hashavyahu ostracon.jpg|thumb|[[ئۆستراکۆنی یاڤنێ-یام]]، نووسراوێکی بە [[ئەلفوبێی عیبریی دێرین|عیبریی دێرین]] کە بەڵگەنامەی بەڕێوەبردنە لە [[شانشینی یەھوودا|یەھوودا]]]] زۆربەی زانایانی مۆدێرن ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە گێڕانەوەی [[کۆچی بەکۆمەڵ|کۆچی بەکۆمەڵ]] لە [[تەورات]] و [[پەیمانی کۆن]]دا بەو شێوەیەی وێنا کراوە ڕووی نەداوە؛ بەڵام ھەندێک لە ڕەگەزەکانی ئەم نەریتانە [[مێژووییبوونی ئینجیل|ڕەگە مێژووییەکان]]یان ھەیە.<ref>{{harvnb|Faust|2015|p=476}}: "While there is a consensus among scholars that the Exodus did not take place in the manner described in the Bible, surprisingly most scholars agree that the narrative has a historical core, and that some of the highland settlers came, one way or another, from Egypt."</ref><ref>{{harvnb|Redmount|2001|p=61}}: "A few authorities have concluded that the core events of the Exodus saga are entirely literary fabrications. But most biblical scholars still subscribe to some variation of the Documentary Hypothesis, and support the basic historicity of the biblical narrative."</ref> مشتومڕ لەسەر سەرەتاییترین بوونی [[مێژووی ئیسرائیل و یەھوودای دێرین|شانشینەکانی ئیسرائیل و یەھوودا]] و ڕادەی دەسەڵاتیان ھەیە. لەکاتێکدا ڕوون نییە ئایا [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل]] ھەبووە یان نا،<ref name="lipschits">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lipschits |یەکەم١=Oded |سەردێڕ=The Jewish Study Bible |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ساڵ=٢٠١٤|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٩٧٨٤٦-٥|editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |زمان=en |chapter=The History of Israel in the Biblical Period |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="Kuhrtp438">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kuhrt |یەکەم=Amiele |ناونیشان=https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438 |سەردێڕ=The Ancient Near East |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=١٩٩٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-١٦٧٦٢-٨|پەڕە=[https://archive.org/details/ancientneareastc٠٠akuh/page/٤٣٨ ٤٣٨]}}</ref> مێژوونووسان و شوێنەوارناسان کۆکن لەسەر ئەوەی کە باکووری [[شانشینی ئیسرائیل (سامیرە)|شانشینی ئیسرائیل]] نزیکەی ٩٠٠ پێش زایین ھەبووە<ref name="Finkelstein">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Finkelstein |یەکەم١=Israel |سەردێڕ=The Bible Unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories |دوایین٢=Silberman |یەکەم٢=Neil Asher |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Simon & Schuster |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٨٤-٨٦٩١٢-٤|edition=1st Touchstone}}</ref>{{rp|169–195}} و [[شانشینی یەھوودا]] نزیکەی ٨٥٠ پێش زایین.<ref name="Finkelstein, Israel, (2020)">Finkelstein, Israel, (2020). [https://books.google.com/books?id=wH3-DwAAQBAJ&pg=PA33 "Saul and Highlands of Benjamin Update: The Role of Jerusalem"], in Joachim J. Krause, Omer Sergi, and Kristin Weingart (eds.), "Saul, Benjamin, and the Emergence of Monarchy in Israel: Biblical and Archaeological Perspectives", SBL Press, Atlanta, GA, p. 48, footnote 57: "...They became territorial kingdoms later, Israel in the first half of the ninth century BCE and Judah in its second half..."</ref><ref name="Pitcher">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=9 April 2023 }} Quote: "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> شانشینی ئیسرائیل لەو دووانە گەشاوەتر بوو و زوو بوو بە ھێزێکی ناوچەیی، پایتەختەکەشی لە [[سامیرە (شاری دێرین)|سامیرە]] بوو؛<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|pp=146–147}}: Put simply, while Judah was still economically marginal and backward, Israel was booming. ... In the next chapter we will see how the northern kingdom suddenly appeared on the ancient Near Eastern stage as a major regional power.</ref><ref name=":04">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Finkelstein |یەکەم=Israel |سەردێڕ=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٩٨٣-٩١١-٣|پەڕەکان=٦٥–٦٦; ٧٣; ٧٤; ٧٨; ٨٧–٩٤|oclc=٨٨٠٤٥٦١٤٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Finkelstein |یەکەم=Israel |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Observations on the Layout of Iron Age Samaria |journal=Tel Aviv |بەرگ=٣٨|issue=2 |پەڕەکان=١٩٤–٢٠٧|doi=10.1179/033443511X13099584885303 |issn=0334-4355 |s2cid=128814117}}</ref> لەژێر دەسەڵاتی [[بنەماڵەی عۆمری|بنەماڵەی عۆمری]]دا، کۆنترۆڵی [[سامیرە]]، [[جەلیل]]، بەشی سەرەوەی [[دۆڵی ئوردن]]، [[دەشتی شارۆن|دەشتی شارۆن]] و بەشێکی زۆری [[ترانسئوردن (ناوچە)|ترانسئوردن]]ی دەکرد.<ref name=":04" /> شانشینی ئیسرائیل لە دەوروبەری ٧٢٠ پێش زایین لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]وە [[سامێرینا|داگیرکرا]].<ref name="Broshi 2001 174">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Broshi |یەکەم=Maguen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |سەردێڕ=Bread, Wine, Walls and Scrolls |بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing |ساڵ=٢٠٠١|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٢٧-٢٠١-٦|پەڕە=١٧٤|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230210203455/https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> شانشینی یەھوودا، لەژێر دەسەڵاتی [[شوێنکەوتووی داوود|داوودی]]دا و بە پایتەختیی [[قودس]]، دواتر بوو بە [[دەوڵەتی پاشکۆ]]ی سەرەتا ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ و پاشان [[ئیمپراتۆریەتیی بابلیی نوێ]]. مەزەندە دەکرێت [[مێژووی دانیشتووانناسیی ناوچەی فەلەستین|دانیشتووانی ناوچەکە]] لە دەوروبەری ٤٠٠،٠٠٠ کەس بووبێت لە [[سەردەمی ئاسنی دووەم]]دا.<ref name=":42">Broshi, M., & Finkelstein, I. (1992). [https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 "The Population of Palestine in Iron Age II"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230305224039/https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 |date=5 March 2023 }}. "Bulletin of the American Schools of Oriental Research", "287"(1), 47–60.</ref> لە ٥٨٧/٦ پێش زایین، دوای [[ڕاپەڕینەکانی یەھوودا دژی بابل|ڕاپەڕین لە یەھوودا]]، شا [[نەبووخەدنسەری دووەم]] [[گەمارۆدانی قودس (٥٨٧ پێش زایین)|قودسی گەمارۆ دا و وێرانی کرد]] و ھەروەھا [[پەرستگای سولەیمان]]،<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|p=307}}: "Intensive excavations throughout Jerusalem have shown that the city was indeed systematically destroyed by the Babylonians. The conflagration seems to have been general. When activity on the ridge of the City of David resumed in the Persian period, the-new suburbs on the western hill that had flourished since at least the time of Hezekiah were not reoccupied."</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Lipschits |یەکەم=Oded |ڕێکەوت=١٩٩٩|سەردێڕ=The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule |journal=Tel Aviv |بەرگ=٢٦|issue=2 |پەڕەکان=١٥٥–١٩٠|doi=10.1179/tav.1999.1999.2.155 |issn=0334-4355}}</ref> شانشینەکەی ھەڵوەشاندەوە و [[بێسەروشوێنکردنی بابلی|زۆربەی نوخبەی یەھوودی بۆ بابل دوورخستەوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Wheeler |یەکەم=P. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe |journal=The Catholic Biblical Quarterly |بەرگ=٧٩|issue=4 |پەڕەکان=٦٩٦–٦٩٧|doi=10.1353/cbq.2017.0092 |s2cid=171830838}}</ref> === ٢.شانشینی ئیسرائیل و جودا === [[پەڕگە:شانشینی ئیسرائیل و جودا Kingod Of Isreal And Judah.jpg|وێنۆک|'''شانشینی ئیسرائیل و جودا لەنێوان ''(٥٨٦ - ١٠٠٠)پ.ز''''']] لە دەوروبەری ساڵانی ١٠٠٠ پ.ز دوو شانشینی (ئیسرائیلی/عیبری) پێکھات # باناوی شنشینی ئیسرائیل - باکوور # شانشینی (یەھوود/جودا) - باشوور ھەردوو شانشینەکە لە [[تەورات|تەوراتی پیرۆز]] و [[ئینجیل|ئینجیلی پیرۆز]] ئاماژەیانپێکراوە <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> ==== ململانێ و ئیمپڕتۆریەتیەکان ==== ناوچەکە لەم ماوەیەدا ز زۆر بە جێگیری نەماوەتەوە ئاشوورییەکان شانشینی ئیسرائیلیان داگیرکرد (~722 پێش زایین) [[بابل|بابلییەکان]] (جودا/یەھوودا)یان داگیرکرد (٥٨٦ پێش زایین) و ئۆرشەلیمیان وێرانکرد<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref> زۆرێک لەجوەکانیان دەربەدەر کرد لەم ماوەیەدا <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Jerusalem_(587_BC)#cite_note-:42-8</ref> لەپاشان فارسەکان دەستیان بەسەردا گرت و ڕێگەیان دا ھەندێک جوو بگەڕینەوە بۆ شوێنی خۆیان.<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Achaemenian-Empire</ref> === ٣.دەسەڵاتی یۆنانی و ڕۆمانیەکان === لەپاش ئەمانە دەسەڵاتی [[یۆنانی کۆن|یۆنانییەکان]] پەرەیسەند لە نێون ساڵانی (٣٣٠ پێش زایین) [[ئەسکەندەری مەزن]] ناوچەکەی داگیرکرد لەگەڵ زۆرینەی ناوچەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] و [[ئاناتۆلیا|ئەناتۆڵی رۆژاوا]] و [[کوردستان|کوردستانیش]]؛ لەپاشان چەندنین فەرمانڕەوای یۆنانی بەڕێوەیان بردووە.<ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588? redirectedFrom=fulltext</ref> <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> [[پەڕگە:ڕەوتی ئەسکەندەری مەزن.png|570x570پیکسڵ]] دەسەڵتداری یۆنانیەکان بەردەوام بوو هەتا لەپڕێکدا ڕۆمانیەکا([[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتینیەکان)]] دەسەڵاتیانگرتەدەست لە ساڵانی (~٦٣ پێش زایین) <ref>https://www.britannica.com/place/Byzantine-Empire</ref> === ٤. پاش هاتنی ساڵی زایینی === لەساڵی (٧٠ زایینی)دا دەسەڵاتداری ڕۆمانییەکان هەر بەردەوام بوو بەجۆرێک کە دووبارە هێرشکرایەوە سەر ئۆرشەلیم و دووەم پەرستگای پیرۆزی جووەکانیان وێرانکرد؛ هەندێک لە جووەکانیان کوشت و هەندێکیشیان لابران. <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Jerusalem_during_the_Byzantine_period</ref>[[پەرلەمان|پەرلەمانی ئیسرائیل]] ==== پاش پەرەسەندنی ئیسلام ==== لە سەدەی حەوتەمی زایینی بە دیاریکراوی ساڵانی (٦٣٧ زایینی) دەستیانبەسەر زۆر ناوچە داگرت و کۆتاییان بە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسنیەکان]] و بێشێکی زۆر لە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بێزەنتینیەکان]] (ڕۆمانیەکان) هێنا لەژێر فەرمانڕەوایی [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] زۆرێک لە ناوچەکانی ئیسرئیل و [[کوردستان|کوردوستانیان]] دەستبەسەرداگرت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of Palestine |ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Palestine |وێبگە=Encyclopaedia Britannica}}</ref> و زمانی عەرەبی و ئیسلامیان بڵاوکردەوە لەو ناوچانەدا و زۆربەی هەرەزۆری ناوچەکان عەرەب نیشتەجێکران.<ref>https://global.oup.com/academic/product/the-oxford-history-of-the-ancient-near-east-9780190687854?cc=iq&lang=en&</ref> <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> <ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref> [[پەڕگە:The Crusader States in 1135.svg|وێنۆک|433x433پیکسڵ|'''نەخشەی دەسەڵاتی هێزی خاچهەڵگران لە ''ساڵی ١١٣٥ی زاینی''''']] === ٥. هاتنەوەی دەسەڵاتداری مەسیحی === لەسەڵانی (١٠٩٥ - ١٠٩٩) ڕێکخراوێکی سوپای زۆر گەورە درووستکرا بەناوی [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|سووپای خاچهەڵگران]]<nowiki/>ی مەسیح <ref>https://www.britannica.com/event/Crusades/The-First-Crusade-and-the-establishment-of-the-Latin-states</ref> توانیان لە کۆتاییدا کۆتایی بەدەسەڵاتی عەرەب بهێنن لە ناوچەکە خرایە ژێر دەسەڵاتی هێزی خاچهەڵگرانی مەسیح بە دیریکراوی لە ساڵی ١٠٩٩ی زاینی [[ئورشەلیم|ئۆرشەلیم]]<nowiki/>یان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kingdom_of_Jerusalem#:~:text=The%20Crusaders%20arrived%20at%20Jerusalem,newly%20created%20Kingdom%20of%20Jerusalem.</ref> بۆ ماوەی ٢٠٠ ساڵ فەرمانڕەواییان بەردەوام بوو <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_Kingdom_of_Jerusalem</ref> ؛ لە گرنگترین فەرمانڕەواکانی ئەم ماوەیە '''[[باڵدوینی چوارەم]]''' بوو کە پاشای شانشینی ئۆرشەلیم بوو<ref>https://www.britannica.com/biography/Baldwin-IV-king-of-Jerusalem</ref>. لە پاش ئەم ماوەیەدا هێزە ئیسلامیەکان یەکیانگرتەوەو کۆتاییان هێنا بە دەسەڵاتی مەسیحیەکان.<ref>https://www.historyextra.com/period/medieval/crusades-causes-history-when-how-many-were-there-death-toll/</ref> ==== پاش هاتن و ڕووخانی عوسمانیەکان ==== ساڵی ١٥١٧ی زاینی عوسمانیەکان ئیسرائیلیان داگیرکرد بۆ ماوی ٤٠٠ ساڵ کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەوان<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ottoman_Palestine#:~:text=The%20Ottoman%20Empire%20proceeded%20to,the%20Mamluk%20capital%20in%20Egypt.</ref> هەتا ساڵی ١٩١٧ لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیهانی یەکەم]] ڕووداوێکی مێژووی گەورە ڕوویدا ئەویش ڕووخانی دەسەڵاتی عوسمانی بوو لەلایەن [[بەریتانیای مەزن|بەڕیتانیەکان]].<ref>https://jewishvirtuallibrary.org/ottoman-rule-1517-1917</ref> === ٦.دەسەڵاتی بەڕیتانیەکان === لە پاش ساڵانی ١٩١٧ی زاینی دا بەڕیتانیەکان ناوچەی ئیسرائیلیان کۆنتڕۆڵکرد<ref>https://www.britannica.com/place/Palestine/World-War-I-and-after</ref>؛ لێرەوە ناکۆکیەکی نوێ پەرەیسەند ئەویش ناکۆکی نێوان عەرەبە هاوردەکان و ئیسرائیلیەکان بوو ئەمەش بوو<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Arab%E2%80%93Israeli_conflict#:~:text=In%201917%2C%20British%E2%80%91led%20troops,nothing%20shall%20be%20done%20which</ref> هۆی پێکدادانی نێوانیان لە ڕووی کۆمەڵایەتی و ڕامیاریەوە ئەمە بەردەوام بوو هەتاوەک و ساڵی ١٩٤٧. ==== پلانی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] ==== * لە ساڵی '''١٩٤٧''' نەتەوە یەکگرتوەکان نەخشەڕیگایەکی پێشنیارکرد کە بریتیبوو لە جیاکردنەوەی خاکی ئیسرائیل بۆ دوو بەش بەشێکی بۆ جووەکان و بەشێکی بۆ عەرەبە هاوردەکان<ref>https://www.britannica.com/event/1948-Arab-Israeli-War</ref> <ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref> <ref>https://digitallibrary.un.org/record/3792734?ln=en&v=pdf</ref> لە دەرەنجامدا: * ئیسرائیل قبووڵیکرد * عەرەبەکان قبووڵیاننەکرد دەوڵەتە عەرەبیەکانیش دەستیانکرد بە هێرشکردنە سەر ئیسرائیل سەرەنجام لە '''ساڵی ١٩٤٨ ئیسرائیل سەرکەوت''' و فراوانتربوو هەتاوەک و نزیکەیی هەموو ڕوبەری ناوچەدێرینەکانی خۆی گرتەوە<ref>https://www.idf.il/en/mini-sites/wars-and-operations/israels-war-of-independence-1948/#:~:text=The%20Fight%20for%20Independence,withdrawal%20on%20May%2014%2C%201948.</ref> . === لەدوای جەنگی ١٩٦٧ === ئەم جەنگە لەنێوان [[عەرەب]] و دەوڵەتی ئیسرائیل بوو تێیدا لە کۆتاییدا بەھاوکاری [[ئەمریکا]]، ئیسرائیل سەرکەوت <ref>https://history.state.gov/milestones/1961-1968/arab-israeli-war-1967#:~:text=Between%20June%205%20and%20June,the%20Soviet%20Union%20to%20intervene.</ref> دەسکەوتەکانی ئیسرائیل <ref>https://www.gov.il/en/pages/israel-after-the-six-day-war</ref> : گرتنەوەی [[بەرزایییەکانی جۆلان]] گرتنەوەی کۆنتڕۆل لە کەرتی رۆژئاوا گرتنەوەی کۆنتڕۆڵ لە کەرتی گەزا کۆنتڕۆڵکردنەوەی [[نیمچە دوورگەی سینا]] <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Six-Day_War#:~:text=Israel%20is%20believed%20to%20have,nuclear%20weapon%20by%20December%201966.</ref> <ref>https://www.gov.il/BlobFolder/generalpage/israel-after-the-six-day-war/en/English_HISTORY_MAPS_Israel-after-Six-Day-War.jpg</ref> هەموو ئەمانە [[جەنگی ١٩٦٧|لە ماوەی ٦رۆژدا]]. == ڕەگناسی == [[پەڕگە:Political map of Israel-Palestine.jpg|وێنۆک|نەخشەی [[ڕامیاری]] ئیسرائیل و بەڕێوەبەرایەتیی [[میری]]ی [[فەلەستین]]]] ناوەکانی [[خاکی ئیسرائیل]] و منداڵانی ئیسرائیل بە درێژاییی مێژوو بۆ ئاماژەدان بە [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی ئیسرائیل]]ی پەرتووکی پیرۆز و ھەموو گەلی [[جووەکان|جوو]] بەکارھێنراون. [[ئیسرائیل (ناو)|ناوی «ئیسرائیل»]] ([[عیبری]]: {{lang|he-Latn|Yīsrāʾēl}}؛ [[سەپتۆجینت]]، بە [[یۆنانیی کۆن]]: Ἰσραήλ، بە [[لاتینی]]: Israēl، «[[ئێل (خواوەند)|ئێل (خوا)]] بەردەوام دەبێت/حوکم دەکات») ئاماژەیە بۆ پێشەوا [[یەعقووب]] کە، بە بۆچوونی [[کتێبی پیرۆزی عیبری|پەرتووکی پیرۆزی عیبری]]، دوای ئەوەی بە سەرکەوتوویی لەگەڵ [[فریشتەی پەروەردگار]] [[زۆرانبازی]] کرد، ئەو ناوەی لێنرا.<ref>{{cite encyclopedia |author=Geoffrey W. Bromiley |url=https://books.google.com/books?id=yklDK6Vv0l4C&pg=PA907 |title=Israel |encyclopedia=[[International Standard Bible Encyclopedia]]: E–J |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |date=1995 |page=907 |isbn=978-0-8028-3782-0 }}</ref> کۆنترین بەرھەمی شوێنەواریی ناسراو کە ناوی «ئیسرائیل» وەک کۆمەڵێک بھێنێت، [[کێلی مێرنێپتا]]ی [[میسری کۆن]]ە (کە مێژووەکەی بۆ کۆتاییی سەدەی ١٣یەمی پێش زایین دەگەڕێتەوە).<ref>{{harvnb|Barton|Bowden|2004|p=126}}</ref> «کێلی مێرنێپتا... بە کۆنترین بەڵگە لە دەرەوەی پەرتووکی پیرۆز دادەنرێت بۆ بوونی ئیسرائیل تا سەدەی ١٣یەمی پێش زایین.»<ref name="NollMerneptah">K.L. Noll, [https://books.google.com/books?id=hMeRK7B1EsMC&pg=PA139 "Canaan and Israel in Antiquity: A Textbook on History and Religion,"] A&C Black, 2012, rev.ed. pp. 137ff.</ref><ref name="ThompsonMerneptah">[[تۆماس ل. تۆمپسۆن|Thomas L. Thompson]], [https://books.google.com/books?id=RwrrUuHFb6UC&pg=PA275 "Early History of the Israelite People: From the Written & Archaeological Sources,"] Brill, 2000 pp. 275–276</ref> [[ئیسرائیل (ناو)|ناوی کەسیی «ئیسرائیل»]] زۆر پێشتر دەردەکەوێت، لە [[ئیبلا]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Hasel |یەکەم=Michael G. |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٤|سەردێڕ=Israel in the Merneptah Stela |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |بەرگ=٢٩٦|issue=296 |پەڕەکان=٤٥–٦١|doi=10.2307/1357179 |jstor=1357179 |s2cid=164052192}}<br /> {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bertman |یەکەم=Stephen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=1C4NKp4zgIQC&q=ebla%20israel%20ishmael%20abraham&pg=PA317 |سەردێڕ=Handbook to Life in Ancient Mesopotamia |ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٨٣٦٤-١}}<br /> {{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Meindert Dijkstra |سەردێڕ=Between Evidence and Ideology Essays on the History of Ancient Israel read at the Joint Meeting of the Society for Old Testament Study and the Oud Testamentisch Werkgezelschap Lincoln Nebraska, July 2009 |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Brill |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-١٨٧٣٧-٥|editor1-last=Becking |editor1-first=Bob |پەڕە=٤٧|chapter=Origins of Israel between history and ideology |وتەگێڕانەوە=As a West Semitic personal name it existed long before it became a tribal or a geographical name. This is not without significance, though it rarely mentioned. We learn of a maryanu named ysr"il (*Yiįsr—a"ilu) from Ugarit living in the same period, but the name was already used a thousand years before in Ebla. The word Israel originated as a West Semitic personal name. One of the many names that developed into the name of the ancestor of a clan, of a tribe and finally of a people and a nation. |editor2-last=Grabbe |editor2-first=Lester}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lemche |یەکەم١=Niels Peter |ساڵ=١٩٩٨|سەردێڕ=The Israelites in History and Tradition |بڵاوکەرەوە=Westminster John Knox Press |ناونیشان={{Google books |JIoy7PagAOAC |پەڕە=PA٣٥|plainurl=yes}} |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٦٤-٢٢٧٢٧-٢}}</ref> لە [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|ژێرفەرمانی بەریتانیا]] (١٩٢٠–١٩٤٨)، ھەموو ناوچەکە بە «[[فەلەستین]]» دەناسرا.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=https://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |سەردێڕ=Mandatory Palestine: What It Was and Why It Matters |نووسەر=Noah Rayman |magazine=[[تایم (گۆڤار)|Time]] |ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Avalon Project : The Palestine Mandate |ناونیشان=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/palmanda.asp |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=avalon.law.yale.edu}}</ref> لە کاتی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل|دامەزراندنی لە ساڵی ١٩٤٨]]، وڵاتەکە بە فەرمی ناوی «دەوڵەتی ئیسرائیل» ({{langx|he|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}}، {{Audio|He-Medinat Israel.ogg|{{transliteration|engvar=gb|he|''Medīnat Yisrā'el''}}|help=no}} {{IPA|he|mediˈnat jisʁaˈʔel}}؛ {{langx|ar|دَوْلَة إِسْرَائِیل}}، {{transliteration|engvar=gb|ar|ALA-LC|''Dawlat Isrāʼīl''}}، {{IPA|ar|dawlat ʔisraːˈʔiːl}})ی وەرگرت، دوای ئەوەی ناوەکانی دیکەی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل#ناو|پێشنیارکراو]] لەوانە «[[خاکی ئیسرائیل]]» ({{lang|he-Latn|Eretz Yisrael}})، «ئەبەر» (لە باپیری [[ئەبەر]])، «[[زایۆن]]»، و «[[یەھوودا]]»، تاوتوێ کران بەڵام ڕەتکرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[پەلەستاین پۆست|The Palestine Post]] |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٧|پەڕە=١|سەردێڕ=Popular Opinion |ناونیشان=http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text%2Fhtml&Locale=english-skin-custom&Path=PLS%2F1947%2F12%2F07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئابی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/jj.18254265 |سەردێڕ=Israel: The First Decade of Independence |ڕێکەوت=١٩٩٥|بڵاوکەرەوە=State University of New York Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٢٢٦٠-١}}</ref> ناوی «ئیسرائیل» لەلایەن [[دەیڤید بن گوریۆن]] پێشنیار کرا و بە دەنگی ٦–٣ پەسەند کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html |سەردێڕ=One Day that Shook the world |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120112220409/http://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ئیش=[[قودس پۆست|The Jerusalem Post]] |ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ١٩٩٨|نووسەر=Elli Wohlgelernter}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Forman |یەکەم=Jacob |ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Jewish Word {{!}} Israel: What's in a Name? |ناونیشان=https://momentmag.com/jewish-word-israel-whats-in-a-name/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Moment Magazine |زمان=en-US}}</ref> لە ھەفتەکانی یەکەمی دوای دامەزراندنی، حکوومەت زاراوەی «[[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]]»ی ھەڵبژارد بۆ ئاماژەدان بە ھاووڵاتییەکی دەوڵەتەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,798687-2,00.html |magazine=[[تایم (گۆڤار)|Time]] |ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ١٩٤٨|سەردێڕ=On the Move |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071016074447/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C798687-2%2C00.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> == جوگرافیا== [[پەڕگە:Israel_Topography.png|وێنۆک|چەپ|نەخشەی بەرز و نزمی ئیسرائیل]] سنوورە سیاسییەکانی ئیسرائیل یەکێکە لەو بابەتانەی کە زۆرترین مشتومڕی لەسەرە لە جیھاندا، بەو پێیەی لە سەرەتای دامەزراندنییەوە لە ساڵی ١٩٤٨ەوە تا ئێستا سنوورە فەرمییەکانی خۆی بە تەواوی ڕانەگەیاندووە، ئەو بەشە سنوورانەی کە لە نێوان ئیسرائیل و وڵاتانی دراوسێیدا ڕێککەوتوون، سنووری [[میسر]] (کە تێدەپەڕێت لە نێوان [[نیمچەدوورگەی سینا]] و نەگێڤ) و دوو بەشی سنووری [[ئوردن]] (لە وادی عەرەبە و لە مەرج بیسان)، کە لەدوای واژووکردنی دوو پەیماننامەی ئاشتی دەستنیشانکران. لە ساڵی ٢٠٠٠ ئیسرائیل داوای لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] کرد سنوورەکانی نێوان خۆی و لوبنان دیاری بکات و ھێزەکانی بە پێی فەرمانە نێونەتەوەییەکان (بەناوی «ھێڵی شین») لە باشووری [[لوبنان]] کشانەوە. لە مانگی ئابی ٢٠٠٥ ئیسرائیل «ھێڵی سەوز»ی دەوروبەری [[کەرتی غەززە]]ی وەک سنووری خۆی ڕاگەیاند. دەوڵەتی ئیسرائیل دەکەوێتە کیشوەری [[ئاسیا]] لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و ھاوسنوورە لەگەڵ [[دەریای ناوین]]. لە ڕووی جوگرافییەوە ئیسرائیل وڵاتێکی بچووکە کە ڕووبەرەکەی نزیکەی ڕووبەری [[پارێزگای سلێمانی]]یە، و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٩.٧ ملیۆن کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://hulul.el-jeel.com/200412/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە تا ئێستا، ئیسرائیل لایەنێک بووە لە ململانێکانی ناوچەکە، بەتایبەتی لەگەڵ میسر، سووریا، لوبنان، ئوردن و فەلەستینییەکان. == حکوومەت و سیاسەت == === پایتەخت === [[پەڕگە:Jerusalem, old city, historical religious sights, القدس البلده القديمه 34.jpg|وێنۆک|[[ئورشەلیم]]، پایتەختی ئیسرائیل]] [[قودس|ئورشەلیم]] پایتەختی وڵاتی ئیسرائیلە <ref>https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/2025/12/presidential-message-on-the-eighth-anniversary-of-recognizing-jerusalem-as-the-capital-of-the-state-of-israel/</ref> بەپێی یاسای «بنەڕەتی ئورشەلیم، پایتەختی ئیسرائیل»ە، کە لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن کنێسێتەوە پەسەندکرا، گەورەترین شاری ئیسرائیل شاری [[تێل ئەڤیڤ]]ە کە شاریکە دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوین| دەریای سپی ناوەڕاست]]؛ بەڵام پایتەختی وڵاتی ئیسرائیل شارێکی زۆر چڕە لەڕووی ژمارەی [[سەرژمێری|دانیشتووان]] و [[تەلارسازی|تەلارسازییەوە]]یەوە ھەندێک کونسوڵخانەی وڵاتانی وەک [[ئەمریکا]] و [[بەریتانیا]] و [[فەڕەنسا]] و ئەوانی تر لە [[قودس|ئورشەلیم]] ھەڵکەوتوون و ھەندێکی تریان لە [[تێل ئەڤیڤ]]. [[پەڕگە:Israel - Tel Aviv Beach 001.JPG|وێنۆک|510x510پیکسڵ|شاری [[تێل ئەڤیڤ]]، گەورەترین شاری ئیسرائیل]] === بنەمای یاسا === [[پەڕگە:PikiWiki_Israel_7260_Knesset-Room.jpg|وێنۆک|چەپ|[[کنێسێت]]]] [[کنێسێت]] [[پەرلەمان|پەرلەمانی ئیسرائیلە]]،<ref>https://www.gov.il/en/departments/knesset/govil-landing-page</ref> بەڵام ئیسرائیل دەستووری فەرمی پەسەند نەکردووە. سەرباری ئەوەی کە بەیاننامەی دەوڵەت داوای پەسەندکردنی [[دەستوور]]ێک بوو کە لە ڕێکەوتی ١ی ئابی ١٩٤٨ درەنگتر نەبێت، و سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی حکوومەتی کاتی بەناوی [[دەیڤید بن گوریۆن]]، فەرمانێکی دەرکرد کە بەردەوامی ڕەوایی یاساکانی ژێرفەرمانی بەریتانیا بوونی ھەبێت بە شێوەیەک کە ناکۆک نەبێت لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییەی کە لە ئەنجامی دامەزراندنی دەوڵەت و دەستنیشانکردنی ئەنجومەنی دامەزرێنەری ھەڵبژێردراو وەک دەزگایەک کە دامەزراندنی دەستوور و پەسەندکردنی پێسپێردراوە، بەڵام ئەم ئەرکە بەردەوام بوو لە گواستنەوە بۆ بەشەکانی دیکە، و سەرەڕای پێشبینی ئەوەی کە ئەم یەکلاکردنەوە و یەکلاکردنەوەکانی دواتر دەستبەجێ یان کاتی دەبن، بەڵام فەرمانی پێشوو لەگەڵ ھەموارکردنە جیاکراوەکانی لە «فەرمانی بنەماکانی حوکمرانی و یاسا»دا دەمینێتەوە کە لەلایەن ئەنجومەنی کاتی دەوڵەتەوە لە ١٩ی ئایاری ١٩٤٨ دەرچووە و تا ئێستا ماوەتەوە.<ref>https://www.nytimes.com/2024/01/01/world/middleeast/israel-supreme-court-netanyahu.html</ref> بەڵام [[کنێسێت]]، واتە پەرلەمانی ئیسرائیل، «یاسا بنەڕەتییەکان»ی وەک ئامرازی دادوەری جێگر بۆ [[دەستوور]] دەرکرد، کە کردەوەی دەسەڵاتداران و [[مافی مرۆڤ]] لە ھەندێک بواردا ڕێکدەخات، بەڵام نەبوونی دەستوورێکی تەواو و ڕوونکردنەوەی ئەولەوییەتەکانی یاسا بنەڕەتییەکان بەسەر یاسا ئاساییەکاندا ھاووڵاتیان و دامەزراوەکان ناچار دەکات ڕووبکەنە دادگای باڵا، بۆ لێکدانەوەی سیستمی یاسایی لە زۆرێک لە حاڵەتە ناڕوونەکاندا، ئەمەش وا دەکات پێگەی دادگای باڵا بەھێزتر بێت زیاتر لەوەی لە وڵاتانی دیکەدا پەسەندکراوە.<ref>https://www.reuters.com/world/middle-east/netanyahu-judicial-overhaul-faces-showdown-israeli-supreme-court-2023-08-02/</ref> === دامودەزگاکانی حوکمڕانی === [[پەڕگە:Menora-virun-der-Knesset--w.jpg|وێنۆک|چەپ|مێنۆرای حەوتی کە [[مووسا]] لە چادرەکە و پاشان لە [[پەرستگای سولەیمان]] لەبەردەم [[کنێسێت]]ی ئیسرائیلدا داینا]] ئیسرائیل خۆی وەک دیموکراسییەکی پەرلەمانی فرە حیزبی پێناسە دەکات کە ھاوشێوەی دیموکراسیەکانی [[ئەورووپای ناوەڕاست]]ە. واتا دامودەزگای ناوەندی پەرلەمانە، کە ڕۆڵی ئەنجوومەنی یاسادانان دەبینێت، ھەروەھا ئەندامەکانی حکوومەت و سەرۆکی دەوڵەت ھەڵدەبژێرن و چاودێری کاری دامودەزگاکانی حکوومەت دەکەن. پەرلەمانی ئیسرائیل پێی دەوترێت «کنێسێت» (بە واتای «کۆکەرەوە»). ھەموو ئەو ھاووڵاتیانەی تەمەنیان ١٨ ساڵ یان زیاترە و لە سنووری ساڵی ١٩٤٨ی ئیسرائیل و [[بەرزایییەکانی جۆلان|کەرتی جۆلان]] و لە شوێنە نیشتەجێبوونەکانی [[کەناری ڕۆژاوای ڕووباری ئوردن|کەرتی ڕۆژاوا]] نیشتەجێن، مافی دەنگدانیان بە [[کنێسێت]] ھەیە، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٧ەوە تا ئەمڕۆ نە دانیشتووی کەرتی ڕۆژاوا و نە دانیشتووی کەرتی [[غەززە]] مافی دەنگدانیان نەماوە لە کنێسێت. دوای ھەڵبژاردنە گشتییەکان، ئەندامانی کنێسێتی نوێ، لەنێو ئەندامان سەرۆکی حکوومەتی نوێ ھەڵدەبژێرن و ماوەیەکی دیاریکراوی پێدەبەخشن بۆ پێکھێنانی حکوومەتەکەی، دواتر ئەندامانی کنێسێت حکوومەت بەو شێوەیە پەسەند دەکەن کە سەرۆکە ھەڵبژێردراوەکەی پێشنیاری کردووە. ھەندێک لایەن ئیسرائیل بەم شێوەیە پۆلێن دەکەن کە لە پێشەنگی سیستمی [[دیموکراسی]] لە ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]دایە.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israeli_system_of_government</ref> == ئەو وڵاتە عەرەبییانەی دانیان بە دەوڵەتی ئیسرائیلدا ناوە == * {{ئاڵا|میسر}} * {{ئاڵا|ئوردن}} * {{ئاڵا|مۆریتانیا}} * {{ئاڵا|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}}<ref>https://www.dw.com/en/israel-and-uae-how-nominal-enemies-became-allies/a-60614394</ref> * {{ئاڵا|بەحرەین}}<ref>https://www.dw.com/ar/%D8%AF%D9%88%D9%84-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D9%82%D8%AF-%D8%AA%D8%AA%D8%AC%D9%87-%D9%86%D8%AD%D9%88-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%B9-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%82%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7-%D9%85%D8%B9-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84/a-54901490</ref> * {{ئاڵا|سوودان}} * {{ئاڵا|مەغریب}}<ref>https://www.voronoiapp.com/geopolitics/Mapped-Recognition-of-Israel-by-Country-296</ref> == ئابووریی == === گەشتیاری === گەشتیاری یەکێکە لەو ھۆیانەی کە پەرەی بە ئابووری ووڵاتی ئیسرائیل داوە، یەکێک لەو ھۆکارانەی کە گەشتیاران ڕووی تێدەکەن بوونی شوێنەوارە پیرۆزەکانی ھەرسێ ئاینیی [[جوویەتی|جوو]] و [[ئیسلام]] و [[مەسیحییەت|مەسیحی]]، و ڕەخساندنی تایبەت لەلایەن کەرتی تایبەتی وڵات لە خزمەتگوزاری ھۆتێل و شوێنی حەسانەوەو و چێشتخانە، لەساڵی ٢٠٠٩ دا ئیسرائیل سەروو ٢٫٧ میلیۆن گەشتیاری ھەبووە. == دانیشتووان == بەپێی ئاماری ساڵی [[٢٠٢٣]] ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ئیسرائیل ٩.٧ ملیۆن کەس دەبێت کە دەکاتە ٠٫١١ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٠٫١ ساڵە. ھەروەھا ٩٢ لە سەدی دانیشتووانی وڵاتەکە لە شارەکان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> و [[کوردە جووەکانی ئیسرائیل|کوردی جوو]] نزیکەی ٣٥٠،٠٠٠–٥٠٠ ھەزار کەس دەخەملێنرێت. == ئایین == {{bar box | title=ئایینەکان لە ئیسرائیل (ئاماری ٢٠٢٠)<ref>https://fanack.com/ar/israel/population-of-israel/</ref> | titlebar=#ddd | left1='''ئایینەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|[[جوولەکایەتی|جوویەتی]]|gray|٧٣٫٩}} {{bar percent|[[ئیسلام]]|green|٢١٫١}} {{bar percent|[[مەسیحییەت]] و ھی دیکە|blue|٥}}}} == کولتوور == [[پەڕگە:Bar_Mitzvah_a_Jewish_culture.jpg|وێنۆک|چەپ|کولتووری جووکان لە ئیسرائیل]] کولتووری ھەمەچەشنی ئیسرائیل لە فرەچەشنی دانیشتووانەکەیەوە سەرچاوە دەگرێت. جووکانی کۆمەڵگە بڵاوەبووەکان لە سەرانسەری جیھاندا نەریتە کولتووری و ئایینییەکانیان لەگەڵ خۆیان ھێنایەوە. کاریگەرییەکانی [[عەرەب]] لە زۆرێک لە بوارە کولتوورییەکانیاندا بوونیان ھەیە، وەک [[تەلارسازی]]، [[مۆسیقا]] و چێشتلێنان. ئیسرائیل تاکە وڵاتە لە جیھاندا کە تێیدا [[ڕۆژژمێری عیبری]] بەکاردێت. ڕۆژانی کارکردن و پشووی خوێندنگەکانی جووکان بەپێی پشووەکانی جووکان دیاری دەکرێن و ڕۆژی فەرمی پشوودان لە وڵاتەکەدا [[شەممە]]یە؛ یان شەممەی جووەکان.<ref>https://web.archive.org/web/20181212143120/https://www.hse.ru/en/news/28331917.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://books.google.com/books/about/From_the_Arab_Other_to_the_Israeli_Self.html?hl=ar&id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107225017/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFA+Publications/Photo+exhibits/Encounters-+The+Vernacular+Paradox+of+Israeli+Arch-+Intro.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150710000905/http://www.israel21c.org/culture/israeli-palestinian-and-jordanian-djs-create-bridge-for-peace/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181012134956/http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern%20History/Israel%20at%2050/The%20International%20Israeli%20Table</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070814055003/http://www.mfa.gov.il/mfa/facts%20about%20israel/people/jewish%20festivals%20in%20israel</ref> === ئەدەبیات === ئەدەبیاتی ئیسرائیلی بە پلەی یەکەم [[شیعر]] و نووسراوەیە کە بە زمانی [[عیبری]] نووسراوە، ئەمەش وەک بەشێک لە ڕێنێسانسی زمانی عیبری وەک زمانێکی ئاخاوتن لە ناوەڕاستی [[سەدەی نۆزدەھەم]]ەوە، ھەرچەندە کۆمەڵێکی بچووکی ئەدەبیات بە زمانەکانی دیکە، وەک [[ئینگلیزی]] چاپ کراوە. بەپێی یاسا، دوو چاپی سەرجەم ئەو بڵاوکراوانەی لە ئیسرائیل بڵاودەکرێنەوە، دەبێت لە پەرتووکخانەی نیشتمانی ئیسرائیل لە زانکۆی عیبری [[ئورشەلیم]] دابنرێت. لە ساڵی ٢٠٠١ یاساکە ھەمووارکرایەوە و تۆمارە دەنگی و ڤیدیۆییەکان و ھی دیکەی ناچاپکراو لەخۆبگرێت. لە ساڵی ٢٠١٦دا ٨٩٪ی ئەو ٧٣٠٠ پەرتووکەی کە گواستراونەتەوە بۆ پەرتووکخانەکە، بە زمانی عیبری بوون. ئەبراھام مابۆ بە یەکەم نووسەر دادەنرێت کە سەرکەوتنی گەورەی بەدەستھێناوە بەھۆی [[ڕۆمان]]ەکەیەوە کە بە زمانی عیبری نووسیوویەتی لە ساڵی ١٨٥٣ بوو، ھەروەھا ڕێنێسانسی عیبری قەرزاری ئەلیزەر بن یەھودایە، کە بەشدارییەکی زۆری لە زمانی عیبریدا کردووە و بەشدارییەکی زۆری کردووە لە دەوڵەمەندکردنی زمانی عیبری، وایکردووە ببێتە زمانێکی ئاخاوتن و نووسین بۆ مەبەستی تر جگە لە دەقە پیرۆزەکان و لێکۆڵینەوە لە [[تەورات]].<ref>https://archive.today/2012.05.29-153016/http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190115125821/http://web.nli.org.il/sites/NLI/English/library/depositing/statistics/Pages/lgd-statistics-2016.aspx</ref> لە ساڵی ١٩٦٦ [[شموئێل یووسف عەگنۆن|شموێل یووسف ئاگنۆن]] خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبیاتی لەگەڵ نووسەری ئەڵمانی-جوو نێلی ساکس ھاوبەش کرد. لە ناو [[شاعیر]]ە ھەرە دیارەکانی ئیسرائیلدا یەھودا ئەمیچای، ناتان ئاڵتەرمان، لیا گۆڵدبێرگ و ڕیتچێڵ بلوستاین بوون. ڕۆماننووسانی ھاوچەرخی ئیسرائیلی بەناوبانگی [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیی]] بریتین لە ئەمۆس ئۆز، ئیتگار کێرت و دەیڤید گڕۆسمان. نووسەر سەید قاشوو لە عەرەبی ٤٨ە کە لە ئاستی نێونەتەوەیییشدا ناسراوە. ھەروەھا ئیسرائیل نیشتمانی سیاسەتوان و نووسەر ئیمیل حەبیبی بووە، کۆمەڵێک ڕۆمانی نووسیوە، لەوانە «ڕاستییە سەیرەکان لە دیارنەمانی سەعید ئەبی نەحسی مووتەشائیل» و نووسراوی تر، و خەڵاتی ئیسرائیلی بەدەستھێنا بۆ [[وێژەی عەرەبی|ئەدەبیاتی عەرەبی]].<ref>https://web.archive.org/web/20180702150907/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1966/index.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150217200929/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/250792/Emile-Habibi</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190718233153/http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/PrasIsrael/Tashmag/Tashnab_Tashmag_Rikuz.htm?DictionaryKey=Tashnab</ref> ===مۆسیقا و سەما=== [[پەڕگە:Israel_Philharmonic_Orchestra.jpg|وێنۆک|چەپ|ئۆرکێسترای ئیسرائیل کە لەلایەن زووبین میھتا بەڕێوەدەبرێت]] مۆسیقای ئیسرائیل کاریگەرییە مۆسیقییەکانی ھەموو جیھان لەخۆدەگرێت؛ مۆسیقای ڕۆژھەڵاتی و سێفاردی، ئاوازی حەسیدی، مۆسیقای یۆنانی، جاز و پۆپ ڕۆک بەشێکن لە دیمەنی مۆسیقا. لەنێو ئۆرکێسترا ئیسرائیلییە بەناوبانگەکانی جیھان ئۆرکێسترای ئیسرائیل ھەیە کە زیاتر لە حەفتا ساڵە کۆنسێرت پێشکەش دەکات و ئەمڕۆ ساڵانە زیاتر لە دوو سەد کۆنسێرت پێشکەش دەکات. ئیسحاق پێرلمان، پینچاس تسوکەرمان و عووفرا حازە ھەموویان مۆسیقاژەنی بەناوبانگی نێونەتەوەیین و لە ئیسرائیل لەدایکبوون. ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٧٣ەوە نزیکەی ھەموو ساڵێک بەشداری پێشبڕکێی گۆرانی ئەورووپی دەکات و چوار جار سەرکەوتنی بەدەستھێناوە و دووجاریش میوانداری ئاھەنگەکەی کردووە. زۆرێک لە فێستیڤاڵەکانی مۆسیقا و گۆرانی لە ئیسرائیل بەڕێوەدەچن، وەک فێستیڤاڵی دەریای سوور بۆ جاز کە لە ساڵی ١٩٨٧ەوە ساڵانە لە ئیلات بەڕێوەدەچێت، گۆرانییە فۆلکلۆرییە تەوراتییەکانی وڵاتەکە کە بە «گۆرانییەکانی خاکی ئیسرائیل» ناسراون، لەگەڵ باسکردنی ئەزموون و پێشەنگییەکانی بنیاتنانی نیشتمانی جووکان.<ref>Broughton, Ellingham & Trillo 1999، صفحات 365–369</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120210070052/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/israel_36</ref><ref> Ben-Sasson 1985، صفحة 1095</ref><ref>https://web.archive.org/web/20210501081613/https://archive.org/details/whosemastersvoic0000unse</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070206190159/http://www.mfa.gov.il/MFA/Israel+beyond+politics/Israel+Philharmonic+Orchestra+celebrates+70th+anniversary+5-Feb-2007.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170411163728/http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=18</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170129130750/http://www.eurovision.tv/page/history/year</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120312202659/http://www.redseajazzeilat.com/en/about/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120103145812/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/genre/content.genre/israeli_folk_735/en_US</ref> === سینەما و شانۆ === ١٠ فیلمی ئیسرائیلی لە سەرەتای دامەزراندنی ئیسرائیلەوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار پاڵێوراون بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی. فیلمی عەجەمی ساڵی ٢٠٠٩ سێیەمین پاڵێوراوی لەسەریەک بوو بۆ فیلمێکی ئیسرائیلی. دەرھێنەرانی فەلەستینی-ئیسرائیلی کۆمەڵێک فیلمیان دروست کردووە کە باس لە ململانێی عەرەب و ئیسرائیل و دۆخی فەلەستینییەکانی ناو ئیسرائیل دەکەن، وەک فیلمەکانی محەممەد بەکری ٢٠٠٢: «جەنین و جەنین و بووکە سوورییەکە».<ref>https://web.archive.org/web/20130117112056/http://www.jpost.com/ArtsAndCulture/Entertainment/Article.aspx?id=167582</ref> ئیسرائیل بە درێژەدان بە نەریتی شانۆیی بەھێزی شانۆی یدیشی لە [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات]]، دیمەنێکی شانۆیی زیندوو دەپارێزێت. شانۆی حەبیمە لە ساڵی ١٩١٨ لە تەلئەبیب دامەزراوە و کۆنترین کۆمپانیای شانۆ و ڕێپەرتۆری نیشتمانییە لە ئیسرائیل.<ref>https://web.archive.org/web/20191211013717/https://www.habima.co.il/</ref> [[پەڕگە:Haredi_Judaism.jpg|وێنۆک|چەپ|گەنجانی ھاریدی بە جلوبەرگی نەریتییەوە سەیری خشتەی ڕیکلامەکان دەکەن لە [[ئورشەلیم]]]] === میدیا === ڕاپۆرتی ساڵانەی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ماڵی ئازادییەوە (Freedom House) بڵاوکراوەتەوە، ئیسرائیلی وەک وڵاتێکی ئازاد لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و [[باکووری ئەفریقا]] ڕیزبەندی کردووە، ھەروەھا لە پلەی ٦٤ی جیھاندا ھاتووە. لە پێوەرەکانی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ڕۆژنامەنووسانی بێ سنوورەوە دەرچووە، ئیسرائیل لە ڕیزبەندی ٩١ی وڵاتدا بووە لە کۆی ١٨٠ وڵات، ھەروەھا لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوین و باکووری ئەفریقا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە. لە میدیای ئیسرائیلدا زیاتر لە ١٠ زمانی جیاواز ھەیە و زمانی عیبری باڵادەستە. ڕۆژنامەگەری بە زمانی [[عەرەبی]] پێداویستییەکانی ھاووڵاتیانی عەرەبی ئیسرائیل دابین دەکات، لەگەڵ گەیشتن بەو ناوچانەی کە لەلایەن دەسەڵاتی نیشتمانیی [[دەوڵەتی فەلەستین|فەلەستین]]ەوە بەڕێوەدەبرێن. لە ماوەی ساڵانی ھەشتا و نەوەدەکاندا، چاپەمەنی ئیسرائیل پرۆسەیەکی گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا ھات، چونکە میدیاکان وردە وردە ھاتنە ژێر کۆنترۆڵی ژمارەیەکی سنووردار لە ڕێکخراوەکانەوە، لەکاتێکدا ئەو ڕۆژنامانەی کە لەلایەن لایەنە سیاسییەکانەوە بڵاودەکرانەوە، دەستیان بە نەمان کرد. ئەمڕۆ لە تەلئەبیب سێ کۆمەڵەی گەورە و خاوەندارێتی تایبەت بەسەر میدیای گشتی ئیسرائیلدا زاڵن.<ref>https://web.archive.org/web/20190808014941/https://freedomhouse.org/sites/default/files/FOTP_2017_booklet_FINAL_April28.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190816203659/https://rsf.org/en/ranking</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170509085059/http://www.iba.org.il/world/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190507163600/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/culture/pages/the%20printed%20media-%20israel-s%20newspapers.aspx</ref> === مۆزەخانەکان === [[پەڕگە:Billy_Rose_Art_Garden_(14755133799).jpg|وێنۆک|چەپ|بینای دەفری کتێب لە مۆزەخانەی ئیسرائیل، کە نووسراوەکانی [[دەریای مردوو]]ی تێدایە]] مۆزەخانەی ئیسرائیل لە [[ئورشەلیم]] یەکێکە لە گرنگترین دامەزراوە ڕۆشنبیرییەکانی ئیسرائیل و دەستنووسەکانی دەریای مردووی تێدایە، لەگەڵ کۆمەڵەیەکی بەرفراوان لە کەلوپەلی کۆنی جووکان و ھونەری ئەورووپی. مۆزەخانەی یاد ڤاشێمی نیشتمانی بۆ یادکردنەوەی [[ھۆلۆکۆست]]، [[ئەرشیف]]ی ناوەندی جیھانە بۆ زانیارییە پەیوەندیدارەکان بە ھۆلۆکۆستەوە. مۆزەخانەی گەلی [[جوولەکە|جوو]] لە ماڵی تەفشی لە زانکۆی [[تەلئەبیب]] مۆزەخانەیەکی کارلێککارانەیە کە تایبەتە بە مێژووی کۆمەڵگە جووکان لە سەرانسەری جیھان. جگە لە مۆزەخانە گەورەکان لە شارە گەورەکاندا، لە زۆرێک لە شار و کیبوتزیمەکاندا شوێنی ھونەری کوالێتی بەرز ھەیە. میشکان لۆمانۆت لە کیبوتز عەین ھاروود مەھاد گەورەترین مۆزەخانەی ھونەرییە لە باکووری وڵات.<ref>https://web.archive.org/web/20130302154234/http://www.english.imjnet.org.il/page_1465?c0=14896&bsp=14393</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070709044752/https://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html</ref><ref>http://www1.yadvashem.org/yv/en/about/index.asp</ref> ئیسرائیل زۆرترین مۆزەخانەی ھەیە بۆ ھەر تاکێک لە جیھاندا. ھەروەھا چەندین مۆزەخانەی ئیسرائیل تایبەتن بە کولتووری ئیسلامی، لەوانە مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر و پەیمانگەی ئێڵ مایر بۆ ھونەری ئیسلامی کە ھەردووکیان لە [[ئورشەلیم]]ن. مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر تایبەتمەندە بە شوێنەوارناسیی سەردەمی [[عوسمانییەکان]] و مێژووی دیکەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]. ھەروەھا شوێنی یەکەمین کەللەسەری بەردبووە کە لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]] دۆزرایەوە. کۆمەڵێک لە کەللەسەرەکە لە مۆزەخانەی ئیسرائیل نمایشکراوە.<ref>https://web.archive.org/web/20140625091036/http://bh.org.il/about-us.aspx</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171107024929/https://www.haaretz.com/israel-news/travel/mishkan-leomanut-1.242533</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170629144146/http://travel.cnn.com/best-israel-museums-361281/</ref><ref>https://books.google.com/books?id=4Z0YrPfeHa8C</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161227024455/http://www.imj.org.il/imagine/galleries/viewItemE.asp?case=1&itemNum=359979</ref> === چێشتخانە === [[پەڕگە:Food_in_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|قاپێک کە بریتییە لە فەلافل و حوومووس و پەتاتەی سوورکراوە و زەڵاتەی ئیسرائیلی]] خواردنی ئیسرائیل خواردنە ناوخۆییەکان و ھەروەھا خواردنی جووەکان لەخۆدەگرێت کە لەلایەن کۆچبەرە جووەکانەوە ھێنراونەتە وڵاتەکە. لە دروستکردنی دەوڵەتەوە لە ساڵی ١٩٤٨ و بە تایبەتی لە کۆتاییەکانی حەفتاکاندا، چێشتخانەی فیووژنی ئیسرائیل پەرەی سەندووە. چێشتخانەی ئیسرائیل توخمەکانی شێوازی چێشتلێنانەکانی میزراھی، سێفاردی و ئەشکەنازی ھەیە. ھەروەھا زۆرێک لەو خواردنانە لەخۆدەگرێت کە بە شێوەیەکی نەریتی لە خواردنەکانی [[شام]]، عەرەب، ڕۆژھەڵاتی ناوین و [[دەریای ناوین]]دا دەخورێن، وەک فەلافل، حوومووس، شەکشووکە، کووسکووس و زەعتەر. ھەروەھا شنیتزل، [[پیتزا]]، [[ھەمبەرگر|ھەمبەرگەر]]، پەتاتەی سوورکراوە، [[برنج]] و زەڵاتە خواردنی بەناوبانگی ئیسرائیلن.<ref>https://books.google.com/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119</ref><ref>https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3850942,00.html</ref><ref>Gur, The Book of New Israeli Food, pg. 11</ref> نزیکەی نیوەی دانیشتووانی جووکانی ئیسرائیل کشرووت لە ماڵەکانیان دەپارێزن. چێشتخانەکانی کشرووت، ھەرچەندە لە ساڵانی شەستەکاندا دەگمەن بوون، بەڵام تا ساڵی ٢٠١٥ نزیکەی ٢٥٪ی ھەموو چێشتخانەکان پێکدەھێنن، ئەمەش ڕەنگە ڕەنگدانەوەی بەھا عەلمانییەکانی ئەو کەسانە بێت کە کشرووت ناخۆن. چێشتخانەکانی ھۆتێلەکان زیاتر خواردنی کشرووت پێشکەش دەکەن. بازاڕی فرۆشتنی تاکەکەسی بە شێوەیەکی نەریتی لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، بەڵام بە خێرایی و بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش گەشەی کرد دوای ھاتنی کۆچبەرانی وڵاتانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ی پێشوو لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکاندا. لەگەڵ ئەو ماسییانەی کە لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، [[کەروێشک]] و نەعامە، گۆشتی [[بەراز]] لە ئیسرائیل زۆر بەرھەمدەھێنرێت و دەخورێت، سەرەڕای سنووردارکردنەکان لەلایەن ھەردوو ئایینی [[جوولەکایەتی|جوو]] و [[ئیسلام]]ەوە.<ref>https://books.google.com/books/about/American_Israelis.html?hl=ar&id=CG-WQZDJdo8C#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://books.google.com/books/about/Food_for_Thought.html?hl=ar&id=FYXlAgAAQBAJ#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107171630/https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA233</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181215123309/http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2012/08/israel_s_pork_problem_and_what_it_means_for_the_country_s_christian_arabs_.single.html</ref> === وەرزش === [[پەڕگە:88750_sports_in_israel_PikiWiki_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|کۆمەڵێک جوو یاری دەکەن (١٩٣٥–١٩٣٦)]] زۆرێک لە وەرزشەکان لە ئیسرائیل بەربڵاون، بەناوبانگترینیان [[تۆپی پێ]] و [[تۆپی باسکە]]یە، ١٢ تیپ کێبڕکێی جامی [[پریمەرلیگ]] دەکەن، بەناوبانگترینیان مەکابی حەیفا و بەیتاری قودس، ئیسرائیل بەشداری لە خولی یانە پاڵەوانەکانی [[ئەورووپا]] دەکات بۆ تۆپی پێ، ھەروەھا بۆ جامی باسکەی ئەورووپاش، ھەڵبژاردەی ئیسرائیل بەشداری دەکات و ھەردوو خولی ژنان و پیاوان لەم پاڵەوانێتییەدا ھەیە. جگە لە تۆپی باسکە و تۆپی پێ، زۆرێک لە وەرزشە بەناوبانگەکان لە ئیسرائیل ئەنجام دەدرێن، لەوانە [[تێنس]]، [[تۆپی دەست]]، و [[بالە|تۆپی بالە]]، ھەروەھا وەرزشی کەنار دەریا و ماراسۆنەکان، وەک ماراسۆنی ساڵانەی تیبیریاس، جگە لە وەرزشە مۆدێرنەکانی وەک بیسبۆڵ، [[تۆپی پێی ئەمریکی]]، و [[کریکێت]]، لەگەڵ باسکردنی [[وەرزشی شەڕکردن]] و ھی دیکە. ئیسرائیل لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردووەوە بەشداری یارییە ئۆڵۆمپیەکان کردووە، ھەروەھا ئیسرائیل میوانداری جووکانی خۆی دەکرد لەم پاڵەوانێتییەدا، کە بە مەکابیا ناسراوە، کە لە ساڵی ١٩٣٢ەوە ھەر ٤ ساڵ جارێک بەڕێوەدەچێت، فەلەستینییەکان فێستیڤاڵی مەکابیایان بە ڕەگەزپەرستی دانا، کە لە ساڵی ١٩٣٢ بەڕێوەچوو، چونکە بەڕای ئەوان ئامانجی ئەوە بووە کە [[عەرەب]]ە فەلەستینییەکان پەراوێز بخات و جووکان لە گۆڕەپانی وەرزشدا باڵادەست بکات بەبێ ئەوەی دانیشتووانی عەرەب بتوانن بەشداری بکەن.<ref>https://web.archive.org/web/20140409080736/http://www.thaqafa.org/Main/default.aspx?xyz=BOgLkxlDHteZpYqykRlUuI1kx/VDUOFosYKgFxmv1dyNMmXxBa+v9/W27KprXF82yuArZvAEM/TglrMe4IXyGsJO7fPW6Ub3PNX0LBeFiUjawcA/k1isisN/N/N9bFpHoALbPfiq0DI=</ref> لەیاریزانە ناودارەکانی تۆپی پێ لە پێشوو تا ئێستا [[یووسی بنعیوون]] کە لە یانەکانی خوولی ئینگلیزی [[لیڤەرپوول]] و [[چێلسی]] یاری کردووە. و لە یانە بەناوبانگە وەرزشیە کانیان ماکابی تەلئەبیب و ماکابی حەیفا کە ئەو دوویانەیە چەند جارێک بەشداریان لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا لە یاری تۆپی پێ و باسکە کردووە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{ووڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|ئیسرائیل|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{پۆلی کۆمنز|Israel}} [[پۆل:ئیسرائیل|*]] [[پۆل:شام]] [[پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:کۆمارەکان]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٨ لە ئیسرائیل]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو]] [[پۆل:ئەو وڵاتانەی کە دانپێدانانیان پێنەدراوە یان دانپێدانانیان سنووردارە]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨]] [[پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژهەڵات]] [[پۆل:ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] kvr2swzrrrfw9jzue5oe385k40eftk9 1589573 1589569 2026-06-11T07:53:18Z 1silent scientist 51740 /* مێژوو */ چاکسازی، خاوێنکردن، گۆڕینی ناوی ھەڵە، ناوی فەلەستین ناوێکی مێژووییە بۆ ناوچە یان ھەرێمێک بووە واتا خاکە، بەڵام ئیسرائیل ناوی گرووپێکی مرۆییە نەک خاکێک تا ئەم دواییە، ڕێکەوتی ساڵەکان زۆر ڕوون نین و ھەڵەی نوسین زۆرن. 1589573 wikitext text/x-wiki {{خاوێنکردن}}{{زانیاریدانی_وڵات |ناو_خۆماڵی =יִשְׂרָאֵל{{ھن}}إسرائيل |ناو_فەرمی =دەوڵەتی ئیسرائیل |ناوی_باو =מְדִינַת יִשְׂרָאֵל |ئاڵا_وێنە =Flag of Israel.svg |نیشانی_نەتەوەیی_وێنە =Coat of arms of Israel.svg |دروژمی_نەتەوەیی = |سروودی_نیشتمانی ={{چینی ناوەند}}[[پەڕگە:Hatikvah instrumental.ogg]]{{کۆتایی}}{{ھن}}Hatikvah ('''הַתִּקְוָה''') |سروودی_پاشایی = |نەخشە_وێنە =LocationIsrael.svg |نەخشە_سەردێڕ = |پایتەخت = [[ئورشەلیم]] </small> |latd=31 |latm=47 |latNS=N |longd=35 |longm=13 |longEW=E |شار_گەورەترین = [[ئورشەلیم]] (قودس) |زمانەکان_فەرمی =[[زمانی عیبری|عیبری]] |زمانەکان_ناوچەیی = [[عەرەبی]] |جۆری_زمانەکان = |زمانەکان = |ڕەگەز_گرووپەکان =٧٣٫٩٪ [[جوو]]، ٢١٫١٪ [[عەرەب]]، ٥٪ ئەوانی دیکە |جۆری_دەسەڵات =[[پەرلەمان]]ی |پلەی_سەرۆک١ =[[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]] |ناوی_سەرۆک١ =[[ئایزک ھێرزۆگ]] |پلەی_سەرۆک٢ =[[سەرۆک وەزیران]] |ناوی_سەرۆک٢ =[[بێنیامین نێتانیاھوو]] <ref>https://www.gov.uk/government/news/pm-call-with-prime-minister-netanyahu-of-israel-8-october-2023#:~:text=The%20Prime%20Minister%20spoke%20to,attacks%20by%20Hamas%20against%20Israel.</ref><ref>https://www.jewishvirtuallibrary.org/prime-ministers-of-israel</ref> |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات =وەرگرتنی سەربەخۆیی |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات =سەربەخۆیی لە حووکمی [[بەریتانیا]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ =[[١٤ی ئایار]] [[١٩٤٨]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ = |پلە_ڕووبەر =١٥١ەم |area_km2 = 20,770{{\}}22,072 ([[List of countries and dependencies by area|153rd]]) |area_sq_mi = ٨٬٠١٩{{\}}٨٬٥٢٢ |مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتوان =9,517,181 |پلە_مەزەندەی_دانیشتوان =٩٥ەم |ساڵی_مەزەندەی_دانیشتوان =[[٢٠٢٥]] |سەرژمێریی_دانێشتوان = |ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = |چڕیی_دانیشتوان_ک.م.٤گۆش =٣٦٥٠٣ |پلە_چڕیی_دانیشتوان =٣٠ەم |دراو = [[شێکێل]] ₪ |کۆدی_دراو =ILS |کاتی_ناوچەیی =IST |قەرەبووی_کات =+٢ |لای_لێخوڕین =ڕاست |پاشگر_دۆمەین = [[.il]] |کۆدی_تەلەفوون =٩٧٢ }} '''ئیسرائیل''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: יִשְׂרָאֵל‎)، وڵاتێکە لە ناوچەی [[باشووری شام]] لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]]. لە باکوورەوە [[سنوورەکانی ئیسرائیل|ھاوسنوورە]] لەگەڵ [[لوبنان]]، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[سووریا]]، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئوردن]]، و لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]]. [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|کەناراوی ڕۆژاوای ئیسرائیل]] دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوەڕاست]]، لوتکەی باشووری دەگاتە [[دەریای سوور]]، و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە [[نزمترین خاڵی زەوی]] لە نزیک [[دەریای مردوو]] ھەیە. [[ئورشەلیم]] شوێنی حکوومەت و [[بارودۆخی ئورشەلیم|پایتەختی ڕاگەیەندراوە]]،<ref>Akram, Susan M., Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010. "International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace". Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future. This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967. To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."</ref> لە کاتێکدا [[تێل ئەڤیڤ]] [[گوش دان|گەورەترین ناوچەی شارنشین]] و [[ئابووریی ئیسرائیل|ناوەندی ئابووریی]] ئیسرائیلە. [[خاکی ئیسرائیل]]، کە بە [[فەلەستین]] یان [[خاکی پیرۆز]]یش ناودەبرێت، نیشتمانی کەنعانییە کۆنەکان و دواتریش شانشینەکانی [[ئیسرائیل و یەھوودای کۆن|ئیسرائیل و یەھوودا]] و [[ھەسمۆنیی یەھوودا]] بووە. دەکەوێتە نزیک [[ڕێڕەوی شام|ڕێڕەوی کیشوەرەکان]]، [[مێژووی دانیشتووانناسیی فەلەستین (ناوچە)|دانیشتووانناسییەکەی گۆڕا]] لەژێر ئیمپراتۆریەتە جۆراوجۆرەکاندا. [[دژەسامییەتیی ئەورووپی]] لە سەدەی ١٩دا پەرەی بە بزووتنەوەی [[زایۆنیزم|زایۆنیست]] دا بۆ [[نیشتمانی جوولەکە]]، کە پاڵپشتی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|بەریتانیا]]ی بەدەستھێنا بە [[ڕاگەیەندراوی بالفۆر]] لە ساڵی ١٩١٧. دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، بەریتانیا ناوچەکەی داگیرکرد و [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا]]ی دامەزراند. فەرمانڕەوایی بەریتانیا و [[ئالیا|کۆچی جوولەکەکان]] لە سەروبەندی [[ھۆلۆکۆست]]دا [[ململانێی نێوان پێکھاتەکان لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|گرژییەکانی نێوان عەرەب و جوولەکە]]ی چڕتر کردەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Morris |یەکەم= Benny |بەستەری نووسەر= Benny Morris|سەردێڕ= Righteous Victims: A History of the Zionist-Arab Conflict, 1881–2001 |بڵاوکەرەوە= Knopf |ساڵ= ١٩٩٩|edition= reprint |ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧٩-٧٤٤٧٥-٧|وتەگێڕانەوە= The fear of territorial displacement and dispossession was to be the chief motor of Arab antagonism to Zionism down to 1948 (and indeed after 1967 as well). |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕێکەوتی سەردان= ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20240322131219/https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} Also quoted, among many, by Mark M. Ayyash (2019). "Hermeneutics of Violence: A Four-Dimensional Conception". University of Toronto Press, p. [https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 195] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240322131220/https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 |date=22 March 2024 }}, {{ISBN|978-1-4875-0586-8}}. Accessed 22 March 2024.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Fildis |یەکەم١=Ayse |دوایین٢=Nisanci |یەکەم٢=Ensar |سەردێڕ=British Colonial Policy "Divide and Rule": Fanning Arab Rivalry in Palestine |ساڵ=٢٠١٩|journal=International Journal of Islamic and Civilizational Studies |بەرگ=٦|issue=1 |بڵاوکەرەوە=UTM Press |ناونیشان=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBritish_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240510121206/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%20filename=British_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کە پەرەی سەند بۆ [[جەنگی ناوخۆیی ١٩٤٧–١٩٤٨ لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|جەنگێکی ناوخۆیی]] دوای [[پلانی دابەشکردنی فەلەستین لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە|پلانی دابەشکردن]]ی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە ساڵی ١٩٤٧. ئیسرائیل [[ڕاگەیەندراوی سەربەخۆییی ئیسرائیل|سەربەخۆییی ڕای گەیاند]] کاتێک [[کۆتاییی دەسەڵاتی بەریتانیا بەسەر فەلەستین|دەسەڵاتی بەریتانیا کۆتایی ھات]] لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨، کە بەدوایدا [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|داگیرکارییەک]] لەلایەن [[جیھانی عەرەب|وڵاتانی عەرەبی]]یەوە ڕوویدا. [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەستی ١٩٤٩|ئاگربەستی ١٩٤٩]] ئیسرائیلی لە دەرەوەی پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان فراوانتر کرد،<ref name="Britannica">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Zionism {{!}} Definition, History, Examples, & Facts {{!}} Britannica |ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181225204632/https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە کاتێکدا ھیچ وڵاتێکی نوێی عەرەبی دروست نەکرا، و [[داگیرکردنی کەرتی غەززە لەلایەن کۆماری یەکگرتووی عەرەبییەوە|غەززە لەژێر کۆنترۆڵی میسر]] و [[لکاندنی کەناری ڕۆژاوا بە ئوردن|کەناری ڕۆژاوا لەلایەن ئوردنەوە فەرمانڕەوایی دەکرا]] مایەوە.<ref name="Britannica"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Meir-Glitzenstein |یەکەم١=Esther |ڕێکەوت=پاییزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel |journal=Israel Studies |بڵاوکەرەوە=Indiana University Press |بەرگ=٢٣|issue=3 |پەڕەکان=١١٤–١٢٢|doi=10.2979/israelstudies.23.3.15 |jstor=10.2979/israelstudies.23.3.15 |s2cid=150208821 |وتەگێڕانەوە=The mass immigration from Arab countries began in mid-1949 and included three communities that relocated to Israel almost in their entirety: 31,000 Jews from Libya, 50,000 from Yemen, and 125,000 from Iraq. Additional immigrants arrived from Egypt, Morocco, Tunisia, Turkey, Iran, India, and elsewhere. Within three years, the Jewish population of Israel doubled. The ethnic composition of the population shifted as well, as immigrants from Muslim counties and their offspring now comprised one third of the Jewish population—an unprecedented phenomenon in global immigration history. From 1952–60, Israel regulated and restricted immigration from Muslim countries with a selective immigration policy based on economic criteria, and sent these immigrants, most of whom were North African, to peripheral Israeli settlements. The selective immigration policy ended in 1961 when, following an agreement between Israel and Morocco, about 100,000 Jews immigrated to the State. From 1952–68 about 600,000 Jews arrived in Israel, three quarters of whom were from Arab countries and the remaining immigrants were largely from Eastern Europe. Today fewer than 30,000 remain in Muslim countries, mostly concentrated in Iran and Turkey.}}</ref>{{sfn|Fischbach|2008|p=26–27}} زۆربەی [[فەلەستینییەکان|عەرەبە فەلەستینییەکان]] لە کاتی [[نەکبە]]دا [[دەرکردن و ڕاکردنی فەلەستینییەکان لە ١٩٤٨|ڕایانکرد یان دەرکران]]، {{sfn|Slater|2020|pp=81–92, 350|ps=, "[p. 350] It is no longer a matter of serious dispute that in the 1947–48 period—beginning well before the Arab invasion in May 1948—some 700,000 to 750,000 Palestinians were expelled from or fled their villages and homes in Israel in fear of their lives—an entirely justifiable fear, in light of massacres carried out by Zionist forces."}}<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Ghanim |یەکەم١=Honaida |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٩|سەردێڕ=Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/40608203 |journal=[[International Journal of Politics, Culture, and Society]] |بەرگ=٢٢|پەڕەکان=٢٣–٣٩ [٢٥–٢٦]|doi=10.1007/s10767-009-9049-9 |jstor=40608203 |s2cid=144148068 |ژمارە=١|issn=0891-4486 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211106040944/https://www.jstor.org/stable/40608203 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |وتەگێڕانەوە=Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed. |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Cleveland |یەکەم١=William L. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CuHaDwaAQBAJ&pg=PT290 |سەردێڕ=A History of the Modern Middle East |دوایین٢=Bunton |یەکەم٢=Martin |ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٩٧٥١٣-٤|زمان=en |پەڕە=٢٧٠|وتەگێڕانەوە=Not only was there no Palestinian Arab state, but the vast majority of the Arab population in the territory that became Israel-over 700,000 people-had become refugees. The Arab flight from Palestine began during the intercommunal war and was at first the normal reaction of a civilian population to nearby fighting-a temporary evacuation from the zone of combat with plans to return once hostilities ceased. However, during spring and early summer 1948, the flight of the Palestinian Arabs was transformed into a permanent mass exodus. ...}}</ref> لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل. لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل.<ref name=":05">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Beker |یەکەم=Avi |ڕێکەوت=٢٠٠٥|سەردێڕ=The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/25834637 |journal=Jewish Political Studies Review |بەرگ=١٧| issue=3/4 |پەڕەکان=٣–١٩|jstor=25834637 |issn=0792-335X |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240109013108/https://www.jstor.org/stable/25834637 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dinstein |یەکەم=Yoram |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&dq=650000+%2872%25%29+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&pg=PA282 |سەردێڕ=Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) |ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٤٢٢٨٧-٢|پەڕە=٢٨٢|زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240521171644/https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&pg=PA282&lpg=PA282&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&source=bl&ots=F8PgTaUHaN&sig=ACfU3U0WsIDoJxluxSyPsNK60ypjp280-A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjnzt69mZ-GAxUiweYEHYlBh04ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=650000%20(72%25)%20of%20these%20Jews%20resettled%20in%20Israel.&f=false |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای [[جەنگی شەش ڕۆژە]]ی ١٩٦٧، ئیسرائیل کەناری ڕۆژاوا، غەززە و [[داگیرکردنی نیمچەدوورگەی سینا لەلایەن ئیسرائیلەوە|سینا]]ی میسری داگیرکرد، و [[لکاندنی قودسی ڕۆژھەڵات بە ئیسرائیل|قودسی ڕۆژھەڵات]] و [[یاسای بەرزایییەکانی جۆلان|بەرزایییەکانی جۆلان]]ی سووریای لکاند. پەیماننامەی ئاشتی لەگەڵ [[پەیماننامەی ئاشتیی میسر و ئیسرائیل|میسر]] لە ساڵی ١٩٧٩ (سینا لە ساڵی ١٩٨٢ گەڕێندرایەوە) و [[پەیماننامەی ئاشتیی ئیسرائیل و ئوردن|ئوردن]] لە ساڵی ١٩٩٤ واژوو کران. [[ڕێککەوتنی ئۆسلۆ ١|ڕێککەوتننامەکانی ئۆسلۆ]]ی ١٩٩٣ [[خۆبەڕێوەبەریی فەلەستینی]] سنوورداری لە [[کەناری ڕۆژاوا]] و [[کەرتی غەززە|غەززە]] ھێنایە ئاراوە، لە کاتێکدا [[ڕێککەوتننامەکانی ئیبراھیم]]ی ٢٠٢٠ پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتانی زیاتری عەرەبی [[ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی عەرەب و ئیسرائیل|ئاسایی کردەوە]]، بەڵام [[ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین]] بەردەوامە. [[یاسا بنەڕەتییەکانی ئیسرائیل]] [[کنێسێت]] وەک [[نوێنەرایەتیی ڕێژەیی|پەرلەمان]]ێکی ھەڵبژێردراو بە شێوەیەکی ڕێژەیی جێگیر دەکەن. ئەو [[کابینەی ئیسرائیل|حکوومەت]] پێکدەھێنێت، کە لەلایەن [[سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل|سەرۆک وەزیران]]ەوە سەرکردایەتی دەکرێت، و [[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]]ی تا ڕادەیەکی زۆر ڕێوڕەسمی ھەڵدەبژێرێت. ئیسرائیل خاوەنی یەکێک لە گەورەترین ئابوورییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Israel datasets |ناونیشان=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.imf.org}}</ref> [[پێڕستی وڵاتانی ئاسیا و ئۆقیانووسیا بەپێی پێوەری گەشەپێدانی مرۆیی|یەکێکە لە بەرزترین ئاستەکانی بژێوی لە ئاسیا]]، و لەسەر ئاستی جیھان لە ڕیزبەندی [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی|٢٥ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی]] و [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس|١٤ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|سەردێڕ=30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth |ناونیشان=https://finance.yahoo.com/news/30-wealthiest-countries-per-capita-111348314.html |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Yahoo Finance |زمان=en-US}}</ref> یەکێکە لە پێشکەوتووترین وڵاتانی جیھان لە ڕووی [[زانست و تەکنۆلۆژیا لە ئیسرائیل|پێشکەوتووی تەکنەلۆژییەوە]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Global Innovation Index (GII) |ناونیشان=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=global-innovation-index |زمان=en-US}}</ref> ئیسرائیل بەشێکی گەورەتری ئابوورییەکەی بۆ توێژینەوە و پەرەپێدان تەرخان دەکات [[پێڕستی وڵاتانی سەروەر بەپێی خەرجییەکانی توێژینەوە و پەرەپێدان|زیاتر لە ھەر دەوڵەتێکی دیکە]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |ناونیشان=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوت=٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=World Intellectual Property Organization |doi=10.34667/tind.46596 |ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٠٥-٣٤٣٢-٠|زمان=en |دوایین١=Dutta |یەکەم١=Soumitra |دوایین٢=Lanvin |یەکەم٢=Bruno |دوایین٣=Wunsch-Vincent |یەکەم٣=Sacha}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Getzoff |یەکەم=Marc |ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Most Technologically Advanced Countries In The World 2023 |ناونیشان=https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231108044803/https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Global Finance Magazine |زمان=en-US}}</ref> و وا بڕوادەکرێت کە [[ئیسرائیل و چەکی ناوەکی|خاوەنی چەکی ناوەکی بێت]]. تاکە وڵاتە کە خاوەنی زمانێکی فەرمیی [[بووژاندنەوەی زمانی عیبری|بووژاوە]] بێت، [[عیبریی مۆدێرن|عیبری]]، [[چاندی ئیسرائیل]] [[کولتووری جوولەکە|دابونەریتە جوولەکەکان]] لەگەڵ کاریگەرییەکانی [[چاندی عەرەبی|عەرەب]] تێکەڵ دەکات. == مێژوو == ===پێش مێژوو=== [[شوێنی پێش مێژووی عوبەیدییە]] لە باکووری ئیسرائیل [[فراوانبوونی پێشوەختەی ھۆمینینەکان بۆ دەرەوەی ئەفریقا|بوونی مرۆڤە دێرینەکان]] نزیکەی ١.٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر نیشان دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Tchernov |یەکەم=Eitan |بەستەری نووسەر=Eitan Tchernov |ڕێکەوت=١٩٨٨|سەردێڕ=The Age of 'Ubeidiya Formation (Jordan Valley, Israel) and the Earliest Hominids in the Levant |journal=[[Paléorient]] |بەرگ=١٤|issue=2 |پەڕەکان=٦٣–٦٥| doi=10.3406/paleo.1988.4455}}</ref> دووەم کۆنترین بەڵگەی [[مرۆڤی لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرن|مرۆڤە لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرنەکان]] [[ڕەچەڵەکی ئەفریقیی دوایینی مرۆڤە مۆدێرنەکان|دەرەوەی ئەفریقا]] بەردبوویەکی تەمەن ٢٠٠،٠٠٠ ساڵەیە لە [[ئەشکەوتی میسلیا]] لەسەر کێوی کارمێل.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Wade |یەکەم=Lizzie |ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠١٩|سەردێڕ=Skull fragment from Greek cave suggests modern humans were in Europe more than 200,000 years ago |ناونیشان=https://www.science.org/content/article/skull-fragment-greek-cave-suggests-modern-humans-were-europe-more-200000-years-ago |journal=[[Science (journal)|Science]] |بڵاوکەرەوە=American Association for the Advancement of Science |doi=10.1126/science.aay6927 |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> [[کالچەری ناتوفی]] (١٠،٠٠٠ پێش زایین) ڕەنگە پەیوەندی بە [[زمانی پرۆتۆ-ئەفرۆئاسیایی]]یەوە ھەبێت<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Winfried Nöth |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Y4_It_sAuMYC&pg=PA293 |سەردێڕ=Origins of Semiosis: Sign Evolution in Nature and Culture |بڵاوکەرەوە=Walter de Gruyter |ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٣-١١-٠٨٧٧٥٠-٢|پەڕە=٢٩٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Roger Blench, Matthew Spriggs |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NUvnqjutFmoC&pg=PT70 |سەردێڕ=Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=٢٠٠٣|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-٨١٦٢٣-١|پەڕە=٧٠}}</ref> و بەھۆی وەرگرتنی [[نشینگەیی]] پێش [[سەرەتای کشتوکاڵ لە ڕۆژاوای ئاسیا|سەرھەڵدانی کشتوکاڵ]] و [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] بەرچاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hershkovitz |یەکەم١=Israel |بەستەری نووسەر١=Israel Hershkovitz |دوایین٢=Gopher |یەکەم٢=Avi |بەستەری نووسەر٢=Avi Gopher |ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|chapter=Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/225258426 |سەردێڕ=The Neolithic Demographic Transition and its Consequences |editor-last1=Bocquet-Appel | editor-first1=Jean-Pierre |editor-last2=Bar-Yosef |editor-first2=Ofer |editor-link2=Ofer Bar-Yosef |بڵاوکەرەوە=Springer Science+Business Media |پەڕە=٤٦٥|doi=10.1007/978-1-4020-8539-0_17 |ژپنک= ٩٧٨-١-٤٠٢٠-٨٥٣٨-٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> ===سەردەمەکانی بڕۆنز و ئاسن=== ئاماژە سەرەتایییەکان بۆ شارەکانی «[[کەنعان|کەنعانی]]» و دواتر [[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]] لە دەقە دێرینەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن|ڕۆژھەڵاتی نزیک]] و [[میسری کۆن|میسری]]دا (٢٠٠٠ پێش زایین) دەردەکەون؛ ئەم دانیشتووانە وەک [[شارە-دەوڵەت]]ە سەربەخۆکانی لەڕووی ڕامیارییەوە ڕێکخرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Canaanites |ناونیشان=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=obo |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230403082451/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Glassman |یەکەم=Ronald M. |سەردێڕ=The Political Structure of the Canaanite City-States: Monarchy and Merchant Oligarchy |ڕێکەوت=٢٠١٧|ناونیشان=https://doi.org/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ئیش=The Origins of Democracy in Tribes, City-States and Nation-States |پەڕەکان=٤٧٣–٤٧٧|editor-last=Glassman |editor-first=Ronald M. |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|شوێن=Cham |بڵاوکەرەوە=Springer International Publishing |زمان=en | doi=10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ژپنک=٩٧٨-٣-٣١٩-٥١٦٩٥-٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی نیسانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240429061941/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> لە ماوەی [[سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]] (١٥٥٠–١٢٠٠ پێش زایین)، بەشێکی زۆری کەنعان [[دەوڵەتی پاشکۆ]]کانی [[شانشینی نوێی میسر]]یان پێکھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Braunstein |یەکەم١=Susan L. |ساڵ=٢٠١١|سەردێڕ=The Meaning of Egyptian-Style Objects in the Late Bronze Cemeteries of Tell el-Far'ah (South) |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |بەرگ=٣٦٤|issue=364 |پەڕەکان=١–٣٦|doi=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |jstor=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |s2cid=164054005}}</ref> لە ئەنجامی [[داڕمانی سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]]، کەنعان کەوتە ناو پشێوییەوە و دەسەڵاتی میسری بەسەر ناوچەکەدا داڕما.<ref>Dever, William G. "Beyond the Texts", Society of Biblical Literature Press, 2017, pp. 89–93</ref><ref>S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", "The Biblical Archaeologist" (1987)</ref> وا بڕوا دەکرێت باپیرانی [[ئیسرائیلییەکان]] [[گەلە دێرینە سامی-ئاخێوەرەکان]] بووبێتن کە خەڵکی ڕەسەنی ئەم ناوچەیە بوون.<ref name="Miller1986">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Miller |یەکەم١=James Maxwell |ناونیشان=https://archive.org/details/historyofancient00mill |سەردێڕ=A History of Ancient Israel and Judah |دوایین٢=Hayes |یەکەم٢=John Haralson |بڵاوکەرەوە=Westminster John Knox Press |ساڵ=١٩٨٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٦٤-٢١٢٦٢-٩}}</ref>{{rp|78–79}} گێڕانەوە شوێنەوارییە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئیسرائیلییەکان و کالچەرەکەیان لە گەلانی کەنعانییەوە جیابوونەتەوە لە ڕێگەی پەرەپێدانی ئایینێکی جیاوازی [[تایبەتپەرستی|تایبەتپەرست]]—و دواتر [[یەکتاپەرستی|یەکتاپەرست]]—کە چەقی لەسەر [[یەھوە]] بوو.<ref>Rendsberg, Gary (2008). "Israel without the Bible". In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Gnuse |یەکەم١=Robert Karl |سەردێڕ=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel |ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Sheffield Academic Press Ltd |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٠٧٥-٦٥٧-٦|پەڕەکان=٢٨, ٣١}}</ref> ئەوان بە شێوەیەکی دێرینی [[زمانی عیبری|عیبری]] قسەیان دەکرد، کە بە [[عیبریی ئینجیلی]] ناسراوە.<ref>Steiner, Richard C. (1997), "Ancient Hebrew", in Hetzron, Robert (ed.), "The Semitic Languages", Routledge, pp. 145–173, {{ISBN|978-0-415-05767-7}}</ref> نزیکەی لە ھەمان کاتدا، [[فەلەستییەکان]] لە باشووری [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|دەشتی کەناراوەکان]] نیشتەجێ بوون.{{sfn|Killebrew|2005|p=230}}{{sfn|Shahin|2005|p=6}} [[File:Mesad Hashavyahu ostracon.jpg|thumb|[[ئۆستراکۆنی یاڤنێ-یام]]، نووسراوێکی بە [[ئەلفوبێی عیبریی دێرین|عیبریی دێرین]] کە بەڵگەنامەی بەڕێوەبردنە لە [[شانشینی یەھوودا|یەھوودا]]]] زۆربەی زانایانی مۆدێرن ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە گێڕانەوەی [[کۆچی بەکۆمەڵ|کۆچی بەکۆمەڵ]] لە [[تەورات]] و [[پەیمانی کۆن]]دا بەو شێوەیەی وێنا کراوە ڕووی نەداوە؛ بەڵام ھەندێک لە ڕەگەزەکانی ئەم نەریتانە [[مێژووییبوونی ئینجیل|ڕەگە مێژووییەکان]]یان ھەیە.<ref>{{harvnb|Faust|2015|p=476}}: "While there is a consensus among scholars that the Exodus did not take place in the manner described in the Bible, surprisingly most scholars agree that the narrative has a historical core, and that some of the highland settlers came, one way or another, from Egypt."</ref><ref>{{harvnb|Redmount|2001|p=61}}: "A few authorities have concluded that the core events of the Exodus saga are entirely literary fabrications. But most biblical scholars still subscribe to some variation of the Documentary Hypothesis, and support the basic historicity of the biblical narrative."</ref> مشتومڕ لەسەر سەرەتاییترین بوونی [[مێژووی ئیسرائیل و یەھوودای دێرین|شانشینەکانی ئیسرائیل و یەھوودا]] و ڕادەی دەسەڵاتیان ھەیە. لەکاتێکدا ڕوون نییە ئایا [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل]] ھەبووە یان نا،<ref name="lipschits">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lipschits |یەکەم١=Oded |سەردێڕ=The Jewish Study Bible |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ساڵ=٢٠١٤|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٩٧٨٤٦-٥|editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |زمان=en |chapter=The History of Israel in the Biblical Period |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="Kuhrtp438">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kuhrt |یەکەم=Amiele |ناونیشان=https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438 |سەردێڕ=The Ancient Near East |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=١٩٩٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-١٦٧٦٢-٨|پەڕە=[https://archive.org/details/ancientneareastc٠٠akuh/page/٤٣٨ ٤٣٨]}}</ref> مێژوونووسان و شوێنەوارناسان کۆکن لەسەر ئەوەی کە باکووری [[شانشینی ئیسرائیل (سامیرە)|شانشینی ئیسرائیل]] نزیکەی ٩٠٠ پێش زایین ھەبووە<ref name="Finkelstein">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Finkelstein |یەکەم١=Israel |سەردێڕ=The Bible Unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories |دوایین٢=Silberman |یەکەم٢=Neil Asher |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Simon & Schuster |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٨٤-٨٦٩١٢-٤|edition=1st Touchstone}}</ref>{{rp|169–195}} و [[شانشینی یەھوودا]] نزیکەی ٨٥٠ پێش زایین.<ref name="Finkelstein, Israel, (2020)">Finkelstein, Israel, (2020). [https://books.google.com/books?id=wH3-DwAAQBAJ&pg=PA33 "Saul and Highlands of Benjamin Update: The Role of Jerusalem"], in Joachim J. Krause, Omer Sergi, and Kristin Weingart (eds.), "Saul, Benjamin, and the Emergence of Monarchy in Israel: Biblical and Archaeological Perspectives", SBL Press, Atlanta, GA, p. 48, footnote 57: "...They became territorial kingdoms later, Israel in the first half of the ninth century BCE and Judah in its second half..."</ref><ref name="Pitcher">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=9 April 2023 }} Quote: "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> شانشینی ئیسرائیل لەو دووانە گەشاوەتر بوو و زوو بوو بە ھێزێکی ناوچەیی، پایتەختەکەشی لە [[سامیرە (شاری دێرین)|سامیرە]] بوو؛<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|pp=146–147}}: Put simply, while Judah was still economically marginal and backward, Israel was booming. ... In the next chapter we will see how the northern kingdom suddenly appeared on the ancient Near Eastern stage as a major regional power.</ref><ref name=":04">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Finkelstein |یەکەم=Israel |سەردێڕ=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٩٨٣-٩١١-٣|پەڕەکان=٦٥–٦٦; ٧٣; ٧٤; ٧٨; ٨٧–٩٤|oclc=٨٨٠٤٥٦١٤٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Finkelstein |یەکەم=Israel |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Observations on the Layout of Iron Age Samaria |journal=Tel Aviv |بەرگ=٣٨|issue=2 |پەڕەکان=١٩٤–٢٠٧|doi=10.1179/033443511X13099584885303 |issn=0334-4355 |s2cid=128814117}}</ref> لەژێر دەسەڵاتی [[بنەماڵەی عۆمری|بنەماڵەی عۆمری]]دا، کۆنترۆڵی [[سامیرە]]، [[جەلیل]]، بەشی سەرەوەی [[دۆڵی ئوردن]]، [[دەشتی شارۆن|دەشتی شارۆن]] و بەشێکی زۆری [[ترانسئوردن (ناوچە)|ترانسئوردن]]ی دەکرد.<ref name=":04" /> شانشینی ئیسرائیل لە دەوروبەری ٧٢٠ پێش زایین لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]وە [[سامێرینا|داگیرکرا]].<ref name="Broshi 2001 174">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Broshi |یەکەم=Maguen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |سەردێڕ=Bread, Wine, Walls and Scrolls |بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing |ساڵ=٢٠٠١|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٢٧-٢٠١-٦|پەڕە=١٧٤|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230210203455/https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> شانشینی یەھوودا، لەژێر دەسەڵاتی [[شوێنکەوتووی داوود|داوودی]]دا و بە پایتەختیی [[قودس]]، دواتر بوو بە [[دەوڵەتی پاشکۆ]]ی سەرەتا ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ و پاشان [[ئیمپراتۆریەتیی بابلیی نوێ]]. مەزەندە دەکرێت [[مێژووی دانیشتووانناسیی ناوچەی فەلەستین|دانیشتووانی ناوچەکە]] لە دەوروبەری ٤٠٠،٠٠٠ کەس بووبێت لە [[سەردەمی ئاسنی دووەم]]دا.<ref name=":42">Broshi, M., & Finkelstein, I. (1992). [https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 "The Population of Palestine in Iron Age II"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230305224039/https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 |date=5 March 2023 }}. "Bulletin of the American Schools of Oriental Research", "287"(1), 47–60.</ref> لە ٥٨٧/٦ پێش زایین، دوای [[ڕاپەڕینەکانی یەھوودا دژی بابل|ڕاپەڕین لە یەھوودا]]، شا [[نەبووخەدنسەری دووەم]] [[گەمارۆدانی قودس (٥٨٧ پێش زایین)|قودسی گەمارۆ دا و وێرانی کرد]] و ھەروەھا [[پەرستگای سولەیمان]]،<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|p=307}}: "Intensive excavations throughout Jerusalem have shown that the city was indeed systematically destroyed by the Babylonians. The conflagration seems to have been general. When activity on the ridge of the City of David resumed in the Persian period, the-new suburbs on the western hill that had flourished since at least the time of Hezekiah were not reoccupied."</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Lipschits |یەکەم=Oded |ڕێکەوت=١٩٩٩|سەردێڕ=The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule |journal=Tel Aviv |بەرگ=٢٦|issue=2 |پەڕەکان=١٥٥–١٩٠|doi=10.1179/tav.1999.1999.2.155 |issn=0334-4355}}</ref> شانشینەکەی ھەڵوەشاندەوە و [[بێسەروشوێنکردنی بابلی|زۆربەی نوخبەی یەھوودی بۆ بابل دوورخستەوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Wheeler |یەکەم=P. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe |journal=The Catholic Biblical Quarterly |بەرگ=٧٩|issue=4 |پەڕەکان=٦٩٦–٦٩٧|doi=10.1353/cbq.2017.0092 |s2cid=171830838}}</ref> === ٢.شانشینی ئیسرائیل و جودا === {{خاوێنکردن}} [[پەڕگە:شانشینی ئیسرائیل و جودا Kingod Of Isreal And Judah.jpg|وێنۆک|'''شانشینی ئیسرائیل و جودا لەنێوان ''(٥٨٦ - ١٠٠٠)پ.ز''''']] لە دەوروبەری ساڵانی ١٠٠٠ پ.ز دوو شانشینی (ئیسرائیلی/عیبری) پێکھات # باناوی شنشینی ئیسرائیل - باکوور # شانشینی (یەھوود/جودا) - باشوور ھەردوو شانشینەکە لە [[تەورات|تەوراتی پیرۆز]] و [[ئینجیل|ئینجیلی پیرۆز]] ئاماژەیانپێکراوە <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> ==== ململانێ و ئیمپڕتۆریەتیەکان ==== ناوچەکە لەم ماوەیەدا ز زۆر بە جێگیری نەماوەتەوە ئاشوورییەکان شانشینی ئیسرائیلیان داگیرکرد (722 پێش زایین) [[بابل|بابلییەکان]] (جودا/یەھوودا)یان داگیرکرد (٥٨٦ پێش زایین) و ئۆرشەلیمیان وێرانکرد<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref> زۆرێک لەجوەکانیان دەربەدەر کرد لەم ماوەیەدا <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Jerusalem_(587_BC)#cite_note-:42-8</ref> لەپاشان فارسەکان دەستیان بەسەردا گرت و ڕێگەیان دا ھەندێک جوو بگەڕینەوە بۆ شوێنی خۆیان.<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Achaemenian-Empire</ref> === ٣.دەسەڵاتی یۆنانی و ڕۆمانییەکان === لەپاش ئەمانە دەسەڵاتی [[یۆنانی کۆن|یۆنانییەکان]] پەرەیسەند لە نێون ساڵانی (٣٣٠ پێش زایین) [[ئەسکەندەری مەزن]] ناوچەکەی داگیرکرد لەگەڵ زۆرینەی ناوچەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] و [[ئاناتۆلیا|ئەناتۆڵی رۆژاوا]] و [[کوردستان|کوردستانیش]]؛ لەپاشان چەندنین فەرمانڕەوای یۆنانی بەڕێوەیان بردووە.<ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588? redirectedFrom=fulltext</ref> <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> [[پەڕگە:ڕەوتی ئەسکەندەری مەزن.png|570x570پیکسڵ]] دەسەڵاتداری یۆنانییەکان بەردەوام بوو هەتا لەپڕێکدا ڕۆمانییەکان ([[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتینییەکان)]] دەسەڵاتیانگرتەدەست لە ساڵانی (٦٣ پێش زایین) <ref>https://www.britannica.com/place/Byzantine-Empire</ref> === ٤. پاش هاتنی ساڵی زایینی === لەساڵی (٧٠ زایینی)دا دەسەڵاتداری ڕۆمانییەکان هەر بەردەوام بوو بەجۆرێک کە دووبارە هێرشکرایەوە سەر ئۆرشەلیم و دووەم پەرستگای پیرۆزی جووەکانیان وێرانکرد؛ هەندێک لە جووەکانیان کوشت و هەندێکیشیان لابران. <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Jerusalem_during_the_Byzantine_period</ref> ==== پاش پەرەسەندنی ئیسلام ==== لە سەدەی حەوتەمی زایینی بە دیاریکراوی ساڵانی (٦٣٧ زایینی) دەستیانبەسەر زۆر ناوچە داگرت و کۆتاییان بە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسنییەکان]] و بێشێکی زۆر لە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بێزەنتینییەکان]] (ڕۆمانییەکان) هێنا لەژێر فەرمانڕەوایی [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] زۆرێک لە ناوچەکانی [[فەلەستین]] و [[کوردستان|کوردستانیان]] دەستبەسەرداگرت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of Palestine |ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Palestine |وێبگە=Encyclopaedia Britannica}}</ref> و زمانی عەرەبی و ئیسلامیان بڵاوکردەوە لەو ناوچانەدا و زۆربەی هەرەزۆری ناوچەکان عەرەب نیشتەجێکران.<ref>https://global.oup.com/academic/product/the-oxford-history-of-the-ancient-near-east-9780190687854?cc=iq&lang=en&</ref> <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> <ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref> [[پەڕگە:The Crusader States in 1135.svg|وێنۆک|433x433پیکسڵ|نەخشەی دەسەڵاتی هێزی خاچھەڵگران لە ساڵی ١١٣٥ی زایینی]] === هاتنەوەی دەسەڵاتداری مەسیحی === لەسەڵانی (١٠٩٥–١٠٩٩) ڕێکخراوێکی سوپای زۆر گەورە درووستکرا بەناوی [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|سووپای خاچهەڵگران]] <ref>https://www.britannica.com/event/Crusades/The-First-Crusade-and-the-establishment-of-the-Latin-states</ref> توانیان لە کۆتاییدا کۆتایی بە دەسەڵاتی ئیسلامی بهێنن لە ناوچەکە خرایە ژێر دەسەڵاتی هێزی خاچھەڵگران بە دیریکراوی لە ساڵی ١٠٩٩ی زاینی [[ئورشەلیم]]یان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kingdom_of_Jerusalem#:~:text=The%20Crusaders%20arrived%20at%20Jerusalem,newly%20created%20Kingdom%20of%20Jerusalem.</ref> بۆ ماوەی ٢٠٠ ساڵ فەرمانڕەواییان بەردەوام بوو <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_Kingdom_of_Jerusalem</ref> ؛ لە گرنگترین فەرمانڕەواکانی ئەم ماوەیە '''[[باڵدوینی چوارەم]]''' بوو کە پاشای شانشینی ئۆرشەلیم بوو<ref>https://www.britannica.com/biography/Baldwin-IV-king-of-Jerusalem</ref>. لە پاش ئەم ماوەیەدا هێزە ئیسلامیەکان یەکیانگرتەوە و کۆتاییان هێنا بە دەسەڵاتی مەسیحییەکان.{{کەی}}<ref>https://www.historyextra.com/period/medieval/crusades-causes-history-when-how-many-were-there-death-toll/</ref> ==== پاش هاتن و ڕووخانی عوسمانییەکان ==== ساڵی ١٥١٧ی زاینی [[عوسمانییەکان]] [[فەلەستین]]یان داگیرکرد بۆ ماوی ٤٠٠ ساڵ کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەوان<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ottoman_Palestine#:~:text=The%20Ottoman%20Empire%20proceeded%20to,the%20Mamluk%20capital%20in%20Egypt.</ref> هەتا ساڵی ١٩١٧ لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ڕووداوێکی مێژووی گەورە ڕوویدا ئەویش ڕووخانی دەسەڵاتی [[عوسمانی]] بوو لەلایەن [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانییەکان]].<ref>https://jewishvirtuallibrary.org/ottoman-rule-1517-1917</ref> === ٦.دەسەڵاتی بەریتانییەکان === لە پاش ساڵانی ١٩١٧ی زایینی دا بەریتانیەکان ناوچەی ئیسرائیلیان کۆنتڕۆڵکرد<ref>https://www.britannica.com/place/Palestine/World-War-I-and-after</ref>؛ لێرەوە ناکۆکیەکی نوێ پەرەیسەند ئەویش ناکۆکی نێوان عەرەبە هاوردەکان و ئیسرائیلیەکان بوو ئەمەش بوو<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Arab%E2%80%93Israeli_conflict#:~:text=In%201917%2C%20British%E2%80%91led%20troops,nothing%20shall%20be%20done%20which</ref> هۆی پێکدادانی نێوانیان لە ڕووی کۆمەڵایەتی و ڕامیاریەوە ئەمە بەردەوام بوو هەتاوەک و ساڵی ١٩٤٧. ==== پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان ==== * لە ساڵی '''١٩٤٧''' [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] نەخشەڕێگایەکی پێشنیارکرد کە بریتیبوو لە جیاکردنەوەی خاکی [[فەلەستین]] بۆ دوو بەش بەشێکی بۆ جووەکان و بەشێکی بۆ [[عەرەب]]ەکان.<ref>https://www.britannica.com/event/1948-Arab-Israeli-War</ref> <ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref> <ref>https://digitallibrary.un.org/record/3792734?ln=en&v=pdf</ref> لە دەرەنجامدا ئیسرائیل قبووڵیکرد بەڵام عەرەبەکان قبووڵیان نەکرد و دەوڵەتە عەرەبیەکانیش دەستیانکرد بە هێرشکردنە سەر ئیسرائیل سەر ئەنجام لە ساڵی ١٩٤٨ ئیسرائیل سەرکەوت و فراوانتر بوو هەتا وەک و نزیکەیی هەموو ڕووبەری ناوچەدێرینەکانی خۆی گرتەوە. {{کێ وتی}}<ref>https://www.idf.il/en/mini-sites/wars-and-operations/israels-war-of-independence-1948/#:~:text=The%20Fight%20for%20Independence,withdrawal%20on%20May%2014%2C%201948.</ref> === لەدوای جەنگی ١٩٦٧ === {{سەرەکی|شەڕی شەش ڕۆژە}} ئەم جەنگە لەنێوان [[عەرەب]] و دەوڵەتی ئیسرائیل بوو تێیدا لە کۆتاییدا بەھاوکاری [[ئەمریکا]]، ئیسرائیل سەرکەوت <ref>https://history.state.gov/milestones/1961-1968/arab-israeli-war-1967#:~:text=Between%20June%205%20and%20June,the%20Soviet%20Union%20to%20intervene.</ref> دەسکەوتەکانی ئیسرائیل <ref>https://www.gov.il/en/pages/israel-after-the-six-day-war</ref> گرتنی [[بەرزایییەکانی جۆلان]] و لە [[کەرتی رۆژاوا]] گرتنەوەی کۆنتڕۆڵ لە [[کەرتی غەززە]] کۆنتڕۆڵکردنی [[نیمچەدوورگەی سینا]].<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Six-Day_War#:~:text=Israel%20is%20believed%20to%20have,nuclear%20weapon%20by%20December%201966.</ref> <ref>https://www.gov.il/BlobFolder/generalpage/israel-after-the-six-day-war/en/English_HISTORY_MAPS_Israel-after-Six-Day-War.jpg</ref> == ڕەگناسی == [[پەڕگە:Political map of Israel-Palestine.jpg|وێنۆک|نەخشەی [[ڕامیاری]] ئیسرائیل و بەڕێوەبەرایەتیی [[میری]]ی [[فەلەستین]]]] ناوەکانی [[خاکی ئیسرائیل]] و منداڵانی ئیسرائیل بە درێژاییی مێژوو بۆ ئاماژەدان بە [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی ئیسرائیل]]ی پەرتووکی پیرۆز و ھەموو گەلی [[جووەکان|جوو]] بەکارھێنراون. [[ئیسرائیل (ناو)|ناوی «ئیسرائیل»]] ([[عیبری]]: {{lang|he-Latn|Yīsrāʾēl}}؛ [[سەپتۆجینت]]، بە [[یۆنانیی کۆن]]: Ἰσραήλ، بە [[لاتینی]]: Israēl، «[[ئێل (خواوەند)|ئێل (خوا)]] بەردەوام دەبێت/حوکم دەکات») ئاماژەیە بۆ پێشەوا [[یەعقووب]] کە، بە بۆچوونی [[کتێبی پیرۆزی عیبری|پەرتووکی پیرۆزی عیبری]]، دوای ئەوەی بە سەرکەوتوویی لەگەڵ [[فریشتەی پەروەردگار]] [[زۆرانبازی]] کرد، ئەو ناوەی لێنرا.<ref>{{cite encyclopedia |author=Geoffrey W. Bromiley |url=https://books.google.com/books?id=yklDK6Vv0l4C&pg=PA907 |title=Israel |encyclopedia=[[International Standard Bible Encyclopedia]]: E–J |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |date=1995 |page=907 |isbn=978-0-8028-3782-0 }}</ref> کۆنترین بەرھەمی شوێنەواریی ناسراو کە ناوی «ئیسرائیل» وەک کۆمەڵێک بھێنێت، [[کێلی مێرنێپتا]]ی [[میسری کۆن]]ە (کە مێژووەکەی بۆ کۆتاییی سەدەی ١٣یەمی پێش زایین دەگەڕێتەوە).<ref>{{harvnb|Barton|Bowden|2004|p=126}}</ref> «کێلی مێرنێپتا... بە کۆنترین بەڵگە لە دەرەوەی پەرتووکی پیرۆز دادەنرێت بۆ بوونی ئیسرائیل تا سەدەی ١٣یەمی پێش زایین.»<ref name="NollMerneptah">K.L. Noll, [https://books.google.com/books?id=hMeRK7B1EsMC&pg=PA139 "Canaan and Israel in Antiquity: A Textbook on History and Religion,"] A&C Black, 2012, rev.ed. pp. 137ff.</ref><ref name="ThompsonMerneptah">[[تۆماس ل. تۆمپسۆن|Thomas L. Thompson]], [https://books.google.com/books?id=RwrrUuHFb6UC&pg=PA275 "Early History of the Israelite People: From the Written & Archaeological Sources,"] Brill, 2000 pp. 275–276</ref> [[ئیسرائیل (ناو)|ناوی کەسیی «ئیسرائیل»]] زۆر پێشتر دەردەکەوێت، لە [[ئیبلا]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Hasel |یەکەم=Michael G. |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٤|سەردێڕ=Israel in the Merneptah Stela |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |بەرگ=٢٩٦|issue=296 |پەڕەکان=٤٥–٦١|doi=10.2307/1357179 |jstor=1357179 |s2cid=164052192}}<br /> {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bertman |یەکەم=Stephen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=1C4NKp4zgIQC&q=ebla%20israel%20ishmael%20abraham&pg=PA317 |سەردێڕ=Handbook to Life in Ancient Mesopotamia |ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٨٣٦٤-١}}<br /> {{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Meindert Dijkstra |سەردێڕ=Between Evidence and Ideology Essays on the History of Ancient Israel read at the Joint Meeting of the Society for Old Testament Study and the Oud Testamentisch Werkgezelschap Lincoln Nebraska, July 2009 |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Brill |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-١٨٧٣٧-٥|editor1-last=Becking |editor1-first=Bob |پەڕە=٤٧|chapter=Origins of Israel between history and ideology |وتەگێڕانەوە=As a West Semitic personal name it existed long before it became a tribal or a geographical name. This is not without significance, though it rarely mentioned. We learn of a maryanu named ysr"il (*Yiįsr—a"ilu) from Ugarit living in the same period, but the name was already used a thousand years before in Ebla. The word Israel originated as a West Semitic personal name. One of the many names that developed into the name of the ancestor of a clan, of a tribe and finally of a people and a nation. |editor2-last=Grabbe |editor2-first=Lester}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lemche |یەکەم١=Niels Peter |ساڵ=١٩٩٨|سەردێڕ=The Israelites in History and Tradition |بڵاوکەرەوە=Westminster John Knox Press |ناونیشان={{Google books |JIoy7PagAOAC |پەڕە=PA٣٥|plainurl=yes}} |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٦٤-٢٢٧٢٧-٢}}</ref> لە [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|ژێرفەرمانی بەریتانیا]] (١٩٢٠–١٩٤٨)، ھەموو ناوچەکە بە «[[فەلەستین]]» دەناسرا.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=https://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |سەردێڕ=Mandatory Palestine: What It Was and Why It Matters |نووسەر=Noah Rayman |magazine=[[تایم (گۆڤار)|Time]] |ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Avalon Project : The Palestine Mandate |ناونیشان=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/palmanda.asp |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=avalon.law.yale.edu}}</ref> لە کاتی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل|دامەزراندنی لە ساڵی ١٩٤٨]]، وڵاتەکە بە فەرمی ناوی «دەوڵەتی ئیسرائیل» ({{langx|he|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}}، {{Audio|He-Medinat Israel.ogg|{{transliteration|engvar=gb|he|''Medīnat Yisrā'el''}}|help=no}} {{IPA|he|mediˈnat jisʁaˈʔel}}؛ {{langx|ar|دَوْلَة إِسْرَائِیل}}، {{transliteration|engvar=gb|ar|ALA-LC|''Dawlat Isrāʼīl''}}، {{IPA|ar|dawlat ʔisraːˈʔiːl}})ی وەرگرت، دوای ئەوەی ناوەکانی دیکەی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل#ناو|پێشنیارکراو]] لەوانە «[[خاکی ئیسرائیل]]» ({{lang|he-Latn|Eretz Yisrael}})، «ئەبەر» (لە باپیری [[ئەبەر]])، «[[زایۆن]]»، و «[[یەھوودا]]»، تاوتوێ کران بەڵام ڕەتکرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[پەلەستاین پۆست|The Palestine Post]] |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٧|پەڕە=١|سەردێڕ=Popular Opinion |ناونیشان=http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text%2Fhtml&Locale=english-skin-custom&Path=PLS%2F1947%2F12%2F07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئابی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/jj.18254265 |سەردێڕ=Israel: The First Decade of Independence |ڕێکەوت=١٩٩٥|بڵاوکەرەوە=State University of New York Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٢٢٦٠-١}}</ref> ناوی «ئیسرائیل» لەلایەن [[دەیڤید بن گوریۆن]] پێشنیار کرا و بە دەنگی ٦–٣ پەسەند کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html |سەردێڕ=One Day that Shook the world |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120112220409/http://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ئیش=[[قودس پۆست|The Jerusalem Post]] |ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ١٩٩٨|نووسەر=Elli Wohlgelernter}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Forman |یەکەم=Jacob |ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Jewish Word {{!}} Israel: What's in a Name? |ناونیشان=https://momentmag.com/jewish-word-israel-whats-in-a-name/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Moment Magazine |زمان=en-US}}</ref> لە ھەفتەکانی یەکەمی دوای دامەزراندنی، حکوومەت زاراوەی «[[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]]»ی ھەڵبژارد بۆ ئاماژەدان بە ھاووڵاتییەکی دەوڵەتەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,798687-2,00.html |magazine=[[تایم (گۆڤار)|Time]] |ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ١٩٤٨|سەردێڕ=On the Move |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071016074447/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C798687-2%2C00.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> == جوگرافیا== [[پەڕگە:Israel_Topography.png|وێنۆک|چەپ|نەخشەی بەرز و نزمی ئیسرائیل]] سنوورە سیاسییەکانی ئیسرائیل یەکێکە لەو بابەتانەی کە زۆرترین مشتومڕی لەسەرە لە جیھاندا، بەو پێیەی لە سەرەتای دامەزراندنییەوە لە ساڵی ١٩٤٨ەوە تا ئێستا سنوورە فەرمییەکانی خۆی بە تەواوی ڕانەگەیاندووە، ئەو بەشە سنوورانەی کە لە نێوان ئیسرائیل و وڵاتانی دراوسێیدا ڕێککەوتوون، سنووری [[میسر]] (کە تێدەپەڕێت لە نێوان [[نیمچەدوورگەی سینا]] و نەگێڤ) و دوو بەشی سنووری [[ئوردن]] (لە وادی عەرەبە و لە مەرج بیسان)، کە لەدوای واژووکردنی دوو پەیماننامەی ئاشتی دەستنیشانکران. لە ساڵی ٢٠٠٠ ئیسرائیل داوای لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] کرد سنوورەکانی نێوان خۆی و لوبنان دیاری بکات و ھێزەکانی بە پێی فەرمانە نێونەتەوەییەکان (بەناوی «ھێڵی شین») لە باشووری [[لوبنان]] کشانەوە. لە مانگی ئابی ٢٠٠٥ ئیسرائیل «ھێڵی سەوز»ی دەوروبەری [[کەرتی غەززە]]ی وەک سنووری خۆی ڕاگەیاند. دەوڵەتی ئیسرائیل دەکەوێتە کیشوەری [[ئاسیا]] لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و ھاوسنوورە لەگەڵ [[دەریای ناوین]]. لە ڕووی جوگرافییەوە ئیسرائیل وڵاتێکی بچووکە کە ڕووبەرەکەی نزیکەی ڕووبەری [[پارێزگای سلێمانی]]یە، و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٩.٧ ملیۆن کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://hulul.el-jeel.com/200412/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە تا ئێستا، ئیسرائیل لایەنێک بووە لە ململانێکانی ناوچەکە، بەتایبەتی لەگەڵ میسر، سووریا، لوبنان، ئوردن و فەلەستینییەکان. == حکوومەت و سیاسەت == === پایتەخت === [[پەڕگە:Jerusalem, old city, historical religious sights, القدس البلده القديمه 34.jpg|وێنۆک|[[ئورشەلیم]]، پایتەختی ئیسرائیل]] [[قودس|ئورشەلیم]] پایتەختی وڵاتی ئیسرائیلە <ref>https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/2025/12/presidential-message-on-the-eighth-anniversary-of-recognizing-jerusalem-as-the-capital-of-the-state-of-israel/</ref> بەپێی یاسای «بنەڕەتی ئورشەلیم، پایتەختی ئیسرائیل»ە، کە لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن کنێسێتەوە پەسەندکرا، گەورەترین شاری ئیسرائیل شاری [[تێل ئەڤیڤ]]ە کە شاریکە دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوین| دەریای سپی ناوەڕاست]]؛ بەڵام پایتەختی وڵاتی ئیسرائیل شارێکی زۆر چڕە لەڕووی ژمارەی [[سەرژمێری|دانیشتووان]] و [[تەلارسازی|تەلارسازییەوە]]یەوە ھەندێک کونسوڵخانەی وڵاتانی وەک [[ئەمریکا]] و [[بەریتانیا]] و [[فەڕەنسا]] و ئەوانی تر لە [[قودس|ئورشەلیم]] ھەڵکەوتوون و ھەندێکی تریان لە [[تێل ئەڤیڤ]]. [[پەڕگە:Israel - Tel Aviv Beach 001.JPG|وێنۆک|510x510پیکسڵ|شاری [[تێل ئەڤیڤ]]، گەورەترین شاری ئیسرائیل]] === بنەمای یاسا === [[پەڕگە:PikiWiki_Israel_7260_Knesset-Room.jpg|وێنۆک|چەپ|[[کنێسێت]]]] [[کنێسێت]] [[پەرلەمان|پەرلەمانی ئیسرائیلە]]،<ref>https://www.gov.il/en/departments/knesset/govil-landing-page</ref> بەڵام ئیسرائیل دەستووری فەرمی پەسەند نەکردووە. سەرباری ئەوەی کە بەیاننامەی دەوڵەت داوای پەسەندکردنی [[دەستوور]]ێک بوو کە لە ڕێکەوتی ١ی ئابی ١٩٤٨ درەنگتر نەبێت، و سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی حکوومەتی کاتی بەناوی [[دەیڤید بن گوریۆن]]، فەرمانێکی دەرکرد کە بەردەوامی ڕەوایی یاساکانی ژێرفەرمانی بەریتانیا بوونی ھەبێت بە شێوەیەک کە ناکۆک نەبێت لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییەی کە لە ئەنجامی دامەزراندنی دەوڵەت و دەستنیشانکردنی ئەنجومەنی دامەزرێنەری ھەڵبژێردراو وەک دەزگایەک کە دامەزراندنی دەستوور و پەسەندکردنی پێسپێردراوە، بەڵام ئەم ئەرکە بەردەوام بوو لە گواستنەوە بۆ بەشەکانی دیکە، و سەرەڕای پێشبینی ئەوەی کە ئەم یەکلاکردنەوە و یەکلاکردنەوەکانی دواتر دەستبەجێ یان کاتی دەبن، بەڵام فەرمانی پێشوو لەگەڵ ھەموارکردنە جیاکراوەکانی لە «فەرمانی بنەماکانی حوکمرانی و یاسا»دا دەمینێتەوە کە لەلایەن ئەنجومەنی کاتی دەوڵەتەوە لە ١٩ی ئایاری ١٩٤٨ دەرچووە و تا ئێستا ماوەتەوە.<ref>https://www.nytimes.com/2024/01/01/world/middleeast/israel-supreme-court-netanyahu.html</ref> بەڵام [[کنێسێت]]، واتە پەرلەمانی ئیسرائیل، «یاسا بنەڕەتییەکان»ی وەک ئامرازی دادوەری جێگر بۆ [[دەستوور]] دەرکرد، کە کردەوەی دەسەڵاتداران و [[مافی مرۆڤ]] لە ھەندێک بواردا ڕێکدەخات، بەڵام نەبوونی دەستوورێکی تەواو و ڕوونکردنەوەی ئەولەوییەتەکانی یاسا بنەڕەتییەکان بەسەر یاسا ئاساییەکاندا ھاووڵاتیان و دامەزراوەکان ناچار دەکات ڕووبکەنە دادگای باڵا، بۆ لێکدانەوەی سیستمی یاسایی لە زۆرێک لە حاڵەتە ناڕوونەکاندا، ئەمەش وا دەکات پێگەی دادگای باڵا بەھێزتر بێت زیاتر لەوەی لە وڵاتانی دیکەدا پەسەندکراوە.<ref>https://www.reuters.com/world/middle-east/netanyahu-judicial-overhaul-faces-showdown-israeli-supreme-court-2023-08-02/</ref> === دامودەزگاکانی حوکمڕانی === [[پەڕگە:Menora-virun-der-Knesset--w.jpg|وێنۆک|چەپ|مێنۆرای حەوتی کە [[مووسا]] لە چادرەکە و پاشان لە [[پەرستگای سولەیمان]] لەبەردەم [[کنێسێت]]ی ئیسرائیلدا داینا]] ئیسرائیل خۆی وەک دیموکراسییەکی پەرلەمانی فرە حیزبی پێناسە دەکات کە ھاوشێوەی دیموکراسیەکانی [[ئەورووپای ناوەڕاست]]ە. واتا دامودەزگای ناوەندی پەرلەمانە، کە ڕۆڵی ئەنجوومەنی یاسادانان دەبینێت، ھەروەھا ئەندامەکانی حکوومەت و سەرۆکی دەوڵەت ھەڵدەبژێرن و چاودێری کاری دامودەزگاکانی حکوومەت دەکەن. پەرلەمانی ئیسرائیل پێی دەوترێت «کنێسێت» (بە واتای «کۆکەرەوە»). ھەموو ئەو ھاووڵاتیانەی تەمەنیان ١٨ ساڵ یان زیاترە و لە سنووری ساڵی ١٩٤٨ی ئیسرائیل و [[بەرزایییەکانی جۆلان|کەرتی جۆلان]] و لە شوێنە نیشتەجێبوونەکانی [[کەناری ڕۆژاوای ڕووباری ئوردن|کەرتی ڕۆژاوا]] نیشتەجێن، مافی دەنگدانیان بە [[کنێسێت]] ھەیە، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٧ەوە تا ئەمڕۆ نە دانیشتووی کەرتی ڕۆژاوا و نە دانیشتووی کەرتی [[غەززە]] مافی دەنگدانیان نەماوە لە کنێسێت. دوای ھەڵبژاردنە گشتییەکان، ئەندامانی کنێسێتی نوێ، لەنێو ئەندامان سەرۆکی حکوومەتی نوێ ھەڵدەبژێرن و ماوەیەکی دیاریکراوی پێدەبەخشن بۆ پێکھێنانی حکوومەتەکەی، دواتر ئەندامانی کنێسێت حکوومەت بەو شێوەیە پەسەند دەکەن کە سەرۆکە ھەڵبژێردراوەکەی پێشنیاری کردووە. ھەندێک لایەن ئیسرائیل بەم شێوەیە پۆلێن دەکەن کە لە پێشەنگی سیستمی [[دیموکراسی]] لە ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]دایە.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israeli_system_of_government</ref> == ئەو وڵاتە عەرەبییانەی دانیان بە دەوڵەتی ئیسرائیلدا ناوە == * {{ئاڵا|میسر}} * {{ئاڵا|ئوردن}} * {{ئاڵا|مۆریتانیا}} * {{ئاڵا|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}}<ref>https://www.dw.com/en/israel-and-uae-how-nominal-enemies-became-allies/a-60614394</ref> * {{ئاڵا|بەحرەین}}<ref>https://www.dw.com/ar/%D8%AF%D9%88%D9%84-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D9%82%D8%AF-%D8%AA%D8%AA%D8%AC%D9%87-%D9%86%D8%AD%D9%88-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%B9-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%82%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7-%D9%85%D8%B9-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84/a-54901490</ref> * {{ئاڵا|سوودان}} * {{ئاڵا|مەغریب}}<ref>https://www.voronoiapp.com/geopolitics/Mapped-Recognition-of-Israel-by-Country-296</ref> == ئابووریی == === گەشتیاری === گەشتیاری یەکێکە لەو ھۆیانەی کە پەرەی بە ئابووری ووڵاتی ئیسرائیل داوە، یەکێک لەو ھۆکارانەی کە گەشتیاران ڕووی تێدەکەن بوونی شوێنەوارە پیرۆزەکانی ھەرسێ ئاینیی [[جوویەتی|جوو]] و [[ئیسلام]] و [[مەسیحییەت|مەسیحی]]، و ڕەخساندنی تایبەت لەلایەن کەرتی تایبەتی وڵات لە خزمەتگوزاری ھۆتێل و شوێنی حەسانەوەو و چێشتخانە، لەساڵی ٢٠٠٩ دا ئیسرائیل سەروو ٢٫٧ میلیۆن گەشتیاری ھەبووە. == دانیشتووان == بەپێی ئاماری ساڵی [[٢٠٢٣]] ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ئیسرائیل ٩.٧ ملیۆن کەس دەبێت کە دەکاتە ٠٫١١ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٠٫١ ساڵە. ھەروەھا ٩٢ لە سەدی دانیشتووانی وڵاتەکە لە شارەکان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> و [[کوردە جووەکانی ئیسرائیل|کوردی جوو]] نزیکەی ٣٥٠،٠٠٠–٥٠٠ ھەزار کەس دەخەملێنرێت. == ئایین == {{bar box | title=ئایینەکان لە ئیسرائیل (ئاماری ٢٠٢٠)<ref>https://fanack.com/ar/israel/population-of-israel/</ref> | titlebar=#ddd | left1='''ئایینەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|[[جوولەکایەتی|جوویەتی]]|gray|٧٣٫٩}} {{bar percent|[[ئیسلام]]|green|٢١٫١}} {{bar percent|[[مەسیحییەت]] و ھی دیکە|blue|٥}}}} == کولتوور == [[پەڕگە:Bar_Mitzvah_a_Jewish_culture.jpg|وێنۆک|چەپ|کولتووری جووکان لە ئیسرائیل]] کولتووری ھەمەچەشنی ئیسرائیل لە فرەچەشنی دانیشتووانەکەیەوە سەرچاوە دەگرێت. جووکانی کۆمەڵگە بڵاوەبووەکان لە سەرانسەری جیھاندا نەریتە کولتووری و ئایینییەکانیان لەگەڵ خۆیان ھێنایەوە. کاریگەرییەکانی [[عەرەب]] لە زۆرێک لە بوارە کولتوورییەکانیاندا بوونیان ھەیە، وەک [[تەلارسازی]]، [[مۆسیقا]] و چێشتلێنان. ئیسرائیل تاکە وڵاتە لە جیھاندا کە تێیدا [[ڕۆژژمێری عیبری]] بەکاردێت. ڕۆژانی کارکردن و پشووی خوێندنگەکانی جووکان بەپێی پشووەکانی جووکان دیاری دەکرێن و ڕۆژی فەرمی پشوودان لە وڵاتەکەدا [[شەممە]]یە؛ یان شەممەی جووەکان.<ref>https://web.archive.org/web/20181212143120/https://www.hse.ru/en/news/28331917.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://books.google.com/books/about/From_the_Arab_Other_to_the_Israeli_Self.html?hl=ar&id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107225017/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFA+Publications/Photo+exhibits/Encounters-+The+Vernacular+Paradox+of+Israeli+Arch-+Intro.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150710000905/http://www.israel21c.org/culture/israeli-palestinian-and-jordanian-djs-create-bridge-for-peace/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181012134956/http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern%20History/Israel%20at%2050/The%20International%20Israeli%20Table</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070814055003/http://www.mfa.gov.il/mfa/facts%20about%20israel/people/jewish%20festivals%20in%20israel</ref> === ئەدەبیات === ئەدەبیاتی ئیسرائیلی بە پلەی یەکەم [[شیعر]] و نووسراوەیە کە بە زمانی [[عیبری]] نووسراوە، ئەمەش وەک بەشێک لە ڕێنێسانسی زمانی عیبری وەک زمانێکی ئاخاوتن لە ناوەڕاستی [[سەدەی نۆزدەھەم]]ەوە، ھەرچەندە کۆمەڵێکی بچووکی ئەدەبیات بە زمانەکانی دیکە، وەک [[ئینگلیزی]] چاپ کراوە. بەپێی یاسا، دوو چاپی سەرجەم ئەو بڵاوکراوانەی لە ئیسرائیل بڵاودەکرێنەوە، دەبێت لە پەرتووکخانەی نیشتمانی ئیسرائیل لە زانکۆی عیبری [[ئورشەلیم]] دابنرێت. لە ساڵی ٢٠٠١ یاساکە ھەمووارکرایەوە و تۆمارە دەنگی و ڤیدیۆییەکان و ھی دیکەی ناچاپکراو لەخۆبگرێت. لە ساڵی ٢٠١٦دا ٨٩٪ی ئەو ٧٣٠٠ پەرتووکەی کە گواستراونەتەوە بۆ پەرتووکخانەکە، بە زمانی عیبری بوون. ئەبراھام مابۆ بە یەکەم نووسەر دادەنرێت کە سەرکەوتنی گەورەی بەدەستھێناوە بەھۆی [[ڕۆمان]]ەکەیەوە کە بە زمانی عیبری نووسیوویەتی لە ساڵی ١٨٥٣ بوو، ھەروەھا ڕێنێسانسی عیبری قەرزاری ئەلیزەر بن یەھودایە، کە بەشدارییەکی زۆری لە زمانی عیبریدا کردووە و بەشدارییەکی زۆری کردووە لە دەوڵەمەندکردنی زمانی عیبری، وایکردووە ببێتە زمانێکی ئاخاوتن و نووسین بۆ مەبەستی تر جگە لە دەقە پیرۆزەکان و لێکۆڵینەوە لە [[تەورات]].<ref>https://archive.today/2012.05.29-153016/http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190115125821/http://web.nli.org.il/sites/NLI/English/library/depositing/statistics/Pages/lgd-statistics-2016.aspx</ref> لە ساڵی ١٩٦٦ [[شموئێل یووسف عەگنۆن|شموێل یووسف ئاگنۆن]] خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبیاتی لەگەڵ نووسەری ئەڵمانی-جوو نێلی ساکس ھاوبەش کرد. لە ناو [[شاعیر]]ە ھەرە دیارەکانی ئیسرائیلدا یەھودا ئەمیچای، ناتان ئاڵتەرمان، لیا گۆڵدبێرگ و ڕیتچێڵ بلوستاین بوون. ڕۆماننووسانی ھاوچەرخی ئیسرائیلی بەناوبانگی [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیی]] بریتین لە ئەمۆس ئۆز، ئیتگار کێرت و دەیڤید گڕۆسمان. نووسەر سەید قاشوو لە عەرەبی ٤٨ە کە لە ئاستی نێونەتەوەیییشدا ناسراوە. ھەروەھا ئیسرائیل نیشتمانی سیاسەتوان و نووسەر ئیمیل حەبیبی بووە، کۆمەڵێک ڕۆمانی نووسیوە، لەوانە «ڕاستییە سەیرەکان لە دیارنەمانی سەعید ئەبی نەحسی مووتەشائیل» و نووسراوی تر، و خەڵاتی ئیسرائیلی بەدەستھێنا بۆ [[وێژەی عەرەبی|ئەدەبیاتی عەرەبی]].<ref>https://web.archive.org/web/20180702150907/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1966/index.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150217200929/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/250792/Emile-Habibi</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190718233153/http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/PrasIsrael/Tashmag/Tashnab_Tashmag_Rikuz.htm?DictionaryKey=Tashnab</ref> ===مۆسیقا و سەما=== [[پەڕگە:Israel_Philharmonic_Orchestra.jpg|وێنۆک|چەپ|ئۆرکێسترای ئیسرائیل کە لەلایەن زووبین میھتا بەڕێوەدەبرێت]] مۆسیقای ئیسرائیل کاریگەرییە مۆسیقییەکانی ھەموو جیھان لەخۆدەگرێت؛ مۆسیقای ڕۆژھەڵاتی و سێفاردی، ئاوازی حەسیدی، مۆسیقای یۆنانی، جاز و پۆپ ڕۆک بەشێکن لە دیمەنی مۆسیقا. لەنێو ئۆرکێسترا ئیسرائیلییە بەناوبانگەکانی جیھان ئۆرکێسترای ئیسرائیل ھەیە کە زیاتر لە حەفتا ساڵە کۆنسێرت پێشکەش دەکات و ئەمڕۆ ساڵانە زیاتر لە دوو سەد کۆنسێرت پێشکەش دەکات. ئیسحاق پێرلمان، پینچاس تسوکەرمان و عووفرا حازە ھەموویان مۆسیقاژەنی بەناوبانگی نێونەتەوەیین و لە ئیسرائیل لەدایکبوون. ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٧٣ەوە نزیکەی ھەموو ساڵێک بەشداری پێشبڕکێی گۆرانی ئەورووپی دەکات و چوار جار سەرکەوتنی بەدەستھێناوە و دووجاریش میوانداری ئاھەنگەکەی کردووە. زۆرێک لە فێستیڤاڵەکانی مۆسیقا و گۆرانی لە ئیسرائیل بەڕێوەدەچن، وەک فێستیڤاڵی دەریای سوور بۆ جاز کە لە ساڵی ١٩٨٧ەوە ساڵانە لە ئیلات بەڕێوەدەچێت، گۆرانییە فۆلکلۆرییە تەوراتییەکانی وڵاتەکە کە بە «گۆرانییەکانی خاکی ئیسرائیل» ناسراون، لەگەڵ باسکردنی ئەزموون و پێشەنگییەکانی بنیاتنانی نیشتمانی جووکان.<ref>Broughton, Ellingham & Trillo 1999، صفحات 365–369</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120210070052/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/israel_36</ref><ref> Ben-Sasson 1985، صفحة 1095</ref><ref>https://web.archive.org/web/20210501081613/https://archive.org/details/whosemastersvoic0000unse</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070206190159/http://www.mfa.gov.il/MFA/Israel+beyond+politics/Israel+Philharmonic+Orchestra+celebrates+70th+anniversary+5-Feb-2007.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170411163728/http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=18</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170129130750/http://www.eurovision.tv/page/history/year</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120312202659/http://www.redseajazzeilat.com/en/about/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120103145812/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/genre/content.genre/israeli_folk_735/en_US</ref> === سینەما و شانۆ === ١٠ فیلمی ئیسرائیلی لە سەرەتای دامەزراندنی ئیسرائیلەوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار پاڵێوراون بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی. فیلمی عەجەمی ساڵی ٢٠٠٩ سێیەمین پاڵێوراوی لەسەریەک بوو بۆ فیلمێکی ئیسرائیلی. دەرھێنەرانی فەلەستینی-ئیسرائیلی کۆمەڵێک فیلمیان دروست کردووە کە باس لە ململانێی عەرەب و ئیسرائیل و دۆخی فەلەستینییەکانی ناو ئیسرائیل دەکەن، وەک فیلمەکانی محەممەد بەکری ٢٠٠٢: «جەنین و جەنین و بووکە سوورییەکە».<ref>https://web.archive.org/web/20130117112056/http://www.jpost.com/ArtsAndCulture/Entertainment/Article.aspx?id=167582</ref> ئیسرائیل بە درێژەدان بە نەریتی شانۆیی بەھێزی شانۆی یدیشی لە [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات]]، دیمەنێکی شانۆیی زیندوو دەپارێزێت. شانۆی حەبیمە لە ساڵی ١٩١٨ لە تەلئەبیب دامەزراوە و کۆنترین کۆمپانیای شانۆ و ڕێپەرتۆری نیشتمانییە لە ئیسرائیل.<ref>https://web.archive.org/web/20191211013717/https://www.habima.co.il/</ref> [[پەڕگە:Haredi_Judaism.jpg|وێنۆک|چەپ|گەنجانی ھاریدی بە جلوبەرگی نەریتییەوە سەیری خشتەی ڕیکلامەکان دەکەن لە [[ئورشەلیم]]]] === میدیا === ڕاپۆرتی ساڵانەی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ماڵی ئازادییەوە (Freedom House) بڵاوکراوەتەوە، ئیسرائیلی وەک وڵاتێکی ئازاد لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و [[باکووری ئەفریقا]] ڕیزبەندی کردووە، ھەروەھا لە پلەی ٦٤ی جیھاندا ھاتووە. لە پێوەرەکانی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ڕۆژنامەنووسانی بێ سنوورەوە دەرچووە، ئیسرائیل لە ڕیزبەندی ٩١ی وڵاتدا بووە لە کۆی ١٨٠ وڵات، ھەروەھا لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوین و باکووری ئەفریقا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە. لە میدیای ئیسرائیلدا زیاتر لە ١٠ زمانی جیاواز ھەیە و زمانی عیبری باڵادەستە. ڕۆژنامەگەری بە زمانی [[عەرەبی]] پێداویستییەکانی ھاووڵاتیانی عەرەبی ئیسرائیل دابین دەکات، لەگەڵ گەیشتن بەو ناوچانەی کە لەلایەن دەسەڵاتی نیشتمانیی [[دەوڵەتی فەلەستین|فەلەستین]]ەوە بەڕێوەدەبرێن. لە ماوەی ساڵانی ھەشتا و نەوەدەکاندا، چاپەمەنی ئیسرائیل پرۆسەیەکی گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا ھات، چونکە میدیاکان وردە وردە ھاتنە ژێر کۆنترۆڵی ژمارەیەکی سنووردار لە ڕێکخراوەکانەوە، لەکاتێکدا ئەو ڕۆژنامانەی کە لەلایەن لایەنە سیاسییەکانەوە بڵاودەکرانەوە، دەستیان بە نەمان کرد. ئەمڕۆ لە تەلئەبیب سێ کۆمەڵەی گەورە و خاوەندارێتی تایبەت بەسەر میدیای گشتی ئیسرائیلدا زاڵن.<ref>https://web.archive.org/web/20190808014941/https://freedomhouse.org/sites/default/files/FOTP_2017_booklet_FINAL_April28.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190816203659/https://rsf.org/en/ranking</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170509085059/http://www.iba.org.il/world/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190507163600/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/culture/pages/the%20printed%20media-%20israel-s%20newspapers.aspx</ref> === مۆزەخانەکان === [[پەڕگە:Billy_Rose_Art_Garden_(14755133799).jpg|وێنۆک|چەپ|بینای دەفری کتێب لە مۆزەخانەی ئیسرائیل، کە نووسراوەکانی [[دەریای مردوو]]ی تێدایە]] مۆزەخانەی ئیسرائیل لە [[ئورشەلیم]] یەکێکە لە گرنگترین دامەزراوە ڕۆشنبیرییەکانی ئیسرائیل و دەستنووسەکانی دەریای مردووی تێدایە، لەگەڵ کۆمەڵەیەکی بەرفراوان لە کەلوپەلی کۆنی جووکان و ھونەری ئەورووپی. مۆزەخانەی یاد ڤاشێمی نیشتمانی بۆ یادکردنەوەی [[ھۆلۆکۆست]]، [[ئەرشیف]]ی ناوەندی جیھانە بۆ زانیارییە پەیوەندیدارەکان بە ھۆلۆکۆستەوە. مۆزەخانەی گەلی [[جوولەکە|جوو]] لە ماڵی تەفشی لە زانکۆی [[تەلئەبیب]] مۆزەخانەیەکی کارلێککارانەیە کە تایبەتە بە مێژووی کۆمەڵگە جووکان لە سەرانسەری جیھان. جگە لە مۆزەخانە گەورەکان لە شارە گەورەکاندا، لە زۆرێک لە شار و کیبوتزیمەکاندا شوێنی ھونەری کوالێتی بەرز ھەیە. میشکان لۆمانۆت لە کیبوتز عەین ھاروود مەھاد گەورەترین مۆزەخانەی ھونەرییە لە باکووری وڵات.<ref>https://web.archive.org/web/20130302154234/http://www.english.imjnet.org.il/page_1465?c0=14896&bsp=14393</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070709044752/https://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html</ref><ref>http://www1.yadvashem.org/yv/en/about/index.asp</ref> ئیسرائیل زۆرترین مۆزەخانەی ھەیە بۆ ھەر تاکێک لە جیھاندا. ھەروەھا چەندین مۆزەخانەی ئیسرائیل تایبەتن بە کولتووری ئیسلامی، لەوانە مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر و پەیمانگەی ئێڵ مایر بۆ ھونەری ئیسلامی کە ھەردووکیان لە [[ئورشەلیم]]ن. مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر تایبەتمەندە بە شوێنەوارناسیی سەردەمی [[عوسمانییەکان]] و مێژووی دیکەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]. ھەروەھا شوێنی یەکەمین کەللەسەری بەردبووە کە لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]] دۆزرایەوە. کۆمەڵێک لە کەللەسەرەکە لە مۆزەخانەی ئیسرائیل نمایشکراوە.<ref>https://web.archive.org/web/20140625091036/http://bh.org.il/about-us.aspx</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171107024929/https://www.haaretz.com/israel-news/travel/mishkan-leomanut-1.242533</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170629144146/http://travel.cnn.com/best-israel-museums-361281/</ref><ref>https://books.google.com/books?id=4Z0YrPfeHa8C</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161227024455/http://www.imj.org.il/imagine/galleries/viewItemE.asp?case=1&itemNum=359979</ref> === چێشتخانە === [[پەڕگە:Food_in_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|قاپێک کە بریتییە لە فەلافل و حوومووس و پەتاتەی سوورکراوە و زەڵاتەی ئیسرائیلی]] خواردنی ئیسرائیل خواردنە ناوخۆییەکان و ھەروەھا خواردنی جووەکان لەخۆدەگرێت کە لەلایەن کۆچبەرە جووەکانەوە ھێنراونەتە وڵاتەکە. لە دروستکردنی دەوڵەتەوە لە ساڵی ١٩٤٨ و بە تایبەتی لە کۆتاییەکانی حەفتاکاندا، چێشتخانەی فیووژنی ئیسرائیل پەرەی سەندووە. چێشتخانەی ئیسرائیل توخمەکانی شێوازی چێشتلێنانەکانی میزراھی، سێفاردی و ئەشکەنازی ھەیە. ھەروەھا زۆرێک لەو خواردنانە لەخۆدەگرێت کە بە شێوەیەکی نەریتی لە خواردنەکانی [[شام]]، عەرەب، ڕۆژھەڵاتی ناوین و [[دەریای ناوین]]دا دەخورێن، وەک فەلافل، حوومووس، شەکشووکە، کووسکووس و زەعتەر. ھەروەھا شنیتزل، [[پیتزا]]، [[ھەمبەرگر|ھەمبەرگەر]]، پەتاتەی سوورکراوە، [[برنج]] و زەڵاتە خواردنی بەناوبانگی ئیسرائیلن.<ref>https://books.google.com/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119</ref><ref>https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3850942,00.html</ref><ref>Gur, The Book of New Israeli Food, pg. 11</ref> نزیکەی نیوەی دانیشتووانی جووکانی ئیسرائیل کشرووت لە ماڵەکانیان دەپارێزن. چێشتخانەکانی کشرووت، ھەرچەندە لە ساڵانی شەستەکاندا دەگمەن بوون، بەڵام تا ساڵی ٢٠١٥ نزیکەی ٢٥٪ی ھەموو چێشتخانەکان پێکدەھێنن، ئەمەش ڕەنگە ڕەنگدانەوەی بەھا عەلمانییەکانی ئەو کەسانە بێت کە کشرووت ناخۆن. چێشتخانەکانی ھۆتێلەکان زیاتر خواردنی کشرووت پێشکەش دەکەن. بازاڕی فرۆشتنی تاکەکەسی بە شێوەیەکی نەریتی لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، بەڵام بە خێرایی و بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش گەشەی کرد دوای ھاتنی کۆچبەرانی وڵاتانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ی پێشوو لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکاندا. لەگەڵ ئەو ماسییانەی کە لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، [[کەروێشک]] و نەعامە، گۆشتی [[بەراز]] لە ئیسرائیل زۆر بەرھەمدەھێنرێت و دەخورێت، سەرەڕای سنووردارکردنەکان لەلایەن ھەردوو ئایینی [[جوولەکایەتی|جوو]] و [[ئیسلام]]ەوە.<ref>https://books.google.com/books/about/American_Israelis.html?hl=ar&id=CG-WQZDJdo8C#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://books.google.com/books/about/Food_for_Thought.html?hl=ar&id=FYXlAgAAQBAJ#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107171630/https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA233</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181215123309/http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2012/08/israel_s_pork_problem_and_what_it_means_for_the_country_s_christian_arabs_.single.html</ref> === وەرزش === [[پەڕگە:88750_sports_in_israel_PikiWiki_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|کۆمەڵێک جوو یاری دەکەن (١٩٣٥–١٩٣٦)]] زۆرێک لە وەرزشەکان لە ئیسرائیل بەربڵاون، بەناوبانگترینیان [[تۆپی پێ]] و [[تۆپی باسکە]]یە، ١٢ تیپ کێبڕکێی جامی [[پریمەرلیگ]] دەکەن، بەناوبانگترینیان مەکابی حەیفا و بەیتاری قودس، ئیسرائیل بەشداری لە خولی یانە پاڵەوانەکانی [[ئەورووپا]] دەکات بۆ تۆپی پێ، ھەروەھا بۆ جامی باسکەی ئەورووپاش، ھەڵبژاردەی ئیسرائیل بەشداری دەکات و ھەردوو خولی ژنان و پیاوان لەم پاڵەوانێتییەدا ھەیە. جگە لە تۆپی باسکە و تۆپی پێ، زۆرێک لە وەرزشە بەناوبانگەکان لە ئیسرائیل ئەنجام دەدرێن، لەوانە [[تێنس]]، [[تۆپی دەست]]، و [[بالە|تۆپی بالە]]، ھەروەھا وەرزشی کەنار دەریا و ماراسۆنەکان، وەک ماراسۆنی ساڵانەی تیبیریاس، جگە لە وەرزشە مۆدێرنەکانی وەک بیسبۆڵ، [[تۆپی پێی ئەمریکی]]، و [[کریکێت]]، لەگەڵ باسکردنی [[وەرزشی شەڕکردن]] و ھی دیکە. ئیسرائیل لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردووەوە بەشداری یارییە ئۆڵۆمپیەکان کردووە، ھەروەھا ئیسرائیل میوانداری جووکانی خۆی دەکرد لەم پاڵەوانێتییەدا، کە بە مەکابیا ناسراوە، کە لە ساڵی ١٩٣٢ەوە ھەر ٤ ساڵ جارێک بەڕێوەدەچێت، فەلەستینییەکان فێستیڤاڵی مەکابیایان بە ڕەگەزپەرستی دانا، کە لە ساڵی ١٩٣٢ بەڕێوەچوو، چونکە بەڕای ئەوان ئامانجی ئەوە بووە کە [[عەرەب]]ە فەلەستینییەکان پەراوێز بخات و جووکان لە گۆڕەپانی وەرزشدا باڵادەست بکات بەبێ ئەوەی دانیشتووانی عەرەب بتوانن بەشداری بکەن.<ref>https://web.archive.org/web/20140409080736/http://www.thaqafa.org/Main/default.aspx?xyz=BOgLkxlDHteZpYqykRlUuI1kx/VDUOFosYKgFxmv1dyNMmXxBa+v9/W27KprXF82yuArZvAEM/TglrMe4IXyGsJO7fPW6Ub3PNX0LBeFiUjawcA/k1isisN/N/N9bFpHoALbPfiq0DI=</ref> لەیاریزانە ناودارەکانی تۆپی پێ لە پێشوو تا ئێستا [[یووسی بنعیوون]] کە لە یانەکانی خوولی ئینگلیزی [[لیڤەرپوول]] و [[چێلسی]] یاری کردووە. و لە یانە بەناوبانگە وەرزشیە کانیان ماکابی تەلئەبیب و ماکابی حەیفا کە ئەو دوویانەیە چەند جارێک بەشداریان لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا لە یاری تۆپی پێ و باسکە کردووە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{ووڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|ئیسرائیل|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{پۆلی کۆمنز|Israel}} [[پۆل:ئیسرائیل|*]] [[پۆل:شام]] [[پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:کۆمارەکان]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٨ لە ئیسرائیل]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو]] [[پۆل:ئەو وڵاتانەی کە دانپێدانانیان پێنەدراوە یان دانپێدانانیان سنووردارە]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨]] [[پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژهەڵات]] [[پۆل:ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] pbolr52244vvtjff1kv0rz2z7ok06fn 1589576 1589573 2026-06-11T07:59:12Z 1silent scientist 51740 1589576 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی_وڵات |ناو_خۆماڵی =יִשְׂרָאֵל{{ھن}}إسرائيل |ناو_فەرمی =دەوڵەتی ئیسرائیل |ناوی_باو =מְדִינַת יִשְׂרָאֵל |ئاڵا_وێنە =Flag of Israel.svg |نیشانی_نەتەوەیی_وێنە =Coat of arms of Israel.svg |دروژمی_نەتەوەیی = |سروودی_نیشتمانی ={{چینی ناوەند}}[[پەڕگە:Hatikvah instrumental.ogg]]{{کۆتایی}}{{ھن}}Hatikvah ('''הַתִּקְוָה''') |سروودی_پاشایی = |نەخشە_وێنە =LocationIsrael.svg |نەخشە_سەردێڕ = |پایتەخت = [[ئورشەلیم]] </small> |latd=31 |latm=47 |latNS=N |longd=35 |longm=13 |longEW=E |شار_گەورەترین = [[ئورشەلیم]] (قودس) |زمانەکان_فەرمی =[[زمانی عیبری|عیبری]] |زمانەکان_ناوچەیی = [[عەرەبی]] |جۆری_زمانەکان = |زمانەکان = |ڕەگەز_گرووپەکان =٧٣٫٩٪ [[جوو]]، ٢١٫١٪ [[عەرەب]]، ٥٪ ئەوانی دیکە |جۆری_دەسەڵات =[[پەرلەمان]]ی |پلەی_سەرۆک١ =[[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]] |ناوی_سەرۆک١ =[[ئایزک ھێرزۆگ]] |پلەی_سەرۆک٢ =[[سەرۆک وەزیران]] |ناوی_سەرۆک٢ =[[بێنیامین نێتانیاھوو]] <ref>https://www.gov.uk/government/news/pm-call-with-prime-minister-netanyahu-of-israel-8-october-2023#:~:text=The%20Prime%20Minister%20spoke%20to,attacks%20by%20Hamas%20against%20Israel.</ref><ref>https://www.jewishvirtuallibrary.org/prime-ministers-of-israel</ref> |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات =وەرگرتنی سەربەخۆیی |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات =سەربەخۆیی لە حووکمی [[بەریتانیا]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ =[[١٤ی ئایار]] [[١٩٤٨]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ = |پلە_ڕووبەر =١٥١ەم |area_km2 = 20,770{{\}}22,072 ([[List of countries and dependencies by area|153rd]]) |area_sq_mi = ٨٬٠١٩{{\}}٨٬٥٢٢ |مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتوان =9,517,181 |پلە_مەزەندەی_دانیشتوان =٩٥ەم |ساڵی_مەزەندەی_دانیشتوان =[[٢٠٢٥]] |سەرژمێریی_دانێشتوان = |ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = |چڕیی_دانیشتوان_ک.م.٤گۆش =٣٦٥٠٣ |پلە_چڕیی_دانیشتوان =٣٠ەم |دراو = [[شێکێل]] ₪ |کۆدی_دراو =ILS |کاتی_ناوچەیی =IST |قەرەبووی_کات =+٢ |لای_لێخوڕین =ڕاست |پاشگر_دۆمەین = [[.il]] |کۆدی_تەلەفوون =٩٧٢ }} '''ئیسرائیل''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: יִשְׂרָאֵל‎)، وڵاتێکە لە ناوچەی [[باشووری شام]] لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]]. لە باکوورەوە [[سنوورەکانی ئیسرائیل|ھاوسنوورە]] لەگەڵ [[لوبنان]]، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[سووریا]]، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئوردن]]، و لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]]. [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|کەناراوی ڕۆژاوای ئیسرائیل]] دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوەڕاست]]، لوتکەی باشووری دەگاتە [[دەریای سوور]]، و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە [[نزمترین خاڵی زەوی]] لە نزیک [[دەریای مردوو]] ھەیە. [[ئورشەلیم]] شوێنی حکوومەت و [[بارودۆخی ئورشەلیم|پایتەختی ڕاگەیەندراوە]]،<ref>Akram, Susan M., Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010. "International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace". Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future. This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967. To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."</ref> لە کاتێکدا [[تێل ئەڤیڤ]] [[گوش دان|گەورەترین ناوچەی شارنشین]] و [[ئابووریی ئیسرائیل|ناوەندی ئابووریی]] ئیسرائیلە. [[خاکی ئیسرائیل]]، کە بە [[فەلەستین]] یان [[خاکی پیرۆز]]یش ناودەبرێت، نیشتمانی کەنعانییە کۆنەکان و دواتریش شانشینەکانی [[ئیسرائیل و یەھوودای کۆن|ئیسرائیل و یەھوودا]] و [[ھەسمۆنیی یەھوودا]] بووە. دەکەوێتە نزیک [[ڕێڕەوی شام|ڕێڕەوی کیشوەرەکان]]، [[مێژووی دانیشتووانناسیی فەلەستین (ناوچە)|دانیشتووانناسییەکەی گۆڕا]] لەژێر ئیمپراتۆریەتە جۆراوجۆرەکاندا. [[دژەسامییەتیی ئەورووپی]] لە سەدەی ١٩دا پەرەی بە بزووتنەوەی [[زایۆنیزم|زایۆنیست]] دا بۆ [[نیشتمانی جوولەکە]]، کە پاڵپشتی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|بەریتانیا]]ی بەدەستھێنا بە [[ڕاگەیەندراوی بالفۆر]] لە ساڵی ١٩١٧. دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، بەریتانیا ناوچەکەی داگیرکرد و [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا]]ی دامەزراند. فەرمانڕەوایی بەریتانیا و [[ئالیا|کۆچی جوولەکەکان]] لە سەروبەندی [[ھۆلۆکۆست]]دا [[ململانێی نێوان پێکھاتەکان لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|گرژییەکانی نێوان عەرەب و جوولەکە]]ی چڕتر کردەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Morris |یەکەم= Benny |بەستەری نووسەر= Benny Morris|سەردێڕ= Righteous Victims: A History of the Zionist-Arab Conflict, 1881–2001 |بڵاوکەرەوە= Knopf |ساڵ= ١٩٩٩|edition= reprint |ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧٩-٧٤٤٧٥-٧|وتەگێڕانەوە= The fear of territorial displacement and dispossession was to be the chief motor of Arab antagonism to Zionism down to 1948 (and indeed after 1967 as well). |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕێکەوتی سەردان= ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20240322131219/https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} Also quoted, among many, by Mark M. Ayyash (2019). "Hermeneutics of Violence: A Four-Dimensional Conception". University of Toronto Press, p. [https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 195] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240322131220/https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 |date=22 March 2024 }}, {{ISBN|978-1-4875-0586-8}}. Accessed 22 March 2024.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Fildis |یەکەم١=Ayse |دوایین٢=Nisanci |یەکەم٢=Ensar |سەردێڕ=British Colonial Policy "Divide and Rule": Fanning Arab Rivalry in Palestine |ساڵ=٢٠١٩|journal=International Journal of Islamic and Civilizational Studies |بەرگ=٦|issue=1 |بڵاوکەرەوە=UTM Press |ناونیشان=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBritish_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240510121206/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%20filename=British_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کە پەرەی سەند بۆ [[جەنگی ناوخۆیی ١٩٤٧–١٩٤٨ لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|جەنگێکی ناوخۆیی]] دوای [[پلانی دابەشکردنی فەلەستین لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە|پلانی دابەشکردن]]ی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە ساڵی ١٩٤٧. ئیسرائیل [[ڕاگەیەندراوی سەربەخۆییی ئیسرائیل|سەربەخۆییی ڕای گەیاند]] کاتێک [[کۆتاییی دەسەڵاتی بەریتانیا بەسەر فەلەستین|دەسەڵاتی بەریتانیا کۆتایی ھات]] لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨، کە بەدوایدا [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|داگیرکارییەک]] لەلایەن [[جیھانی عەرەب|وڵاتانی عەرەبی]]یەوە ڕوویدا. [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەستی ١٩٤٩|ئاگربەستی ١٩٤٩]] ئیسرائیلی لە دەرەوەی پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان فراوانتر کرد،<ref name="Britannica">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Zionism {{!}} Definition, History, Examples, & Facts {{!}} Britannica |ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181225204632/https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە کاتێکدا ھیچ وڵاتێکی نوێی عەرەبی دروست نەکرا، و [[داگیرکردنی کەرتی غەززە لەلایەن کۆماری یەکگرتووی عەرەبییەوە|غەززە لەژێر کۆنترۆڵی میسر]] و [[لکاندنی کەناری ڕۆژاوا بە ئوردن|کەناری ڕۆژاوا لەلایەن ئوردنەوە فەرمانڕەوایی دەکرا]] مایەوە.<ref name="Britannica"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Meir-Glitzenstein |یەکەم١=Esther |ڕێکەوت=پاییزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel |journal=Israel Studies |بڵاوکەرەوە=Indiana University Press |بەرگ=٢٣|issue=3 |پەڕەکان=١١٤–١٢٢|doi=10.2979/israelstudies.23.3.15 |jstor=10.2979/israelstudies.23.3.15 |s2cid=150208821 |وتەگێڕانەوە=The mass immigration from Arab countries began in mid-1949 and included three communities that relocated to Israel almost in their entirety: 31,000 Jews from Libya, 50,000 from Yemen, and 125,000 from Iraq. Additional immigrants arrived from Egypt, Morocco, Tunisia, Turkey, Iran, India, and elsewhere. Within three years, the Jewish population of Israel doubled. The ethnic composition of the population shifted as well, as immigrants from Muslim counties and their offspring now comprised one third of the Jewish population—an unprecedented phenomenon in global immigration history. From 1952–60, Israel regulated and restricted immigration from Muslim countries with a selective immigration policy based on economic criteria, and sent these immigrants, most of whom were North African, to peripheral Israeli settlements. The selective immigration policy ended in 1961 when, following an agreement between Israel and Morocco, about 100,000 Jews immigrated to the State. From 1952–68 about 600,000 Jews arrived in Israel, three quarters of whom were from Arab countries and the remaining immigrants were largely from Eastern Europe. Today fewer than 30,000 remain in Muslim countries, mostly concentrated in Iran and Turkey.}}</ref>{{sfn|Fischbach|2008|p=26–27}} زۆربەی [[فەلەستینییەکان|عەرەبە فەلەستینییەکان]] لە کاتی [[نەکبە]]دا [[دەرکردن و ڕاکردنی فەلەستینییەکان لە ١٩٤٨|ڕایانکرد یان دەرکران]]، {{sfn|Slater|2020|pp=81–92, 350|ps=, "[p. 350] It is no longer a matter of serious dispute that in the 1947–48 period—beginning well before the Arab invasion in May 1948—some 700,000 to 750,000 Palestinians were expelled from or fled their villages and homes in Israel in fear of their lives—an entirely justifiable fear, in light of massacres carried out by Zionist forces."}}<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Ghanim |یەکەم١=Honaida |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٩|سەردێڕ=Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/40608203 |journal=[[International Journal of Politics, Culture, and Society]] |بەرگ=٢٢|پەڕەکان=٢٣–٣٩ [٢٥–٢٦]|doi=10.1007/s10767-009-9049-9 |jstor=40608203 |s2cid=144148068 |ژمارە=١|issn=0891-4486 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211106040944/https://www.jstor.org/stable/40608203 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |وتەگێڕانەوە=Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed. |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Cleveland |یەکەم١=William L. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CuHaDwaAQBAJ&pg=PT290 |سەردێڕ=A History of the Modern Middle East |دوایین٢=Bunton |یەکەم٢=Martin |ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٩٧٥١٣-٤|زمان=en |پەڕە=٢٧٠|وتەگێڕانەوە=Not only was there no Palestinian Arab state, but the vast majority of the Arab population in the territory that became Israel-over 700,000 people-had become refugees. The Arab flight from Palestine began during the intercommunal war and was at first the normal reaction of a civilian population to nearby fighting-a temporary evacuation from the zone of combat with plans to return once hostilities ceased. However, during spring and early summer 1948, the flight of the Palestinian Arabs was transformed into a permanent mass exodus. ...}}</ref> لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل. لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل.<ref name=":05">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Beker |یەکەم=Avi |ڕێکەوت=٢٠٠٥|سەردێڕ=The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/25834637 |journal=Jewish Political Studies Review |بەرگ=١٧| issue=3/4 |پەڕەکان=٣–١٩|jstor=25834637 |issn=0792-335X |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240109013108/https://www.jstor.org/stable/25834637 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dinstein |یەکەم=Yoram |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&dq=650000+%2872%25%29+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&pg=PA282 |سەردێڕ=Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) |ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٤٢٢٨٧-٢|پەڕە=٢٨٢|زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240521171644/https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&pg=PA282&lpg=PA282&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&source=bl&ots=F8PgTaUHaN&sig=ACfU3U0WsIDoJxluxSyPsNK60ypjp280-A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjnzt69mZ-GAxUiweYEHYlBh04ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=650000%20(72%25)%20of%20these%20Jews%20resettled%20in%20Israel.&f=false |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای [[جەنگی شەش ڕۆژە]]ی ١٩٦٧، ئیسرائیل کەناری ڕۆژاوا، غەززە و [[داگیرکردنی نیمچەدوورگەی سینا لەلایەن ئیسرائیلەوە|سینا]]ی میسری داگیرکرد، و [[لکاندنی قودسی ڕۆژھەڵات بە ئیسرائیل|قودسی ڕۆژھەڵات]] و [[یاسای بەرزایییەکانی جۆلان|بەرزایییەکانی جۆلان]]ی سووریای لکاند. پەیماننامەی ئاشتی لەگەڵ [[پەیماننامەی ئاشتیی میسر و ئیسرائیل|میسر]] لە ساڵی ١٩٧٩ (سینا لە ساڵی ١٩٨٢ گەڕێندرایەوە) و [[پەیماننامەی ئاشتیی ئیسرائیل و ئوردن|ئوردن]] لە ساڵی ١٩٩٤ واژوو کران. [[ڕێککەوتنی ئۆسلۆ ١|ڕێککەوتننامەکانی ئۆسلۆ]]ی ١٩٩٣ [[خۆبەڕێوەبەریی فەلەستینی]] سنوورداری لە [[کەناری ڕۆژاوا]] و [[کەرتی غەززە|غەززە]] ھێنایە ئاراوە، لە کاتێکدا [[ڕێککەوتننامەکانی ئیبراھیم]]ی ٢٠٢٠ پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتانی زیاتری عەرەبی [[ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی عەرەب و ئیسرائیل|ئاسایی کردەوە]]، بەڵام [[ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین]] بەردەوامە. [[یاسا بنەڕەتییەکانی ئیسرائیل]] [[کنێسێت]] وەک [[نوێنەرایەتیی ڕێژەیی|پەرلەمان]]ێکی ھەڵبژێردراو بە شێوەیەکی ڕێژەیی جێگیر دەکەن. ئەو [[کابینەی ئیسرائیل|حکوومەت]] پێکدەھێنێت، کە لەلایەن [[سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل|سەرۆک وەزیران]]ەوە سەرکردایەتی دەکرێت، و [[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]]ی تا ڕادەیەکی زۆر ڕێوڕەسمی ھەڵدەبژێرێت. ئیسرائیل خاوەنی یەکێک لە گەورەترین ئابوورییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Israel datasets |ناونیشان=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.imf.org}}</ref> [[پێڕستی وڵاتانی ئاسیا و ئۆقیانووسیا بەپێی پێوەری گەشەپێدانی مرۆیی|یەکێکە لە بەرزترین ئاستەکانی بژێوی لە ئاسیا]]، و لەسەر ئاستی جیھان لە ڕیزبەندی [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی|٢٥ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی]] و [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس|١٤ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|سەردێڕ=30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth |ناونیشان=https://finance.yahoo.com/news/30-wealthiest-countries-per-capita-111348314.html |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Yahoo Finance |زمان=en-US}}</ref> یەکێکە لە پێشکەوتووترین وڵاتانی جیھان لە ڕووی [[زانست و تەکنۆلۆژیا لە ئیسرائیل|پێشکەوتووی تەکنەلۆژییەوە]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Global Innovation Index (GII) |ناونیشان=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=global-innovation-index |زمان=en-US}}</ref> ئیسرائیل بەشێکی گەورەتری ئابوورییەکەی بۆ توێژینەوە و پەرەپێدان تەرخان دەکات [[پێڕستی وڵاتانی سەروەر بەپێی خەرجییەکانی توێژینەوە و پەرەپێدان|زیاتر لە ھەر دەوڵەتێکی دیکە]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |ناونیشان=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوت=٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=World Intellectual Property Organization |doi=10.34667/tind.46596 |ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٠٥-٣٤٣٢-٠|زمان=en |دوایین١=Dutta |یەکەم١=Soumitra |دوایین٢=Lanvin |یەکەم٢=Bruno |دوایین٣=Wunsch-Vincent |یەکەم٣=Sacha}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Getzoff |یەکەم=Marc |ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Most Technologically Advanced Countries In The World 2023 |ناونیشان=https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231108044803/https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Global Finance Magazine |زمان=en-US}}</ref> و وا بڕوادەکرێت کە [[ئیسرائیل و چەکی ناوەکی|خاوەنی چەکی ناوەکی بێت]]. تاکە وڵاتە کە خاوەنی زمانێکی فەرمیی [[بووژاندنەوەی زمانی عیبری|بووژاوە]] بێت، [[عیبریی مۆدێرن|عیبری]]، [[چاندی ئیسرائیل]] [[چاندی جوولەکە|دابونەریتە جوولەکەکان]] لەگەڵ کاریگەرییەکانی [[چاندی عەرەبی|عەرەب]] تێکەڵ دەکات. == مێژوو == ===پێش مێژوو=== [[شوێنی پێش مێژووی عوبەیدییە]] لە باکووری ئیسرائیل [[فراوانبوونی پێشوەختەی ھۆمینینەکان بۆ دەرەوەی ئەفریقا|بوونی مرۆڤە دێرینەکان]] نزیکەی ١.٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر نیشان دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Tchernov |یەکەم=Eitan |بەستەری نووسەر=Eitan Tchernov |ڕێکەوت=١٩٨٨|سەردێڕ=The Age of 'Ubeidiya Formation (Jordan Valley, Israel) and the Earliest Hominids in the Levant |journal=[[Paléorient]] |بەرگ=١٤|issue=2 |پەڕەکان=٦٣–٦٥| doi=10.3406/paleo.1988.4455}}</ref> دووەم کۆنترین بەڵگەی [[مرۆڤی لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرن|مرۆڤە لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرنەکان]] [[ڕەچەڵەکی ئەفریقیی دوایینی مرۆڤە مۆدێرنەکان|دەرەوەی ئەفریقا]] بەردبوویەکی تەمەن ٢٠٠،٠٠٠ ساڵەیە لە [[ئەشکەوتی میسلیا]] لەسەر کێوی کارمێل.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Wade |یەکەم=Lizzie |ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠١٩|سەردێڕ=Skull fragment from Greek cave suggests modern humans were in Europe more than 200,000 years ago |ناونیشان=https://www.science.org/content/article/skull-fragment-greek-cave-suggests-modern-humans-were-europe-more-200000-years-ago |journal=[[Science (journal)|Science]] |بڵاوکەرەوە=American Association for the Advancement of Science |doi=10.1126/science.aay6927 |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> [[کالچەری ناتوفی]] (١٠،٠٠٠ پێش زایین) ڕەنگە پەیوەندی بە [[زمانی پرۆتۆ-ئەفرۆئاسیایی]]یەوە ھەبێت<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Winfried Nöth |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Y4_It_sAuMYC&pg=PA293 |سەردێڕ=Origins of Semiosis: Sign Evolution in Nature and Culture |بڵاوکەرەوە=Walter de Gruyter |ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٣-١١-٠٨٧٧٥٠-٢|پەڕە=٢٩٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Roger Blench, Matthew Spriggs |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NUvnqjutFmoC&pg=PT70 |سەردێڕ=Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=٢٠٠٣|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-٨١٦٢٣-١|پەڕە=٧٠}}</ref> و بەھۆی وەرگرتنی [[نشینگەیی]] پێش [[سەرەتای کشتوکاڵ لە ڕۆژاوای ئاسیا|سەرھەڵدانی کشتوکاڵ]] و [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] بەرچاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hershkovitz |یەکەم١=Israel |بەستەری نووسەر١=Israel Hershkovitz |دوایین٢=Gopher |یەکەم٢=Avi |بەستەری نووسەر٢=Avi Gopher |ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|chapter=Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/225258426 |سەردێڕ=The Neolithic Demographic Transition and its Consequences |editor-last1=Bocquet-Appel | editor-first1=Jean-Pierre |editor-last2=Bar-Yosef |editor-first2=Ofer |editor-link2=Ofer Bar-Yosef |بڵاوکەرەوە=Springer Science+Business Media |پەڕە=٤٦٥|doi=10.1007/978-1-4020-8539-0_17 |ژپنک= ٩٧٨-١-٤٠٢٠-٨٥٣٨-٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> ===سەردەمەکانی بڕۆنز و ئاسن=== ئاماژە سەرەتایییەکان بۆ شارەکانی «[[کەنعان|کەنعانی]]» و دواتر [[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]] لە دەقە دێرینەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن|ڕۆژھەڵاتی نزیک]] و [[میسری کۆن|میسری]]دا (٢٠٠٠ پێش زایین) دەردەکەون؛ ئەم دانیشتووانە وەک [[شارە-دەوڵەت]]ە سەربەخۆکانی لەڕووی ڕامیارییەوە ڕێکخرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Canaanites |ناونیشان=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=obo |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230403082451/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Glassman |یەکەم=Ronald M. |سەردێڕ=The Political Structure of the Canaanite City-States: Monarchy and Merchant Oligarchy |ڕێکەوت=٢٠١٧|ناونیشان=https://doi.org/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ئیش=The Origins of Democracy in Tribes, City-States and Nation-States |پەڕەکان=٤٧٣–٤٧٧|editor-last=Glassman |editor-first=Ronald M. |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|شوێن=Cham |بڵاوکەرەوە=Springer International Publishing |زمان=en | doi=10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ژپنک=٩٧٨-٣-٣١٩-٥١٦٩٥-٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی نیسانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240429061941/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> لە ماوەی [[سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]] (١٥٥٠–١٢٠٠ پێش زایین)، بەشێکی زۆری کەنعان [[دەوڵەتی پاشکۆ]]کانی [[شانشینی نوێی میسر]]یان پێکھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Braunstein |یەکەم١=Susan L. |ساڵ=٢٠١١|سەردێڕ=The Meaning of Egyptian-Style Objects in the Late Bronze Cemeteries of Tell el-Far'ah (South) |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |بەرگ=٣٦٤|issue=364 |پەڕەکان=١–٣٦|doi=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |jstor=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |s2cid=164054005}}</ref> لە ئەنجامی [[داڕمانی سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]]، کەنعان کەوتە ناو پشێوییەوە و دەسەڵاتی میسری بەسەر ناوچەکەدا داڕما.<ref>Dever, William G. "Beyond the Texts", Society of Biblical Literature Press, 2017, pp. 89–93</ref><ref>S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", "The Biblical Archaeologist" (1987)</ref> وا بڕوا دەکرێت باپیرانی [[ئیسرائیلییەکان]] [[گەلە دێرینە سامی-ئاخێوەرەکان]] بووبێتن کە خەڵکی ڕەسەنی ئەم ناوچەیە بوون.<ref name="Miller1986">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Miller |یەکەم١=James Maxwell |ناونیشان=https://archive.org/details/historyofancient00mill |سەردێڕ=A History of Ancient Israel and Judah |دوایین٢=Hayes |یەکەم٢=John Haralson |بڵاوکەرەوە=Westminster John Knox Press |ساڵ=١٩٨٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٦٤-٢١٢٦٢-٩}}</ref>{{rp|78–79}} گێڕانەوە شوێنەوارییە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئیسرائیلییەکان و کالچەرەکەیان لە گەلانی کەنعانییەوە جیابوونەتەوە لە ڕێگەی پەرەپێدانی ئایینێکی جیاوازی [[تایبەتپەرستی|تایبەتپەرست]]—و دواتر [[یەکتاپەرستی|یەکتاپەرست]]—کە چەقی لەسەر [[یەھوە]] بوو.<ref>Rendsberg, Gary (2008). "Israel without the Bible". In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Gnuse |یەکەم١=Robert Karl |سەردێڕ=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel |ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Sheffield Academic Press Ltd |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٠٧٥-٦٥٧-٦|پەڕەکان=٢٨, ٣١}}</ref> ئەوان بە شێوەیەکی دێرینی [[زمانی عیبری|عیبری]] قسەیان دەکرد، کە بە [[عیبریی ئینجیلی]] ناسراوە.<ref>Steiner, Richard C. (1997), "Ancient Hebrew", in Hetzron, Robert (ed.), "The Semitic Languages", Routledge, pp. 145–173, {{ISBN|978-0-415-05767-7}}</ref> نزیکەی لە ھەمان کاتدا، [[فەلەستییەکان]] لە باشووری [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|دەشتی کەناراوەکان]] نیشتەجێ بوون.{{sfn|Killebrew|2005|p=230}}{{sfn|Shahin|2005|p=6}} [[File:Mesad Hashavyahu ostracon.jpg|thumb|[[ئۆستراکۆنی یاڤنێ-یام]]، نووسراوێکی بە [[ئەلفوبێی عیبریی دێرین|عیبریی دێرین]] کە بەڵگەنامەی بەڕێوەبردنە لە [[شانشینی یەھوودا|یەھوودا]]]] زۆربەی زانایانی مۆدێرن ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە گێڕانەوەی [[کۆچی بەکۆمەڵ|کۆچی بەکۆمەڵ]] لە [[تەورات]] و [[پەیمانی کۆن]]دا بەو شێوەیەی وێنا کراوە ڕووی نەداوە؛ بەڵام ھەندێک لە ڕەگەزەکانی ئەم نەریتانە [[مێژووییبوونی ئینجیل|ڕەگە مێژووییەکان]]یان ھەیە.<ref>{{harvnb|Faust|2015|p=476}}: "While there is a consensus among scholars that the Exodus did not take place in the manner described in the Bible, surprisingly most scholars agree that the narrative has a historical core, and that some of the highland settlers came, one way or another, from Egypt."</ref><ref>{{harvnb|Redmount|2001|p=61}}: "A few authorities have concluded that the core events of the Exodus saga are entirely literary fabrications. But most biblical scholars still subscribe to some variation of the Documentary Hypothesis, and support the basic historicity of the biblical narrative."</ref> مشتومڕ لەسەر سەرەتاییترین بوونی [[مێژووی ئیسرائیل و یەھوودای دێرین|شانشینەکانی ئیسرائیل و یەھوودا]] و ڕادەی دەسەڵاتیان ھەیە. لەکاتێکدا ڕوون نییە ئایا [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل]] ھەبووە یان نا،<ref name="lipschits">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lipschits |یەکەم١=Oded |سەردێڕ=The Jewish Study Bible |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ساڵ=٢٠١٤|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٩٧٨٤٦-٥|editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |زمان=en |chapter=The History of Israel in the Biblical Period |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="Kuhrtp438">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kuhrt |یەکەم=Amiele |ناونیشان=https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438 |سەردێڕ=The Ancient Near East |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=١٩٩٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-١٦٧٦٢-٨|پەڕە=[https://archive.org/details/ancientneareastc٠٠akuh/page/٤٣٨ ٤٣٨]}}</ref> مێژوونووسان و شوێنەوارناسان کۆکن لەسەر ئەوەی کە باکووری [[شانشینی ئیسرائیل (سامیرە)|شانشینی ئیسرائیل]] نزیکەی ٩٠٠ پێش زایین ھەبووە<ref name="Finkelstein">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Finkelstein |یەکەم١=Israel |سەردێڕ=The Bible Unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories |دوایین٢=Silberman |یەکەم٢=Neil Asher |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Simon & Schuster |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٨٤-٨٦٩١٢-٤|edition=1st Touchstone}}</ref>{{rp|169–195}} و [[شانشینی یەھوودا]] نزیکەی ٨٥٠ پێش زایین.<ref name="Finkelstein, Israel, (2020)">Finkelstein, Israel, (2020). [https://books.google.com/books?id=wH3-DwAAQBAJ&pg=PA33 "Saul and Highlands of Benjamin Update: The Role of Jerusalem"], in Joachim J. Krause, Omer Sergi, and Kristin Weingart (eds.), "Saul, Benjamin, and the Emergence of Monarchy in Israel: Biblical and Archaeological Perspectives", SBL Press, Atlanta, GA, p. 48, footnote 57: "...They became territorial kingdoms later, Israel in the first half of the ninth century BCE and Judah in its second half..."</ref><ref name="Pitcher">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=9 April 2023 }} Quote: "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> شانشینی ئیسرائیل لەو دووانە گەشاوەتر بوو و زوو بوو بە ھێزێکی ناوچەیی، پایتەختەکەشی لە [[سامیرە (شاری دێرین)|سامیرە]] بوو؛<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|pp=146–147}}: Put simply, while Judah was still economically marginal and backward, Israel was booming. ... In the next chapter we will see how the northern kingdom suddenly appeared on the ancient Near Eastern stage as a major regional power.</ref><ref name=":04">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Finkelstein |یەکەم=Israel |سەردێڕ=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٩٨٣-٩١١-٣|پەڕەکان=٦٥–٦٦; ٧٣; ٧٤; ٧٨; ٨٧–٩٤|oclc=٨٨٠٤٥٦١٤٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Finkelstein |یەکەم=Israel |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Observations on the Layout of Iron Age Samaria |journal=Tel Aviv |بەرگ=٣٨|issue=2 |پەڕەکان=١٩٤–٢٠٧|doi=10.1179/033443511X13099584885303 |issn=0334-4355 |s2cid=128814117}}</ref> لەژێر دەسەڵاتی [[بنەماڵەی عۆمری|بنەماڵەی عۆمری]]دا، کۆنترۆڵی [[سامیرە]]، [[جەلیل]]، بەشی سەرەوەی [[دۆڵی ئوردن]]، [[دەشتی شارۆن|دەشتی شارۆن]] و بەشێکی زۆری [[ترانسئوردن (ناوچە)|ترانسئوردن]]ی دەکرد.<ref name=":04" /> شانشینی ئیسرائیل لە دەوروبەری ٧٢٠ پێش زایین لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]وە [[سامێرینا|داگیرکرا]].<ref name="Broshi 2001 174">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Broshi |یەکەم=Maguen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |سەردێڕ=Bread, Wine, Walls and Scrolls |بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing |ساڵ=٢٠٠١|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٢٧-٢٠١-٦|پەڕە=١٧٤|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230210203455/https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> شانشینی یەھوودا، لەژێر دەسەڵاتی [[شوێنکەوتووی داوود|داوودی]]دا و بە پایتەختیی [[قودس]]، دواتر بوو بە [[دەوڵەتی پاشکۆ]]ی سەرەتا ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ و پاشان [[ئیمپراتۆریەتیی بابلیی نوێ]]. مەزەندە دەکرێت [[مێژووی دانیشتووانناسیی ناوچەی فەلەستین|دانیشتووانی ناوچەکە]] لە دەوروبەری ٤٠٠،٠٠٠ کەس بووبێت لە [[سەردەمی ئاسنی دووەم]]دا.<ref name=":42">Broshi, M., & Finkelstein, I. (1992). [https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 "The Population of Palestine in Iron Age II"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230305224039/https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 |date=5 March 2023 }}. "Bulletin of the American Schools of Oriental Research", "287"(1), 47–60.</ref> لە ٥٨٧/٦ پێش زایین، دوای [[ڕاپەڕینەکانی یەھوودا دژی بابل|ڕاپەڕین لە یەھوودا]]، شا [[نەبووخەدنسەری دووەم]] [[گەمارۆدانی قودس (٥٨٧ پێش زایین)|قودسی گەمارۆ دا و وێرانی کرد]] و ھەروەھا [[پەرستگای سولەیمان]]،<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|p=307}}: "Intensive excavations throughout Jerusalem have shown that the city was indeed systematically destroyed by the Babylonians. The conflagration seems to have been general. When activity on the ridge of the City of David resumed in the Persian period, the-new suburbs on the western hill that had flourished since at least the time of Hezekiah were not reoccupied."</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Lipschits |یەکەم=Oded |ڕێکەوت=١٩٩٩|سەردێڕ=The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule |journal=Tel Aviv |بەرگ=٢٦|issue=2 |پەڕەکان=١٥٥–١٩٠|doi=10.1179/tav.1999.1999.2.155 |issn=0334-4355}}</ref> شانشینەکەی ھەڵوەشاندەوە و [[بێسەروشوێنکردنی بابلی|زۆربەی نوخبەی یەھوودی بۆ بابل دوورخستەوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Wheeler |یەکەم=P. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe |journal=The Catholic Biblical Quarterly |بەرگ=٧٩|issue=4 |پەڕەکان=٦٩٦–٦٩٧|doi=10.1353/cbq.2017.0092 |s2cid=171830838}}</ref> === ٢.شانشینی ئیسرائیل و جودا === {{خاوێنکردن}} [[پەڕگە:شانشینی ئیسرائیل و جودا Kingod Of Isreal And Judah.jpg|وێنۆک|'''شانشینی ئیسرائیل و جودا لەنێوان ''(٥٨٦ - ١٠٠٠)پ.ز''''']] لە دەوروبەری ساڵانی ١٠٠٠ پ.ز دوو شانشینی (ئیسرائیلی/عیبری) پێکھات # باناوی شنشینی ئیسرائیل - باکوور # شانشینی (یەھوود/جودا) - باشوور ھەردوو شانشینەکە لە [[تەورات|تەوراتی پیرۆز]] و [[ئینجیل|ئینجیلی پیرۆز]] ئاماژەیانپێکراوە <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> ==== ململانێ و ئیمپڕتۆریەتیەکان ==== ناوچەکە لەم ماوەیەدا ز زۆر بە جێگیری نەماوەتەوە ئاشوورییەکان شانشینی ئیسرائیلیان داگیرکرد (722 پێش زایین) [[بابل|بابلییەکان]] (جودا/یەھوودا)یان داگیرکرد (٥٨٦ پێش زایین) و ئۆرشەلیمیان وێرانکرد<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref> زۆرێک لەجوەکانیان دەربەدەر کرد لەم ماوەیەدا <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Jerusalem_(587_BC)#cite_note-:42-8</ref> لەپاشان فارسەکان دەستیان بەسەردا گرت و ڕێگەیان دا ھەندێک جوو بگەڕینەوە بۆ شوێنی خۆیان.<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Achaemenian-Empire</ref> === ٣.دەسەڵاتی یۆنانی و ڕۆمانییەکان === لەپاش ئەمانە دەسەڵاتی [[یۆنانی کۆن|یۆنانییەکان]] پەرەیسەند لە نێون ساڵانی (٣٣٠ پێش زایین) [[ئەسکەندەری مەزن]] ناوچەکەی داگیرکرد لەگەڵ زۆرینەی ناوچەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] و [[ئاناتۆلیا|ئەناتۆڵی رۆژاوا]] و [[کوردستان|کوردستانیش]]؛ لەپاشان چەندنین فەرمانڕەوای یۆنانی بەڕێوەیان بردووە.<ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588? redirectedFrom=fulltext</ref> <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> [[پەڕگە:ڕەوتی ئەسکەندەری مەزن.png|570x570پیکسڵ]] دەسەڵاتداری یۆنانییەکان بەردەوام بوو هەتا لەپڕێکدا ڕۆمانییەکان ([[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتینییەکان)]] دەسەڵاتیانگرتەدەست لە ساڵانی (٦٣ پێش زایین) <ref>https://www.britannica.com/place/Byzantine-Empire</ref> === ٤. پاش هاتنی ساڵی زایینی === لەساڵی (٧٠ زایینی)دا دەسەڵاتداری ڕۆمانییەکان هەر بەردەوام بوو بەجۆرێک کە دووبارە هێرشکرایەوە سەر ئۆرشەلیم و دووەم پەرستگای پیرۆزی جووەکانیان وێرانکرد؛ هەندێک لە جووەکانیان کوشت و هەندێکیشیان لابران. <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Jerusalem_during_the_Byzantine_period</ref> ==== پاش پەرەسەندنی ئیسلام ==== لە سەدەی حەوتەمی زایینی بە دیاریکراوی ساڵانی (٦٣٧ زایینی) دەستیانبەسەر زۆر ناوچە داگرت و کۆتاییان بە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسنییەکان]] و بێشێکی زۆر لە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بێزەنتینییەکان]] (ڕۆمانییەکان) هێنا لەژێر فەرمانڕەوایی [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] زۆرێک لە ناوچەکانی [[فەلەستین]] و [[کوردستان|کوردستانیان]] دەستبەسەرداگرت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of Palestine |ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Palestine |وێبگە=Encyclopaedia Britannica}}</ref> و زمانی عەرەبی و ئیسلامیان بڵاوکردەوە لەو ناوچانەدا و زۆربەی هەرەزۆری ناوچەکان عەرەب نیشتەجێکران.<ref>https://global.oup.com/academic/product/the-oxford-history-of-the-ancient-near-east-9780190687854?cc=iq&lang=en&</ref> <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> <ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref> [[پەڕگە:The Crusader States in 1135.svg|وێنۆک|433x433پیکسڵ|نەخشەی دەسەڵاتی هێزی خاچھەڵگران لە ساڵی ١١٣٥ی زایینی]] === هاتنەوەی دەسەڵاتداری مەسیحی === لەسەڵانی (١٠٩٥–١٠٩٩) ڕێکخراوێکی سوپای زۆر گەورە درووستکرا بەناوی [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|سووپای خاچهەڵگران]] <ref>https://www.britannica.com/event/Crusades/The-First-Crusade-and-the-establishment-of-the-Latin-states</ref> توانیان لە کۆتاییدا کۆتایی بە دەسەڵاتی ئیسلامی بهێنن لە ناوچەکە خرایە ژێر دەسەڵاتی هێزی خاچھەڵگران بە دیریکراوی لە ساڵی ١٠٩٩ی زاینی [[ئورشەلیم]]یان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kingdom_of_Jerusalem#:~:text=The%20Crusaders%20arrived%20at%20Jerusalem,newly%20created%20Kingdom%20of%20Jerusalem.</ref> بۆ ماوەی ٢٠٠ ساڵ فەرمانڕەواییان بەردەوام بوو <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_Kingdom_of_Jerusalem</ref> ؛ لە گرنگترین فەرمانڕەواکانی ئەم ماوەیە '''[[باڵدوینی چوارەم]]''' بوو کە پاشای شانشینی ئۆرشەلیم بوو<ref>https://www.britannica.com/biography/Baldwin-IV-king-of-Jerusalem</ref>. لە پاش ئەم ماوەیەدا هێزە ئیسلامیەکان یەکیانگرتەوە و کۆتاییان هێنا بە دەسەڵاتی مەسیحییەکان.{{کەی}}<ref>https://www.historyextra.com/period/medieval/crusades-causes-history-when-how-many-were-there-death-toll/</ref> ==== پاش هاتن و ڕووخانی عوسمانییەکان ==== ساڵی ١٥١٧ی زاینی [[عوسمانییەکان]] [[فەلەستین]]یان داگیرکرد بۆ ماوی ٤٠٠ ساڵ کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەوان<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ottoman_Palestine#:~:text=The%20Ottoman%20Empire%20proceeded%20to,the%20Mamluk%20capital%20in%20Egypt.</ref> هەتا ساڵی ١٩١٧ لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ڕووداوێکی مێژووی گەورە ڕوویدا ئەویش ڕووخانی دەسەڵاتی [[عوسمانی]] بوو لەلایەن [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانییەکان]].<ref>https://jewishvirtuallibrary.org/ottoman-rule-1517-1917</ref> === ٦.دەسەڵاتی بەریتانییەکان === لە پاش ساڵانی ١٩١٧ی زایینی دا بەریتانیەکان ناوچەی ئیسرائیلیان کۆنتڕۆڵکرد<ref>https://www.britannica.com/place/Palestine/World-War-I-and-after</ref>؛ لێرەوە ناکۆکیەکی نوێ پەرەیسەند ئەویش ناکۆکی نێوان عەرەبە هاوردەکان و ئیسرائیلیەکان بوو ئەمەش بوو<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Arab%E2%80%93Israeli_conflict#:~:text=In%201917%2C%20British%E2%80%91led%20troops,nothing%20shall%20be%20done%20which</ref> هۆی پێکدادانی نێوانیان لە ڕووی کۆمەڵایەتی و ڕامیاریەوە ئەمە بەردەوام بوو هەتاوەک و ساڵی ١٩٤٧. ==== پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان ==== * لە ساڵی '''١٩٤٧''' [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] نەخشەڕێگایەکی پێشنیارکرد کە بریتیبوو لە جیاکردنەوەی خاکی [[فەلەستین]] بۆ دوو بەش بەشێکی بۆ جووەکان و بەشێکی بۆ [[عەرەب]]ەکان.<ref>https://www.britannica.com/event/1948-Arab-Israeli-War</ref> <ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref> <ref>https://digitallibrary.un.org/record/3792734?ln=en&v=pdf</ref> لە دەرەنجامدا ئیسرائیل قبووڵیکرد بەڵام عەرەبەکان قبووڵیان نەکرد و دەوڵەتە عەرەبیەکانیش دەستیانکرد بە هێرشکردنە سەر ئیسرائیل سەر ئەنجام لە ساڵی ١٩٤٨ ئیسرائیل سەرکەوت و فراوانتر بوو هەتا وەک و نزیکەیی هەموو ڕووبەری ناوچەدێرینەکانی خۆی گرتەوە. {{کێ وتی}}<ref>https://www.idf.il/en/mini-sites/wars-and-operations/israels-war-of-independence-1948/#:~:text=The%20Fight%20for%20Independence,withdrawal%20on%20May%2014%2C%201948.</ref> === لەدوای جەنگی ١٩٦٧ === {{سەرەکی|شەڕی شەش ڕۆژە}} ئەم جەنگە لەنێوان [[عەرەب]] و دەوڵەتی ئیسرائیل بوو تێیدا لە کۆتاییدا بەھاوکاری [[ئەمریکا]]، ئیسرائیل سەرکەوت <ref>https://history.state.gov/milestones/1961-1968/arab-israeli-war-1967#:~:text=Between%20June%205%20and%20June,the%20Soviet%20Union%20to%20intervene.</ref> دەسکەوتەکانی ئیسرائیل <ref>https://www.gov.il/en/pages/israel-after-the-six-day-war</ref> گرتنی [[بەرزایییەکانی جۆلان]] و لە [[کەرتی رۆژاوا]] گرتنەوەی کۆنتڕۆڵ لە [[کەرتی غەززە]] کۆنتڕۆڵکردنی [[نیمچەدوورگەی سینا]].<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Six-Day_War#:~:text=Israel%20is%20believed%20to%20have,nuclear%20weapon%20by%20December%201966.</ref> <ref>https://www.gov.il/BlobFolder/generalpage/israel-after-the-six-day-war/en/English_HISTORY_MAPS_Israel-after-Six-Day-War.jpg</ref> == ڕەگناسی == [[پەڕگە:Political map of Israel-Palestine.jpg|وێنۆک|نەخشەی [[ڕامیاری]] ئیسرائیل و بەڕێوەبەرایەتیی [[میری]]ی [[فەلەستین]]]] ناوەکانی [[خاکی ئیسرائیل]] و منداڵانی ئیسرائیل بە درێژاییی مێژوو بۆ ئاماژەدان بە [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی ئیسرائیل]]ی پەرتووکی پیرۆز و ھەموو گەلی [[جووەکان|جوو]] بەکارھێنراون. [[ئیسرائیل (ناو)|ناوی «ئیسرائیل»]] ([[عیبری]]: {{lang|he-Latn|Yīsrāʾēl}}؛ [[سەپتۆجینت]]، بە [[یۆنانیی کۆن]]: Ἰσραήλ، بە [[لاتینی]]: Israēl، «[[ئێل (خواوەند)|ئێل (خوا)]] بەردەوام دەبێت/حوکم دەکات») ئاماژەیە بۆ پێشەوا [[یەعقووب]] کە، بە بۆچوونی [[کتێبی پیرۆزی عیبری|پەرتووکی پیرۆزی عیبری]]، دوای ئەوەی بە سەرکەوتوویی لەگەڵ [[فریشتەی پەروەردگار]] [[زۆرانبازی]] کرد، ئەو ناوەی لێنرا.<ref>{{cite encyclopedia |author=Geoffrey W. Bromiley |url=https://books.google.com/books?id=yklDK6Vv0l4C&pg=PA907 |title=Israel |encyclopedia=[[International Standard Bible Encyclopedia]]: E–J |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |date=1995 |page=907 |isbn=978-0-8028-3782-0 }}</ref> کۆنترین بەرھەمی شوێنەواریی ناسراو کە ناوی «ئیسرائیل» وەک کۆمەڵێک بھێنێت، [[کێلی مێرنێپتا]]ی [[میسری کۆن]]ە (کە مێژووەکەی بۆ کۆتاییی سەدەی ١٣یەمی پێش زایین دەگەڕێتەوە).<ref>{{harvnb|Barton|Bowden|2004|p=126}}</ref> «کێلی مێرنێپتا... بە کۆنترین بەڵگە لە دەرەوەی پەرتووکی پیرۆز دادەنرێت بۆ بوونی ئیسرائیل تا سەدەی ١٣یەمی پێش زایین.»<ref name="NollMerneptah">K.L. Noll, [https://books.google.com/books?id=hMeRK7B1EsMC&pg=PA139 "Canaan and Israel in Antiquity: A Textbook on History and Religion,"] A&C Black, 2012, rev.ed. pp. 137ff.</ref><ref name="ThompsonMerneptah">[[تۆماس ل. تۆمپسۆن|Thomas L. Thompson]], [https://books.google.com/books?id=RwrrUuHFb6UC&pg=PA275 "Early History of the Israelite People: From the Written & Archaeological Sources,"] Brill, 2000 pp. 275–276</ref> [[ئیسرائیل (ناو)|ناوی کەسیی «ئیسرائیل»]] زۆر پێشتر دەردەکەوێت، لە [[ئیبلا]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Hasel |یەکەم=Michael G. |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٤|سەردێڕ=Israel in the Merneptah Stela |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |بەرگ=٢٩٦|issue=296 |پەڕەکان=٤٥–٦١|doi=10.2307/1357179 |jstor=1357179 |s2cid=164052192}}<br /> {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bertman |یەکەم=Stephen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=1C4NKp4zgIQC&q=ebla%20israel%20ishmael%20abraham&pg=PA317 |سەردێڕ=Handbook to Life in Ancient Mesopotamia |ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٨٣٦٤-١}}<br /> {{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Meindert Dijkstra |سەردێڕ=Between Evidence and Ideology Essays on the History of Ancient Israel read at the Joint Meeting of the Society for Old Testament Study and the Oud Testamentisch Werkgezelschap Lincoln Nebraska, July 2009 |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Brill |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-١٨٧٣٧-٥|editor1-last=Becking |editor1-first=Bob |پەڕە=٤٧|chapter=Origins of Israel between history and ideology |وتەگێڕانەوە=As a West Semitic personal name it existed long before it became a tribal or a geographical name. This is not without significance, though it rarely mentioned. We learn of a maryanu named ysr"il (*Yiįsr—a"ilu) from Ugarit living in the same period, but the name was already used a thousand years before in Ebla. The word Israel originated as a West Semitic personal name. One of the many names that developed into the name of the ancestor of a clan, of a tribe and finally of a people and a nation. |editor2-last=Grabbe |editor2-first=Lester}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lemche |یەکەم١=Niels Peter |ساڵ=١٩٩٨|سەردێڕ=The Israelites in History and Tradition |بڵاوکەرەوە=Westminster John Knox Press |ناونیشان={{Google books |JIoy7PagAOAC |پەڕە=PA٣٥|plainurl=yes}} |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٦٤-٢٢٧٢٧-٢}}</ref> لە [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|ژێرفەرمانی بەریتانیا]] (١٩٢٠–١٩٤٨)، ھەموو ناوچەکە بە «[[فەلەستین]]» دەناسرا.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=https://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |سەردێڕ=Mandatory Palestine: What It Was and Why It Matters |نووسەر=Noah Rayman |magazine=[[تایم (گۆڤار)|Time]] |ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Avalon Project : The Palestine Mandate |ناونیشان=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/palmanda.asp |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=avalon.law.yale.edu}}</ref> لە کاتی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل|دامەزراندنی لە ساڵی ١٩٤٨]]، وڵاتەکە بە فەرمی ناوی «دەوڵەتی ئیسرائیل» ({{langx|he|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}}، {{Audio|He-Medinat Israel.ogg|{{transliteration|engvar=gb|he|''Medīnat Yisrā'el''}}|help=no}} {{IPA|he|mediˈnat jisʁaˈʔel}}؛ {{langx|ar|دَوْلَة إِسْرَائِیل}}، {{transliteration|engvar=gb|ar|ALA-LC|''Dawlat Isrāʼīl''}}، {{IPA|ar|dawlat ʔisraːˈʔiːl}})ی وەرگرت، دوای ئەوەی ناوەکانی دیکەی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل#ناو|پێشنیارکراو]] لەوانە «[[خاکی ئیسرائیل]]» ({{lang|he-Latn|Eretz Yisrael}})، «ئەبەر» (لە باپیری [[ئەبەر]])، «[[زایۆن]]»، و «[[یەھوودا]]»، تاوتوێ کران بەڵام ڕەتکرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[پەلەستاین پۆست|The Palestine Post]] |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٧|پەڕە=١|سەردێڕ=Popular Opinion |ناونیشان=http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text%2Fhtml&Locale=english-skin-custom&Path=PLS%2F1947%2F12%2F07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئابی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/jj.18254265 |سەردێڕ=Israel: The First Decade of Independence |ڕێکەوت=١٩٩٥|بڵاوکەرەوە=State University of New York Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٢٢٦٠-١}}</ref> ناوی «ئیسرائیل» لەلایەن [[دەیڤید بن گوریۆن]] پێشنیار کرا و بە دەنگی ٦–٣ پەسەند کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html |سەردێڕ=One Day that Shook the world |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120112220409/http://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ئیش=[[قودس پۆست|The Jerusalem Post]] |ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ١٩٩٨|نووسەر=Elli Wohlgelernter}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Forman |یەکەم=Jacob |ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Jewish Word {{!}} Israel: What's in a Name? |ناونیشان=https://momentmag.com/jewish-word-israel-whats-in-a-name/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Moment Magazine |زمان=en-US}}</ref> لە ھەفتەکانی یەکەمی دوای دامەزراندنی، حکوومەت زاراوەی «[[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]]»ی ھەڵبژارد بۆ ئاماژەدان بە ھاووڵاتییەکی دەوڵەتەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,798687-2,00.html |magazine=[[تایم (گۆڤار)|Time]] |ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ١٩٤٨|سەردێڕ=On the Move |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071016074447/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C798687-2%2C00.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> == جوگرافیا== [[پەڕگە:Israel_Topography.png|وێنۆک|چەپ|نەخشەی بەرز و نزمی ئیسرائیل]] سنوورە سیاسییەکانی ئیسرائیل یەکێکە لەو بابەتانەی کە زۆرترین مشتومڕی لەسەرە لە جیھاندا، بەو پێیەی لە سەرەتای دامەزراندنییەوە لە ساڵی ١٩٤٨ەوە تا ئێستا سنوورە فەرمییەکانی خۆی بە تەواوی ڕانەگەیاندووە، ئەو بەشە سنوورانەی کە لە نێوان ئیسرائیل و وڵاتانی دراوسێیدا ڕێککەوتوون، سنووری [[میسر]] (کە تێدەپەڕێت لە نێوان [[نیمچەدوورگەی سینا]] و نەگێڤ) و دوو بەشی سنووری [[ئوردن]] (لە وادی عەرەبە و لە مەرج بیسان)، کە لەدوای واژووکردنی دوو پەیماننامەی ئاشتی دەستنیشانکران. لە ساڵی ٢٠٠٠ ئیسرائیل داوای لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] کرد سنوورەکانی نێوان خۆی و لوبنان دیاری بکات و ھێزەکانی بە پێی فەرمانە نێونەتەوەییەکان (بەناوی «ھێڵی شین») لە باشووری [[لوبنان]] کشانەوە. لە مانگی ئابی ٢٠٠٥ ئیسرائیل «ھێڵی سەوز»ی دەوروبەری [[کەرتی غەززە]]ی وەک سنووری خۆی ڕاگەیاند. دەوڵەتی ئیسرائیل دەکەوێتە کیشوەری [[ئاسیا]] لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و ھاوسنوورە لەگەڵ [[دەریای ناوین]]. لە ڕووی جوگرافییەوە ئیسرائیل وڵاتێکی بچووکە کە ڕووبەرەکەی نزیکەی ڕووبەری [[پارێزگای سلێمانی]]یە، و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٩.٧ ملیۆن کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://hulul.el-jeel.com/200412/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە تا ئێستا، ئیسرائیل لایەنێک بووە لە ململانێکانی ناوچەکە، بەتایبەتی لەگەڵ میسر، سووریا، لوبنان، ئوردن و فەلەستینییەکان. == حکوومەت و سیاسەت == === پایتەخت === [[پەڕگە:Jerusalem, old city, historical religious sights, القدس البلده القديمه 34.jpg|وێنۆک|[[ئورشەلیم]]، پایتەختی ئیسرائیل]] [[قودس|ئورشەلیم]] پایتەختی وڵاتی ئیسرائیلە <ref>https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/2025/12/presidential-message-on-the-eighth-anniversary-of-recognizing-jerusalem-as-the-capital-of-the-state-of-israel/</ref> بەپێی یاسای «بنەڕەتی ئورشەلیم، پایتەختی ئیسرائیل»ە، کە لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن کنێسێتەوە پەسەندکرا، گەورەترین شاری ئیسرائیل شاری [[تێل ئەڤیڤ]]ە کە شاریکە دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوین| دەریای سپی ناوەڕاست]]؛ بەڵام پایتەختی وڵاتی ئیسرائیل شارێکی زۆر چڕە لەڕووی ژمارەی [[سەرژمێری|دانیشتووان]] و [[تەلارسازی|تەلارسازییەوە]]یەوە ھەندێک کونسوڵخانەی وڵاتانی وەک [[ئەمریکا]] و [[بەریتانیا]] و [[فەڕەنسا]] و ئەوانی تر لە [[قودس|ئورشەلیم]] ھەڵکەوتوون و ھەندێکی تریان لە [[تێل ئەڤیڤ]]. [[پەڕگە:Israel - Tel Aviv Beach 001.JPG|وێنۆک|510x510پیکسڵ|شاری [[تێل ئەڤیڤ]]، گەورەترین شاری ئیسرائیل]] === بنەمای یاسا === [[پەڕگە:PikiWiki_Israel_7260_Knesset-Room.jpg|وێنۆک|چەپ|[[کنێسێت]]]] [[کنێسێت]] [[پەرلەمان|پەرلەمانی ئیسرائیلە]]،<ref>https://www.gov.il/en/departments/knesset/govil-landing-page</ref> بەڵام ئیسرائیل دەستووری فەرمی پەسەند نەکردووە. سەرباری ئەوەی کە بەیاننامەی دەوڵەت داوای پەسەندکردنی [[دەستوور]]ێک بوو کە لە ڕێکەوتی ١ی ئابی ١٩٤٨ درەنگتر نەبێت، و سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی حکوومەتی کاتی بەناوی [[دەیڤید بن گوریۆن]]، فەرمانێکی دەرکرد کە بەردەوامی ڕەوایی یاساکانی ژێرفەرمانی بەریتانیا بوونی ھەبێت بە شێوەیەک کە ناکۆک نەبێت لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییەی کە لە ئەنجامی دامەزراندنی دەوڵەت و دەستنیشانکردنی ئەنجومەنی دامەزرێنەری ھەڵبژێردراو وەک دەزگایەک کە دامەزراندنی دەستوور و پەسەندکردنی پێسپێردراوە، بەڵام ئەم ئەرکە بەردەوام بوو لە گواستنەوە بۆ بەشەکانی دیکە، و سەرەڕای پێشبینی ئەوەی کە ئەم یەکلاکردنەوە و یەکلاکردنەوەکانی دواتر دەستبەجێ یان کاتی دەبن، بەڵام فەرمانی پێشوو لەگەڵ ھەموارکردنە جیاکراوەکانی لە «فەرمانی بنەماکانی حوکمرانی و یاسا»دا دەمینێتەوە کە لەلایەن ئەنجومەنی کاتی دەوڵەتەوە لە ١٩ی ئایاری ١٩٤٨ دەرچووە و تا ئێستا ماوەتەوە.<ref>https://www.nytimes.com/2024/01/01/world/middleeast/israel-supreme-court-netanyahu.html</ref> بەڵام [[کنێسێت]]، واتە پەرلەمانی ئیسرائیل، «یاسا بنەڕەتییەکان»ی وەک ئامرازی دادوەری جێگر بۆ [[دەستوور]] دەرکرد، کە کردەوەی دەسەڵاتداران و [[مافی مرۆڤ]] لە ھەندێک بواردا ڕێکدەخات، بەڵام نەبوونی دەستوورێکی تەواو و ڕوونکردنەوەی ئەولەوییەتەکانی یاسا بنەڕەتییەکان بەسەر یاسا ئاساییەکاندا ھاووڵاتیان و دامەزراوەکان ناچار دەکات ڕووبکەنە دادگای باڵا، بۆ لێکدانەوەی سیستمی یاسایی لە زۆرێک لە حاڵەتە ناڕوونەکاندا، ئەمەش وا دەکات پێگەی دادگای باڵا بەھێزتر بێت زیاتر لەوەی لە وڵاتانی دیکەدا پەسەندکراوە.<ref>https://www.reuters.com/world/middle-east/netanyahu-judicial-overhaul-faces-showdown-israeli-supreme-court-2023-08-02/</ref> === دامودەزگاکانی حوکمڕانی === [[پەڕگە:Menora-virun-der-Knesset--w.jpg|وێنۆک|چەپ|مێنۆرای حەوتی کە [[مووسا]] لە چادرەکە و پاشان لە [[پەرستگای سولەیمان]] لەبەردەم [[کنێسێت]]ی ئیسرائیلدا داینا]] ئیسرائیل خۆی وەک دیموکراسییەکی پەرلەمانی فرە حیزبی پێناسە دەکات کە ھاوشێوەی دیموکراسیەکانی [[ئەورووپای ناوەڕاست]]ە. واتا دامودەزگای ناوەندی پەرلەمانە، کە ڕۆڵی ئەنجوومەنی یاسادانان دەبینێت، ھەروەھا ئەندامەکانی حکوومەت و سەرۆکی دەوڵەت ھەڵدەبژێرن و چاودێری کاری دامودەزگاکانی حکوومەت دەکەن. پەرلەمانی ئیسرائیل پێی دەوترێت «کنێسێت» (بە واتای «کۆکەرەوە»). ھەموو ئەو ھاووڵاتیانەی تەمەنیان ١٨ ساڵ یان زیاترە و لە سنووری ساڵی ١٩٤٨ی ئیسرائیل و [[بەرزایییەکانی جۆلان|کەرتی جۆلان]] و لە شوێنە نیشتەجێبوونەکانی [[کەناری ڕۆژاوای ڕووباری ئوردن|کەرتی ڕۆژاوا]] نیشتەجێن، مافی دەنگدانیان بە [[کنێسێت]] ھەیە، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٧ەوە تا ئەمڕۆ نە دانیشتووی کەرتی ڕۆژاوا و نە دانیشتووی کەرتی [[غەززە]] مافی دەنگدانیان نەماوە لە کنێسێت. دوای ھەڵبژاردنە گشتییەکان، ئەندامانی کنێسێتی نوێ، لەنێو ئەندامان سەرۆکی حکوومەتی نوێ ھەڵدەبژێرن و ماوەیەکی دیاریکراوی پێدەبەخشن بۆ پێکھێنانی حکوومەتەکەی، دواتر ئەندامانی کنێسێت حکوومەت بەو شێوەیە پەسەند دەکەن کە سەرۆکە ھەڵبژێردراوەکەی پێشنیاری کردووە. ھەندێک لایەن ئیسرائیل بەم شێوەیە پۆلێن دەکەن کە لە پێشەنگی سیستمی [[دیموکراسی]] لە ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]دایە.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israeli_system_of_government</ref> == ئەو وڵاتە عەرەبییانەی دانیان بە دەوڵەتی ئیسرائیلدا ناوە == * {{ئاڵا|میسر}} * {{ئاڵا|ئوردن}} * {{ئاڵا|مۆریتانیا}} * {{ئاڵا|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}}<ref>https://www.dw.com/en/israel-and-uae-how-nominal-enemies-became-allies/a-60614394</ref> * {{ئاڵا|بەحرەین}}<ref>https://www.dw.com/ar/%D8%AF%D9%88%D9%84-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D9%82%D8%AF-%D8%AA%D8%AA%D8%AC%D9%87-%D9%86%D8%AD%D9%88-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%B9-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%82%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7-%D9%85%D8%B9-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84/a-54901490</ref> * {{ئاڵا|سوودان}} * {{ئاڵا|مەغریب}}<ref>https://www.voronoiapp.com/geopolitics/Mapped-Recognition-of-Israel-by-Country-296</ref> == ئابووریی == === گەشتیاری === گەشتیاری یەکێکە لەو ھۆیانەی کە پەرەی بە ئابووری ووڵاتی ئیسرائیل داوە، یەکێک لەو ھۆکارانەی کە گەشتیاران ڕووی تێدەکەن بوونی شوێنەوارە پیرۆزەکانی ھەرسێ ئاینیی [[جوویەتی|جوو]] و [[ئیسلام]] و [[مەسیحییەت|مەسیحی]]، و ڕەخساندنی تایبەت لەلایەن کەرتی تایبەتی وڵات لە خزمەتگوزاری ھۆتێل و شوێنی حەسانەوەو و چێشتخانە، لەساڵی ٢٠٠٩ دا ئیسرائیل سەروو ٢٫٧ میلیۆن گەشتیاری ھەبووە. == دانیشتووان == بەپێی ئاماری ساڵی [[٢٠٢٣]] ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ئیسرائیل ٩.٧ ملیۆن کەس دەبێت کە دەکاتە ٠٫١١ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٠٫١ ساڵە. ھەروەھا ٩٢ لە سەدی دانیشتووانی وڵاتەکە لە شارەکان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> و [[کوردە جووەکانی ئیسرائیل|کوردی جوو]] نزیکەی ٣٥٠،٠٠٠–٥٠٠ ھەزار کەس دەخەملێنرێت. == ئایین == {{bar box | title=ئایینەکان لە ئیسرائیل (ئاماری ٢٠٢٠)<ref>https://fanack.com/ar/israel/population-of-israel/</ref> | titlebar=#ddd | left1='''ئایینەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|[[جوولەکایەتی|جوویەتی]]|gray|٧٣٫٩}} {{bar percent|[[ئیسلام]]|green|٢١٫١}} {{bar percent|[[مەسیحییەت]] و ھی دیکە|blue|٥}}}} == کولتوور == [[پەڕگە:Bar_Mitzvah_a_Jewish_culture.jpg|وێنۆک|چەپ|کولتووری جووکان لە ئیسرائیل]] کولتووری ھەمەچەشنی ئیسرائیل لە فرەچەشنی دانیشتووانەکەیەوە سەرچاوە دەگرێت. جووکانی کۆمەڵگە بڵاوەبووەکان لە سەرانسەری جیھاندا نەریتە کولتووری و ئایینییەکانیان لەگەڵ خۆیان ھێنایەوە. کاریگەرییەکانی [[عەرەب]] لە زۆرێک لە بوارە کولتوورییەکانیاندا بوونیان ھەیە، وەک [[تەلارسازی]]، [[مۆسیقا]] و چێشتلێنان. ئیسرائیل تاکە وڵاتە لە جیھاندا کە تێیدا [[ڕۆژژمێری عیبری]] بەکاردێت. ڕۆژانی کارکردن و پشووی خوێندنگەکانی جووکان بەپێی پشووەکانی جووکان دیاری دەکرێن و ڕۆژی فەرمی پشوودان لە وڵاتەکەدا [[شەممە]]یە؛ یان شەممەی جووەکان.<ref>https://web.archive.org/web/20181212143120/https://www.hse.ru/en/news/28331917.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://books.google.com/books/about/From_the_Arab_Other_to_the_Israeli_Self.html?hl=ar&id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107225017/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFA+Publications/Photo+exhibits/Encounters-+The+Vernacular+Paradox+of+Israeli+Arch-+Intro.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150710000905/http://www.israel21c.org/culture/israeli-palestinian-and-jordanian-djs-create-bridge-for-peace/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181012134956/http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern%20History/Israel%20at%2050/The%20International%20Israeli%20Table</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070814055003/http://www.mfa.gov.il/mfa/facts%20about%20israel/people/jewish%20festivals%20in%20israel</ref> === ئەدەبیات === ئەدەبیاتی ئیسرائیلی بە پلەی یەکەم [[شیعر]] و نووسراوەیە کە بە زمانی [[عیبری]] نووسراوە، ئەمەش وەک بەشێک لە ڕێنێسانسی زمانی عیبری وەک زمانێکی ئاخاوتن لە ناوەڕاستی [[سەدەی نۆزدەھەم]]ەوە، ھەرچەندە کۆمەڵێکی بچووکی ئەدەبیات بە زمانەکانی دیکە، وەک [[ئینگلیزی]] چاپ کراوە. بەپێی یاسا، دوو چاپی سەرجەم ئەو بڵاوکراوانەی لە ئیسرائیل بڵاودەکرێنەوە، دەبێت لە پەرتووکخانەی نیشتمانی ئیسرائیل لە زانکۆی عیبری [[ئورشەلیم]] دابنرێت. لە ساڵی ٢٠٠١ یاساکە ھەمووارکرایەوە و تۆمارە دەنگی و ڤیدیۆییەکان و ھی دیکەی ناچاپکراو لەخۆبگرێت. لە ساڵی ٢٠١٦دا ٨٩٪ی ئەو ٧٣٠٠ پەرتووکەی کە گواستراونەتەوە بۆ پەرتووکخانەکە، بە زمانی عیبری بوون. ئەبراھام مابۆ بە یەکەم نووسەر دادەنرێت کە سەرکەوتنی گەورەی بەدەستھێناوە بەھۆی [[ڕۆمان]]ەکەیەوە کە بە زمانی عیبری نووسیوویەتی لە ساڵی ١٨٥٣ بوو، ھەروەھا ڕێنێسانسی عیبری قەرزاری ئەلیزەر بن یەھودایە، کە بەشدارییەکی زۆری لە زمانی عیبریدا کردووە و بەشدارییەکی زۆری کردووە لە دەوڵەمەندکردنی زمانی عیبری، وایکردووە ببێتە زمانێکی ئاخاوتن و نووسین بۆ مەبەستی تر جگە لە دەقە پیرۆزەکان و لێکۆڵینەوە لە [[تەورات]].<ref>https://archive.today/2012.05.29-153016/http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190115125821/http://web.nli.org.il/sites/NLI/English/library/depositing/statistics/Pages/lgd-statistics-2016.aspx</ref> لە ساڵی ١٩٦٦ [[شموئێل یووسف عەگنۆن|شموێل یووسف ئاگنۆن]] خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبیاتی لەگەڵ نووسەری ئەڵمانی-جوو نێلی ساکس ھاوبەش کرد. لە ناو [[شاعیر]]ە ھەرە دیارەکانی ئیسرائیلدا یەھودا ئەمیچای، ناتان ئاڵتەرمان، لیا گۆڵدبێرگ و ڕیتچێڵ بلوستاین بوون. ڕۆماننووسانی ھاوچەرخی ئیسرائیلی بەناوبانگی [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیی]] بریتین لە ئەمۆس ئۆز، ئیتگار کێرت و دەیڤید گڕۆسمان. نووسەر سەید قاشوو لە عەرەبی ٤٨ە کە لە ئاستی نێونەتەوەیییشدا ناسراوە. ھەروەھا ئیسرائیل نیشتمانی سیاسەتوان و نووسەر ئیمیل حەبیبی بووە، کۆمەڵێک ڕۆمانی نووسیوە، لەوانە «ڕاستییە سەیرەکان لە دیارنەمانی سەعید ئەبی نەحسی مووتەشائیل» و نووسراوی تر، و خەڵاتی ئیسرائیلی بەدەستھێنا بۆ [[وێژەی عەرەبی|ئەدەبیاتی عەرەبی]].<ref>https://web.archive.org/web/20180702150907/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1966/index.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150217200929/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/250792/Emile-Habibi</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190718233153/http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/PrasIsrael/Tashmag/Tashnab_Tashmag_Rikuz.htm?DictionaryKey=Tashnab</ref> ===مۆسیقا و سەما=== [[پەڕگە:Israel_Philharmonic_Orchestra.jpg|وێنۆک|چەپ|ئۆرکێسترای ئیسرائیل کە لەلایەن زووبین میھتا بەڕێوەدەبرێت]] مۆسیقای ئیسرائیل کاریگەرییە مۆسیقییەکانی ھەموو جیھان لەخۆدەگرێت؛ مۆسیقای ڕۆژھەڵاتی و سێفاردی، ئاوازی حەسیدی، مۆسیقای یۆنانی، جاز و پۆپ ڕۆک بەشێکن لە دیمەنی مۆسیقا. لەنێو ئۆرکێسترا ئیسرائیلییە بەناوبانگەکانی جیھان ئۆرکێسترای ئیسرائیل ھەیە کە زیاتر لە حەفتا ساڵە کۆنسێرت پێشکەش دەکات و ئەمڕۆ ساڵانە زیاتر لە دوو سەد کۆنسێرت پێشکەش دەکات. ئیسحاق پێرلمان، پینچاس تسوکەرمان و عووفرا حازە ھەموویان مۆسیقاژەنی بەناوبانگی نێونەتەوەیین و لە ئیسرائیل لەدایکبوون. ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٧٣ەوە نزیکەی ھەموو ساڵێک بەشداری پێشبڕکێی گۆرانی ئەورووپی دەکات و چوار جار سەرکەوتنی بەدەستھێناوە و دووجاریش میوانداری ئاھەنگەکەی کردووە. زۆرێک لە فێستیڤاڵەکانی مۆسیقا و گۆرانی لە ئیسرائیل بەڕێوەدەچن، وەک فێستیڤاڵی دەریای سوور بۆ جاز کە لە ساڵی ١٩٨٧ەوە ساڵانە لە ئیلات بەڕێوەدەچێت، گۆرانییە فۆلکلۆرییە تەوراتییەکانی وڵاتەکە کە بە «گۆرانییەکانی خاکی ئیسرائیل» ناسراون، لەگەڵ باسکردنی ئەزموون و پێشەنگییەکانی بنیاتنانی نیشتمانی جووکان.<ref>Broughton, Ellingham & Trillo 1999، صفحات 365–369</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120210070052/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/israel_36</ref><ref> Ben-Sasson 1985، صفحة 1095</ref><ref>https://web.archive.org/web/20210501081613/https://archive.org/details/whosemastersvoic0000unse</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070206190159/http://www.mfa.gov.il/MFA/Israel+beyond+politics/Israel+Philharmonic+Orchestra+celebrates+70th+anniversary+5-Feb-2007.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170411163728/http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=18</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170129130750/http://www.eurovision.tv/page/history/year</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120312202659/http://www.redseajazzeilat.com/en/about/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120103145812/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/genre/content.genre/israeli_folk_735/en_US</ref> === سینەما و شانۆ === ١٠ فیلمی ئیسرائیلی لە سەرەتای دامەزراندنی ئیسرائیلەوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار پاڵێوراون بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی. فیلمی عەجەمی ساڵی ٢٠٠٩ سێیەمین پاڵێوراوی لەسەریەک بوو بۆ فیلمێکی ئیسرائیلی. دەرھێنەرانی فەلەستینی-ئیسرائیلی کۆمەڵێک فیلمیان دروست کردووە کە باس لە ململانێی عەرەب و ئیسرائیل و دۆخی فەلەستینییەکانی ناو ئیسرائیل دەکەن، وەک فیلمەکانی محەممەد بەکری ٢٠٠٢: «جەنین و جەنین و بووکە سوورییەکە».<ref>https://web.archive.org/web/20130117112056/http://www.jpost.com/ArtsAndCulture/Entertainment/Article.aspx?id=167582</ref> ئیسرائیل بە درێژەدان بە نەریتی شانۆیی بەھێزی شانۆی یدیشی لە [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات]]، دیمەنێکی شانۆیی زیندوو دەپارێزێت. شانۆی حەبیمە لە ساڵی ١٩١٨ لە تەلئەبیب دامەزراوە و کۆنترین کۆمپانیای شانۆ و ڕێپەرتۆری نیشتمانییە لە ئیسرائیل.<ref>https://web.archive.org/web/20191211013717/https://www.habima.co.il/</ref> [[پەڕگە:Haredi_Judaism.jpg|وێنۆک|چەپ|گەنجانی ھاریدی بە جلوبەرگی نەریتییەوە سەیری خشتەی ڕیکلامەکان دەکەن لە [[ئورشەلیم]]]] === میدیا === ڕاپۆرتی ساڵانەی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ماڵی ئازادییەوە (Freedom House) بڵاوکراوەتەوە، ئیسرائیلی وەک وڵاتێکی ئازاد لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و [[باکووری ئەفریقا]] ڕیزبەندی کردووە، ھەروەھا لە پلەی ٦٤ی جیھاندا ھاتووە. لە پێوەرەکانی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ڕۆژنامەنووسانی بێ سنوورەوە دەرچووە، ئیسرائیل لە ڕیزبەندی ٩١ی وڵاتدا بووە لە کۆی ١٨٠ وڵات، ھەروەھا لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوین و باکووری ئەفریقا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە. لە میدیای ئیسرائیلدا زیاتر لە ١٠ زمانی جیاواز ھەیە و زمانی عیبری باڵادەستە. ڕۆژنامەگەری بە زمانی [[عەرەبی]] پێداویستییەکانی ھاووڵاتیانی عەرەبی ئیسرائیل دابین دەکات، لەگەڵ گەیشتن بەو ناوچانەی کە لەلایەن دەسەڵاتی نیشتمانیی [[دەوڵەتی فەلەستین|فەلەستین]]ەوە بەڕێوەدەبرێن. لە ماوەی ساڵانی ھەشتا و نەوەدەکاندا، چاپەمەنی ئیسرائیل پرۆسەیەکی گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا ھات، چونکە میدیاکان وردە وردە ھاتنە ژێر کۆنترۆڵی ژمارەیەکی سنووردار لە ڕێکخراوەکانەوە، لەکاتێکدا ئەو ڕۆژنامانەی کە لەلایەن لایەنە سیاسییەکانەوە بڵاودەکرانەوە، دەستیان بە نەمان کرد. ئەمڕۆ لە تەلئەبیب سێ کۆمەڵەی گەورە و خاوەندارێتی تایبەت بەسەر میدیای گشتی ئیسرائیلدا زاڵن.<ref>https://web.archive.org/web/20190808014941/https://freedomhouse.org/sites/default/files/FOTP_2017_booklet_FINAL_April28.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190816203659/https://rsf.org/en/ranking</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170509085059/http://www.iba.org.il/world/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190507163600/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/culture/pages/the%20printed%20media-%20israel-s%20newspapers.aspx</ref> === مۆزەخانەکان === [[پەڕگە:Billy_Rose_Art_Garden_(14755133799).jpg|وێنۆک|چەپ|بینای دەفری کتێب لە مۆزەخانەی ئیسرائیل، کە نووسراوەکانی [[دەریای مردوو]]ی تێدایە]] مۆزەخانەی ئیسرائیل لە [[ئورشەلیم]] یەکێکە لە گرنگترین دامەزراوە ڕۆشنبیرییەکانی ئیسرائیل و دەستنووسەکانی دەریای مردووی تێدایە، لەگەڵ کۆمەڵەیەکی بەرفراوان لە کەلوپەلی کۆنی جووکان و ھونەری ئەورووپی. مۆزەخانەی یاد ڤاشێمی نیشتمانی بۆ یادکردنەوەی [[ھۆلۆکۆست]]، [[ئەرشیف]]ی ناوەندی جیھانە بۆ زانیارییە پەیوەندیدارەکان بە ھۆلۆکۆستەوە. مۆزەخانەی گەلی [[جوولەکە|جوو]] لە ماڵی تەفشی لە زانکۆی [[تەلئەبیب]] مۆزەخانەیەکی کارلێککارانەیە کە تایبەتە بە مێژووی کۆمەڵگە جووکان لە سەرانسەری جیھان. جگە لە مۆزەخانە گەورەکان لە شارە گەورەکاندا، لە زۆرێک لە شار و کیبوتزیمەکاندا شوێنی ھونەری کوالێتی بەرز ھەیە. میشکان لۆمانۆت لە کیبوتز عەین ھاروود مەھاد گەورەترین مۆزەخانەی ھونەرییە لە باکووری وڵات.<ref>https://web.archive.org/web/20130302154234/http://www.english.imjnet.org.il/page_1465?c0=14896&bsp=14393</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070709044752/https://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html</ref><ref>http://www1.yadvashem.org/yv/en/about/index.asp</ref> ئیسرائیل زۆرترین مۆزەخانەی ھەیە بۆ ھەر تاکێک لە جیھاندا. ھەروەھا چەندین مۆزەخانەی ئیسرائیل تایبەتن بە کولتووری ئیسلامی، لەوانە مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر و پەیمانگەی ئێڵ مایر بۆ ھونەری ئیسلامی کە ھەردووکیان لە [[ئورشەلیم]]ن. مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر تایبەتمەندە بە شوێنەوارناسیی سەردەمی [[عوسمانییەکان]] و مێژووی دیکەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]. ھەروەھا شوێنی یەکەمین کەللەسەری بەردبووە کە لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]] دۆزرایەوە. کۆمەڵێک لە کەللەسەرەکە لە مۆزەخانەی ئیسرائیل نمایشکراوە.<ref>https://web.archive.org/web/20140625091036/http://bh.org.il/about-us.aspx</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171107024929/https://www.haaretz.com/israel-news/travel/mishkan-leomanut-1.242533</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170629144146/http://travel.cnn.com/best-israel-museums-361281/</ref><ref>https://books.google.com/books?id=4Z0YrPfeHa8C</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161227024455/http://www.imj.org.il/imagine/galleries/viewItemE.asp?case=1&itemNum=359979</ref> === چێشتخانە === [[پەڕگە:Food_in_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|قاپێک کە بریتییە لە فەلافل و حوومووس و پەتاتەی سوورکراوە و زەڵاتەی ئیسرائیلی]] خواردنی ئیسرائیل خواردنە ناوخۆییەکان و ھەروەھا خواردنی جووەکان لەخۆدەگرێت کە لەلایەن کۆچبەرە جووەکانەوە ھێنراونەتە وڵاتەکە. لە دروستکردنی دەوڵەتەوە لە ساڵی ١٩٤٨ و بە تایبەتی لە کۆتاییەکانی حەفتاکاندا، چێشتخانەی فیووژنی ئیسرائیل پەرەی سەندووە. چێشتخانەی ئیسرائیل توخمەکانی شێوازی چێشتلێنانەکانی میزراھی، سێفاردی و ئەشکەنازی ھەیە. ھەروەھا زۆرێک لەو خواردنانە لەخۆدەگرێت کە بە شێوەیەکی نەریتی لە خواردنەکانی [[شام]]، عەرەب، ڕۆژھەڵاتی ناوین و [[دەریای ناوین]]دا دەخورێن، وەک فەلافل، حوومووس، شەکشووکە، کووسکووس و زەعتەر. ھەروەھا شنیتزل، [[پیتزا]]، [[ھەمبەرگر|ھەمبەرگەر]]، پەتاتەی سوورکراوە، [[برنج]] و زەڵاتە خواردنی بەناوبانگی ئیسرائیلن.<ref>https://books.google.com/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119</ref><ref>https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3850942,00.html</ref><ref>Gur, The Book of New Israeli Food, pg. 11</ref> نزیکەی نیوەی دانیشتووانی جووکانی ئیسرائیل کشرووت لە ماڵەکانیان دەپارێزن. چێشتخانەکانی کشرووت، ھەرچەندە لە ساڵانی شەستەکاندا دەگمەن بوون، بەڵام تا ساڵی ٢٠١٥ نزیکەی ٢٥٪ی ھەموو چێشتخانەکان پێکدەھێنن، ئەمەش ڕەنگە ڕەنگدانەوەی بەھا عەلمانییەکانی ئەو کەسانە بێت کە کشرووت ناخۆن. چێشتخانەکانی ھۆتێلەکان زیاتر خواردنی کشرووت پێشکەش دەکەن. بازاڕی فرۆشتنی تاکەکەسی بە شێوەیەکی نەریتی لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، بەڵام بە خێرایی و بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش گەشەی کرد دوای ھاتنی کۆچبەرانی وڵاتانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ی پێشوو لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکاندا. لەگەڵ ئەو ماسییانەی کە لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، [[کەروێشک]] و نەعامە، گۆشتی [[بەراز]] لە ئیسرائیل زۆر بەرھەمدەھێنرێت و دەخورێت، سەرەڕای سنووردارکردنەکان لەلایەن ھەردوو ئایینی [[جوولەکایەتی|جوو]] و [[ئیسلام]]ەوە.<ref>https://books.google.com/books/about/American_Israelis.html?hl=ar&id=CG-WQZDJdo8C#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://books.google.com/books/about/Food_for_Thought.html?hl=ar&id=FYXlAgAAQBAJ#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107171630/https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA233</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181215123309/http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2012/08/israel_s_pork_problem_and_what_it_means_for_the_country_s_christian_arabs_.single.html</ref> === وەرزش === [[پەڕگە:88750_sports_in_israel_PikiWiki_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|کۆمەڵێک جوو یاری دەکەن (١٩٣٥–١٩٣٦)]] زۆرێک لە وەرزشەکان لە ئیسرائیل بەربڵاون، بەناوبانگترینیان [[تۆپی پێ]] و [[تۆپی باسکە]]یە، ١٢ تیپ کێبڕکێی جامی [[پریمەرلیگ]] دەکەن، بەناوبانگترینیان مەکابی حەیفا و بەیتاری قودس، ئیسرائیل بەشداری لە خولی یانە پاڵەوانەکانی [[ئەورووپا]] دەکات بۆ تۆپی پێ، ھەروەھا بۆ جامی باسکەی ئەورووپاش، ھەڵبژاردەی ئیسرائیل بەشداری دەکات و ھەردوو خولی ژنان و پیاوان لەم پاڵەوانێتییەدا ھەیە. جگە لە تۆپی باسکە و تۆپی پێ، زۆرێک لە وەرزشە بەناوبانگەکان لە ئیسرائیل ئەنجام دەدرێن، لەوانە [[تێنس]]، [[تۆپی دەست]]، و [[بالە|تۆپی بالە]]، ھەروەھا وەرزشی کەنار دەریا و ماراسۆنەکان، وەک ماراسۆنی ساڵانەی تیبیریاس، جگە لە وەرزشە مۆدێرنەکانی وەک بیسبۆڵ، [[تۆپی پێی ئەمریکی]]، و [[کریکێت]]، لەگەڵ باسکردنی [[وەرزشی شەڕکردن]] و ھی دیکە. ئیسرائیل لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردووەوە بەشداری یارییە ئۆڵۆمپیەکان کردووە، ھەروەھا ئیسرائیل میوانداری جووکانی خۆی دەکرد لەم پاڵەوانێتییەدا، کە بە مەکابیا ناسراوە، کە لە ساڵی ١٩٣٢ەوە ھەر ٤ ساڵ جارێک بەڕێوەدەچێت، فەلەستینییەکان فێستیڤاڵی مەکابیایان بە ڕەگەزپەرستی دانا، کە لە ساڵی ١٩٣٢ بەڕێوەچوو، چونکە بەڕای ئەوان ئامانجی ئەوە بووە کە [[عەرەب]]ە فەلەستینییەکان پەراوێز بخات و جووکان لە گۆڕەپانی وەرزشدا باڵادەست بکات بەبێ ئەوەی دانیشتووانی عەرەب بتوانن بەشداری بکەن.<ref>https://web.archive.org/web/20140409080736/http://www.thaqafa.org/Main/default.aspx?xyz=BOgLkxlDHteZpYqykRlUuI1kx/VDUOFosYKgFxmv1dyNMmXxBa+v9/W27KprXF82yuArZvAEM/TglrMe4IXyGsJO7fPW6Ub3PNX0LBeFiUjawcA/k1isisN/N/N9bFpHoALbPfiq0DI=</ref> لەیاریزانە ناودارەکانی تۆپی پێ لە پێشوو تا ئێستا [[یووسی بنعیوون]] کە لە یانەکانی خوولی ئینگلیزی [[لیڤەرپوول]] و [[چێلسی]] یاری کردووە. و لە یانە بەناوبانگە وەرزشیە کانیان ماکابی تەلئەبیب و ماکابی حەیفا کە ئەو دوویانەیە چەند جارێک بەشداریان لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا لە یاری تۆپی پێ و باسکە کردووە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{ووڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|ئیسرائیل|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{پۆلی کۆمنز|Israel}} [[پۆل:ئیسرائیل|*]] [[پۆل:شام]] [[پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:کۆمارەکان]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٨ لە ئیسرائیل]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو]] [[پۆل:ئەو وڵاتانەی کە دانپێدانانیان پێنەدراوە یان دانپێدانانیان سنووردارە]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨]] [[پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژهەڵات]] [[پۆل:ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] 8gp4a6r0nb8xs8id5mr43imxqaq60ue 1589577 1589576 2026-06-11T08:01:37Z 1silent scientist 51740 /* حکوومەت و سیاسەت */ کێ گوتی تێل ئەڤیڤ گەورەترین شاری ئیسرائیلە؟ بەڵکو ئورشەلیمە. 1589577 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی_وڵات |ناو_خۆماڵی =יִשְׂרָאֵל{{ھن}}إسرائيل |ناو_فەرمی =دەوڵەتی ئیسرائیل |ناوی_باو =מְדִינַת יִשְׂרָאֵל |ئاڵا_وێنە =Flag of Israel.svg |نیشانی_نەتەوەیی_وێنە =Coat of arms of Israel.svg |دروژمی_نەتەوەیی = |سروودی_نیشتمانی ={{چینی ناوەند}}[[پەڕگە:Hatikvah instrumental.ogg]]{{کۆتایی}}{{ھن}}Hatikvah ('''הַתִּקְוָה''') |سروودی_پاشایی = |نەخشە_وێنە =LocationIsrael.svg |نەخشە_سەردێڕ = |پایتەخت = [[ئورشەلیم]] </small> |latd=31 |latm=47 |latNS=N |longd=35 |longm=13 |longEW=E |شار_گەورەترین = [[ئورشەلیم]] (قودس) |زمانەکان_فەرمی =[[زمانی عیبری|عیبری]] |زمانەکان_ناوچەیی = [[عەرەبی]] |جۆری_زمانەکان = |زمانەکان = |ڕەگەز_گرووپەکان =٧٣٫٩٪ [[جوو]]، ٢١٫١٪ [[عەرەب]]، ٥٪ ئەوانی دیکە |جۆری_دەسەڵات =[[پەرلەمان]]ی |پلەی_سەرۆک١ =[[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]] |ناوی_سەرۆک١ =[[ئایزک ھێرزۆگ]] |پلەی_سەرۆک٢ =[[سەرۆک وەزیران]] |ناوی_سەرۆک٢ =[[بێنیامین نێتانیاھوو]] <ref>https://www.gov.uk/government/news/pm-call-with-prime-minister-netanyahu-of-israel-8-october-2023#:~:text=The%20Prime%20Minister%20spoke%20to,attacks%20by%20Hamas%20against%20Israel.</ref><ref>https://www.jewishvirtuallibrary.org/prime-ministers-of-israel</ref> |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات =وەرگرتنی سەربەخۆیی |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات =سەربەخۆیی لە حووکمی [[بەریتانیا]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ =[[١٤ی ئایار]] [[١٩٤٨]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ = |پلە_ڕووبەر =١٥١ەم |area_km2 = 20,770{{\}}22,072 ([[List of countries and dependencies by area|153rd]]) |area_sq_mi = ٨٬٠١٩{{\}}٨٬٥٢٢ |مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتوان =9,517,181 |پلە_مەزەندەی_دانیشتوان =٩٥ەم |ساڵی_مەزەندەی_دانیشتوان =[[٢٠٢٥]] |سەرژمێریی_دانێشتوان = |ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = |چڕیی_دانیشتوان_ک.م.٤گۆش =٣٦٥٠٣ |پلە_چڕیی_دانیشتوان =٣٠ەم |دراو = [[شێکێل]] ₪ |کۆدی_دراو =ILS |کاتی_ناوچەیی =IST |قەرەبووی_کات =+٢ |لای_لێخوڕین =ڕاست |پاشگر_دۆمەین = [[.il]] |کۆدی_تەلەفوون =٩٧٢ }} '''ئیسرائیل''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: יִשְׂרָאֵל‎)، وڵاتێکە لە ناوچەی [[باشووری شام]] لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]]. لە باکوورەوە [[سنوورەکانی ئیسرائیل|ھاوسنوورە]] لەگەڵ [[لوبنان]]، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[سووریا]]، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئوردن]]، و لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]]. [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|کەناراوی ڕۆژاوای ئیسرائیل]] دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوەڕاست]]، لوتکەی باشووری دەگاتە [[دەریای سوور]]، و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە [[نزمترین خاڵی زەوی]] لە نزیک [[دەریای مردوو]] ھەیە. [[ئورشەلیم]] شوێنی حکوومەت و [[بارودۆخی ئورشەلیم|پایتەختی ڕاگەیەندراوە]]،<ref>Akram, Susan M., Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010. "International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace". Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future. This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967. To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."</ref> لە کاتێکدا [[تێل ئەڤیڤ]] [[گوش دان|گەورەترین ناوچەی شارنشین]] و [[ئابووریی ئیسرائیل|ناوەندی ئابووریی]] ئیسرائیلە. [[خاکی ئیسرائیل]]، کە بە [[فەلەستین]] یان [[خاکی پیرۆز]]یش ناودەبرێت، نیشتمانی کەنعانییە کۆنەکان و دواتریش شانشینەکانی [[ئیسرائیل و یەھوودای کۆن|ئیسرائیل و یەھوودا]] و [[ھەسمۆنیی یەھوودا]] بووە. دەکەوێتە نزیک [[ڕێڕەوی شام|ڕێڕەوی کیشوەرەکان]]، [[مێژووی دانیشتووانناسیی فەلەستین (ناوچە)|دانیشتووانناسییەکەی گۆڕا]] لەژێر ئیمپراتۆریەتە جۆراوجۆرەکاندا. [[دژەسامییەتیی ئەورووپی]] لە سەدەی ١٩دا پەرەی بە بزووتنەوەی [[زایۆنیزم|زایۆنیست]] دا بۆ [[نیشتمانی جوولەکە]]، کە پاڵپشتی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|بەریتانیا]]ی بەدەستھێنا بە [[ڕاگەیەندراوی بالفۆر]] لە ساڵی ١٩١٧. دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، بەریتانیا ناوچەکەی داگیرکرد و [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا]]ی دامەزراند. فەرمانڕەوایی بەریتانیا و [[ئالیا|کۆچی جوولەکەکان]] لە سەروبەندی [[ھۆلۆکۆست]]دا [[ململانێی نێوان پێکھاتەکان لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|گرژییەکانی نێوان عەرەب و جوولەکە]]ی چڕتر کردەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Morris |یەکەم= Benny |بەستەری نووسەر= Benny Morris|سەردێڕ= Righteous Victims: A History of the Zionist-Arab Conflict, 1881–2001 |بڵاوکەرەوە= Knopf |ساڵ= ١٩٩٩|edition= reprint |ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧٩-٧٤٤٧٥-٧|وتەگێڕانەوە= The fear of territorial displacement and dispossession was to be the chief motor of Arab antagonism to Zionism down to 1948 (and indeed after 1967 as well). |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕێکەوتی سەردان= ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20240322131219/https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} Also quoted, among many, by Mark M. Ayyash (2019). "Hermeneutics of Violence: A Four-Dimensional Conception". University of Toronto Press, p. [https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 195] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240322131220/https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 |date=22 March 2024 }}, {{ISBN|978-1-4875-0586-8}}. Accessed 22 March 2024.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Fildis |یەکەم١=Ayse |دوایین٢=Nisanci |یەکەم٢=Ensar |سەردێڕ=British Colonial Policy "Divide and Rule": Fanning Arab Rivalry in Palestine |ساڵ=٢٠١٩|journal=International Journal of Islamic and Civilizational Studies |بەرگ=٦|issue=1 |بڵاوکەرەوە=UTM Press |ناونیشان=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBritish_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240510121206/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%20filename=British_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کە پەرەی سەند بۆ [[جەنگی ناوخۆیی ١٩٤٧–١٩٤٨ لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|جەنگێکی ناوخۆیی]] دوای [[پلانی دابەشکردنی فەلەستین لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە|پلانی دابەشکردن]]ی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە ساڵی ١٩٤٧. ئیسرائیل [[ڕاگەیەندراوی سەربەخۆییی ئیسرائیل|سەربەخۆییی ڕای گەیاند]] کاتێک [[کۆتاییی دەسەڵاتی بەریتانیا بەسەر فەلەستین|دەسەڵاتی بەریتانیا کۆتایی ھات]] لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨، کە بەدوایدا [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|داگیرکارییەک]] لەلایەن [[جیھانی عەرەب|وڵاتانی عەرەبی]]یەوە ڕوویدا. [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەستی ١٩٤٩|ئاگربەستی ١٩٤٩]] ئیسرائیلی لە دەرەوەی پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان فراوانتر کرد،<ref name="Britannica">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Zionism {{!}} Definition, History, Examples, & Facts {{!}} Britannica |ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181225204632/https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە کاتێکدا ھیچ وڵاتێکی نوێی عەرەبی دروست نەکرا، و [[داگیرکردنی کەرتی غەززە لەلایەن کۆماری یەکگرتووی عەرەبییەوە|غەززە لەژێر کۆنترۆڵی میسر]] و [[لکاندنی کەناری ڕۆژاوا بە ئوردن|کەناری ڕۆژاوا لەلایەن ئوردنەوە فەرمانڕەوایی دەکرا]] مایەوە.<ref name="Britannica"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Meir-Glitzenstein |یەکەم١=Esther |ڕێکەوت=پاییزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel |journal=Israel Studies |بڵاوکەرەوە=Indiana University Press |بەرگ=٢٣|issue=3 |پەڕەکان=١١٤–١٢٢|doi=10.2979/israelstudies.23.3.15 |jstor=10.2979/israelstudies.23.3.15 |s2cid=150208821 |وتەگێڕانەوە=The mass immigration from Arab countries began in mid-1949 and included three communities that relocated to Israel almost in their entirety: 31,000 Jews from Libya, 50,000 from Yemen, and 125,000 from Iraq. Additional immigrants arrived from Egypt, Morocco, Tunisia, Turkey, Iran, India, and elsewhere. Within three years, the Jewish population of Israel doubled. The ethnic composition of the population shifted as well, as immigrants from Muslim counties and their offspring now comprised one third of the Jewish population—an unprecedented phenomenon in global immigration history. From 1952–60, Israel regulated and restricted immigration from Muslim countries with a selective immigration policy based on economic criteria, and sent these immigrants, most of whom were North African, to peripheral Israeli settlements. The selective immigration policy ended in 1961 when, following an agreement between Israel and Morocco, about 100,000 Jews immigrated to the State. From 1952–68 about 600,000 Jews arrived in Israel, three quarters of whom were from Arab countries and the remaining immigrants were largely from Eastern Europe. Today fewer than 30,000 remain in Muslim countries, mostly concentrated in Iran and Turkey.}}</ref>{{sfn|Fischbach|2008|p=26–27}} زۆربەی [[فەلەستینییەکان|عەرەبە فەلەستینییەکان]] لە کاتی [[نەکبە]]دا [[دەرکردن و ڕاکردنی فەلەستینییەکان لە ١٩٤٨|ڕایانکرد یان دەرکران]]، {{sfn|Slater|2020|pp=81–92, 350|ps=, "[p. 350] It is no longer a matter of serious dispute that in the 1947–48 period—beginning well before the Arab invasion in May 1948—some 700,000 to 750,000 Palestinians were expelled from or fled their villages and homes in Israel in fear of their lives—an entirely justifiable fear, in light of massacres carried out by Zionist forces."}}<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Ghanim |یەکەم١=Honaida |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٩|سەردێڕ=Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/40608203 |journal=[[International Journal of Politics, Culture, and Society]] |بەرگ=٢٢|پەڕەکان=٢٣–٣٩ [٢٥–٢٦]|doi=10.1007/s10767-009-9049-9 |jstor=40608203 |s2cid=144148068 |ژمارە=١|issn=0891-4486 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211106040944/https://www.jstor.org/stable/40608203 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |وتەگێڕانەوە=Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed. |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Cleveland |یەکەم١=William L. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CuHaDwaAQBAJ&pg=PT290 |سەردێڕ=A History of the Modern Middle East |دوایین٢=Bunton |یەکەم٢=Martin |ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٩٧٥١٣-٤|زمان=en |پەڕە=٢٧٠|وتەگێڕانەوە=Not only was there no Palestinian Arab state, but the vast majority of the Arab population in the territory that became Israel-over 700,000 people-had become refugees. The Arab flight from Palestine began during the intercommunal war and was at first the normal reaction of a civilian population to nearby fighting-a temporary evacuation from the zone of combat with plans to return once hostilities ceased. However, during spring and early summer 1948, the flight of the Palestinian Arabs was transformed into a permanent mass exodus. ...}}</ref> لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل. لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل.<ref name=":05">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Beker |یەکەم=Avi |ڕێکەوت=٢٠٠٥|سەردێڕ=The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/25834637 |journal=Jewish Political Studies Review |بەرگ=١٧| issue=3/4 |پەڕەکان=٣–١٩|jstor=25834637 |issn=0792-335X |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240109013108/https://www.jstor.org/stable/25834637 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dinstein |یەکەم=Yoram |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&dq=650000+%2872%25%29+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&pg=PA282 |سەردێڕ=Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) |ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٤٢٢٨٧-٢|پەڕە=٢٨٢|زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240521171644/https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&pg=PA282&lpg=PA282&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&source=bl&ots=F8PgTaUHaN&sig=ACfU3U0WsIDoJxluxSyPsNK60ypjp280-A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjnzt69mZ-GAxUiweYEHYlBh04ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=650000%20(72%25)%20of%20these%20Jews%20resettled%20in%20Israel.&f=false |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای [[جەنگی شەش ڕۆژە]]ی ١٩٦٧، ئیسرائیل کەناری ڕۆژاوا، غەززە و [[داگیرکردنی نیمچەدوورگەی سینا لەلایەن ئیسرائیلەوە|سینا]]ی میسری داگیرکرد، و [[لکاندنی قودسی ڕۆژھەڵات بە ئیسرائیل|قودسی ڕۆژھەڵات]] و [[یاسای بەرزایییەکانی جۆلان|بەرزایییەکانی جۆلان]]ی سووریای لکاند. پەیماننامەی ئاشتی لەگەڵ [[پەیماننامەی ئاشتیی میسر و ئیسرائیل|میسر]] لە ساڵی ١٩٧٩ (سینا لە ساڵی ١٩٨٢ گەڕێندرایەوە) و [[پەیماننامەی ئاشتیی ئیسرائیل و ئوردن|ئوردن]] لە ساڵی ١٩٩٤ واژوو کران. [[ڕێککەوتنی ئۆسلۆ ١|ڕێککەوتننامەکانی ئۆسلۆ]]ی ١٩٩٣ [[خۆبەڕێوەبەریی فەلەستینی]] سنوورداری لە [[کەناری ڕۆژاوا]] و [[کەرتی غەززە|غەززە]] ھێنایە ئاراوە، لە کاتێکدا [[ڕێککەوتننامەکانی ئیبراھیم]]ی ٢٠٢٠ پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتانی زیاتری عەرەبی [[ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی عەرەب و ئیسرائیل|ئاسایی کردەوە]]، بەڵام [[ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین]] بەردەوامە. [[یاسا بنەڕەتییەکانی ئیسرائیل]] [[کنێسێت]] وەک [[نوێنەرایەتیی ڕێژەیی|پەرلەمان]]ێکی ھەڵبژێردراو بە شێوەیەکی ڕێژەیی جێگیر دەکەن. ئەو [[کابینەی ئیسرائیل|حکوومەت]] پێکدەھێنێت، کە لەلایەن [[سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل|سەرۆک وەزیران]]ەوە سەرکردایەتی دەکرێت، و [[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]]ی تا ڕادەیەکی زۆر ڕێوڕەسمی ھەڵدەبژێرێت. ئیسرائیل خاوەنی یەکێک لە گەورەترین ئابوورییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Israel datasets |ناونیشان=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.imf.org}}</ref> [[پێڕستی وڵاتانی ئاسیا و ئۆقیانووسیا بەپێی پێوەری گەشەپێدانی مرۆیی|یەکێکە لە بەرزترین ئاستەکانی بژێوی لە ئاسیا]]، و لەسەر ئاستی جیھان لە ڕیزبەندی [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی|٢٥ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی]] و [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس|١٤ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|سەردێڕ=30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth |ناونیشان=https://finance.yahoo.com/news/30-wealthiest-countries-per-capita-111348314.html |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Yahoo Finance |زمان=en-US}}</ref> یەکێکە لە پێشکەوتووترین وڵاتانی جیھان لە ڕووی [[زانست و تەکنۆلۆژیا لە ئیسرائیل|پێشکەوتووی تەکنەلۆژییەوە]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Global Innovation Index (GII) |ناونیشان=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=global-innovation-index |زمان=en-US}}</ref> ئیسرائیل بەشێکی گەورەتری ئابوورییەکەی بۆ توێژینەوە و پەرەپێدان تەرخان دەکات [[پێڕستی وڵاتانی سەروەر بەپێی خەرجییەکانی توێژینەوە و پەرەپێدان|زیاتر لە ھەر دەوڵەتێکی دیکە]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |ناونیشان=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوت=٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=World Intellectual Property Organization |doi=10.34667/tind.46596 |ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٠٥-٣٤٣٢-٠|زمان=en |دوایین١=Dutta |یەکەم١=Soumitra |دوایین٢=Lanvin |یەکەم٢=Bruno |دوایین٣=Wunsch-Vincent |یەکەم٣=Sacha}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Getzoff |یەکەم=Marc |ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Most Technologically Advanced Countries In The World 2023 |ناونیشان=https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231108044803/https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Global Finance Magazine |زمان=en-US}}</ref> و وا بڕوادەکرێت کە [[ئیسرائیل و چەکی ناوەکی|خاوەنی چەکی ناوەکی بێت]]. تاکە وڵاتە کە خاوەنی زمانێکی فەرمیی [[بووژاندنەوەی زمانی عیبری|بووژاوە]] بێت، [[عیبریی مۆدێرن|عیبری]]، [[چاندی ئیسرائیل]] [[چاندی جوولەکە|دابونەریتە جوولەکەکان]] لەگەڵ کاریگەرییەکانی [[چاندی عەرەبی|عەرەب]] تێکەڵ دەکات. == مێژوو == ===پێش مێژوو=== [[شوێنی پێش مێژووی عوبەیدییە]] لە باکووری ئیسرائیل [[فراوانبوونی پێشوەختەی ھۆمینینەکان بۆ دەرەوەی ئەفریقا|بوونی مرۆڤە دێرینەکان]] نزیکەی ١.٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر نیشان دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Tchernov |یەکەم=Eitan |بەستەری نووسەر=Eitan Tchernov |ڕێکەوت=١٩٨٨|سەردێڕ=The Age of 'Ubeidiya Formation (Jordan Valley, Israel) and the Earliest Hominids in the Levant |journal=[[Paléorient]] |بەرگ=١٤|issue=2 |پەڕەکان=٦٣–٦٥| doi=10.3406/paleo.1988.4455}}</ref> دووەم کۆنترین بەڵگەی [[مرۆڤی لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرن|مرۆڤە لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرنەکان]] [[ڕەچەڵەکی ئەفریقیی دوایینی مرۆڤە مۆدێرنەکان|دەرەوەی ئەفریقا]] بەردبوویەکی تەمەن ٢٠٠،٠٠٠ ساڵەیە لە [[ئەشکەوتی میسلیا]] لەسەر کێوی کارمێل.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Wade |یەکەم=Lizzie |ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠١٩|سەردێڕ=Skull fragment from Greek cave suggests modern humans were in Europe more than 200,000 years ago |ناونیشان=https://www.science.org/content/article/skull-fragment-greek-cave-suggests-modern-humans-were-europe-more-200000-years-ago |journal=[[Science (journal)|Science]] |بڵاوکەرەوە=American Association for the Advancement of Science |doi=10.1126/science.aay6927 |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> [[کالچەری ناتوفی]] (١٠،٠٠٠ پێش زایین) ڕەنگە پەیوەندی بە [[زمانی پرۆتۆ-ئەفرۆئاسیایی]]یەوە ھەبێت<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Winfried Nöth |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Y4_It_sAuMYC&pg=PA293 |سەردێڕ=Origins of Semiosis: Sign Evolution in Nature and Culture |بڵاوکەرەوە=Walter de Gruyter |ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٣-١١-٠٨٧٧٥٠-٢|پەڕە=٢٩٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Roger Blench, Matthew Spriggs |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NUvnqjutFmoC&pg=PT70 |سەردێڕ=Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=٢٠٠٣|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-٨١٦٢٣-١|پەڕە=٧٠}}</ref> و بەھۆی وەرگرتنی [[نشینگەیی]] پێش [[سەرەتای کشتوکاڵ لە ڕۆژاوای ئاسیا|سەرھەڵدانی کشتوکاڵ]] و [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] بەرچاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hershkovitz |یەکەم١=Israel |بەستەری نووسەر١=Israel Hershkovitz |دوایین٢=Gopher |یەکەم٢=Avi |بەستەری نووسەر٢=Avi Gopher |ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|chapter=Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/225258426 |سەردێڕ=The Neolithic Demographic Transition and its Consequences |editor-last1=Bocquet-Appel | editor-first1=Jean-Pierre |editor-last2=Bar-Yosef |editor-first2=Ofer |editor-link2=Ofer Bar-Yosef |بڵاوکەرەوە=Springer Science+Business Media |پەڕە=٤٦٥|doi=10.1007/978-1-4020-8539-0_17 |ژپنک= ٩٧٨-١-٤٠٢٠-٨٥٣٨-٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> ===سەردەمەکانی بڕۆنز و ئاسن=== ئاماژە سەرەتایییەکان بۆ شارەکانی «[[کەنعان|کەنعانی]]» و دواتر [[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]] لە دەقە دێرینەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن|ڕۆژھەڵاتی نزیک]] و [[میسری کۆن|میسری]]دا (٢٠٠٠ پێش زایین) دەردەکەون؛ ئەم دانیشتووانە وەک [[شارە-دەوڵەت]]ە سەربەخۆکانی لەڕووی ڕامیارییەوە ڕێکخرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Canaanites |ناونیشان=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=obo |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230403082451/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Glassman |یەکەم=Ronald M. |سەردێڕ=The Political Structure of the Canaanite City-States: Monarchy and Merchant Oligarchy |ڕێکەوت=٢٠١٧|ناونیشان=https://doi.org/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ئیش=The Origins of Democracy in Tribes, City-States and Nation-States |پەڕەکان=٤٧٣–٤٧٧|editor-last=Glassman |editor-first=Ronald M. |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|شوێن=Cham |بڵاوکەرەوە=Springer International Publishing |زمان=en | doi=10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ژپنک=٩٧٨-٣-٣١٩-٥١٦٩٥-٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی نیسانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240429061941/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> لە ماوەی [[سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]] (١٥٥٠–١٢٠٠ پێش زایین)، بەشێکی زۆری کەنعان [[دەوڵەتی پاشکۆ]]کانی [[شانشینی نوێی میسر]]یان پێکھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Braunstein |یەکەم١=Susan L. |ساڵ=٢٠١١|سەردێڕ=The Meaning of Egyptian-Style Objects in the Late Bronze Cemeteries of Tell el-Far'ah (South) |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |بەرگ=٣٦٤|issue=364 |پەڕەکان=١–٣٦|doi=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |jstor=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |s2cid=164054005}}</ref> لە ئەنجامی [[داڕمانی سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]]، کەنعان کەوتە ناو پشێوییەوە و دەسەڵاتی میسری بەسەر ناوچەکەدا داڕما.<ref>Dever, William G. "Beyond the Texts", Society of Biblical Literature Press, 2017, pp. 89–93</ref><ref>S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", "The Biblical Archaeologist" (1987)</ref> وا بڕوا دەکرێت باپیرانی [[ئیسرائیلییەکان]] [[گەلە دێرینە سامی-ئاخێوەرەکان]] بووبێتن کە خەڵکی ڕەسەنی ئەم ناوچەیە بوون.<ref name="Miller1986">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Miller |یەکەم١=James Maxwell |ناونیشان=https://archive.org/details/historyofancient00mill |سەردێڕ=A History of Ancient Israel and Judah |دوایین٢=Hayes |یەکەم٢=John Haralson |بڵاوکەرەوە=Westminster John Knox Press |ساڵ=١٩٨٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٦٤-٢١٢٦٢-٩}}</ref>{{rp|78–79}} گێڕانەوە شوێنەوارییە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئیسرائیلییەکان و کالچەرەکەیان لە گەلانی کەنعانییەوە جیابوونەتەوە لە ڕێگەی پەرەپێدانی ئایینێکی جیاوازی [[تایبەتپەرستی|تایبەتپەرست]]—و دواتر [[یەکتاپەرستی|یەکتاپەرست]]—کە چەقی لەسەر [[یەھوە]] بوو.<ref>Rendsberg, Gary (2008). "Israel without the Bible". In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Gnuse |یەکەم١=Robert Karl |سەردێڕ=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel |ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Sheffield Academic Press Ltd |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٠٧٥-٦٥٧-٦|پەڕەکان=٢٨, ٣١}}</ref> ئەوان بە شێوەیەکی دێرینی [[زمانی عیبری|عیبری]] قسەیان دەکرد، کە بە [[عیبریی ئینجیلی]] ناسراوە.<ref>Steiner, Richard C. (1997), "Ancient Hebrew", in Hetzron, Robert (ed.), "The Semitic Languages", Routledge, pp. 145–173, {{ISBN|978-0-415-05767-7}}</ref> نزیکەی لە ھەمان کاتدا، [[فەلەستییەکان]] لە باشووری [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|دەشتی کەناراوەکان]] نیشتەجێ بوون.{{sfn|Killebrew|2005|p=230}}{{sfn|Shahin|2005|p=6}} [[File:Mesad Hashavyahu ostracon.jpg|thumb|[[ئۆستراکۆنی یاڤنێ-یام]]، نووسراوێکی بە [[ئەلفوبێی عیبریی دێرین|عیبریی دێرین]] کە بەڵگەنامەی بەڕێوەبردنە لە [[شانشینی یەھوودا|یەھوودا]]]] زۆربەی زانایانی مۆدێرن ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە گێڕانەوەی [[کۆچی بەکۆمەڵ|کۆچی بەکۆمەڵ]] لە [[تەورات]] و [[پەیمانی کۆن]]دا بەو شێوەیەی وێنا کراوە ڕووی نەداوە؛ بەڵام ھەندێک لە ڕەگەزەکانی ئەم نەریتانە [[مێژووییبوونی ئینجیل|ڕەگە مێژووییەکان]]یان ھەیە.<ref>{{harvnb|Faust|2015|p=476}}: "While there is a consensus among scholars that the Exodus did not take place in the manner described in the Bible, surprisingly most scholars agree that the narrative has a historical core, and that some of the highland settlers came, one way or another, from Egypt."</ref><ref>{{harvnb|Redmount|2001|p=61}}: "A few authorities have concluded that the core events of the Exodus saga are entirely literary fabrications. But most biblical scholars still subscribe to some variation of the Documentary Hypothesis, and support the basic historicity of the biblical narrative."</ref> مشتومڕ لەسەر سەرەتاییترین بوونی [[مێژووی ئیسرائیل و یەھوودای دێرین|شانشینەکانی ئیسرائیل و یەھوودا]] و ڕادەی دەسەڵاتیان ھەیە. لەکاتێکدا ڕوون نییە ئایا [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل]] ھەبووە یان نا،<ref name="lipschits">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lipschits |یەکەم١=Oded |سەردێڕ=The Jewish Study Bible |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ساڵ=٢٠١٤|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٩٧٨٤٦-٥|editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |زمان=en |chapter=The History of Israel in the Biblical Period |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="Kuhrtp438">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kuhrt |یەکەم=Amiele |ناونیشان=https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438 |سەردێڕ=The Ancient Near East |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=١٩٩٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-١٦٧٦٢-٨|پەڕە=[https://archive.org/details/ancientneareastc٠٠akuh/page/٤٣٨ ٤٣٨]}}</ref> مێژوونووسان و شوێنەوارناسان کۆکن لەسەر ئەوەی کە باکووری [[شانشینی ئیسرائیل (سامیرە)|شانشینی ئیسرائیل]] نزیکەی ٩٠٠ پێش زایین ھەبووە<ref name="Finkelstein">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Finkelstein |یەکەم١=Israel |سەردێڕ=The Bible Unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories |دوایین٢=Silberman |یەکەم٢=Neil Asher |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Simon & Schuster |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٨٤-٨٦٩١٢-٤|edition=1st Touchstone}}</ref>{{rp|169–195}} و [[شانشینی یەھوودا]] نزیکەی ٨٥٠ پێش زایین.<ref name="Finkelstein, Israel, (2020)">Finkelstein, Israel, (2020). [https://books.google.com/books?id=wH3-DwAAQBAJ&pg=PA33 "Saul and Highlands of Benjamin Update: The Role of Jerusalem"], in Joachim J. Krause, Omer Sergi, and Kristin Weingart (eds.), "Saul, Benjamin, and the Emergence of Monarchy in Israel: Biblical and Archaeological Perspectives", SBL Press, Atlanta, GA, p. 48, footnote 57: "...They became territorial kingdoms later, Israel in the first half of the ninth century BCE and Judah in its second half..."</ref><ref name="Pitcher">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=9 April 2023 }} Quote: "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> شانشینی ئیسرائیل لەو دووانە گەشاوەتر بوو و زوو بوو بە ھێزێکی ناوچەیی، پایتەختەکەشی لە [[سامیرە (شاری دێرین)|سامیرە]] بوو؛<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|pp=146–147}}: Put simply, while Judah was still economically marginal and backward, Israel was booming. ... In the next chapter we will see how the northern kingdom suddenly appeared on the ancient Near Eastern stage as a major regional power.</ref><ref name=":04">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Finkelstein |یەکەم=Israel |سەردێڕ=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٩٨٣-٩١١-٣|پەڕەکان=٦٥–٦٦; ٧٣; ٧٤; ٧٨; ٨٧–٩٤|oclc=٨٨٠٤٥٦١٤٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Finkelstein |یەکەم=Israel |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Observations on the Layout of Iron Age Samaria |journal=Tel Aviv |بەرگ=٣٨|issue=2 |پەڕەکان=١٩٤–٢٠٧|doi=10.1179/033443511X13099584885303 |issn=0334-4355 |s2cid=128814117}}</ref> لەژێر دەسەڵاتی [[بنەماڵەی عۆمری|بنەماڵەی عۆمری]]دا، کۆنترۆڵی [[سامیرە]]، [[جەلیل]]، بەشی سەرەوەی [[دۆڵی ئوردن]]، [[دەشتی شارۆن|دەشتی شارۆن]] و بەشێکی زۆری [[ترانسئوردن (ناوچە)|ترانسئوردن]]ی دەکرد.<ref name=":04" /> شانشینی ئیسرائیل لە دەوروبەری ٧٢٠ پێش زایین لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]وە [[سامێرینا|داگیرکرا]].<ref name="Broshi 2001 174">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Broshi |یەکەم=Maguen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |سەردێڕ=Bread, Wine, Walls and Scrolls |بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing |ساڵ=٢٠٠١|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٢٧-٢٠١-٦|پەڕە=١٧٤|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230210203455/https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> شانشینی یەھوودا، لەژێر دەسەڵاتی [[شوێنکەوتووی داوود|داوودی]]دا و بە پایتەختیی [[قودس]]، دواتر بوو بە [[دەوڵەتی پاشکۆ]]ی سەرەتا ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ و پاشان [[ئیمپراتۆریەتیی بابلیی نوێ]]. مەزەندە دەکرێت [[مێژووی دانیشتووانناسیی ناوچەی فەلەستین|دانیشتووانی ناوچەکە]] لە دەوروبەری ٤٠٠،٠٠٠ کەس بووبێت لە [[سەردەمی ئاسنی دووەم]]دا.<ref name=":42">Broshi, M., & Finkelstein, I. (1992). [https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 "The Population of Palestine in Iron Age II"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230305224039/https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 |date=5 March 2023 }}. "Bulletin of the American Schools of Oriental Research", "287"(1), 47–60.</ref> لە ٥٨٧/٦ پێش زایین، دوای [[ڕاپەڕینەکانی یەھوودا دژی بابل|ڕاپەڕین لە یەھوودا]]، شا [[نەبووخەدنسەری دووەم]] [[گەمارۆدانی قودس (٥٨٧ پێش زایین)|قودسی گەمارۆ دا و وێرانی کرد]] و ھەروەھا [[پەرستگای سولەیمان]]،<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|p=307}}: "Intensive excavations throughout Jerusalem have shown that the city was indeed systematically destroyed by the Babylonians. The conflagration seems to have been general. When activity on the ridge of the City of David resumed in the Persian period, the-new suburbs on the western hill that had flourished since at least the time of Hezekiah were not reoccupied."</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Lipschits |یەکەم=Oded |ڕێکەوت=١٩٩٩|سەردێڕ=The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule |journal=Tel Aviv |بەرگ=٢٦|issue=2 |پەڕەکان=١٥٥–١٩٠|doi=10.1179/tav.1999.1999.2.155 |issn=0334-4355}}</ref> شانشینەکەی ھەڵوەشاندەوە و [[بێسەروشوێنکردنی بابلی|زۆربەی نوخبەی یەھوودی بۆ بابل دوورخستەوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Wheeler |یەکەم=P. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe |journal=The Catholic Biblical Quarterly |بەرگ=٧٩|issue=4 |پەڕەکان=٦٩٦–٦٩٧|doi=10.1353/cbq.2017.0092 |s2cid=171830838}}</ref> === ٢.شانشینی ئیسرائیل و جودا === {{خاوێنکردن}} [[پەڕگە:شانشینی ئیسرائیل و جودا Kingod Of Isreal And Judah.jpg|وێنۆک|'''شانشینی ئیسرائیل و جودا لەنێوان ''(٥٨٦ - ١٠٠٠)پ.ز''''']] لە دەوروبەری ساڵانی ١٠٠٠ پ.ز دوو شانشینی (ئیسرائیلی/عیبری) پێکھات # باناوی شنشینی ئیسرائیل - باکوور # شانشینی (یەھوود/جودا) - باشوور ھەردوو شانشینەکە لە [[تەورات|تەوراتی پیرۆز]] و [[ئینجیل|ئینجیلی پیرۆز]] ئاماژەیانپێکراوە <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> ==== ململانێ و ئیمپڕتۆریەتیەکان ==== ناوچەکە لەم ماوەیەدا ز زۆر بە جێگیری نەماوەتەوە ئاشوورییەکان شانشینی ئیسرائیلیان داگیرکرد (722 پێش زایین) [[بابل|بابلییەکان]] (جودا/یەھوودا)یان داگیرکرد (٥٨٦ پێش زایین) و ئۆرشەلیمیان وێرانکرد<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref> زۆرێک لەجوەکانیان دەربەدەر کرد لەم ماوەیەدا <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Jerusalem_(587_BC)#cite_note-:42-8</ref> لەپاشان فارسەکان دەستیان بەسەردا گرت و ڕێگەیان دا ھەندێک جوو بگەڕینەوە بۆ شوێنی خۆیان.<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Achaemenian-Empire</ref> === ٣.دەسەڵاتی یۆنانی و ڕۆمانییەکان === لەپاش ئەمانە دەسەڵاتی [[یۆنانی کۆن|یۆنانییەکان]] پەرەیسەند لە نێون ساڵانی (٣٣٠ پێش زایین) [[ئەسکەندەری مەزن]] ناوچەکەی داگیرکرد لەگەڵ زۆرینەی ناوچەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] و [[ئاناتۆلیا|ئەناتۆڵی رۆژاوا]] و [[کوردستان|کوردستانیش]]؛ لەپاشان چەندنین فەرمانڕەوای یۆنانی بەڕێوەیان بردووە.<ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588? redirectedFrom=fulltext</ref> <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> [[پەڕگە:ڕەوتی ئەسکەندەری مەزن.png|570x570پیکسڵ]] دەسەڵاتداری یۆنانییەکان بەردەوام بوو هەتا لەپڕێکدا ڕۆمانییەکان ([[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتینییەکان)]] دەسەڵاتیانگرتەدەست لە ساڵانی (٦٣ پێش زایین) <ref>https://www.britannica.com/place/Byzantine-Empire</ref> === ٤. پاش هاتنی ساڵی زایینی === لەساڵی (٧٠ زایینی)دا دەسەڵاتداری ڕۆمانییەکان هەر بەردەوام بوو بەجۆرێک کە دووبارە هێرشکرایەوە سەر ئۆرشەلیم و دووەم پەرستگای پیرۆزی جووەکانیان وێرانکرد؛ هەندێک لە جووەکانیان کوشت و هەندێکیشیان لابران. <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Jerusalem_during_the_Byzantine_period</ref> ==== پاش پەرەسەندنی ئیسلام ==== لە سەدەی حەوتەمی زایینی بە دیاریکراوی ساڵانی (٦٣٧ زایینی) دەستیانبەسەر زۆر ناوچە داگرت و کۆتاییان بە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسنییەکان]] و بێشێکی زۆر لە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بێزەنتینییەکان]] (ڕۆمانییەکان) هێنا لەژێر فەرمانڕەوایی [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] زۆرێک لە ناوچەکانی [[فەلەستین]] و [[کوردستان|کوردستانیان]] دەستبەسەرداگرت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of Palestine |ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Palestine |وێبگە=Encyclopaedia Britannica}}</ref> و زمانی عەرەبی و ئیسلامیان بڵاوکردەوە لەو ناوچانەدا و زۆربەی هەرەزۆری ناوچەکان عەرەب نیشتەجێکران.<ref>https://global.oup.com/academic/product/the-oxford-history-of-the-ancient-near-east-9780190687854?cc=iq&lang=en&</ref> <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> <ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref> [[پەڕگە:The Crusader States in 1135.svg|وێنۆک|433x433پیکسڵ|نەخشەی دەسەڵاتی هێزی خاچھەڵگران لە ساڵی ١١٣٥ی زایینی]] === هاتنەوەی دەسەڵاتداری مەسیحی === لەسەڵانی (١٠٩٥–١٠٩٩) ڕێکخراوێکی سوپای زۆر گەورە درووستکرا بەناوی [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|سووپای خاچهەڵگران]] <ref>https://www.britannica.com/event/Crusades/The-First-Crusade-and-the-establishment-of-the-Latin-states</ref> توانیان لە کۆتاییدا کۆتایی بە دەسەڵاتی ئیسلامی بهێنن لە ناوچەکە خرایە ژێر دەسەڵاتی هێزی خاچھەڵگران بە دیریکراوی لە ساڵی ١٠٩٩ی زاینی [[ئورشەلیم]]یان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kingdom_of_Jerusalem#:~:text=The%20Crusaders%20arrived%20at%20Jerusalem,newly%20created%20Kingdom%20of%20Jerusalem.</ref> بۆ ماوەی ٢٠٠ ساڵ فەرمانڕەواییان بەردەوام بوو <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_Kingdom_of_Jerusalem</ref> ؛ لە گرنگترین فەرمانڕەواکانی ئەم ماوەیە '''[[باڵدوینی چوارەم]]''' بوو کە پاشای شانشینی ئۆرشەلیم بوو<ref>https://www.britannica.com/biography/Baldwin-IV-king-of-Jerusalem</ref>. لە پاش ئەم ماوەیەدا هێزە ئیسلامیەکان یەکیانگرتەوە و کۆتاییان هێنا بە دەسەڵاتی مەسیحییەکان.{{کەی}}<ref>https://www.historyextra.com/period/medieval/crusades-causes-history-when-how-many-were-there-death-toll/</ref> ==== پاش هاتن و ڕووخانی عوسمانییەکان ==== ساڵی ١٥١٧ی زاینی [[عوسمانییەکان]] [[فەلەستین]]یان داگیرکرد بۆ ماوی ٤٠٠ ساڵ کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەوان<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ottoman_Palestine#:~:text=The%20Ottoman%20Empire%20proceeded%20to,the%20Mamluk%20capital%20in%20Egypt.</ref> هەتا ساڵی ١٩١٧ لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ڕووداوێکی مێژووی گەورە ڕوویدا ئەویش ڕووخانی دەسەڵاتی [[عوسمانی]] بوو لەلایەن [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانییەکان]].<ref>https://jewishvirtuallibrary.org/ottoman-rule-1517-1917</ref> === ٦.دەسەڵاتی بەریتانییەکان === لە پاش ساڵانی ١٩١٧ی زایینی دا بەریتانیەکان ناوچەی ئیسرائیلیان کۆنتڕۆڵکرد<ref>https://www.britannica.com/place/Palestine/World-War-I-and-after</ref>؛ لێرەوە ناکۆکیەکی نوێ پەرەیسەند ئەویش ناکۆکی نێوان عەرەبە هاوردەکان و ئیسرائیلیەکان بوو ئەمەش بوو<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Arab%E2%80%93Israeli_conflict#:~:text=In%201917%2C%20British%E2%80%91led%20troops,nothing%20shall%20be%20done%20which</ref> هۆی پێکدادانی نێوانیان لە ڕووی کۆمەڵایەتی و ڕامیاریەوە ئەمە بەردەوام بوو هەتاوەک و ساڵی ١٩٤٧. ==== پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان ==== * لە ساڵی '''١٩٤٧''' [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] نەخشەڕێگایەکی پێشنیارکرد کە بریتیبوو لە جیاکردنەوەی خاکی [[فەلەستین]] بۆ دوو بەش بەشێکی بۆ جووەکان و بەشێکی بۆ [[عەرەب]]ەکان.<ref>https://www.britannica.com/event/1948-Arab-Israeli-War</ref> <ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref> <ref>https://digitallibrary.un.org/record/3792734?ln=en&v=pdf</ref> لە دەرەنجامدا ئیسرائیل قبووڵیکرد بەڵام عەرەبەکان قبووڵیان نەکرد و دەوڵەتە عەرەبیەکانیش دەستیانکرد بە هێرشکردنە سەر ئیسرائیل سەر ئەنجام لە ساڵی ١٩٤٨ ئیسرائیل سەرکەوت و فراوانتر بوو هەتا وەک و نزیکەیی هەموو ڕووبەری ناوچەدێرینەکانی خۆی گرتەوە. {{کێ وتی}}<ref>https://www.idf.il/en/mini-sites/wars-and-operations/israels-war-of-independence-1948/#:~:text=The%20Fight%20for%20Independence,withdrawal%20on%20May%2014%2C%201948.</ref> === لەدوای جەنگی ١٩٦٧ === {{سەرەکی|شەڕی شەش ڕۆژە}} ئەم جەنگە لەنێوان [[عەرەب]] و دەوڵەتی ئیسرائیل بوو تێیدا لە کۆتاییدا بەھاوکاری [[ئەمریکا]]، ئیسرائیل سەرکەوت <ref>https://history.state.gov/milestones/1961-1968/arab-israeli-war-1967#:~:text=Between%20June%205%20and%20June,the%20Soviet%20Union%20to%20intervene.</ref> دەسکەوتەکانی ئیسرائیل <ref>https://www.gov.il/en/pages/israel-after-the-six-day-war</ref> گرتنی [[بەرزایییەکانی جۆلان]] و لە [[کەرتی رۆژاوا]] گرتنەوەی کۆنتڕۆڵ لە [[کەرتی غەززە]] کۆنتڕۆڵکردنی [[نیمچەدوورگەی سینا]].<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Six-Day_War#:~:text=Israel%20is%20believed%20to%20have,nuclear%20weapon%20by%20December%201966.</ref> <ref>https://www.gov.il/BlobFolder/generalpage/israel-after-the-six-day-war/en/English_HISTORY_MAPS_Israel-after-Six-Day-War.jpg</ref> == ڕەگناسی == [[پەڕگە:Political map of Israel-Palestine.jpg|وێنۆک|نەخشەی [[ڕامیاری]] ئیسرائیل و بەڕێوەبەرایەتیی [[میری]]ی [[فەلەستین]]]] ناوەکانی [[خاکی ئیسرائیل]] و منداڵانی ئیسرائیل بە درێژاییی مێژوو بۆ ئاماژەدان بە [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی ئیسرائیل]]ی پەرتووکی پیرۆز و ھەموو گەلی [[جووەکان|جوو]] بەکارھێنراون. [[ئیسرائیل (ناو)|ناوی «ئیسرائیل»]] ([[عیبری]]: {{lang|he-Latn|Yīsrāʾēl}}؛ [[سەپتۆجینت]]، بە [[یۆنانیی کۆن]]: Ἰσραήλ، بە [[لاتینی]]: Israēl، «[[ئێل (خواوەند)|ئێل (خوا)]] بەردەوام دەبێت/حوکم دەکات») ئاماژەیە بۆ پێشەوا [[یەعقووب]] کە، بە بۆچوونی [[کتێبی پیرۆزی عیبری|پەرتووکی پیرۆزی عیبری]]، دوای ئەوەی بە سەرکەوتوویی لەگەڵ [[فریشتەی پەروەردگار]] [[زۆرانبازی]] کرد، ئەو ناوەی لێنرا.<ref>{{cite encyclopedia |author=Geoffrey W. Bromiley |url=https://books.google.com/books?id=yklDK6Vv0l4C&pg=PA907 |title=Israel |encyclopedia=[[International Standard Bible Encyclopedia]]: E–J |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |date=1995 |page=907 |isbn=978-0-8028-3782-0 }}</ref> کۆنترین بەرھەمی شوێنەواریی ناسراو کە ناوی «ئیسرائیل» وەک کۆمەڵێک بھێنێت، [[کێلی مێرنێپتا]]ی [[میسری کۆن]]ە (کە مێژووەکەی بۆ کۆتاییی سەدەی ١٣یەمی پێش زایین دەگەڕێتەوە).<ref>{{harvnb|Barton|Bowden|2004|p=126}}</ref> «کێلی مێرنێپتا... بە کۆنترین بەڵگە لە دەرەوەی پەرتووکی پیرۆز دادەنرێت بۆ بوونی ئیسرائیل تا سەدەی ١٣یەمی پێش زایین.»<ref name="NollMerneptah">K.L. Noll, [https://books.google.com/books?id=hMeRK7B1EsMC&pg=PA139 "Canaan and Israel in Antiquity: A Textbook on History and Religion,"] A&C Black, 2012, rev.ed. pp. 137ff.</ref><ref name="ThompsonMerneptah">[[تۆماس ل. تۆمپسۆن|Thomas L. Thompson]], [https://books.google.com/books?id=RwrrUuHFb6UC&pg=PA275 "Early History of the Israelite People: From the Written & Archaeological Sources,"] Brill, 2000 pp. 275–276</ref> [[ئیسرائیل (ناو)|ناوی کەسیی «ئیسرائیل»]] زۆر پێشتر دەردەکەوێت، لە [[ئیبلا]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Hasel |یەکەم=Michael G. |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٤|سەردێڕ=Israel in the Merneptah Stela |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |بەرگ=٢٩٦|issue=296 |پەڕەکان=٤٥–٦١|doi=10.2307/1357179 |jstor=1357179 |s2cid=164052192}}<br /> {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bertman |یەکەم=Stephen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=1C4NKp4zgIQC&q=ebla%20israel%20ishmael%20abraham&pg=PA317 |سەردێڕ=Handbook to Life in Ancient Mesopotamia |ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٨٣٦٤-١}}<br /> {{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Meindert Dijkstra |سەردێڕ=Between Evidence and Ideology Essays on the History of Ancient Israel read at the Joint Meeting of the Society for Old Testament Study and the Oud Testamentisch Werkgezelschap Lincoln Nebraska, July 2009 |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Brill |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-١٨٧٣٧-٥|editor1-last=Becking |editor1-first=Bob |پەڕە=٤٧|chapter=Origins of Israel between history and ideology |وتەگێڕانەوە=As a West Semitic personal name it existed long before it became a tribal or a geographical name. This is not without significance, though it rarely mentioned. We learn of a maryanu named ysr"il (*Yiįsr—a"ilu) from Ugarit living in the same period, but the name was already used a thousand years before in Ebla. The word Israel originated as a West Semitic personal name. One of the many names that developed into the name of the ancestor of a clan, of a tribe and finally of a people and a nation. |editor2-last=Grabbe |editor2-first=Lester}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lemche |یەکەم١=Niels Peter |ساڵ=١٩٩٨|سەردێڕ=The Israelites in History and Tradition |بڵاوکەرەوە=Westminster John Knox Press |ناونیشان={{Google books |JIoy7PagAOAC |پەڕە=PA٣٥|plainurl=yes}} |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٦٤-٢٢٧٢٧-٢}}</ref> لە [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|ژێرفەرمانی بەریتانیا]] (١٩٢٠–١٩٤٨)، ھەموو ناوچەکە بە «[[فەلەستین]]» دەناسرا.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=https://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |سەردێڕ=Mandatory Palestine: What It Was and Why It Matters |نووسەر=Noah Rayman |magazine=[[تایم (گۆڤار)|Time]] |ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Avalon Project : The Palestine Mandate |ناونیشان=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/palmanda.asp |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=avalon.law.yale.edu}}</ref> لە کاتی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل|دامەزراندنی لە ساڵی ١٩٤٨]]، وڵاتەکە بە فەرمی ناوی «دەوڵەتی ئیسرائیل» ({{langx|he|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}}، {{Audio|He-Medinat Israel.ogg|{{transliteration|engvar=gb|he|''Medīnat Yisrā'el''}}|help=no}} {{IPA|he|mediˈnat jisʁaˈʔel}}؛ {{langx|ar|دَوْلَة إِسْرَائِیل}}، {{transliteration|engvar=gb|ar|ALA-LC|''Dawlat Isrāʼīl''}}، {{IPA|ar|dawlat ʔisraːˈʔiːl}})ی وەرگرت، دوای ئەوەی ناوەکانی دیکەی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل#ناو|پێشنیارکراو]] لەوانە «[[خاکی ئیسرائیل]]» ({{lang|he-Latn|Eretz Yisrael}})، «ئەبەر» (لە باپیری [[ئەبەر]])، «[[زایۆن]]»، و «[[یەھوودا]]»، تاوتوێ کران بەڵام ڕەتکرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[پەلەستاین پۆست|The Palestine Post]] |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٧|پەڕە=١|سەردێڕ=Popular Opinion |ناونیشان=http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text%2Fhtml&Locale=english-skin-custom&Path=PLS%2F1947%2F12%2F07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئابی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/jj.18254265 |سەردێڕ=Israel: The First Decade of Independence |ڕێکەوت=١٩٩٥|بڵاوکەرەوە=State University of New York Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٢٢٦٠-١}}</ref> ناوی «ئیسرائیل» لەلایەن [[دەیڤید بن گوریۆن]] پێشنیار کرا و بە دەنگی ٦–٣ پەسەند کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html |سەردێڕ=One Day that Shook the world |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120112220409/http://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ئیش=[[قودس پۆست|The Jerusalem Post]] |ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ١٩٩٨|نووسەر=Elli Wohlgelernter}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Forman |یەکەم=Jacob |ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Jewish Word {{!}} Israel: What's in a Name? |ناونیشان=https://momentmag.com/jewish-word-israel-whats-in-a-name/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Moment Magazine |زمان=en-US}}</ref> لە ھەفتەکانی یەکەمی دوای دامەزراندنی، حکوومەت زاراوەی «[[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]]»ی ھەڵبژارد بۆ ئاماژەدان بە ھاووڵاتییەکی دەوڵەتەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,798687-2,00.html |magazine=[[تایم (گۆڤار)|Time]] |ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ١٩٤٨|سەردێڕ=On the Move |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071016074447/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C798687-2%2C00.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> == جوگرافیا== [[پەڕگە:Israel_Topography.png|وێنۆک|چەپ|نەخشەی بەرز و نزمی ئیسرائیل]] سنوورە سیاسییەکانی ئیسرائیل یەکێکە لەو بابەتانەی کە زۆرترین مشتومڕی لەسەرە لە جیھاندا، بەو پێیەی لە سەرەتای دامەزراندنییەوە لە ساڵی ١٩٤٨ەوە تا ئێستا سنوورە فەرمییەکانی خۆی بە تەواوی ڕانەگەیاندووە، ئەو بەشە سنوورانەی کە لە نێوان ئیسرائیل و وڵاتانی دراوسێیدا ڕێککەوتوون، سنووری [[میسر]] (کە تێدەپەڕێت لە نێوان [[نیمچەدوورگەی سینا]] و نەگێڤ) و دوو بەشی سنووری [[ئوردن]] (لە وادی عەرەبە و لە مەرج بیسان)، کە لەدوای واژووکردنی دوو پەیماننامەی ئاشتی دەستنیشانکران. لە ساڵی ٢٠٠٠ ئیسرائیل داوای لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] کرد سنوورەکانی نێوان خۆی و لوبنان دیاری بکات و ھێزەکانی بە پێی فەرمانە نێونەتەوەییەکان (بەناوی «ھێڵی شین») لە باشووری [[لوبنان]] کشانەوە. لە مانگی ئابی ٢٠٠٥ ئیسرائیل «ھێڵی سەوز»ی دەوروبەری [[کەرتی غەززە]]ی وەک سنووری خۆی ڕاگەیاند. دەوڵەتی ئیسرائیل دەکەوێتە کیشوەری [[ئاسیا]] لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و ھاوسنوورە لەگەڵ [[دەریای ناوین]]. لە ڕووی جوگرافییەوە ئیسرائیل وڵاتێکی بچووکە کە ڕووبەرەکەی نزیکەی ڕووبەری [[پارێزگای سلێمانی]]یە، و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٩.٧ ملیۆن کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://hulul.el-jeel.com/200412/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە تا ئێستا، ئیسرائیل لایەنێک بووە لە ململانێکانی ناوچەکە، بەتایبەتی لەگەڵ میسر، سووریا، لوبنان، ئوردن و فەلەستینییەکان. == حکوومەت و سیاسەت == === پایتەخت === [[پەڕگە:Jerusalem, old city, historical religious sights, القدس البلده القديمه 34.jpg|وێنۆک|[[ئورشەلیم]]، پایتەختی ئیسرائیل]] [[قودس|ئورشەلیم]] پایتەختی وڵاتی ئیسرائیلە <ref>https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/2025/12/presidential-message-on-the-eighth-anniversary-of-recognizing-jerusalem-as-the-capital-of-the-state-of-israel/</ref> بەپێی یاسای «بنەڕەتی ئورشەلیم، پایتەختی ئیسرائیل»ە، کە لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن کنێسێتەوە پەسەندکرا، گەورەترین شاری ئیسرائیل شاری [[ئورشەلیم]]ە کە شاریکە دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوین| دەریای سپی ناوەڕاست]]؛ بەڵام پایتەختی وڵاتی ئیسرائیل شارێکی زۆر چڕە لەڕووی ژمارەی [[سەرژمێری|دانیشتووان]] و [[تەلارسازی|تەلارسازییەوە]]یەوە ھەندێک کونسوڵخانەی وڵاتانی وەک [[ئەمریکا]] و [[بەریتانیا]] و [[فەڕەنسا]] و ئەوانی تر لە [[قودس|ئورشەلیم]] ھەڵکەوتوون و ھەندێکی تریان لە [[تێل ئەڤیڤ]]. === بنەمای یاسا === [[پەڕگە:PikiWiki_Israel_7260_Knesset-Room.jpg|وێنۆک|چەپ|[[کنێسێت]]]] [[کنێسێت]] [[پەرلەمان|پەرلەمانی ئیسرائیلە]]،<ref>https://www.gov.il/en/departments/knesset/govil-landing-page</ref> بەڵام ئیسرائیل دەستووری فەرمی پەسەند نەکردووە. سەرباری ئەوەی کە بەیاننامەی دەوڵەت داوای پەسەندکردنی [[دەستوور]]ێک بوو کە لە ڕێکەوتی ١ی ئابی ١٩٤٨ درەنگتر نەبێت، و سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی حکوومەتی کاتی بەناوی [[دەیڤید بن گوریۆن]]، فەرمانێکی دەرکرد کە بەردەوامی ڕەوایی یاساکانی ژێرفەرمانی بەریتانیا بوونی ھەبێت بە شێوەیەک کە ناکۆک نەبێت لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییەی کە لە ئەنجامی دامەزراندنی دەوڵەت و دەستنیشانکردنی ئەنجومەنی دامەزرێنەری ھەڵبژێردراو وەک دەزگایەک کە دامەزراندنی دەستوور و پەسەندکردنی پێسپێردراوە، بەڵام ئەم ئەرکە بەردەوام بوو لە گواستنەوە بۆ بەشەکانی دیکە، و سەرەڕای پێشبینی ئەوەی کە ئەم یەکلاکردنەوە و یەکلاکردنەوەکانی دواتر دەستبەجێ یان کاتی دەبن، بەڵام فەرمانی پێشوو لەگەڵ ھەموارکردنە جیاکراوەکانی لە «فەرمانی بنەماکانی حوکمرانی و یاسا»دا دەمینێتەوە کە لەلایەن ئەنجومەنی کاتی دەوڵەتەوە لە ١٩ی ئایاری ١٩٤٨ دەرچووە و تا ئێستا ماوەتەوە.<ref>https://www.nytimes.com/2024/01/01/world/middleeast/israel-supreme-court-netanyahu.html</ref> بەڵام [[کنێسێت]]، واتە پەرلەمانی ئیسرائیل، «یاسا بنەڕەتییەکان»ی وەک ئامرازی دادوەری جێگر بۆ [[دەستوور]] دەرکرد، کە کردەوەی دەسەڵاتداران و [[مافی مرۆڤ]] لە ھەندێک بواردا ڕێکدەخات، بەڵام نەبوونی دەستوورێکی تەواو و ڕوونکردنەوەی ئەولەوییەتەکانی یاسا بنەڕەتییەکان بەسەر یاسا ئاساییەکاندا ھاووڵاتیان و دامەزراوەکان ناچار دەکات ڕووبکەنە دادگای باڵا، بۆ لێکدانەوەی سیستمی یاسایی لە زۆرێک لە حاڵەتە ناڕوونەکاندا، ئەمەش وا دەکات پێگەی دادگای باڵا بەھێزتر بێت زیاتر لەوەی لە وڵاتانی دیکەدا پەسەندکراوە.<ref>https://www.reuters.com/world/middle-east/netanyahu-judicial-overhaul-faces-showdown-israeli-supreme-court-2023-08-02/</ref> === دامودەزگاکانی حوکمڕانی === [[پەڕگە:Menora-virun-der-Knesset--w.jpg|وێنۆک|چەپ|مێنۆرای حەوتی کە [[مووسا]] لە چادرەکە و پاشان لە [[پەرستگای سولەیمان]] لەبەردەم [[کنێسێت]]ی ئیسرائیلدا داینا]] ئیسرائیل خۆی وەک دیموکراسییەکی پەرلەمانی فرە حیزبی پێناسە دەکات کە ھاوشێوەی دیموکراسیەکانی [[ئەورووپای ناوەڕاست]]ە. واتا دامودەزگای ناوەندی پەرلەمانە، کە ڕۆڵی ئەنجوومەنی یاسادانان دەبینێت، ھەروەھا ئەندامەکانی حکوومەت و سەرۆکی دەوڵەت ھەڵدەبژێرن و چاودێری کاری دامودەزگاکانی حکوومەت دەکەن. پەرلەمانی ئیسرائیل پێی دەوترێت «کنێسێت» (بە واتای «کۆکەرەوە»). ھەموو ئەو ھاووڵاتیانەی تەمەنیان ١٨ ساڵ یان زیاترە و لە سنووری ساڵی ١٩٤٨ی ئیسرائیل و [[بەرزایییەکانی جۆلان|کەرتی جۆلان]] و لە شوێنە نیشتەجێبوونەکانی [[کەناری ڕۆژاوای ڕووباری ئوردن|کەرتی ڕۆژاوا]] نیشتەجێن، مافی دەنگدانیان بە [[کنێسێت]] ھەیە، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٧ەوە تا ئەمڕۆ نە دانیشتووی کەرتی ڕۆژاوا و نە دانیشتووی کەرتی [[غەززە]] مافی دەنگدانیان نەماوە لە کنێسێت. دوای ھەڵبژاردنە گشتییەکان، ئەندامانی کنێسێتی نوێ، لەنێو ئەندامان سەرۆکی حکوومەتی نوێ ھەڵدەبژێرن و ماوەیەکی دیاریکراوی پێدەبەخشن بۆ پێکھێنانی حکوومەتەکەی، دواتر ئەندامانی کنێسێت حکوومەت بەو شێوەیە پەسەند دەکەن کە سەرۆکە ھەڵبژێردراوەکەی پێشنیاری کردووە. ھەندێک لایەن ئیسرائیل بەم شێوەیە پۆلێن دەکەن کە لە پێشەنگی سیستمی [[دیموکراسی]] لە ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]دایە.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israeli_system_of_government</ref> == ئەو وڵاتە عەرەبییانەی دانیان بە دەوڵەتی ئیسرائیلدا ناوە == * {{ئاڵا|میسر}} * {{ئاڵا|ئوردن}} * {{ئاڵا|مۆریتانیا}} * {{ئاڵا|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}}<ref>https://www.dw.com/en/israel-and-uae-how-nominal-enemies-became-allies/a-60614394</ref> * {{ئاڵا|بەحرەین}}<ref>https://www.dw.com/ar/%D8%AF%D9%88%D9%84-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D9%82%D8%AF-%D8%AA%D8%AA%D8%AC%D9%87-%D9%86%D8%AD%D9%88-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%B9-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%82%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7-%D9%85%D8%B9-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84/a-54901490</ref> * {{ئاڵا|سوودان}} * {{ئاڵا|مەغریب}}<ref>https://www.voronoiapp.com/geopolitics/Mapped-Recognition-of-Israel-by-Country-296</ref> == ئابووریی == === گەشتیاری === گەشتیاری یەکێکە لەو ھۆیانەی کە پەرەی بە ئابووری ووڵاتی ئیسرائیل داوە، یەکێک لەو ھۆکارانەی کە گەشتیاران ڕووی تێدەکەن بوونی شوێنەوارە پیرۆزەکانی ھەرسێ ئاینیی [[جوویەتی|جوو]] و [[ئیسلام]] و [[مەسیحییەت|مەسیحی]]، و ڕەخساندنی تایبەت لەلایەن کەرتی تایبەتی وڵات لە خزمەتگوزاری ھۆتێل و شوێنی حەسانەوەو و چێشتخانە، لەساڵی ٢٠٠٩ دا ئیسرائیل سەروو ٢٫٧ میلیۆن گەشتیاری ھەبووە. == دانیشتووان == بەپێی ئاماری ساڵی [[٢٠٢٣]] ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ئیسرائیل ٩.٧ ملیۆن کەس دەبێت کە دەکاتە ٠٫١١ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٠٫١ ساڵە. ھەروەھا ٩٢ لە سەدی دانیشتووانی وڵاتەکە لە شارەکان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> و [[کوردە جووەکانی ئیسرائیل|کوردی جوو]] نزیکەی ٣٥٠،٠٠٠–٥٠٠ ھەزار کەس دەخەملێنرێت. == ئایین == {{bar box | title=ئایینەکان لە ئیسرائیل (ئاماری ٢٠٢٠)<ref>https://fanack.com/ar/israel/population-of-israel/</ref> | titlebar=#ddd | left1='''ئایینەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|[[جوولەکایەتی|جوویەتی]]|gray|٧٣٫٩}} {{bar percent|[[ئیسلام]]|green|٢١٫١}} {{bar percent|[[مەسیحییەت]] و ھی دیکە|blue|٥}}}} == کولتوور == [[پەڕگە:Bar_Mitzvah_a_Jewish_culture.jpg|وێنۆک|چەپ|کولتووری جووکان لە ئیسرائیل]] کولتووری ھەمەچەشنی ئیسرائیل لە فرەچەشنی دانیشتووانەکەیەوە سەرچاوە دەگرێت. جووکانی کۆمەڵگە بڵاوەبووەکان لە سەرانسەری جیھاندا نەریتە کولتووری و ئایینییەکانیان لەگەڵ خۆیان ھێنایەوە. کاریگەرییەکانی [[عەرەب]] لە زۆرێک لە بوارە کولتوورییەکانیاندا بوونیان ھەیە، وەک [[تەلارسازی]]، [[مۆسیقا]] و چێشتلێنان. ئیسرائیل تاکە وڵاتە لە جیھاندا کە تێیدا [[ڕۆژژمێری عیبری]] بەکاردێت. ڕۆژانی کارکردن و پشووی خوێندنگەکانی جووکان بەپێی پشووەکانی جووکان دیاری دەکرێن و ڕۆژی فەرمی پشوودان لە وڵاتەکەدا [[شەممە]]یە؛ یان شەممەی جووەکان.<ref>https://web.archive.org/web/20181212143120/https://www.hse.ru/en/news/28331917.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://books.google.com/books/about/From_the_Arab_Other_to_the_Israeli_Self.html?hl=ar&id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107225017/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFA+Publications/Photo+exhibits/Encounters-+The+Vernacular+Paradox+of+Israeli+Arch-+Intro.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150710000905/http://www.israel21c.org/culture/israeli-palestinian-and-jordanian-djs-create-bridge-for-peace/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181012134956/http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern%20History/Israel%20at%2050/The%20International%20Israeli%20Table</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070814055003/http://www.mfa.gov.il/mfa/facts%20about%20israel/people/jewish%20festivals%20in%20israel</ref> === ئەدەبیات === ئەدەبیاتی ئیسرائیلی بە پلەی یەکەم [[شیعر]] و نووسراوەیە کە بە زمانی [[عیبری]] نووسراوە، ئەمەش وەک بەشێک لە ڕێنێسانسی زمانی عیبری وەک زمانێکی ئاخاوتن لە ناوەڕاستی [[سەدەی نۆزدەھەم]]ەوە، ھەرچەندە کۆمەڵێکی بچووکی ئەدەبیات بە زمانەکانی دیکە، وەک [[ئینگلیزی]] چاپ کراوە. بەپێی یاسا، دوو چاپی سەرجەم ئەو بڵاوکراوانەی لە ئیسرائیل بڵاودەکرێنەوە، دەبێت لە پەرتووکخانەی نیشتمانی ئیسرائیل لە زانکۆی عیبری [[ئورشەلیم]] دابنرێت. لە ساڵی ٢٠٠١ یاساکە ھەمووارکرایەوە و تۆمارە دەنگی و ڤیدیۆییەکان و ھی دیکەی ناچاپکراو لەخۆبگرێت. لە ساڵی ٢٠١٦دا ٨٩٪ی ئەو ٧٣٠٠ پەرتووکەی کە گواستراونەتەوە بۆ پەرتووکخانەکە، بە زمانی عیبری بوون. ئەبراھام مابۆ بە یەکەم نووسەر دادەنرێت کە سەرکەوتنی گەورەی بەدەستھێناوە بەھۆی [[ڕۆمان]]ەکەیەوە کە بە زمانی عیبری نووسیوویەتی لە ساڵی ١٨٥٣ بوو، ھەروەھا ڕێنێسانسی عیبری قەرزاری ئەلیزەر بن یەھودایە، کە بەشدارییەکی زۆری لە زمانی عیبریدا کردووە و بەشدارییەکی زۆری کردووە لە دەوڵەمەندکردنی زمانی عیبری، وایکردووە ببێتە زمانێکی ئاخاوتن و نووسین بۆ مەبەستی تر جگە لە دەقە پیرۆزەکان و لێکۆڵینەوە لە [[تەورات]].<ref>https://archive.today/2012.05.29-153016/http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190115125821/http://web.nli.org.il/sites/NLI/English/library/depositing/statistics/Pages/lgd-statistics-2016.aspx</ref> لە ساڵی ١٩٦٦ [[شموئێل یووسف عەگنۆن|شموێل یووسف ئاگنۆن]] خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبیاتی لەگەڵ نووسەری ئەڵمانی-جوو نێلی ساکس ھاوبەش کرد. لە ناو [[شاعیر]]ە ھەرە دیارەکانی ئیسرائیلدا یەھودا ئەمیچای، ناتان ئاڵتەرمان، لیا گۆڵدبێرگ و ڕیتچێڵ بلوستاین بوون. ڕۆماننووسانی ھاوچەرخی ئیسرائیلی بەناوبانگی [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیی]] بریتین لە ئەمۆس ئۆز، ئیتگار کێرت و دەیڤید گڕۆسمان. نووسەر سەید قاشوو لە عەرەبی ٤٨ە کە لە ئاستی نێونەتەوەیییشدا ناسراوە. ھەروەھا ئیسرائیل نیشتمانی سیاسەتوان و نووسەر ئیمیل حەبیبی بووە، کۆمەڵێک ڕۆمانی نووسیوە، لەوانە «ڕاستییە سەیرەکان لە دیارنەمانی سەعید ئەبی نەحسی مووتەشائیل» و نووسراوی تر، و خەڵاتی ئیسرائیلی بەدەستھێنا بۆ [[وێژەی عەرەبی|ئەدەبیاتی عەرەبی]].<ref>https://web.archive.org/web/20180702150907/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1966/index.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150217200929/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/250792/Emile-Habibi</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190718233153/http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/PrasIsrael/Tashmag/Tashnab_Tashmag_Rikuz.htm?DictionaryKey=Tashnab</ref> ===مۆسیقا و سەما=== [[پەڕگە:Israel_Philharmonic_Orchestra.jpg|وێنۆک|چەپ|ئۆرکێسترای ئیسرائیل کە لەلایەن زووبین میھتا بەڕێوەدەبرێت]] مۆسیقای ئیسرائیل کاریگەرییە مۆسیقییەکانی ھەموو جیھان لەخۆدەگرێت؛ مۆسیقای ڕۆژھەڵاتی و سێفاردی، ئاوازی حەسیدی، مۆسیقای یۆنانی، جاز و پۆپ ڕۆک بەشێکن لە دیمەنی مۆسیقا. لەنێو ئۆرکێسترا ئیسرائیلییە بەناوبانگەکانی جیھان ئۆرکێسترای ئیسرائیل ھەیە کە زیاتر لە حەفتا ساڵە کۆنسێرت پێشکەش دەکات و ئەمڕۆ ساڵانە زیاتر لە دوو سەد کۆنسێرت پێشکەش دەکات. ئیسحاق پێرلمان، پینچاس تسوکەرمان و عووفرا حازە ھەموویان مۆسیقاژەنی بەناوبانگی نێونەتەوەیین و لە ئیسرائیل لەدایکبوون. ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٧٣ەوە نزیکەی ھەموو ساڵێک بەشداری پێشبڕکێی گۆرانی ئەورووپی دەکات و چوار جار سەرکەوتنی بەدەستھێناوە و دووجاریش میوانداری ئاھەنگەکەی کردووە. زۆرێک لە فێستیڤاڵەکانی مۆسیقا و گۆرانی لە ئیسرائیل بەڕێوەدەچن، وەک فێستیڤاڵی دەریای سوور بۆ جاز کە لە ساڵی ١٩٨٧ەوە ساڵانە لە ئیلات بەڕێوەدەچێت، گۆرانییە فۆلکلۆرییە تەوراتییەکانی وڵاتەکە کە بە «گۆرانییەکانی خاکی ئیسرائیل» ناسراون، لەگەڵ باسکردنی ئەزموون و پێشەنگییەکانی بنیاتنانی نیشتمانی جووکان.<ref>Broughton, Ellingham & Trillo 1999، صفحات 365–369</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120210070052/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/israel_36</ref><ref> Ben-Sasson 1985، صفحة 1095</ref><ref>https://web.archive.org/web/20210501081613/https://archive.org/details/whosemastersvoic0000unse</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070206190159/http://www.mfa.gov.il/MFA/Israel+beyond+politics/Israel+Philharmonic+Orchestra+celebrates+70th+anniversary+5-Feb-2007.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170411163728/http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=18</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170129130750/http://www.eurovision.tv/page/history/year</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120312202659/http://www.redseajazzeilat.com/en/about/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120103145812/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/genre/content.genre/israeli_folk_735/en_US</ref> === سینەما و شانۆ === ١٠ فیلمی ئیسرائیلی لە سەرەتای دامەزراندنی ئیسرائیلەوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار پاڵێوراون بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی. فیلمی عەجەمی ساڵی ٢٠٠٩ سێیەمین پاڵێوراوی لەسەریەک بوو بۆ فیلمێکی ئیسرائیلی. دەرھێنەرانی فەلەستینی-ئیسرائیلی کۆمەڵێک فیلمیان دروست کردووە کە باس لە ململانێی عەرەب و ئیسرائیل و دۆخی فەلەستینییەکانی ناو ئیسرائیل دەکەن، وەک فیلمەکانی محەممەد بەکری ٢٠٠٢: «جەنین و جەنین و بووکە سوورییەکە».<ref>https://web.archive.org/web/20130117112056/http://www.jpost.com/ArtsAndCulture/Entertainment/Article.aspx?id=167582</ref> ئیسرائیل بە درێژەدان بە نەریتی شانۆیی بەھێزی شانۆی یدیشی لە [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات]]، دیمەنێکی شانۆیی زیندوو دەپارێزێت. شانۆی حەبیمە لە ساڵی ١٩١٨ لە تەلئەبیب دامەزراوە و کۆنترین کۆمپانیای شانۆ و ڕێپەرتۆری نیشتمانییە لە ئیسرائیل.<ref>https://web.archive.org/web/20191211013717/https://www.habima.co.il/</ref> [[پەڕگە:Haredi_Judaism.jpg|وێنۆک|چەپ|گەنجانی ھاریدی بە جلوبەرگی نەریتییەوە سەیری خشتەی ڕیکلامەکان دەکەن لە [[ئورشەلیم]]]] === میدیا === ڕاپۆرتی ساڵانەی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ماڵی ئازادییەوە (Freedom House) بڵاوکراوەتەوە، ئیسرائیلی وەک وڵاتێکی ئازاد لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و [[باکووری ئەفریقا]] ڕیزبەندی کردووە، ھەروەھا لە پلەی ٦٤ی جیھاندا ھاتووە. لە پێوەرەکانی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ڕۆژنامەنووسانی بێ سنوورەوە دەرچووە، ئیسرائیل لە ڕیزبەندی ٩١ی وڵاتدا بووە لە کۆی ١٨٠ وڵات، ھەروەھا لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوین و باکووری ئەفریقا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە. لە میدیای ئیسرائیلدا زیاتر لە ١٠ زمانی جیاواز ھەیە و زمانی عیبری باڵادەستە. ڕۆژنامەگەری بە زمانی [[عەرەبی]] پێداویستییەکانی ھاووڵاتیانی عەرەبی ئیسرائیل دابین دەکات، لەگەڵ گەیشتن بەو ناوچانەی کە لەلایەن دەسەڵاتی نیشتمانیی [[دەوڵەتی فەلەستین|فەلەستین]]ەوە بەڕێوەدەبرێن. لە ماوەی ساڵانی ھەشتا و نەوەدەکاندا، چاپەمەنی ئیسرائیل پرۆسەیەکی گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا ھات، چونکە میدیاکان وردە وردە ھاتنە ژێر کۆنترۆڵی ژمارەیەکی سنووردار لە ڕێکخراوەکانەوە، لەکاتێکدا ئەو ڕۆژنامانەی کە لەلایەن لایەنە سیاسییەکانەوە بڵاودەکرانەوە، دەستیان بە نەمان کرد. ئەمڕۆ لە تەلئەبیب سێ کۆمەڵەی گەورە و خاوەندارێتی تایبەت بەسەر میدیای گشتی ئیسرائیلدا زاڵن.<ref>https://web.archive.org/web/20190808014941/https://freedomhouse.org/sites/default/files/FOTP_2017_booklet_FINAL_April28.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190816203659/https://rsf.org/en/ranking</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170509085059/http://www.iba.org.il/world/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190507163600/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/culture/pages/the%20printed%20media-%20israel-s%20newspapers.aspx</ref> === مۆزەخانەکان === [[پەڕگە:Billy_Rose_Art_Garden_(14755133799).jpg|وێنۆک|چەپ|بینای دەفری کتێب لە مۆزەخانەی ئیسرائیل، کە نووسراوەکانی [[دەریای مردوو]]ی تێدایە]] مۆزەخانەی ئیسرائیل لە [[ئورشەلیم]] یەکێکە لە گرنگترین دامەزراوە ڕۆشنبیرییەکانی ئیسرائیل و دەستنووسەکانی دەریای مردووی تێدایە، لەگەڵ کۆمەڵەیەکی بەرفراوان لە کەلوپەلی کۆنی جووکان و ھونەری ئەورووپی. مۆزەخانەی یاد ڤاشێمی نیشتمانی بۆ یادکردنەوەی [[ھۆلۆکۆست]]، [[ئەرشیف]]ی ناوەندی جیھانە بۆ زانیارییە پەیوەندیدارەکان بە ھۆلۆکۆستەوە. مۆزەخانەی گەلی [[جوولەکە|جوو]] لە ماڵی تەفشی لە زانکۆی [[تەلئەبیب]] مۆزەخانەیەکی کارلێککارانەیە کە تایبەتە بە مێژووی کۆمەڵگە جووکان لە سەرانسەری جیھان. جگە لە مۆزەخانە گەورەکان لە شارە گەورەکاندا، لە زۆرێک لە شار و کیبوتزیمەکاندا شوێنی ھونەری کوالێتی بەرز ھەیە. میشکان لۆمانۆت لە کیبوتز عەین ھاروود مەھاد گەورەترین مۆزەخانەی ھونەرییە لە باکووری وڵات.<ref>https://web.archive.org/web/20130302154234/http://www.english.imjnet.org.il/page_1465?c0=14896&bsp=14393</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070709044752/https://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html</ref><ref>http://www1.yadvashem.org/yv/en/about/index.asp</ref> ئیسرائیل زۆرترین مۆزەخانەی ھەیە بۆ ھەر تاکێک لە جیھاندا. ھەروەھا چەندین مۆزەخانەی ئیسرائیل تایبەتن بە کولتووری ئیسلامی، لەوانە مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر و پەیمانگەی ئێڵ مایر بۆ ھونەری ئیسلامی کە ھەردووکیان لە [[ئورشەلیم]]ن. مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر تایبەتمەندە بە شوێنەوارناسیی سەردەمی [[عوسمانییەکان]] و مێژووی دیکەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]. ھەروەھا شوێنی یەکەمین کەللەسەری بەردبووە کە لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]] دۆزرایەوە. کۆمەڵێک لە کەللەسەرەکە لە مۆزەخانەی ئیسرائیل نمایشکراوە.<ref>https://web.archive.org/web/20140625091036/http://bh.org.il/about-us.aspx</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171107024929/https://www.haaretz.com/israel-news/travel/mishkan-leomanut-1.242533</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170629144146/http://travel.cnn.com/best-israel-museums-361281/</ref><ref>https://books.google.com/books?id=4Z0YrPfeHa8C</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161227024455/http://www.imj.org.il/imagine/galleries/viewItemE.asp?case=1&itemNum=359979</ref> === چێشتخانە === [[پەڕگە:Food_in_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|قاپێک کە بریتییە لە فەلافل و حوومووس و پەتاتەی سوورکراوە و زەڵاتەی ئیسرائیلی]] خواردنی ئیسرائیل خواردنە ناوخۆییەکان و ھەروەھا خواردنی جووەکان لەخۆدەگرێت کە لەلایەن کۆچبەرە جووەکانەوە ھێنراونەتە وڵاتەکە. لە دروستکردنی دەوڵەتەوە لە ساڵی ١٩٤٨ و بە تایبەتی لە کۆتاییەکانی حەفتاکاندا، چێشتخانەی فیووژنی ئیسرائیل پەرەی سەندووە. چێشتخانەی ئیسرائیل توخمەکانی شێوازی چێشتلێنانەکانی میزراھی، سێفاردی و ئەشکەنازی ھەیە. ھەروەھا زۆرێک لەو خواردنانە لەخۆدەگرێت کە بە شێوەیەکی نەریتی لە خواردنەکانی [[شام]]، عەرەب، ڕۆژھەڵاتی ناوین و [[دەریای ناوین]]دا دەخورێن، وەک فەلافل، حوومووس، شەکشووکە، کووسکووس و زەعتەر. ھەروەھا شنیتزل، [[پیتزا]]، [[ھەمبەرگر|ھەمبەرگەر]]، پەتاتەی سوورکراوە، [[برنج]] و زەڵاتە خواردنی بەناوبانگی ئیسرائیلن.<ref>https://books.google.com/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119</ref><ref>https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3850942,00.html</ref><ref>Gur, The Book of New Israeli Food, pg. 11</ref> نزیکەی نیوەی دانیشتووانی جووکانی ئیسرائیل کشرووت لە ماڵەکانیان دەپارێزن. چێشتخانەکانی کشرووت، ھەرچەندە لە ساڵانی شەستەکاندا دەگمەن بوون، بەڵام تا ساڵی ٢٠١٥ نزیکەی ٢٥٪ی ھەموو چێشتخانەکان پێکدەھێنن، ئەمەش ڕەنگە ڕەنگدانەوەی بەھا عەلمانییەکانی ئەو کەسانە بێت کە کشرووت ناخۆن. چێشتخانەکانی ھۆتێلەکان زیاتر خواردنی کشرووت پێشکەش دەکەن. بازاڕی فرۆشتنی تاکەکەسی بە شێوەیەکی نەریتی لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، بەڵام بە خێرایی و بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش گەشەی کرد دوای ھاتنی کۆچبەرانی وڵاتانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ی پێشوو لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکاندا. لەگەڵ ئەو ماسییانەی کە لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، [[کەروێشک]] و نەعامە، گۆشتی [[بەراز]] لە ئیسرائیل زۆر بەرھەمدەھێنرێت و دەخورێت، سەرەڕای سنووردارکردنەکان لەلایەن ھەردوو ئایینی [[جوولەکایەتی|جوو]] و [[ئیسلام]]ەوە.<ref>https://books.google.com/books/about/American_Israelis.html?hl=ar&id=CG-WQZDJdo8C#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://books.google.com/books/about/Food_for_Thought.html?hl=ar&id=FYXlAgAAQBAJ#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107171630/https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA233</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181215123309/http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2012/08/israel_s_pork_problem_and_what_it_means_for_the_country_s_christian_arabs_.single.html</ref> === وەرزش === [[پەڕگە:88750_sports_in_israel_PikiWiki_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|کۆمەڵێک جوو یاری دەکەن (١٩٣٥–١٩٣٦)]] زۆرێک لە وەرزشەکان لە ئیسرائیل بەربڵاون، بەناوبانگترینیان [[تۆپی پێ]] و [[تۆپی باسکە]]یە، ١٢ تیپ کێبڕکێی جامی [[پریمەرلیگ]] دەکەن، بەناوبانگترینیان مەکابی حەیفا و بەیتاری قودس، ئیسرائیل بەشداری لە خولی یانە پاڵەوانەکانی [[ئەورووپا]] دەکات بۆ تۆپی پێ، ھەروەھا بۆ جامی باسکەی ئەورووپاش، ھەڵبژاردەی ئیسرائیل بەشداری دەکات و ھەردوو خولی ژنان و پیاوان لەم پاڵەوانێتییەدا ھەیە. جگە لە تۆپی باسکە و تۆپی پێ، زۆرێک لە وەرزشە بەناوبانگەکان لە ئیسرائیل ئەنجام دەدرێن، لەوانە [[تێنس]]، [[تۆپی دەست]]، و [[بالە|تۆپی بالە]]، ھەروەھا وەرزشی کەنار دەریا و ماراسۆنەکان، وەک ماراسۆنی ساڵانەی تیبیریاس، جگە لە وەرزشە مۆدێرنەکانی وەک بیسبۆڵ، [[تۆپی پێی ئەمریکی]]، و [[کریکێت]]، لەگەڵ باسکردنی [[وەرزشی شەڕکردن]] و ھی دیکە. ئیسرائیل لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردووەوە بەشداری یارییە ئۆڵۆمپیەکان کردووە، ھەروەھا ئیسرائیل میوانداری جووکانی خۆی دەکرد لەم پاڵەوانێتییەدا، کە بە مەکابیا ناسراوە، کە لە ساڵی ١٩٣٢ەوە ھەر ٤ ساڵ جارێک بەڕێوەدەچێت، فەلەستینییەکان فێستیڤاڵی مەکابیایان بە ڕەگەزپەرستی دانا، کە لە ساڵی ١٩٣٢ بەڕێوەچوو، چونکە بەڕای ئەوان ئامانجی ئەوە بووە کە [[عەرەب]]ە فەلەستینییەکان پەراوێز بخات و جووکان لە گۆڕەپانی وەرزشدا باڵادەست بکات بەبێ ئەوەی دانیشتووانی عەرەب بتوانن بەشداری بکەن.<ref>https://web.archive.org/web/20140409080736/http://www.thaqafa.org/Main/default.aspx?xyz=BOgLkxlDHteZpYqykRlUuI1kx/VDUOFosYKgFxmv1dyNMmXxBa+v9/W27KprXF82yuArZvAEM/TglrMe4IXyGsJO7fPW6Ub3PNX0LBeFiUjawcA/k1isisN/N/N9bFpHoALbPfiq0DI=</ref> لەیاریزانە ناودارەکانی تۆپی پێ لە پێشوو تا ئێستا [[یووسی بنعیوون]] کە لە یانەکانی خوولی ئینگلیزی [[لیڤەرپوول]] و [[چێلسی]] یاری کردووە. و لە یانە بەناوبانگە وەرزشیە کانیان ماکابی تەلئەبیب و ماکابی حەیفا کە ئەو دوویانەیە چەند جارێک بەشداریان لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا لە یاری تۆپی پێ و باسکە کردووە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{ووڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|ئیسرائیل|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{پۆلی کۆمنز|Israel}} [[پۆل:ئیسرائیل|*]] [[پۆل:شام]] [[پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:کۆمارەکان]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٨ لە ئیسرائیل]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو]] [[پۆل:ئەو وڵاتانەی کە دانپێدانانیان پێنەدراوە یان دانپێدانانیان سنووردارە]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨]] [[پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژهەڵات]] [[پۆل:ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] mc2ej4pb0hayj4mgzff7o1qshx6v40f 1589578 1589577 2026-06-11T08:03:57Z 1silent scientist 51740 /* حکوومەت و سیاسەت */ 1589578 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی_وڵات |ناو_خۆماڵی =יִשְׂרָאֵל{{ھن}}إسرائيل |ناو_فەرمی =دەوڵەتی ئیسرائیل |ناوی_باو =מְדִינַת יִשְׂרָאֵל |ئاڵا_وێنە =Flag of Israel.svg |نیشانی_نەتەوەیی_وێنە =Coat of arms of Israel.svg |دروژمی_نەتەوەیی = |سروودی_نیشتمانی ={{چینی ناوەند}}[[پەڕگە:Hatikvah instrumental.ogg]]{{کۆتایی}}{{ھن}}Hatikvah ('''הַתִּקְוָה''') |سروودی_پاشایی = |نەخشە_وێنە =LocationIsrael.svg |نەخشە_سەردێڕ = |پایتەخت = [[ئورشەلیم]] </small> |latd=31 |latm=47 |latNS=N |longd=35 |longm=13 |longEW=E |شار_گەورەترین = [[ئورشەلیم]] (قودس) |زمانەکان_فەرمی =[[زمانی عیبری|عیبری]] |زمانەکان_ناوچەیی = [[عەرەبی]] |جۆری_زمانەکان = |زمانەکان = |ڕەگەز_گرووپەکان =٧٣٫٩٪ [[جوو]]، ٢١٫١٪ [[عەرەب]]، ٥٪ ئەوانی دیکە |جۆری_دەسەڵات =[[پەرلەمان]]ی |پلەی_سەرۆک١ =[[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]] |ناوی_سەرۆک١ =[[ئایزک ھێرزۆگ]] |پلەی_سەرۆک٢ =[[سەرۆک وەزیران]] |ناوی_سەرۆک٢ =[[بێنیامین نێتانیاھوو]] <ref>https://www.gov.uk/government/news/pm-call-with-prime-minister-netanyahu-of-israel-8-october-2023#:~:text=The%20Prime%20Minister%20spoke%20to,attacks%20by%20Hamas%20against%20Israel.</ref><ref>https://www.jewishvirtuallibrary.org/prime-ministers-of-israel</ref> |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات =وەرگرتنی سەربەخۆیی |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات =سەربەخۆیی لە حووکمی [[بەریتانیا]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ =[[١٤ی ئایار]] [[١٩٤٨]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ = |پلە_ڕووبەر =١٥١ەم |area_km2 = 20,770{{\}}22,072 ([[List of countries and dependencies by area|153rd]]) |area_sq_mi = ٨٬٠١٩{{\}}٨٬٥٢٢ |مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتوان =9,517,181 |پلە_مەزەندەی_دانیشتوان =٩٥ەم |ساڵی_مەزەندەی_دانیشتوان =[[٢٠٢٥]] |سەرژمێریی_دانێشتوان = |ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = |چڕیی_دانیشتوان_ک.م.٤گۆش =٣٦٥٠٣ |پلە_چڕیی_دانیشتوان =٣٠ەم |دراو = [[شێکێل]] ₪ |کۆدی_دراو =ILS |کاتی_ناوچەیی =IST |قەرەبووی_کات =+٢ |لای_لێخوڕین =ڕاست |پاشگر_دۆمەین = [[.il]] |کۆدی_تەلەفوون =٩٧٢ }} '''ئیسرائیل''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: יִשְׂרָאֵל‎)، وڵاتێکە لە ناوچەی [[باشووری شام]] لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]]. لە باکوورەوە [[سنوورەکانی ئیسرائیل|ھاوسنوورە]] لەگەڵ [[لوبنان]]، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[سووریا]]، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئوردن]]، و لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]]. [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|کەناراوی ڕۆژاوای ئیسرائیل]] دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوەڕاست]]، لوتکەی باشووری دەگاتە [[دەریای سوور]]، و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە [[نزمترین خاڵی زەوی]] لە نزیک [[دەریای مردوو]] ھەیە. [[ئورشەلیم]] شوێنی حکوومەت و [[بارودۆخی ئورشەلیم|پایتەختی ڕاگەیەندراوە]]،<ref>Akram, Susan M., Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010. "International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace". Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future. This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967. To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."</ref> لە کاتێکدا [[تێل ئەڤیڤ]] [[گوش دان|گەورەترین ناوچەی شارنشین]] و [[ئابووریی ئیسرائیل|ناوەندی ئابووریی]] ئیسرائیلە. [[خاکی ئیسرائیل]]، کە بە [[فەلەستین]] یان [[خاکی پیرۆز]]یش ناودەبرێت، نیشتمانی کەنعانییە کۆنەکان و دواتریش شانشینەکانی [[ئیسرائیل و یەھوودای کۆن|ئیسرائیل و یەھوودا]] و [[ھەسمۆنیی یەھوودا]] بووە. دەکەوێتە نزیک [[ڕێڕەوی شام|ڕێڕەوی کیشوەرەکان]]، [[مێژووی دانیشتووانناسیی فەلەستین (ناوچە)|دانیشتووانناسییەکەی گۆڕا]] لەژێر ئیمپراتۆریەتە جۆراوجۆرەکاندا. [[دژەسامییەتیی ئەورووپی]] لە سەدەی ١٩دا پەرەی بە بزووتنەوەی [[زایۆنیزم|زایۆنیست]] دا بۆ [[نیشتمانی جوولەکە]]، کە پاڵپشتی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|بەریتانیا]]ی بەدەستھێنا بە [[ڕاگەیەندراوی بالفۆر]] لە ساڵی ١٩١٧. دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، بەریتانیا ناوچەکەی داگیرکرد و [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا]]ی دامەزراند. فەرمانڕەوایی بەریتانیا و [[ئالیا|کۆچی جوولەکەکان]] لە سەروبەندی [[ھۆلۆکۆست]]دا [[ململانێی نێوان پێکھاتەکان لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|گرژییەکانی نێوان عەرەب و جوولەکە]]ی چڕتر کردەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Morris |یەکەم= Benny |بەستەری نووسەر= Benny Morris|سەردێڕ= Righteous Victims: A History of the Zionist-Arab Conflict, 1881–2001 |بڵاوکەرەوە= Knopf |ساڵ= ١٩٩٩|edition= reprint |ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧٩-٧٤٤٧٥-٧|وتەگێڕانەوە= The fear of territorial displacement and dispossession was to be the chief motor of Arab antagonism to Zionism down to 1948 (and indeed after 1967 as well). |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕێکەوتی سەردان= ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20240322131219/https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} Also quoted, among many, by Mark M. Ayyash (2019). "Hermeneutics of Violence: A Four-Dimensional Conception". University of Toronto Press, p. [https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 195] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240322131220/https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 |date=22 March 2024 }}, {{ISBN|978-1-4875-0586-8}}. Accessed 22 March 2024.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Fildis |یەکەم١=Ayse |دوایین٢=Nisanci |یەکەم٢=Ensar |سەردێڕ=British Colonial Policy "Divide and Rule": Fanning Arab Rivalry in Palestine |ساڵ=٢٠١٩|journal=International Journal of Islamic and Civilizational Studies |بەرگ=٦|issue=1 |بڵاوکەرەوە=UTM Press |ناونیشان=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBritish_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240510121206/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%20filename=British_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کە پەرەی سەند بۆ [[جەنگی ناوخۆیی ١٩٤٧–١٩٤٨ لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|جەنگێکی ناوخۆیی]] دوای [[پلانی دابەشکردنی فەلەستین لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە|پلانی دابەشکردن]]ی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە ساڵی ١٩٤٧. ئیسرائیل [[ڕاگەیەندراوی سەربەخۆییی ئیسرائیل|سەربەخۆییی ڕای گەیاند]] کاتێک [[کۆتاییی دەسەڵاتی بەریتانیا بەسەر فەلەستین|دەسەڵاتی بەریتانیا کۆتایی ھات]] لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨، کە بەدوایدا [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|داگیرکارییەک]] لەلایەن [[جیھانی عەرەب|وڵاتانی عەرەبی]]یەوە ڕوویدا. [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەستی ١٩٤٩|ئاگربەستی ١٩٤٩]] ئیسرائیلی لە دەرەوەی پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان فراوانتر کرد،<ref name="Britannica">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Zionism {{!}} Definition, History, Examples, & Facts {{!}} Britannica |ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181225204632/https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە کاتێکدا ھیچ وڵاتێکی نوێی عەرەبی دروست نەکرا، و [[داگیرکردنی کەرتی غەززە لەلایەن کۆماری یەکگرتووی عەرەبییەوە|غەززە لەژێر کۆنترۆڵی میسر]] و [[لکاندنی کەناری ڕۆژاوا بە ئوردن|کەناری ڕۆژاوا لەلایەن ئوردنەوە فەرمانڕەوایی دەکرا]] مایەوە.<ref name="Britannica"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Meir-Glitzenstein |یەکەم١=Esther |ڕێکەوت=پاییزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel |journal=Israel Studies |بڵاوکەرەوە=Indiana University Press |بەرگ=٢٣|issue=3 |پەڕەکان=١١٤–١٢٢|doi=10.2979/israelstudies.23.3.15 |jstor=10.2979/israelstudies.23.3.15 |s2cid=150208821 |وتەگێڕانەوە=The mass immigration from Arab countries began in mid-1949 and included three communities that relocated to Israel almost in their entirety: 31,000 Jews from Libya, 50,000 from Yemen, and 125,000 from Iraq. Additional immigrants arrived from Egypt, Morocco, Tunisia, Turkey, Iran, India, and elsewhere. Within three years, the Jewish population of Israel doubled. The ethnic composition of the population shifted as well, as immigrants from Muslim counties and their offspring now comprised one third of the Jewish population—an unprecedented phenomenon in global immigration history. From 1952–60, Israel regulated and restricted immigration from Muslim countries with a selective immigration policy based on economic criteria, and sent these immigrants, most of whom were North African, to peripheral Israeli settlements. The selective immigration policy ended in 1961 when, following an agreement between Israel and Morocco, about 100,000 Jews immigrated to the State. From 1952–68 about 600,000 Jews arrived in Israel, three quarters of whom were from Arab countries and the remaining immigrants were largely from Eastern Europe. Today fewer than 30,000 remain in Muslim countries, mostly concentrated in Iran and Turkey.}}</ref>{{sfn|Fischbach|2008|p=26–27}} زۆربەی [[فەلەستینییەکان|عەرەبە فەلەستینییەکان]] لە کاتی [[نەکبە]]دا [[دەرکردن و ڕاکردنی فەلەستینییەکان لە ١٩٤٨|ڕایانکرد یان دەرکران]]، {{sfn|Slater|2020|pp=81–92, 350|ps=, "[p. 350] It is no longer a matter of serious dispute that in the 1947–48 period—beginning well before the Arab invasion in May 1948—some 700,000 to 750,000 Palestinians were expelled from or fled their villages and homes in Israel in fear of their lives—an entirely justifiable fear, in light of massacres carried out by Zionist forces."}}<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Ghanim |یەکەم١=Honaida |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٩|سەردێڕ=Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/40608203 |journal=[[International Journal of Politics, Culture, and Society]] |بەرگ=٢٢|پەڕەکان=٢٣–٣٩ [٢٥–٢٦]|doi=10.1007/s10767-009-9049-9 |jstor=40608203 |s2cid=144148068 |ژمارە=١|issn=0891-4486 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211106040944/https://www.jstor.org/stable/40608203 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |وتەگێڕانەوە=Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed. |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Cleveland |یەکەم١=William L. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CuHaDwaAQBAJ&pg=PT290 |سەردێڕ=A History of the Modern Middle East |دوایین٢=Bunton |یەکەم٢=Martin |ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٩٧٥١٣-٤|زمان=en |پەڕە=٢٧٠|وتەگێڕانەوە=Not only was there no Palestinian Arab state, but the vast majority of the Arab population in the territory that became Israel-over 700,000 people-had become refugees. The Arab flight from Palestine began during the intercommunal war and was at first the normal reaction of a civilian population to nearby fighting-a temporary evacuation from the zone of combat with plans to return once hostilities ceased. However, during spring and early summer 1948, the flight of the Palestinian Arabs was transformed into a permanent mass exodus. ...}}</ref> لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل. لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل.<ref name=":05">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Beker |یەکەم=Avi |ڕێکەوت=٢٠٠٥|سەردێڕ=The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/25834637 |journal=Jewish Political Studies Review |بەرگ=١٧| issue=3/4 |پەڕەکان=٣–١٩|jstor=25834637 |issn=0792-335X |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240109013108/https://www.jstor.org/stable/25834637 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dinstein |یەکەم=Yoram |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&dq=650000+%2872%25%29+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&pg=PA282 |سەردێڕ=Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) |ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٤٢٢٨٧-٢|پەڕە=٢٨٢|زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240521171644/https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&pg=PA282&lpg=PA282&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&source=bl&ots=F8PgTaUHaN&sig=ACfU3U0WsIDoJxluxSyPsNK60ypjp280-A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjnzt69mZ-GAxUiweYEHYlBh04ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=650000%20(72%25)%20of%20these%20Jews%20resettled%20in%20Israel.&f=false |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای [[جەنگی شەش ڕۆژە]]ی ١٩٦٧، ئیسرائیل کەناری ڕۆژاوا، غەززە و [[داگیرکردنی نیمچەدوورگەی سینا لەلایەن ئیسرائیلەوە|سینا]]ی میسری داگیرکرد، و [[لکاندنی قودسی ڕۆژھەڵات بە ئیسرائیل|قودسی ڕۆژھەڵات]] و [[یاسای بەرزایییەکانی جۆلان|بەرزایییەکانی جۆلان]]ی سووریای لکاند. پەیماننامەی ئاشتی لەگەڵ [[پەیماننامەی ئاشتیی میسر و ئیسرائیل|میسر]] لە ساڵی ١٩٧٩ (سینا لە ساڵی ١٩٨٢ گەڕێندرایەوە) و [[پەیماننامەی ئاشتیی ئیسرائیل و ئوردن|ئوردن]] لە ساڵی ١٩٩٤ واژوو کران. [[ڕێککەوتنی ئۆسلۆ ١|ڕێککەوتننامەکانی ئۆسلۆ]]ی ١٩٩٣ [[خۆبەڕێوەبەریی فەلەستینی]] سنوورداری لە [[کەناری ڕۆژاوا]] و [[کەرتی غەززە|غەززە]] ھێنایە ئاراوە، لە کاتێکدا [[ڕێککەوتننامەکانی ئیبراھیم]]ی ٢٠٢٠ پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتانی زیاتری عەرەبی [[ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی عەرەب و ئیسرائیل|ئاسایی کردەوە]]، بەڵام [[ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین]] بەردەوامە. [[یاسا بنەڕەتییەکانی ئیسرائیل]] [[کنێسێت]] وەک [[نوێنەرایەتیی ڕێژەیی|پەرلەمان]]ێکی ھەڵبژێردراو بە شێوەیەکی ڕێژەیی جێگیر دەکەن. ئەو [[کابینەی ئیسرائیل|حکوومەت]] پێکدەھێنێت، کە لەلایەن [[سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل|سەرۆک وەزیران]]ەوە سەرکردایەتی دەکرێت، و [[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]]ی تا ڕادەیەکی زۆر ڕێوڕەسمی ھەڵدەبژێرێت. ئیسرائیل خاوەنی یەکێک لە گەورەترین ئابوورییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Israel datasets |ناونیشان=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.imf.org}}</ref> [[پێڕستی وڵاتانی ئاسیا و ئۆقیانووسیا بەپێی پێوەری گەشەپێدانی مرۆیی|یەکێکە لە بەرزترین ئاستەکانی بژێوی لە ئاسیا]]، و لەسەر ئاستی جیھان لە ڕیزبەندی [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی|٢٥ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی]] و [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس|١٤ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|سەردێڕ=30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth |ناونیشان=https://finance.yahoo.com/news/30-wealthiest-countries-per-capita-111348314.html |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Yahoo Finance |زمان=en-US}}</ref> یەکێکە لە پێشکەوتووترین وڵاتانی جیھان لە ڕووی [[زانست و تەکنۆلۆژیا لە ئیسرائیل|پێشکەوتووی تەکنەلۆژییەوە]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Global Innovation Index (GII) |ناونیشان=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=global-innovation-index |زمان=en-US}}</ref> ئیسرائیل بەشێکی گەورەتری ئابوورییەکەی بۆ توێژینەوە و پەرەپێدان تەرخان دەکات [[پێڕستی وڵاتانی سەروەر بەپێی خەرجییەکانی توێژینەوە و پەرەپێدان|زیاتر لە ھەر دەوڵەتێکی دیکە]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |ناونیشان=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوت=٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=World Intellectual Property Organization |doi=10.34667/tind.46596 |ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٠٥-٣٤٣٢-٠|زمان=en |دوایین١=Dutta |یەکەم١=Soumitra |دوایین٢=Lanvin |یەکەم٢=Bruno |دوایین٣=Wunsch-Vincent |یەکەم٣=Sacha}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Getzoff |یەکەم=Marc |ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Most Technologically Advanced Countries In The World 2023 |ناونیشان=https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231108044803/https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Global Finance Magazine |زمان=en-US}}</ref> و وا بڕوادەکرێت کە [[ئیسرائیل و چەکی ناوەکی|خاوەنی چەکی ناوەکی بێت]]. تاکە وڵاتە کە خاوەنی زمانێکی فەرمیی [[بووژاندنەوەی زمانی عیبری|بووژاوە]] بێت، [[عیبریی مۆدێرن|عیبری]]، [[چاندی ئیسرائیل]] [[چاندی جوولەکە|دابونەریتە جوولەکەکان]] لەگەڵ کاریگەرییەکانی [[چاندی عەرەبی|عەرەب]] تێکەڵ دەکات. == مێژوو == ===پێش مێژوو=== [[شوێنی پێش مێژووی عوبەیدییە]] لە باکووری ئیسرائیل [[فراوانبوونی پێشوەختەی ھۆمینینەکان بۆ دەرەوەی ئەفریقا|بوونی مرۆڤە دێرینەکان]] نزیکەی ١.٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر نیشان دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Tchernov |یەکەم=Eitan |بەستەری نووسەر=Eitan Tchernov |ڕێکەوت=١٩٨٨|سەردێڕ=The Age of 'Ubeidiya Formation (Jordan Valley, Israel) and the Earliest Hominids in the Levant |journal=[[Paléorient]] |بەرگ=١٤|issue=2 |پەڕەکان=٦٣–٦٥| doi=10.3406/paleo.1988.4455}}</ref> دووەم کۆنترین بەڵگەی [[مرۆڤی لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرن|مرۆڤە لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرنەکان]] [[ڕەچەڵەکی ئەفریقیی دوایینی مرۆڤە مۆدێرنەکان|دەرەوەی ئەفریقا]] بەردبوویەکی تەمەن ٢٠٠،٠٠٠ ساڵەیە لە [[ئەشکەوتی میسلیا]] لەسەر کێوی کارمێل.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Wade |یەکەم=Lizzie |ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠١٩|سەردێڕ=Skull fragment from Greek cave suggests modern humans were in Europe more than 200,000 years ago |ناونیشان=https://www.science.org/content/article/skull-fragment-greek-cave-suggests-modern-humans-were-europe-more-200000-years-ago |journal=[[Science (journal)|Science]] |بڵاوکەرەوە=American Association for the Advancement of Science |doi=10.1126/science.aay6927 |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> [[کالچەری ناتوفی]] (١٠،٠٠٠ پێش زایین) ڕەنگە پەیوەندی بە [[زمانی پرۆتۆ-ئەفرۆئاسیایی]]یەوە ھەبێت<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Winfried Nöth |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Y4_It_sAuMYC&pg=PA293 |سەردێڕ=Origins of Semiosis: Sign Evolution in Nature and Culture |بڵاوکەرەوە=Walter de Gruyter |ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٣-١١-٠٨٧٧٥٠-٢|پەڕە=٢٩٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Roger Blench, Matthew Spriggs |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NUvnqjutFmoC&pg=PT70 |سەردێڕ=Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=٢٠٠٣|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-٨١٦٢٣-١|پەڕە=٧٠}}</ref> و بەھۆی وەرگرتنی [[نشینگەیی]] پێش [[سەرەتای کشتوکاڵ لە ڕۆژاوای ئاسیا|سەرھەڵدانی کشتوکاڵ]] و [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] بەرچاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hershkovitz |یەکەم١=Israel |بەستەری نووسەر١=Israel Hershkovitz |دوایین٢=Gopher |یەکەم٢=Avi |بەستەری نووسەر٢=Avi Gopher |ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|chapter=Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/225258426 |سەردێڕ=The Neolithic Demographic Transition and its Consequences |editor-last1=Bocquet-Appel | editor-first1=Jean-Pierre |editor-last2=Bar-Yosef |editor-first2=Ofer |editor-link2=Ofer Bar-Yosef |بڵاوکەرەوە=Springer Science+Business Media |پەڕە=٤٦٥|doi=10.1007/978-1-4020-8539-0_17 |ژپنک= ٩٧٨-١-٤٠٢٠-٨٥٣٨-٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> ===سەردەمەکانی بڕۆنز و ئاسن=== ئاماژە سەرەتایییەکان بۆ شارەکانی «[[کەنعان|کەنعانی]]» و دواتر [[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]] لە دەقە دێرینەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن|ڕۆژھەڵاتی نزیک]] و [[میسری کۆن|میسری]]دا (٢٠٠٠ پێش زایین) دەردەکەون؛ ئەم دانیشتووانە وەک [[شارە-دەوڵەت]]ە سەربەخۆکانی لەڕووی ڕامیارییەوە ڕێکخرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Canaanites |ناونیشان=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=obo |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230403082451/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Glassman |یەکەم=Ronald M. |سەردێڕ=The Political Structure of the Canaanite City-States: Monarchy and Merchant Oligarchy |ڕێکەوت=٢٠١٧|ناونیشان=https://doi.org/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ئیش=The Origins of Democracy in Tribes, City-States and Nation-States |پەڕەکان=٤٧٣–٤٧٧|editor-last=Glassman |editor-first=Ronald M. |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|شوێن=Cham |بڵاوکەرەوە=Springer International Publishing |زمان=en | doi=10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ژپنک=٩٧٨-٣-٣١٩-٥١٦٩٥-٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی نیسانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240429061941/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> لە ماوەی [[سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]] (١٥٥٠–١٢٠٠ پێش زایین)، بەشێکی زۆری کەنعان [[دەوڵەتی پاشکۆ]]کانی [[شانشینی نوێی میسر]]یان پێکھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Braunstein |یەکەم١=Susan L. |ساڵ=٢٠١١|سەردێڕ=The Meaning of Egyptian-Style Objects in the Late Bronze Cemeteries of Tell el-Far'ah (South) |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |بەرگ=٣٦٤|issue=364 |پەڕەکان=١–٣٦|doi=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |jstor=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |s2cid=164054005}}</ref> لە ئەنجامی [[داڕمانی سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]]، کەنعان کەوتە ناو پشێوییەوە و دەسەڵاتی میسری بەسەر ناوچەکەدا داڕما.<ref>Dever, William G. "Beyond the Texts", Society of Biblical Literature Press, 2017, pp. 89–93</ref><ref>S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", "The Biblical Archaeologist" (1987)</ref> وا بڕوا دەکرێت باپیرانی [[ئیسرائیلییەکان]] [[گەلە دێرینە سامی-ئاخێوەرەکان]] بووبێتن کە خەڵکی ڕەسەنی ئەم ناوچەیە بوون.<ref name="Miller1986">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Miller |یەکەم١=James Maxwell |ناونیشان=https://archive.org/details/historyofancient00mill |سەردێڕ=A History of Ancient Israel and Judah |دوایین٢=Hayes |یەکەم٢=John Haralson |بڵاوکەرەوە=Westminster John Knox Press |ساڵ=١٩٨٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٦٤-٢١٢٦٢-٩}}</ref>{{rp|78–79}} گێڕانەوە شوێنەوارییە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئیسرائیلییەکان و کالچەرەکەیان لە گەلانی کەنعانییەوە جیابوونەتەوە لە ڕێگەی پەرەپێدانی ئایینێکی جیاوازی [[تایبەتپەرستی|تایبەتپەرست]]—و دواتر [[یەکتاپەرستی|یەکتاپەرست]]—کە چەقی لەسەر [[یەھوە]] بوو.<ref>Rendsberg, Gary (2008). "Israel without the Bible". In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Gnuse |یەکەم١=Robert Karl |سەردێڕ=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel |ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Sheffield Academic Press Ltd |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٠٧٥-٦٥٧-٦|پەڕەکان=٢٨, ٣١}}</ref> ئەوان بە شێوەیەکی دێرینی [[زمانی عیبری|عیبری]] قسەیان دەکرد، کە بە [[عیبریی ئینجیلی]] ناسراوە.<ref>Steiner, Richard C. (1997), "Ancient Hebrew", in Hetzron, Robert (ed.), "The Semitic Languages", Routledge, pp. 145–173, {{ISBN|978-0-415-05767-7}}</ref> نزیکەی لە ھەمان کاتدا، [[فەلەستییەکان]] لە باشووری [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|دەشتی کەناراوەکان]] نیشتەجێ بوون.{{sfn|Killebrew|2005|p=230}}{{sfn|Shahin|2005|p=6}} [[File:Mesad Hashavyahu ostracon.jpg|thumb|[[ئۆستراکۆنی یاڤنێ-یام]]، نووسراوێکی بە [[ئەلفوبێی عیبریی دێرین|عیبریی دێرین]] کە بەڵگەنامەی بەڕێوەبردنە لە [[شانشینی یەھوودا|یەھوودا]]]] زۆربەی زانایانی مۆدێرن ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە گێڕانەوەی [[کۆچی بەکۆمەڵ|کۆچی بەکۆمەڵ]] لە [[تەورات]] و [[پەیمانی کۆن]]دا بەو شێوەیەی وێنا کراوە ڕووی نەداوە؛ بەڵام ھەندێک لە ڕەگەزەکانی ئەم نەریتانە [[مێژووییبوونی ئینجیل|ڕەگە مێژووییەکان]]یان ھەیە.<ref>{{harvnb|Faust|2015|p=476}}: "While there is a consensus among scholars that the Exodus did not take place in the manner described in the Bible, surprisingly most scholars agree that the narrative has a historical core, and that some of the highland settlers came, one way or another, from Egypt."</ref><ref>{{harvnb|Redmount|2001|p=61}}: "A few authorities have concluded that the core events of the Exodus saga are entirely literary fabrications. But most biblical scholars still subscribe to some variation of the Documentary Hypothesis, and support the basic historicity of the biblical narrative."</ref> مشتومڕ لەسەر سەرەتاییترین بوونی [[مێژووی ئیسرائیل و یەھوودای دێرین|شانشینەکانی ئیسرائیل و یەھوودا]] و ڕادەی دەسەڵاتیان ھەیە. لەکاتێکدا ڕوون نییە ئایا [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل]] ھەبووە یان نا،<ref name="lipschits">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lipschits |یەکەم١=Oded |سەردێڕ=The Jewish Study Bible |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ساڵ=٢٠١٤|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٩٧٨٤٦-٥|editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |زمان=en |chapter=The History of Israel in the Biblical Period |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="Kuhrtp438">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kuhrt |یەکەم=Amiele |ناونیشان=https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438 |سەردێڕ=The Ancient Near East |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=١٩٩٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-١٦٧٦٢-٨|پەڕە=[https://archive.org/details/ancientneareastc٠٠akuh/page/٤٣٨ ٤٣٨]}}</ref> مێژوونووسان و شوێنەوارناسان کۆکن لەسەر ئەوەی کە باکووری [[شانشینی ئیسرائیل (سامیرە)|شانشینی ئیسرائیل]] نزیکەی ٩٠٠ پێش زایین ھەبووە<ref name="Finkelstein">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Finkelstein |یەکەم١=Israel |سەردێڕ=The Bible Unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories |دوایین٢=Silberman |یەکەم٢=Neil Asher |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Simon & Schuster |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٨٤-٨٦٩١٢-٤|edition=1st Touchstone}}</ref>{{rp|169–195}} و [[شانشینی یەھوودا]] نزیکەی ٨٥٠ پێش زایین.<ref name="Finkelstein, Israel, (2020)">Finkelstein, Israel, (2020). [https://books.google.com/books?id=wH3-DwAAQBAJ&pg=PA33 "Saul and Highlands of Benjamin Update: The Role of Jerusalem"], in Joachim J. Krause, Omer Sergi, and Kristin Weingart (eds.), "Saul, Benjamin, and the Emergence of Monarchy in Israel: Biblical and Archaeological Perspectives", SBL Press, Atlanta, GA, p. 48, footnote 57: "...They became territorial kingdoms later, Israel in the first half of the ninth century BCE and Judah in its second half..."</ref><ref name="Pitcher">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=9 April 2023 }} Quote: "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> شانشینی ئیسرائیل لەو دووانە گەشاوەتر بوو و زوو بوو بە ھێزێکی ناوچەیی، پایتەختەکەشی لە [[سامیرە (شاری دێرین)|سامیرە]] بوو؛<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|pp=146–147}}: Put simply, while Judah was still economically marginal and backward, Israel was booming. ... In the next chapter we will see how the northern kingdom suddenly appeared on the ancient Near Eastern stage as a major regional power.</ref><ref name=":04">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Finkelstein |یەکەم=Israel |سەردێڕ=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٩٨٣-٩١١-٣|پەڕەکان=٦٥–٦٦; ٧٣; ٧٤; ٧٨; ٨٧–٩٤|oclc=٨٨٠٤٥٦١٤٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Finkelstein |یەکەم=Israel |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Observations on the Layout of Iron Age Samaria |journal=Tel Aviv |بەرگ=٣٨|issue=2 |پەڕەکان=١٩٤–٢٠٧|doi=10.1179/033443511X13099584885303 |issn=0334-4355 |s2cid=128814117}}</ref> لەژێر دەسەڵاتی [[بنەماڵەی عۆمری|بنەماڵەی عۆمری]]دا، کۆنترۆڵی [[سامیرە]]، [[جەلیل]]، بەشی سەرەوەی [[دۆڵی ئوردن]]، [[دەشتی شارۆن|دەشتی شارۆن]] و بەشێکی زۆری [[ترانسئوردن (ناوچە)|ترانسئوردن]]ی دەکرد.<ref name=":04" /> شانشینی ئیسرائیل لە دەوروبەری ٧٢٠ پێش زایین لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]وە [[سامێرینا|داگیرکرا]].<ref name="Broshi 2001 174">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Broshi |یەکەم=Maguen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |سەردێڕ=Bread, Wine, Walls and Scrolls |بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing |ساڵ=٢٠٠١|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٢٧-٢٠١-٦|پەڕە=١٧٤|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230210203455/https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> شانشینی یەھوودا، لەژێر دەسەڵاتی [[شوێنکەوتووی داوود|داوودی]]دا و بە پایتەختیی [[قودس]]، دواتر بوو بە [[دەوڵەتی پاشکۆ]]ی سەرەتا ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ و پاشان [[ئیمپراتۆریەتیی بابلیی نوێ]]. مەزەندە دەکرێت [[مێژووی دانیشتووانناسیی ناوچەی فەلەستین|دانیشتووانی ناوچەکە]] لە دەوروبەری ٤٠٠،٠٠٠ کەس بووبێت لە [[سەردەمی ئاسنی دووەم]]دا.<ref name=":42">Broshi, M., & Finkelstein, I. (1992). [https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 "The Population of Palestine in Iron Age II"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230305224039/https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 |date=5 March 2023 }}. "Bulletin of the American Schools of Oriental Research", "287"(1), 47–60.</ref> لە ٥٨٧/٦ پێش زایین، دوای [[ڕاپەڕینەکانی یەھوودا دژی بابل|ڕاپەڕین لە یەھوودا]]، شا [[نەبووخەدنسەری دووەم]] [[گەمارۆدانی قودس (٥٨٧ پێش زایین)|قودسی گەمارۆ دا و وێرانی کرد]] و ھەروەھا [[پەرستگای سولەیمان]]،<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|p=307}}: "Intensive excavations throughout Jerusalem have shown that the city was indeed systematically destroyed by the Babylonians. The conflagration seems to have been general. When activity on the ridge of the City of David resumed in the Persian period, the-new suburbs on the western hill that had flourished since at least the time of Hezekiah were not reoccupied."</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Lipschits |یەکەم=Oded |ڕێکەوت=١٩٩٩|سەردێڕ=The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule |journal=Tel Aviv |بەرگ=٢٦|issue=2 |پەڕەکان=١٥٥–١٩٠|doi=10.1179/tav.1999.1999.2.155 |issn=0334-4355}}</ref> شانشینەکەی ھەڵوەشاندەوە و [[بێسەروشوێنکردنی بابلی|زۆربەی نوخبەی یەھوودی بۆ بابل دوورخستەوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Wheeler |یەکەم=P. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe |journal=The Catholic Biblical Quarterly |بەرگ=٧٩|issue=4 |پەڕەکان=٦٩٦–٦٩٧|doi=10.1353/cbq.2017.0092 |s2cid=171830838}}</ref> === ٢.شانشینی ئیسرائیل و جودا === {{خاوێنکردن}} [[پەڕگە:شانشینی ئیسرائیل و جودا Kingod Of Isreal And Judah.jpg|وێنۆک|'''شانشینی ئیسرائیل و جودا لەنێوان ''(٥٨٦ - ١٠٠٠)پ.ز''''']] لە دەوروبەری ساڵانی ١٠٠٠ پ.ز دوو شانشینی (ئیسرائیلی/عیبری) پێکھات # باناوی شنشینی ئیسرائیل - باکوور # شانشینی (یەھوود/جودا) - باشوور ھەردوو شانشینەکە لە [[تەورات|تەوراتی پیرۆز]] و [[ئینجیل|ئینجیلی پیرۆز]] ئاماژەیانپێکراوە <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> ==== ململانێ و ئیمپڕتۆریەتیەکان ==== ناوچەکە لەم ماوەیەدا ز زۆر بە جێگیری نەماوەتەوە ئاشوورییەکان شانشینی ئیسرائیلیان داگیرکرد (722 پێش زایین) [[بابل|بابلییەکان]] (جودا/یەھوودا)یان داگیرکرد (٥٨٦ پێش زایین) و ئۆرشەلیمیان وێرانکرد<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref> زۆرێک لەجوەکانیان دەربەدەر کرد لەم ماوەیەدا <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Jerusalem_(587_BC)#cite_note-:42-8</ref> لەپاشان فارسەکان دەستیان بەسەردا گرت و ڕێگەیان دا ھەندێک جوو بگەڕینەوە بۆ شوێنی خۆیان.<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Achaemenian-Empire</ref> === ٣.دەسەڵاتی یۆنانی و ڕۆمانییەکان === لەپاش ئەمانە دەسەڵاتی [[یۆنانی کۆن|یۆنانییەکان]] پەرەیسەند لە نێون ساڵانی (٣٣٠ پێش زایین) [[ئەسکەندەری مەزن]] ناوچەکەی داگیرکرد لەگەڵ زۆرینەی ناوچەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] و [[ئاناتۆلیا|ئەناتۆڵی رۆژاوا]] و [[کوردستان|کوردستانیش]]؛ لەپاشان چەندنین فەرمانڕەوای یۆنانی بەڕێوەیان بردووە.<ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588? redirectedFrom=fulltext</ref> <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> [[پەڕگە:ڕەوتی ئەسکەندەری مەزن.png|570x570پیکسڵ]] دەسەڵاتداری یۆنانییەکان بەردەوام بوو هەتا لەپڕێکدا ڕۆمانییەکان ([[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتینییەکان)]] دەسەڵاتیانگرتەدەست لە ساڵانی (٦٣ پێش زایین) <ref>https://www.britannica.com/place/Byzantine-Empire</ref> === ٤. پاش هاتنی ساڵی زایینی === لەساڵی (٧٠ زایینی)دا دەسەڵاتداری ڕۆمانییەکان هەر بەردەوام بوو بەجۆرێک کە دووبارە هێرشکرایەوە سەر ئۆرشەلیم و دووەم پەرستگای پیرۆزی جووەکانیان وێرانکرد؛ هەندێک لە جووەکانیان کوشت و هەندێکیشیان لابران. <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Jerusalem_during_the_Byzantine_period</ref> ==== پاش پەرەسەندنی ئیسلام ==== لە سەدەی حەوتەمی زایینی بە دیاریکراوی ساڵانی (٦٣٧ زایینی) دەستیانبەسەر زۆر ناوچە داگرت و کۆتاییان بە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسنییەکان]] و بێشێکی زۆر لە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بێزەنتینییەکان]] (ڕۆمانییەکان) هێنا لەژێر فەرمانڕەوایی [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] زۆرێک لە ناوچەکانی [[فەلەستین]] و [[کوردستان|کوردستانیان]] دەستبەسەرداگرت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of Palestine |ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Palestine |وێبگە=Encyclopaedia Britannica}}</ref> و زمانی عەرەبی و ئیسلامیان بڵاوکردەوە لەو ناوچانەدا و زۆربەی هەرەزۆری ناوچەکان عەرەب نیشتەجێکران.<ref>https://global.oup.com/academic/product/the-oxford-history-of-the-ancient-near-east-9780190687854?cc=iq&lang=en&</ref> <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> <ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref> [[پەڕگە:The Crusader States in 1135.svg|وێنۆک|433x433پیکسڵ|نەخشەی دەسەڵاتی هێزی خاچھەڵگران لە ساڵی ١١٣٥ی زایینی]] === هاتنەوەی دەسەڵاتداری مەسیحی === لەسەڵانی (١٠٩٥–١٠٩٩) ڕێکخراوێکی سوپای زۆر گەورە درووستکرا بەناوی [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|سووپای خاچهەڵگران]] <ref>https://www.britannica.com/event/Crusades/The-First-Crusade-and-the-establishment-of-the-Latin-states</ref> توانیان لە کۆتاییدا کۆتایی بە دەسەڵاتی ئیسلامی بهێنن لە ناوچەکە خرایە ژێر دەسەڵاتی هێزی خاچھەڵگران بە دیریکراوی لە ساڵی ١٠٩٩ی زاینی [[ئورشەلیم]]یان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kingdom_of_Jerusalem#:~:text=The%20Crusaders%20arrived%20at%20Jerusalem,newly%20created%20Kingdom%20of%20Jerusalem.</ref> بۆ ماوەی ٢٠٠ ساڵ فەرمانڕەواییان بەردەوام بوو <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_Kingdom_of_Jerusalem</ref> ؛ لە گرنگترین فەرمانڕەواکانی ئەم ماوەیە '''[[باڵدوینی چوارەم]]''' بوو کە پاشای شانشینی ئۆرشەلیم بوو<ref>https://www.britannica.com/biography/Baldwin-IV-king-of-Jerusalem</ref>. لە پاش ئەم ماوەیەدا هێزە ئیسلامیەکان یەکیانگرتەوە و کۆتاییان هێنا بە دەسەڵاتی مەسیحییەکان.{{کەی}}<ref>https://www.historyextra.com/period/medieval/crusades-causes-history-when-how-many-were-there-death-toll/</ref> ==== پاش هاتن و ڕووخانی عوسمانییەکان ==== ساڵی ١٥١٧ی زاینی [[عوسمانییەکان]] [[فەلەستین]]یان داگیرکرد بۆ ماوی ٤٠٠ ساڵ کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەوان<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ottoman_Palestine#:~:text=The%20Ottoman%20Empire%20proceeded%20to,the%20Mamluk%20capital%20in%20Egypt.</ref> هەتا ساڵی ١٩١٧ لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ڕووداوێکی مێژووی گەورە ڕوویدا ئەویش ڕووخانی دەسەڵاتی [[عوسمانی]] بوو لەلایەن [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانییەکان]].<ref>https://jewishvirtuallibrary.org/ottoman-rule-1517-1917</ref> === ٦.دەسەڵاتی بەریتانییەکان === لە پاش ساڵانی ١٩١٧ی زایینی دا بەریتانیەکان ناوچەی ئیسرائیلیان کۆنتڕۆڵکرد<ref>https://www.britannica.com/place/Palestine/World-War-I-and-after</ref>؛ لێرەوە ناکۆکیەکی نوێ پەرەیسەند ئەویش ناکۆکی نێوان عەرەبە هاوردەکان و ئیسرائیلیەکان بوو ئەمەش بوو<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Arab%E2%80%93Israeli_conflict#:~:text=In%201917%2C%20British%E2%80%91led%20troops,nothing%20shall%20be%20done%20which</ref> هۆی پێکدادانی نێوانیان لە ڕووی کۆمەڵایەتی و ڕامیاریەوە ئەمە بەردەوام بوو هەتاوەک و ساڵی ١٩٤٧. ==== پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان ==== * لە ساڵی '''١٩٤٧''' [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] نەخشەڕێگایەکی پێشنیارکرد کە بریتیبوو لە جیاکردنەوەی خاکی [[فەلەستین]] بۆ دوو بەش بەشێکی بۆ جووەکان و بەشێکی بۆ [[عەرەب]]ەکان.<ref>https://www.britannica.com/event/1948-Arab-Israeli-War</ref> <ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref> <ref>https://digitallibrary.un.org/record/3792734?ln=en&v=pdf</ref> لە دەرەنجامدا ئیسرائیل قبووڵیکرد بەڵام عەرەبەکان قبووڵیان نەکرد و دەوڵەتە عەرەبیەکانیش دەستیانکرد بە هێرشکردنە سەر ئیسرائیل سەر ئەنجام لە ساڵی ١٩٤٨ ئیسرائیل سەرکەوت و فراوانتر بوو هەتا وەک و نزیکەیی هەموو ڕووبەری ناوچەدێرینەکانی خۆی گرتەوە. {{کێ وتی}}<ref>https://www.idf.il/en/mini-sites/wars-and-operations/israels-war-of-independence-1948/#:~:text=The%20Fight%20for%20Independence,withdrawal%20on%20May%2014%2C%201948.</ref> === لەدوای جەنگی ١٩٦٧ === {{سەرەکی|شەڕی شەش ڕۆژە}} ئەم جەنگە لەنێوان [[عەرەب]] و دەوڵەتی ئیسرائیل بوو تێیدا لە کۆتاییدا بەھاوکاری [[ئەمریکا]]، ئیسرائیل سەرکەوت <ref>https://history.state.gov/milestones/1961-1968/arab-israeli-war-1967#:~:text=Between%20June%205%20and%20June,the%20Soviet%20Union%20to%20intervene.</ref> دەسکەوتەکانی ئیسرائیل <ref>https://www.gov.il/en/pages/israel-after-the-six-day-war</ref> گرتنی [[بەرزایییەکانی جۆلان]] و لە [[کەرتی رۆژاوا]] گرتنەوەی کۆنتڕۆڵ لە [[کەرتی غەززە]] کۆنتڕۆڵکردنی [[نیمچەدوورگەی سینا]].<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Six-Day_War#:~:text=Israel%20is%20believed%20to%20have,nuclear%20weapon%20by%20December%201966.</ref> <ref>https://www.gov.il/BlobFolder/generalpage/israel-after-the-six-day-war/en/English_HISTORY_MAPS_Israel-after-Six-Day-War.jpg</ref> == ڕەگناسی == [[پەڕگە:Political map of Israel-Palestine.jpg|وێنۆک|نەخشەی [[ڕامیاری]] ئیسرائیل و بەڕێوەبەرایەتیی [[میری]]ی [[فەلەستین]]]] ناوەکانی [[خاکی ئیسرائیل]] و منداڵانی ئیسرائیل بە درێژاییی مێژوو بۆ ئاماژەدان بە [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی ئیسرائیل]]ی پەرتووکی پیرۆز و ھەموو گەلی [[جووەکان|جوو]] بەکارھێنراون. [[ئیسرائیل (ناو)|ناوی «ئیسرائیل»]] ([[عیبری]]: {{lang|he-Latn|Yīsrāʾēl}}؛ [[سەپتۆجینت]]، بە [[یۆنانیی کۆن]]: Ἰσραήλ، بە [[لاتینی]]: Israēl، «[[ئێل (خواوەند)|ئێل (خوا)]] بەردەوام دەبێت/حوکم دەکات») ئاماژەیە بۆ پێشەوا [[یەعقووب]] کە، بە بۆچوونی [[کتێبی پیرۆزی عیبری|پەرتووکی پیرۆزی عیبری]]، دوای ئەوەی بە سەرکەوتوویی لەگەڵ [[فریشتەی پەروەردگار]] [[زۆرانبازی]] کرد، ئەو ناوەی لێنرا.<ref>{{cite encyclopedia |author=Geoffrey W. Bromiley |url=https://books.google.com/books?id=yklDK6Vv0l4C&pg=PA907 |title=Israel |encyclopedia=[[International Standard Bible Encyclopedia]]: E–J |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |date=1995 |page=907 |isbn=978-0-8028-3782-0 }}</ref> کۆنترین بەرھەمی شوێنەواریی ناسراو کە ناوی «ئیسرائیل» وەک کۆمەڵێک بھێنێت، [[کێلی مێرنێپتا]]ی [[میسری کۆن]]ە (کە مێژووەکەی بۆ کۆتاییی سەدەی ١٣یەمی پێش زایین دەگەڕێتەوە).<ref>{{harvnb|Barton|Bowden|2004|p=126}}</ref> «کێلی مێرنێپتا... بە کۆنترین بەڵگە لە دەرەوەی پەرتووکی پیرۆز دادەنرێت بۆ بوونی ئیسرائیل تا سەدەی ١٣یەمی پێش زایین.»<ref name="NollMerneptah">K.L. Noll, [https://books.google.com/books?id=hMeRK7B1EsMC&pg=PA139 "Canaan and Israel in Antiquity: A Textbook on History and Religion,"] A&C Black, 2012, rev.ed. pp. 137ff.</ref><ref name="ThompsonMerneptah">[[تۆماس ل. تۆمپسۆن|Thomas L. Thompson]], [https://books.google.com/books?id=RwrrUuHFb6UC&pg=PA275 "Early History of the Israelite People: From the Written & Archaeological Sources,"] Brill, 2000 pp. 275–276</ref> [[ئیسرائیل (ناو)|ناوی کەسیی «ئیسرائیل»]] زۆر پێشتر دەردەکەوێت، لە [[ئیبلا]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Hasel |یەکەم=Michael G. |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٤|سەردێڕ=Israel in the Merneptah Stela |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |بەرگ=٢٩٦|issue=296 |پەڕەکان=٤٥–٦١|doi=10.2307/1357179 |jstor=1357179 |s2cid=164052192}}<br /> {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bertman |یەکەم=Stephen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=1C4NKp4zgIQC&q=ebla%20israel%20ishmael%20abraham&pg=PA317 |سەردێڕ=Handbook to Life in Ancient Mesopotamia |ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٨٣٦٤-١}}<br /> {{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Meindert Dijkstra |سەردێڕ=Between Evidence and Ideology Essays on the History of Ancient Israel read at the Joint Meeting of the Society for Old Testament Study and the Oud Testamentisch Werkgezelschap Lincoln Nebraska, July 2009 |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Brill |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-١٨٧٣٧-٥|editor1-last=Becking |editor1-first=Bob |پەڕە=٤٧|chapter=Origins of Israel between history and ideology |وتەگێڕانەوە=As a West Semitic personal name it existed long before it became a tribal or a geographical name. This is not without significance, though it rarely mentioned. We learn of a maryanu named ysr"il (*Yiįsr—a"ilu) from Ugarit living in the same period, but the name was already used a thousand years before in Ebla. The word Israel originated as a West Semitic personal name. One of the many names that developed into the name of the ancestor of a clan, of a tribe and finally of a people and a nation. |editor2-last=Grabbe |editor2-first=Lester}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lemche |یەکەم١=Niels Peter |ساڵ=١٩٩٨|سەردێڕ=The Israelites in History and Tradition |بڵاوکەرەوە=Westminster John Knox Press |ناونیشان={{Google books |JIoy7PagAOAC |پەڕە=PA٣٥|plainurl=yes}} |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٦٤-٢٢٧٢٧-٢}}</ref> لە [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|ژێرفەرمانی بەریتانیا]] (١٩٢٠–١٩٤٨)، ھەموو ناوچەکە بە «[[فەلەستین]]» دەناسرا.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=https://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |سەردێڕ=Mandatory Palestine: What It Was and Why It Matters |نووسەر=Noah Rayman |magazine=[[تایم (گۆڤار)|Time]] |ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Avalon Project : The Palestine Mandate |ناونیشان=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/palmanda.asp |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=avalon.law.yale.edu}}</ref> لە کاتی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل|دامەزراندنی لە ساڵی ١٩٤٨]]، وڵاتەکە بە فەرمی ناوی «دەوڵەتی ئیسرائیل» ({{langx|he|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}}، {{Audio|He-Medinat Israel.ogg|{{transliteration|engvar=gb|he|''Medīnat Yisrā'el''}}|help=no}} {{IPA|he|mediˈnat jisʁaˈʔel}}؛ {{langx|ar|دَوْلَة إِسْرَائِیل}}، {{transliteration|engvar=gb|ar|ALA-LC|''Dawlat Isrāʼīl''}}، {{IPA|ar|dawlat ʔisraːˈʔiːl}})ی وەرگرت، دوای ئەوەی ناوەکانی دیکەی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل#ناو|پێشنیارکراو]] لەوانە «[[خاکی ئیسرائیل]]» ({{lang|he-Latn|Eretz Yisrael}})، «ئەبەر» (لە باپیری [[ئەبەر]])، «[[زایۆن]]»، و «[[یەھوودا]]»، تاوتوێ کران بەڵام ڕەتکرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[پەلەستاین پۆست|The Palestine Post]] |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٧|پەڕە=١|سەردێڕ=Popular Opinion |ناونیشان=http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text%2Fhtml&Locale=english-skin-custom&Path=PLS%2F1947%2F12%2F07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئابی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/jj.18254265 |سەردێڕ=Israel: The First Decade of Independence |ڕێکەوت=١٩٩٥|بڵاوکەرەوە=State University of New York Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٢٢٦٠-١}}</ref> ناوی «ئیسرائیل» لەلایەن [[دەیڤید بن گوریۆن]] پێشنیار کرا و بە دەنگی ٦–٣ پەسەند کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html |سەردێڕ=One Day that Shook the world |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120112220409/http://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ئیش=[[قودس پۆست|The Jerusalem Post]] |ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ١٩٩٨|نووسەر=Elli Wohlgelernter}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Forman |یەکەم=Jacob |ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Jewish Word {{!}} Israel: What's in a Name? |ناونیشان=https://momentmag.com/jewish-word-israel-whats-in-a-name/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Moment Magazine |زمان=en-US}}</ref> لە ھەفتەکانی یەکەمی دوای دامەزراندنی، حکوومەت زاراوەی «[[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]]»ی ھەڵبژارد بۆ ئاماژەدان بە ھاووڵاتییەکی دەوڵەتەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,798687-2,00.html |magazine=[[تایم (گۆڤار)|Time]] |ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ١٩٤٨|سەردێڕ=On the Move |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071016074447/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C798687-2%2C00.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> == جوگرافیا== [[پەڕگە:Israel_Topography.png|وێنۆک|چەپ|نەخشەی بەرز و نزمی ئیسرائیل]] سنوورە سیاسییەکانی ئیسرائیل یەکێکە لەو بابەتانەی کە زۆرترین مشتومڕی لەسەرە لە جیھاندا، بەو پێیەی لە سەرەتای دامەزراندنییەوە لە ساڵی ١٩٤٨ەوە تا ئێستا سنوورە فەرمییەکانی خۆی بە تەواوی ڕانەگەیاندووە، ئەو بەشە سنوورانەی کە لە نێوان ئیسرائیل و وڵاتانی دراوسێیدا ڕێککەوتوون، سنووری [[میسر]] (کە تێدەپەڕێت لە نێوان [[نیمچەدوورگەی سینا]] و نەگێڤ) و دوو بەشی سنووری [[ئوردن]] (لە وادی عەرەبە و لە مەرج بیسان)، کە لەدوای واژووکردنی دوو پەیماننامەی ئاشتی دەستنیشانکران. لە ساڵی ٢٠٠٠ ئیسرائیل داوای لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] کرد سنوورەکانی نێوان خۆی و لوبنان دیاری بکات و ھێزەکانی بە پێی فەرمانە نێونەتەوەییەکان (بەناوی «ھێڵی شین») لە باشووری [[لوبنان]] کشانەوە. لە مانگی ئابی ٢٠٠٥ ئیسرائیل «ھێڵی سەوز»ی دەوروبەری [[کەرتی غەززە]]ی وەک سنووری خۆی ڕاگەیاند. دەوڵەتی ئیسرائیل دەکەوێتە کیشوەری [[ئاسیا]] لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و ھاوسنوورە لەگەڵ [[دەریای ناوین]]. لە ڕووی جوگرافییەوە ئیسرائیل وڵاتێکی بچووکە کە ڕووبەرەکەی نزیکەی ڕووبەری [[پارێزگای سلێمانی]]یە، و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٩.٧ ملیۆن کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://hulul.el-jeel.com/200412/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە تا ئێستا، ئیسرائیل لایەنێک بووە لە ململانێکانی ناوچەکە، بەتایبەتی لەگەڵ میسر، سووریا، لوبنان، ئوردن و فەلەستینییەکان. == حکوومەت و سیاسەت == === پایتەخت === [[پەڕگە:Jerusalem, old city, historical religious sights, القدس البلده القديمه 34.jpg|وێنۆک|[[ئورشەلیم]]، پایتەختی ئیسرائیل]] [[قودس|ئورشەلیم]] پایتەختی وڵاتی ئیسرائیلە <ref>https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/2025/12/presidential-message-on-the-eighth-anniversary-of-recognizing-jerusalem-as-the-capital-of-the-state-of-israel/</ref> بەپێی یاسای «بنەڕەتی ئورشەلیم، پایتەختی ئیسرائیل»ە، کە لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن کنێسێتەوە پەسەندکرا، گەورەترین شاری ئیسرائیل شاری [[ئورشەلیم]]ە<ref>https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2023/10/13/%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%AA%D9%84-%D8%A3%D8%A8%D9%8A%D8%A8-%D9%85%D9%86-%D8%AD%D9%8A-%D9%84%D9%84%D9%8A%D9%87%D9%88%D8%AF-%D8%A5%D9%84%D9%89-%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D9%85%D8%A9</ref><ref>https://www.aninews.in/news/world/middle-east/jerusalem-is-israels-largest-city-with-a-population-above-one-million20240603225145/</ref> کە شاریکە دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوین| دەریای سپی ناوەڕاست]]؛ بەڵام پایتەختی وڵاتی ئیسرائیل شارێکی زۆر چڕە لەڕووی ژمارەی [[سەرژمێری|دانیشتووان]] و [[تەلارسازی|تەلارسازییەوە]]یەوە ھەندێک کونسوڵخانەی وڵاتانی وەک [[ئەمریکا]] و [[بەریتانیا]] و [[فەڕەنسا]] و ئەوانی تر لە [[قودس|ئورشەلیم]] ھەڵکەوتوون و ھەندێکی تریان لە [[تێل ئەڤیڤ]]. === بنەمای یاسا === [[پەڕگە:PikiWiki_Israel_7260_Knesset-Room.jpg|وێنۆک|چەپ|[[کنێسێت]]]] [[کنێسێت]] [[پەرلەمان|پەرلەمانی ئیسرائیلە]]،<ref>https://www.gov.il/en/departments/knesset/govil-landing-page</ref> بەڵام ئیسرائیل دەستووری فەرمی پەسەند نەکردووە. سەرباری ئەوەی کە بەیاننامەی دەوڵەت داوای پەسەندکردنی [[دەستوور]]ێک بوو کە لە ڕێکەوتی ١ی ئابی ١٩٤٨ درەنگتر نەبێت، و سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی حکوومەتی کاتی بەناوی [[دەیڤید بن گوریۆن]]، فەرمانێکی دەرکرد کە بەردەوامی ڕەوایی یاساکانی ژێرفەرمانی بەریتانیا بوونی ھەبێت بە شێوەیەک کە ناکۆک نەبێت لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییەی کە لە ئەنجامی دامەزراندنی دەوڵەت و دەستنیشانکردنی ئەنجومەنی دامەزرێنەری ھەڵبژێردراو وەک دەزگایەک کە دامەزراندنی دەستوور و پەسەندکردنی پێسپێردراوە، بەڵام ئەم ئەرکە بەردەوام بوو لە گواستنەوە بۆ بەشەکانی دیکە، و سەرەڕای پێشبینی ئەوەی کە ئەم یەکلاکردنەوە و یەکلاکردنەوەکانی دواتر دەستبەجێ یان کاتی دەبن، بەڵام فەرمانی پێشوو لەگەڵ ھەموارکردنە جیاکراوەکانی لە «فەرمانی بنەماکانی حوکمرانی و یاسا»دا دەمینێتەوە کە لەلایەن ئەنجومەنی کاتی دەوڵەتەوە لە ١٩ی ئایاری ١٩٤٨ دەرچووە و تا ئێستا ماوەتەوە.<ref>https://www.nytimes.com/2024/01/01/world/middleeast/israel-supreme-court-netanyahu.html</ref> بەڵام [[کنێسێت]]، واتە پەرلەمانی ئیسرائیل، «یاسا بنەڕەتییەکان»ی وەک ئامرازی دادوەری جێگر بۆ [[دەستوور]] دەرکرد، کە کردەوەی دەسەڵاتداران و [[مافی مرۆڤ]] لە ھەندێک بواردا ڕێکدەخات، بەڵام نەبوونی دەستوورێکی تەواو و ڕوونکردنەوەی ئەولەوییەتەکانی یاسا بنەڕەتییەکان بەسەر یاسا ئاساییەکاندا ھاووڵاتیان و دامەزراوەکان ناچار دەکات ڕووبکەنە دادگای باڵا، بۆ لێکدانەوەی سیستمی یاسایی لە زۆرێک لە حاڵەتە ناڕوونەکاندا، ئەمەش وا دەکات پێگەی دادگای باڵا بەھێزتر بێت زیاتر لەوەی لە وڵاتانی دیکەدا پەسەندکراوە.<ref>https://www.reuters.com/world/middle-east/netanyahu-judicial-overhaul-faces-showdown-israeli-supreme-court-2023-08-02/</ref> === دامودەزگاکانی حوکمڕانی === [[پەڕگە:Menora-virun-der-Knesset--w.jpg|وێنۆک|چەپ|مێنۆرای حەوتی کە [[مووسا]] لە چادرەکە و پاشان لە [[پەرستگای سولەیمان]] لەبەردەم [[کنێسێت]]ی ئیسرائیلدا داینا]] ئیسرائیل خۆی وەک دیموکراسییەکی پەرلەمانی فرە حیزبی پێناسە دەکات کە ھاوشێوەی دیموکراسیەکانی [[ئەورووپای ناوەڕاست]]ە. واتا دامودەزگای ناوەندی پەرلەمانە، کە ڕۆڵی ئەنجوومەنی یاسادانان دەبینێت، ھەروەھا ئەندامەکانی حکوومەت و سەرۆکی دەوڵەت ھەڵدەبژێرن و چاودێری کاری دامودەزگاکانی حکوومەت دەکەن. پەرلەمانی ئیسرائیل پێی دەوترێت «کنێسێت» (بە واتای «کۆکەرەوە»). ھەموو ئەو ھاووڵاتیانەی تەمەنیان ١٨ ساڵ یان زیاترە و لە سنووری ساڵی ١٩٤٨ی ئیسرائیل و [[بەرزایییەکانی جۆلان|کەرتی جۆلان]] و لە شوێنە نیشتەجێبوونەکانی [[کەناری ڕۆژاوای ڕووباری ئوردن|کەرتی ڕۆژاوا]] نیشتەجێن، مافی دەنگدانیان بە [[کنێسێت]] ھەیە، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٧ەوە تا ئەمڕۆ نە دانیشتووی کەرتی ڕۆژاوا و نە دانیشتووی کەرتی [[غەززە]] مافی دەنگدانیان نەماوە لە کنێسێت. دوای ھەڵبژاردنە گشتییەکان، ئەندامانی کنێسێتی نوێ، لەنێو ئەندامان سەرۆکی حکوومەتی نوێ ھەڵدەبژێرن و ماوەیەکی دیاریکراوی پێدەبەخشن بۆ پێکھێنانی حکوومەتەکەی، دواتر ئەندامانی کنێسێت حکوومەت بەو شێوەیە پەسەند دەکەن کە سەرۆکە ھەڵبژێردراوەکەی پێشنیاری کردووە. ھەندێک لایەن ئیسرائیل بەم شێوەیە پۆلێن دەکەن کە لە پێشەنگی سیستمی [[دیموکراسی]] لە ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]دایە.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israeli_system_of_government</ref> == ئەو وڵاتە عەرەبییانەی دانیان بە دەوڵەتی ئیسرائیلدا ناوە == * {{ئاڵا|میسر}} * {{ئاڵا|ئوردن}} * {{ئاڵا|مۆریتانیا}} * {{ئاڵا|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}}<ref>https://www.dw.com/en/israel-and-uae-how-nominal-enemies-became-allies/a-60614394</ref> * {{ئاڵا|بەحرەین}}<ref>https://www.dw.com/ar/%D8%AF%D9%88%D9%84-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D9%82%D8%AF-%D8%AA%D8%AA%D8%AC%D9%87-%D9%86%D8%AD%D9%88-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%B9-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%82%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7-%D9%85%D8%B9-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84/a-54901490</ref> * {{ئاڵا|سوودان}} * {{ئاڵا|مەغریب}}<ref>https://www.voronoiapp.com/geopolitics/Mapped-Recognition-of-Israel-by-Country-296</ref> == ئابووریی == === گەشتیاری === گەشتیاری یەکێکە لەو ھۆیانەی کە پەرەی بە ئابووری ووڵاتی ئیسرائیل داوە، یەکێک لەو ھۆکارانەی کە گەشتیاران ڕووی تێدەکەن بوونی شوێنەوارە پیرۆزەکانی ھەرسێ ئاینیی [[جوویەتی|جوو]] و [[ئیسلام]] و [[مەسیحییەت|مەسیحی]]، و ڕەخساندنی تایبەت لەلایەن کەرتی تایبەتی وڵات لە خزمەتگوزاری ھۆتێل و شوێنی حەسانەوەو و چێشتخانە، لەساڵی ٢٠٠٩ دا ئیسرائیل سەروو ٢٫٧ میلیۆن گەشتیاری ھەبووە. == دانیشتووان == بەپێی ئاماری ساڵی [[٢٠٢٣]] ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ئیسرائیل ٩.٧ ملیۆن کەس دەبێت کە دەکاتە ٠٫١١ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٠٫١ ساڵە. ھەروەھا ٩٢ لە سەدی دانیشتووانی وڵاتەکە لە شارەکان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> و [[کوردە جووەکانی ئیسرائیل|کوردی جوو]] نزیکەی ٣٥٠،٠٠٠–٥٠٠ ھەزار کەس دەخەملێنرێت. == ئایین == {{bar box | title=ئایینەکان لە ئیسرائیل (ئاماری ٢٠٢٠)<ref>https://fanack.com/ar/israel/population-of-israel/</ref> | titlebar=#ddd | left1='''ئایینەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|[[جوولەکایەتی|جوویەتی]]|gray|٧٣٫٩}} {{bar percent|[[ئیسلام]]|green|٢١٫١}} {{bar percent|[[مەسیحییەت]] و ھی دیکە|blue|٥}}}} == کولتوور == [[پەڕگە:Bar_Mitzvah_a_Jewish_culture.jpg|وێنۆک|چەپ|کولتووری جووکان لە ئیسرائیل]] کولتووری ھەمەچەشنی ئیسرائیل لە فرەچەشنی دانیشتووانەکەیەوە سەرچاوە دەگرێت. جووکانی کۆمەڵگە بڵاوەبووەکان لە سەرانسەری جیھاندا نەریتە کولتووری و ئایینییەکانیان لەگەڵ خۆیان ھێنایەوە. کاریگەرییەکانی [[عەرەب]] لە زۆرێک لە بوارە کولتوورییەکانیاندا بوونیان ھەیە، وەک [[تەلارسازی]]، [[مۆسیقا]] و چێشتلێنان. ئیسرائیل تاکە وڵاتە لە جیھاندا کە تێیدا [[ڕۆژژمێری عیبری]] بەکاردێت. ڕۆژانی کارکردن و پشووی خوێندنگەکانی جووکان بەپێی پشووەکانی جووکان دیاری دەکرێن و ڕۆژی فەرمی پشوودان لە وڵاتەکەدا [[شەممە]]یە؛ یان شەممەی جووەکان.<ref>https://web.archive.org/web/20181212143120/https://www.hse.ru/en/news/28331917.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://books.google.com/books/about/From_the_Arab_Other_to_the_Israeli_Self.html?hl=ar&id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107225017/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFA+Publications/Photo+exhibits/Encounters-+The+Vernacular+Paradox+of+Israeli+Arch-+Intro.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150710000905/http://www.israel21c.org/culture/israeli-palestinian-and-jordanian-djs-create-bridge-for-peace/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181012134956/http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern%20History/Israel%20at%2050/The%20International%20Israeli%20Table</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070814055003/http://www.mfa.gov.il/mfa/facts%20about%20israel/people/jewish%20festivals%20in%20israel</ref> === ئەدەبیات === ئەدەبیاتی ئیسرائیلی بە پلەی یەکەم [[شیعر]] و نووسراوەیە کە بە زمانی [[عیبری]] نووسراوە، ئەمەش وەک بەشێک لە ڕێنێسانسی زمانی عیبری وەک زمانێکی ئاخاوتن لە ناوەڕاستی [[سەدەی نۆزدەھەم]]ەوە، ھەرچەندە کۆمەڵێکی بچووکی ئەدەبیات بە زمانەکانی دیکە، وەک [[ئینگلیزی]] چاپ کراوە. بەپێی یاسا، دوو چاپی سەرجەم ئەو بڵاوکراوانەی لە ئیسرائیل بڵاودەکرێنەوە، دەبێت لە پەرتووکخانەی نیشتمانی ئیسرائیل لە زانکۆی عیبری [[ئورشەلیم]] دابنرێت. لە ساڵی ٢٠٠١ یاساکە ھەمووارکرایەوە و تۆمارە دەنگی و ڤیدیۆییەکان و ھی دیکەی ناچاپکراو لەخۆبگرێت. لە ساڵی ٢٠١٦دا ٨٩٪ی ئەو ٧٣٠٠ پەرتووکەی کە گواستراونەتەوە بۆ پەرتووکخانەکە، بە زمانی عیبری بوون. ئەبراھام مابۆ بە یەکەم نووسەر دادەنرێت کە سەرکەوتنی گەورەی بەدەستھێناوە بەھۆی [[ڕۆمان]]ەکەیەوە کە بە زمانی عیبری نووسیوویەتی لە ساڵی ١٨٥٣ بوو، ھەروەھا ڕێنێسانسی عیبری قەرزاری ئەلیزەر بن یەھودایە، کە بەشدارییەکی زۆری لە زمانی عیبریدا کردووە و بەشدارییەکی زۆری کردووە لە دەوڵەمەندکردنی زمانی عیبری، وایکردووە ببێتە زمانێکی ئاخاوتن و نووسین بۆ مەبەستی تر جگە لە دەقە پیرۆزەکان و لێکۆڵینەوە لە [[تەورات]].<ref>https://archive.today/2012.05.29-153016/http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190115125821/http://web.nli.org.il/sites/NLI/English/library/depositing/statistics/Pages/lgd-statistics-2016.aspx</ref> لە ساڵی ١٩٦٦ [[شموئێل یووسف عەگنۆن|شموێل یووسف ئاگنۆن]] خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبیاتی لەگەڵ نووسەری ئەڵمانی-جوو نێلی ساکس ھاوبەش کرد. لە ناو [[شاعیر]]ە ھەرە دیارەکانی ئیسرائیلدا یەھودا ئەمیچای، ناتان ئاڵتەرمان، لیا گۆڵدبێرگ و ڕیتچێڵ بلوستاین بوون. ڕۆماننووسانی ھاوچەرخی ئیسرائیلی بەناوبانگی [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیی]] بریتین لە ئەمۆس ئۆز، ئیتگار کێرت و دەیڤید گڕۆسمان. نووسەر سەید قاشوو لە عەرەبی ٤٨ە کە لە ئاستی نێونەتەوەیییشدا ناسراوە. ھەروەھا ئیسرائیل نیشتمانی سیاسەتوان و نووسەر ئیمیل حەبیبی بووە، کۆمەڵێک ڕۆمانی نووسیوە، لەوانە «ڕاستییە سەیرەکان لە دیارنەمانی سەعید ئەبی نەحسی مووتەشائیل» و نووسراوی تر، و خەڵاتی ئیسرائیلی بەدەستھێنا بۆ [[وێژەی عەرەبی|ئەدەبیاتی عەرەبی]].<ref>https://web.archive.org/web/20180702150907/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1966/index.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150217200929/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/250792/Emile-Habibi</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190718233153/http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/PrasIsrael/Tashmag/Tashnab_Tashmag_Rikuz.htm?DictionaryKey=Tashnab</ref> ===مۆسیقا و سەما=== [[پەڕگە:Israel_Philharmonic_Orchestra.jpg|وێنۆک|چەپ|ئۆرکێسترای ئیسرائیل کە لەلایەن زووبین میھتا بەڕێوەدەبرێت]] مۆسیقای ئیسرائیل کاریگەرییە مۆسیقییەکانی ھەموو جیھان لەخۆدەگرێت؛ مۆسیقای ڕۆژھەڵاتی و سێفاردی، ئاوازی حەسیدی، مۆسیقای یۆنانی، جاز و پۆپ ڕۆک بەشێکن لە دیمەنی مۆسیقا. لەنێو ئۆرکێسترا ئیسرائیلییە بەناوبانگەکانی جیھان ئۆرکێسترای ئیسرائیل ھەیە کە زیاتر لە حەفتا ساڵە کۆنسێرت پێشکەش دەکات و ئەمڕۆ ساڵانە زیاتر لە دوو سەد کۆنسێرت پێشکەش دەکات. ئیسحاق پێرلمان، پینچاس تسوکەرمان و عووفرا حازە ھەموویان مۆسیقاژەنی بەناوبانگی نێونەتەوەیین و لە ئیسرائیل لەدایکبوون. ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٧٣ەوە نزیکەی ھەموو ساڵێک بەشداری پێشبڕکێی گۆرانی ئەورووپی دەکات و چوار جار سەرکەوتنی بەدەستھێناوە و دووجاریش میوانداری ئاھەنگەکەی کردووە. زۆرێک لە فێستیڤاڵەکانی مۆسیقا و گۆرانی لە ئیسرائیل بەڕێوەدەچن، وەک فێستیڤاڵی دەریای سوور بۆ جاز کە لە ساڵی ١٩٨٧ەوە ساڵانە لە ئیلات بەڕێوەدەچێت، گۆرانییە فۆلکلۆرییە تەوراتییەکانی وڵاتەکە کە بە «گۆرانییەکانی خاکی ئیسرائیل» ناسراون، لەگەڵ باسکردنی ئەزموون و پێشەنگییەکانی بنیاتنانی نیشتمانی جووکان.<ref>Broughton, Ellingham & Trillo 1999، صفحات 365–369</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120210070052/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/israel_36</ref><ref> Ben-Sasson 1985، صفحة 1095</ref><ref>https://web.archive.org/web/20210501081613/https://archive.org/details/whosemastersvoic0000unse</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070206190159/http://www.mfa.gov.il/MFA/Israel+beyond+politics/Israel+Philharmonic+Orchestra+celebrates+70th+anniversary+5-Feb-2007.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170411163728/http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=18</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170129130750/http://www.eurovision.tv/page/history/year</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120312202659/http://www.redseajazzeilat.com/en/about/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120103145812/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/genre/content.genre/israeli_folk_735/en_US</ref> === سینەما و شانۆ === ١٠ فیلمی ئیسرائیلی لە سەرەتای دامەزراندنی ئیسرائیلەوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار پاڵێوراون بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی. فیلمی عەجەمی ساڵی ٢٠٠٩ سێیەمین پاڵێوراوی لەسەریەک بوو بۆ فیلمێکی ئیسرائیلی. دەرھێنەرانی فەلەستینی-ئیسرائیلی کۆمەڵێک فیلمیان دروست کردووە کە باس لە ململانێی عەرەب و ئیسرائیل و دۆخی فەلەستینییەکانی ناو ئیسرائیل دەکەن، وەک فیلمەکانی محەممەد بەکری ٢٠٠٢: «جەنین و جەنین و بووکە سوورییەکە».<ref>https://web.archive.org/web/20130117112056/http://www.jpost.com/ArtsAndCulture/Entertainment/Article.aspx?id=167582</ref> ئیسرائیل بە درێژەدان بە نەریتی شانۆیی بەھێزی شانۆی یدیشی لە [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات]]، دیمەنێکی شانۆیی زیندوو دەپارێزێت. شانۆی حەبیمە لە ساڵی ١٩١٨ لە تەلئەبیب دامەزراوە و کۆنترین کۆمپانیای شانۆ و ڕێپەرتۆری نیشتمانییە لە ئیسرائیل.<ref>https://web.archive.org/web/20191211013717/https://www.habima.co.il/</ref> [[پەڕگە:Haredi_Judaism.jpg|وێنۆک|چەپ|گەنجانی ھاریدی بە جلوبەرگی نەریتییەوە سەیری خشتەی ڕیکلامەکان دەکەن لە [[ئورشەلیم]]]] === میدیا === ڕاپۆرتی ساڵانەی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ماڵی ئازادییەوە (Freedom House) بڵاوکراوەتەوە، ئیسرائیلی وەک وڵاتێکی ئازاد لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و [[باکووری ئەفریقا]] ڕیزبەندی کردووە، ھەروەھا لە پلەی ٦٤ی جیھاندا ھاتووە. لە پێوەرەکانی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ڕۆژنامەنووسانی بێ سنوورەوە دەرچووە، ئیسرائیل لە ڕیزبەندی ٩١ی وڵاتدا بووە لە کۆی ١٨٠ وڵات، ھەروەھا لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوین و باکووری ئەفریقا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە. لە میدیای ئیسرائیلدا زیاتر لە ١٠ زمانی جیاواز ھەیە و زمانی عیبری باڵادەستە. ڕۆژنامەگەری بە زمانی [[عەرەبی]] پێداویستییەکانی ھاووڵاتیانی عەرەبی ئیسرائیل دابین دەکات، لەگەڵ گەیشتن بەو ناوچانەی کە لەلایەن دەسەڵاتی نیشتمانیی [[دەوڵەتی فەلەستین|فەلەستین]]ەوە بەڕێوەدەبرێن. لە ماوەی ساڵانی ھەشتا و نەوەدەکاندا، چاپەمەنی ئیسرائیل پرۆسەیەکی گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا ھات، چونکە میدیاکان وردە وردە ھاتنە ژێر کۆنترۆڵی ژمارەیەکی سنووردار لە ڕێکخراوەکانەوە، لەکاتێکدا ئەو ڕۆژنامانەی کە لەلایەن لایەنە سیاسییەکانەوە بڵاودەکرانەوە، دەستیان بە نەمان کرد. ئەمڕۆ لە تەلئەبیب سێ کۆمەڵەی گەورە و خاوەندارێتی تایبەت بەسەر میدیای گشتی ئیسرائیلدا زاڵن.<ref>https://web.archive.org/web/20190808014941/https://freedomhouse.org/sites/default/files/FOTP_2017_booklet_FINAL_April28.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190816203659/https://rsf.org/en/ranking</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170509085059/http://www.iba.org.il/world/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190507163600/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/culture/pages/the%20printed%20media-%20israel-s%20newspapers.aspx</ref> === مۆزەخانەکان === [[پەڕگە:Billy_Rose_Art_Garden_(14755133799).jpg|وێنۆک|چەپ|بینای دەفری کتێب لە مۆزەخانەی ئیسرائیل، کە نووسراوەکانی [[دەریای مردوو]]ی تێدایە]] مۆزەخانەی ئیسرائیل لە [[ئورشەلیم]] یەکێکە لە گرنگترین دامەزراوە ڕۆشنبیرییەکانی ئیسرائیل و دەستنووسەکانی دەریای مردووی تێدایە، لەگەڵ کۆمەڵەیەکی بەرفراوان لە کەلوپەلی کۆنی جووکان و ھونەری ئەورووپی. مۆزەخانەی یاد ڤاشێمی نیشتمانی بۆ یادکردنەوەی [[ھۆلۆکۆست]]، [[ئەرشیف]]ی ناوەندی جیھانە بۆ زانیارییە پەیوەندیدارەکان بە ھۆلۆکۆستەوە. مۆزەخانەی گەلی [[جوولەکە|جوو]] لە ماڵی تەفشی لە زانکۆی [[تەلئەبیب]] مۆزەخانەیەکی کارلێککارانەیە کە تایبەتە بە مێژووی کۆمەڵگە جووکان لە سەرانسەری جیھان. جگە لە مۆزەخانە گەورەکان لە شارە گەورەکاندا، لە زۆرێک لە شار و کیبوتزیمەکاندا شوێنی ھونەری کوالێتی بەرز ھەیە. میشکان لۆمانۆت لە کیبوتز عەین ھاروود مەھاد گەورەترین مۆزەخانەی ھونەرییە لە باکووری وڵات.<ref>https://web.archive.org/web/20130302154234/http://www.english.imjnet.org.il/page_1465?c0=14896&bsp=14393</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070709044752/https://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html</ref><ref>http://www1.yadvashem.org/yv/en/about/index.asp</ref> ئیسرائیل زۆرترین مۆزەخانەی ھەیە بۆ ھەر تاکێک لە جیھاندا. ھەروەھا چەندین مۆزەخانەی ئیسرائیل تایبەتن بە کولتووری ئیسلامی، لەوانە مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر و پەیمانگەی ئێڵ مایر بۆ ھونەری ئیسلامی کە ھەردووکیان لە [[ئورشەلیم]]ن. مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر تایبەتمەندە بە شوێنەوارناسیی سەردەمی [[عوسمانییەکان]] و مێژووی دیکەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]. ھەروەھا شوێنی یەکەمین کەللەسەری بەردبووە کە لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]] دۆزرایەوە. کۆمەڵێک لە کەللەسەرەکە لە مۆزەخانەی ئیسرائیل نمایشکراوە.<ref>https://web.archive.org/web/20140625091036/http://bh.org.il/about-us.aspx</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171107024929/https://www.haaretz.com/israel-news/travel/mishkan-leomanut-1.242533</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170629144146/http://travel.cnn.com/best-israel-museums-361281/</ref><ref>https://books.google.com/books?id=4Z0YrPfeHa8C</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161227024455/http://www.imj.org.il/imagine/galleries/viewItemE.asp?case=1&itemNum=359979</ref> === چێشتخانە === [[پەڕگە:Food_in_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|قاپێک کە بریتییە لە فەلافل و حوومووس و پەتاتەی سوورکراوە و زەڵاتەی ئیسرائیلی]] خواردنی ئیسرائیل خواردنە ناوخۆییەکان و ھەروەھا خواردنی جووەکان لەخۆدەگرێت کە لەلایەن کۆچبەرە جووەکانەوە ھێنراونەتە وڵاتەکە. لە دروستکردنی دەوڵەتەوە لە ساڵی ١٩٤٨ و بە تایبەتی لە کۆتاییەکانی حەفتاکاندا، چێشتخانەی فیووژنی ئیسرائیل پەرەی سەندووە. چێشتخانەی ئیسرائیل توخمەکانی شێوازی چێشتلێنانەکانی میزراھی، سێفاردی و ئەشکەنازی ھەیە. ھەروەھا زۆرێک لەو خواردنانە لەخۆدەگرێت کە بە شێوەیەکی نەریتی لە خواردنەکانی [[شام]]، عەرەب، ڕۆژھەڵاتی ناوین و [[دەریای ناوین]]دا دەخورێن، وەک فەلافل، حوومووس، شەکشووکە، کووسکووس و زەعتەر. ھەروەھا شنیتزل، [[پیتزا]]، [[ھەمبەرگر|ھەمبەرگەر]]، پەتاتەی سوورکراوە، [[برنج]] و زەڵاتە خواردنی بەناوبانگی ئیسرائیلن.<ref>https://books.google.com/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119</ref><ref>https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3850942,00.html</ref><ref>Gur, The Book of New Israeli Food, pg. 11</ref> نزیکەی نیوەی دانیشتووانی جووکانی ئیسرائیل کشرووت لە ماڵەکانیان دەپارێزن. چێشتخانەکانی کشرووت، ھەرچەندە لە ساڵانی شەستەکاندا دەگمەن بوون، بەڵام تا ساڵی ٢٠١٥ نزیکەی ٢٥٪ی ھەموو چێشتخانەکان پێکدەھێنن، ئەمەش ڕەنگە ڕەنگدانەوەی بەھا عەلمانییەکانی ئەو کەسانە بێت کە کشرووت ناخۆن. چێشتخانەکانی ھۆتێلەکان زیاتر خواردنی کشرووت پێشکەش دەکەن. بازاڕی فرۆشتنی تاکەکەسی بە شێوەیەکی نەریتی لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، بەڵام بە خێرایی و بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش گەشەی کرد دوای ھاتنی کۆچبەرانی وڵاتانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ی پێشوو لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکاندا. لەگەڵ ئەو ماسییانەی کە لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، [[کەروێشک]] و نەعامە، گۆشتی [[بەراز]] لە ئیسرائیل زۆر بەرھەمدەھێنرێت و دەخورێت، سەرەڕای سنووردارکردنەکان لەلایەن ھەردوو ئایینی [[جوولەکایەتی|جوو]] و [[ئیسلام]]ەوە.<ref>https://books.google.com/books/about/American_Israelis.html?hl=ar&id=CG-WQZDJdo8C#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://books.google.com/books/about/Food_for_Thought.html?hl=ar&id=FYXlAgAAQBAJ#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107171630/https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA233</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181215123309/http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2012/08/israel_s_pork_problem_and_what_it_means_for_the_country_s_christian_arabs_.single.html</ref> === وەرزش === [[پەڕگە:88750_sports_in_israel_PikiWiki_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|کۆمەڵێک جوو یاری دەکەن (١٩٣٥–١٩٣٦)]] زۆرێک لە وەرزشەکان لە ئیسرائیل بەربڵاون، بەناوبانگترینیان [[تۆپی پێ]] و [[تۆپی باسکە]]یە، ١٢ تیپ کێبڕکێی جامی [[پریمەرلیگ]] دەکەن، بەناوبانگترینیان مەکابی حەیفا و بەیتاری قودس، ئیسرائیل بەشداری لە خولی یانە پاڵەوانەکانی [[ئەورووپا]] دەکات بۆ تۆپی پێ، ھەروەھا بۆ جامی باسکەی ئەورووپاش، ھەڵبژاردەی ئیسرائیل بەشداری دەکات و ھەردوو خولی ژنان و پیاوان لەم پاڵەوانێتییەدا ھەیە. جگە لە تۆپی باسکە و تۆپی پێ، زۆرێک لە وەرزشە بەناوبانگەکان لە ئیسرائیل ئەنجام دەدرێن، لەوانە [[تێنس]]، [[تۆپی دەست]]، و [[بالە|تۆپی بالە]]، ھەروەھا وەرزشی کەنار دەریا و ماراسۆنەکان، وەک ماراسۆنی ساڵانەی تیبیریاس، جگە لە وەرزشە مۆدێرنەکانی وەک بیسبۆڵ، [[تۆپی پێی ئەمریکی]]، و [[کریکێت]]، لەگەڵ باسکردنی [[وەرزشی شەڕکردن]] و ھی دیکە. ئیسرائیل لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردووەوە بەشداری یارییە ئۆڵۆمپیەکان کردووە، ھەروەھا ئیسرائیل میوانداری جووکانی خۆی دەکرد لەم پاڵەوانێتییەدا، کە بە مەکابیا ناسراوە، کە لە ساڵی ١٩٣٢ەوە ھەر ٤ ساڵ جارێک بەڕێوەدەچێت، فەلەستینییەکان فێستیڤاڵی مەکابیایان بە ڕەگەزپەرستی دانا، کە لە ساڵی ١٩٣٢ بەڕێوەچوو، چونکە بەڕای ئەوان ئامانجی ئەوە بووە کە [[عەرەب]]ە فەلەستینییەکان پەراوێز بخات و جووکان لە گۆڕەپانی وەرزشدا باڵادەست بکات بەبێ ئەوەی دانیشتووانی عەرەب بتوانن بەشداری بکەن.<ref>https://web.archive.org/web/20140409080736/http://www.thaqafa.org/Main/default.aspx?xyz=BOgLkxlDHteZpYqykRlUuI1kx/VDUOFosYKgFxmv1dyNMmXxBa+v9/W27KprXF82yuArZvAEM/TglrMe4IXyGsJO7fPW6Ub3PNX0LBeFiUjawcA/k1isisN/N/N9bFpHoALbPfiq0DI=</ref> لەیاریزانە ناودارەکانی تۆپی پێ لە پێشوو تا ئێستا [[یووسی بنعیوون]] کە لە یانەکانی خوولی ئینگلیزی [[لیڤەرپوول]] و [[چێلسی]] یاری کردووە. و لە یانە بەناوبانگە وەرزشیە کانیان ماکابی تەلئەبیب و ماکابی حەیفا کە ئەو دوویانەیە چەند جارێک بەشداریان لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا لە یاری تۆپی پێ و باسکە کردووە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{ووڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|ئیسرائیل|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{پۆلی کۆمنز|Israel}} [[پۆل:ئیسرائیل|*]] [[پۆل:شام]] [[پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:کۆمارەکان]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٨ لە ئیسرائیل]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو]] [[پۆل:ئەو وڵاتانەی کە دانپێدانانیان پێنەدراوە یان دانپێدانانیان سنووردارە]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨]] [[پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژهەڵات]] [[پۆل:ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] 7imddx6irbvifty4014qri0k4u1bzxd 1589582 1589578 2026-06-11T10:06:32Z 1silent scientist 51740 /* مێژوو */ 1589582 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی_وڵات |ناو_خۆماڵی =יִשְׂרָאֵל{{ھن}}إسرائيل |ناو_فەرمی =دەوڵەتی ئیسرائیل |ناوی_باو =מְדִינַת יִשְׂרָאֵל |ئاڵا_وێنە =Flag of Israel.svg |نیشانی_نەتەوەیی_وێنە =Coat of arms of Israel.svg |دروژمی_نەتەوەیی = |سروودی_نیشتمانی ={{چینی ناوەند}}[[پەڕگە:Hatikvah instrumental.ogg]]{{کۆتایی}}{{ھن}}Hatikvah ('''הַתִּקְוָה''') |سروودی_پاشایی = |نەخشە_وێنە =LocationIsrael.svg |نەخشە_سەردێڕ = |پایتەخت = [[ئورشەلیم]] </small> |latd=31 |latm=47 |latNS=N |longd=35 |longm=13 |longEW=E |شار_گەورەترین = [[ئورشەلیم]] (قودس) |زمانەکان_فەرمی =[[زمانی عیبری|عیبری]] |زمانەکان_ناوچەیی = [[عەرەبی]] |جۆری_زمانەکان = |زمانەکان = |ڕەگەز_گرووپەکان =٧٣٫٩٪ [[جوو]]، ٢١٫١٪ [[عەرەب]]، ٥٪ ئەوانی دیکە |جۆری_دەسەڵات =[[پەرلەمان]]ی |پلەی_سەرۆک١ =[[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]] |ناوی_سەرۆک١ =[[ئایزک ھێرزۆگ]] |پلەی_سەرۆک٢ =[[سەرۆک وەزیران]] |ناوی_سەرۆک٢ =[[بێنیامین نێتانیاھوو]] <ref>https://www.gov.uk/government/news/pm-call-with-prime-minister-netanyahu-of-israel-8-october-2023#:~:text=The%20Prime%20Minister%20spoke%20to,attacks%20by%20Hamas%20against%20Israel.</ref><ref>https://www.jewishvirtuallibrary.org/prime-ministers-of-israel</ref> |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات =وەرگرتنی سەربەخۆیی |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات =سەربەخۆیی لە حووکمی [[بەریتانیا]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ =[[١٤ی ئایار]] [[١٩٤٨]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ = |پلە_ڕووبەر =١٥١ەم |area_km2 = 20,770{{\}}22,072 ([[List of countries and dependencies by area|153rd]]) |area_sq_mi = ٨٬٠١٩{{\}}٨٬٥٢٢ |مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتوان =9,517,181 |پلە_مەزەندەی_دانیشتوان =٩٥ەم |ساڵی_مەزەندەی_دانیشتوان =[[٢٠٢٥]] |سەرژمێریی_دانێشتوان = |ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = |چڕیی_دانیشتوان_ک.م.٤گۆش =٣٦٥٠٣ |پلە_چڕیی_دانیشتوان =٣٠ەم |دراو = [[شێکێل]] ₪ |کۆدی_دراو =ILS |کاتی_ناوچەیی =IST |قەرەبووی_کات =+٢ |لای_لێخوڕین =ڕاست |پاشگر_دۆمەین = [[.il]] |کۆدی_تەلەفوون =٩٧٢ }} '''ئیسرائیل''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: יִשְׂרָאֵל‎)، وڵاتێکە لە ناوچەی [[باشووری شام]] لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]]. لە باکوورەوە [[سنوورەکانی ئیسرائیل|ھاوسنوورە]] لەگەڵ [[لوبنان]]، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[سووریا]]، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئوردن]]، و لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]]. [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|کەناراوی ڕۆژاوای ئیسرائیل]] دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوەڕاست]]، لوتکەی باشووری دەگاتە [[دەریای سوور]]، و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە [[نزمترین خاڵی زەوی]] لە نزیک [[دەریای مردوو]] ھەیە. [[ئورشەلیم]] شوێنی حکوومەت و [[بارودۆخی ئورشەلیم|پایتەختی ڕاگەیەندراوە]]،<ref>Akram, Susan M., Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010. "International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace". Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future. This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967. To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."</ref> لە کاتێکدا [[تێل ئەڤیڤ]] [[گوش دان|گەورەترین ناوچەی شارنشین]] و [[ئابووریی ئیسرائیل|ناوەندی ئابووریی]] ئیسرائیلە. [[خاکی ئیسرائیل]]، کە بە [[فەلەستین]] یان [[خاکی پیرۆز]]یش ناودەبرێت، نیشتمانی کەنعانییە کۆنەکان و دواتریش شانشینەکانی [[ئیسرائیل و یەھوودای کۆن|ئیسرائیل و یەھوودا]] و [[ھەسمۆنیی یەھوودا]] بووە. دەکەوێتە نزیک [[ڕێڕەوی شام|ڕێڕەوی کیشوەرەکان]]، [[مێژووی دانیشتووانناسیی فەلەستین (ناوچە)|دانیشتووانناسییەکەی گۆڕا]] لەژێر ئیمپراتۆریەتە جۆراوجۆرەکاندا. [[دژەسامییەتیی ئەورووپی]] لە سەدەی ١٩دا پەرەی بە بزووتنەوەی [[زایۆنیزم|زایۆنیست]] دا بۆ [[نیشتمانی جوولەکە]]، کە پاڵپشتی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|بەریتانیا]]ی بەدەستھێنا بە [[ڕاگەیەندراوی بالفۆر]] لە ساڵی ١٩١٧. دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، بەریتانیا ناوچەکەی داگیرکرد و [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا]]ی دامەزراند. فەرمانڕەوایی بەریتانیا و [[ئالیا|کۆچی جوولەکەکان]] لە سەروبەندی [[ھۆلۆکۆست]]دا [[ململانێی نێوان پێکھاتەکان لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|گرژییەکانی نێوان عەرەب و جوولەکە]]ی چڕتر کردەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Morris |یەکەم= Benny |بەستەری نووسەر= Benny Morris|سەردێڕ= Righteous Victims: A History of the Zionist-Arab Conflict, 1881–2001 |بڵاوکەرەوە= Knopf |ساڵ= ١٩٩٩|edition= reprint |ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧٩-٧٤٤٧٥-٧|وتەگێڕانەوە= The fear of territorial displacement and dispossession was to be the chief motor of Arab antagonism to Zionism down to 1948 (and indeed after 1967 as well). |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕێکەوتی سەردان= ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20240322131219/https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} Also quoted, among many, by Mark M. Ayyash (2019). "Hermeneutics of Violence: A Four-Dimensional Conception". University of Toronto Press, p. [https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 195] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240322131220/https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 |date=22 March 2024 }}, {{ISBN|978-1-4875-0586-8}}. Accessed 22 March 2024.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Fildis |یەکەم١=Ayse |دوایین٢=Nisanci |یەکەم٢=Ensar |سەردێڕ=British Colonial Policy "Divide and Rule": Fanning Arab Rivalry in Palestine |ساڵ=٢٠١٩|journal=International Journal of Islamic and Civilizational Studies |بەرگ=٦|issue=1 |بڵاوکەرەوە=UTM Press |ناونیشان=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBritish_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240510121206/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%20filename=British_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کە پەرەی سەند بۆ [[جەنگی ناوخۆیی ١٩٤٧–١٩٤٨ لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|جەنگێکی ناوخۆیی]] دوای [[پلانی دابەشکردنی فەلەستین لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە|پلانی دابەشکردن]]ی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە ساڵی ١٩٤٧. ئیسرائیل [[ڕاگەیەندراوی سەربەخۆییی ئیسرائیل|سەربەخۆییی ڕای گەیاند]] کاتێک [[کۆتاییی دەسەڵاتی بەریتانیا بەسەر فەلەستین|دەسەڵاتی بەریتانیا کۆتایی ھات]] لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨، کە بەدوایدا [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|داگیرکارییەک]] لەلایەن [[جیھانی عەرەب|وڵاتانی عەرەبی]]یەوە ڕوویدا. [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەستی ١٩٤٩|ئاگربەستی ١٩٤٩]] ئیسرائیلی لە دەرەوەی پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان فراوانتر کرد،<ref name="Britannica">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Zionism {{!}} Definition, History, Examples, & Facts {{!}} Britannica |ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181225204632/https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە کاتێکدا ھیچ وڵاتێکی نوێی عەرەبی دروست نەکرا، و [[داگیرکردنی کەرتی غەززە لەلایەن کۆماری یەکگرتووی عەرەبییەوە|غەززە لەژێر کۆنترۆڵی میسر]] و [[لکاندنی کەناری ڕۆژاوا بە ئوردن|کەناری ڕۆژاوا لەلایەن ئوردنەوە فەرمانڕەوایی دەکرا]] مایەوە.<ref name="Britannica"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Meir-Glitzenstein |یەکەم١=Esther |ڕێکەوت=پاییزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel |journal=Israel Studies |بڵاوکەرەوە=Indiana University Press |بەرگ=٢٣|issue=3 |پەڕەکان=١١٤–١٢٢|doi=10.2979/israelstudies.23.3.15 |jstor=10.2979/israelstudies.23.3.15 |s2cid=150208821 |وتەگێڕانەوە=The mass immigration from Arab countries began in mid-1949 and included three communities that relocated to Israel almost in their entirety: 31,000 Jews from Libya, 50,000 from Yemen, and 125,000 from Iraq. Additional immigrants arrived from Egypt, Morocco, Tunisia, Turkey, Iran, India, and elsewhere. Within three years, the Jewish population of Israel doubled. The ethnic composition of the population shifted as well, as immigrants from Muslim counties and their offspring now comprised one third of the Jewish population—an unprecedented phenomenon in global immigration history. From 1952–60, Israel regulated and restricted immigration from Muslim countries with a selective immigration policy based on economic criteria, and sent these immigrants, most of whom were North African, to peripheral Israeli settlements. The selective immigration policy ended in 1961 when, following an agreement between Israel and Morocco, about 100,000 Jews immigrated to the State. From 1952–68 about 600,000 Jews arrived in Israel, three quarters of whom were from Arab countries and the remaining immigrants were largely from Eastern Europe. Today fewer than 30,000 remain in Muslim countries, mostly concentrated in Iran and Turkey.}}</ref>{{sfn|Fischbach|2008|p=26–27}} زۆربەی [[فەلەستینییەکان|عەرەبە فەلەستینییەکان]] لە کاتی [[نەکبە]]دا [[دەرکردن و ڕاکردنی فەلەستینییەکان لە ١٩٤٨|ڕایانکرد یان دەرکران]]، {{sfn|Slater|2020|pp=81–92, 350|ps=, "[p. 350] It is no longer a matter of serious dispute that in the 1947–48 period—beginning well before the Arab invasion in May 1948—some 700,000 to 750,000 Palestinians were expelled from or fled their villages and homes in Israel in fear of their lives—an entirely justifiable fear, in light of massacres carried out by Zionist forces."}}<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Ghanim |یەکەم١=Honaida |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٩|سەردێڕ=Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/40608203 |journal=[[International Journal of Politics, Culture, and Society]] |بەرگ=٢٢|پەڕەکان=٢٣–٣٩ [٢٥–٢٦]|doi=10.1007/s10767-009-9049-9 |jstor=40608203 |s2cid=144148068 |ژمارە=١|issn=0891-4486 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211106040944/https://www.jstor.org/stable/40608203 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |وتەگێڕانەوە=Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed. |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Cleveland |یەکەم١=William L. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CuHaDwaAQBAJ&pg=PT290 |سەردێڕ=A History of the Modern Middle East |دوایین٢=Bunton |یەکەم٢=Martin |ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٩٧٥١٣-٤|زمان=en |پەڕە=٢٧٠|وتەگێڕانەوە=Not only was there no Palestinian Arab state, but the vast majority of the Arab population in the territory that became Israel-over 700,000 people-had become refugees. The Arab flight from Palestine began during the intercommunal war and was at first the normal reaction of a civilian population to nearby fighting-a temporary evacuation from the zone of combat with plans to return once hostilities ceased. However, during spring and early summer 1948, the flight of the Palestinian Arabs was transformed into a permanent mass exodus. ...}}</ref> لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل. لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل.<ref name=":05">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Beker |یەکەم=Avi |ڕێکەوت=٢٠٠٥|سەردێڕ=The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/25834637 |journal=Jewish Political Studies Review |بەرگ=١٧| issue=3/4 |پەڕەکان=٣–١٩|jstor=25834637 |issn=0792-335X |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240109013108/https://www.jstor.org/stable/25834637 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dinstein |یەکەم=Yoram |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&dq=650000+%2872%25%29+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&pg=PA282 |سەردێڕ=Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) |ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٤٢٢٨٧-٢|پەڕە=٢٨٢|زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240521171644/https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&pg=PA282&lpg=PA282&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&source=bl&ots=F8PgTaUHaN&sig=ACfU3U0WsIDoJxluxSyPsNK60ypjp280-A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjnzt69mZ-GAxUiweYEHYlBh04ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=650000%20(72%25)%20of%20these%20Jews%20resettled%20in%20Israel.&f=false |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای [[جەنگی شەش ڕۆژە]]ی ١٩٦٧، ئیسرائیل کەناری ڕۆژاوا، غەززە و [[داگیرکردنی نیمچەدوورگەی سینا لەلایەن ئیسرائیلەوە|سینا]]ی میسری داگیرکرد، و [[لکاندنی قودسی ڕۆژھەڵات بە ئیسرائیل|قودسی ڕۆژھەڵات]] و [[یاسای بەرزایییەکانی جۆلان|بەرزایییەکانی جۆلان]]ی سووریای لکاند. پەیماننامەی ئاشتی لەگەڵ [[پەیماننامەی ئاشتیی میسر و ئیسرائیل|میسر]] لە ساڵی ١٩٧٩ (سینا لە ساڵی ١٩٨٢ گەڕێندرایەوە) و [[پەیماننامەی ئاشتیی ئیسرائیل و ئوردن|ئوردن]] لە ساڵی ١٩٩٤ واژوو کران. [[ڕێککەوتنی ئۆسلۆ ١|ڕێککەوتننامەکانی ئۆسلۆ]]ی ١٩٩٣ [[خۆبەڕێوەبەریی فەلەستینی]] سنوورداری لە [[کەناری ڕۆژاوا]] و [[کەرتی غەززە|غەززە]] ھێنایە ئاراوە، لە کاتێکدا [[ڕێککەوتننامەکانی ئیبراھیم]]ی ٢٠٢٠ پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتانی زیاتری عەرەبی [[ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی عەرەب و ئیسرائیل|ئاسایی کردەوە]]، بەڵام [[ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین]] بەردەوامە. [[یاسا بنەڕەتییەکانی ئیسرائیل]] [[کنێسێت]] وەک [[نوێنەرایەتیی ڕێژەیی|پەرلەمان]]ێکی ھەڵبژێردراو بە شێوەیەکی ڕێژەیی جێگیر دەکەن. ئەو [[کابینەی ئیسرائیل|حکوومەت]] پێکدەھێنێت، کە لەلایەن [[سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل|سەرۆک وەزیران]]ەوە سەرکردایەتی دەکرێت، و [[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]]ی تا ڕادەیەکی زۆر ڕێوڕەسمی ھەڵدەبژێرێت. ئیسرائیل خاوەنی یەکێک لە گەورەترین ئابوورییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Israel datasets |ناونیشان=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.imf.org}}</ref> [[پێڕستی وڵاتانی ئاسیا و ئۆقیانووسیا بەپێی پێوەری گەشەپێدانی مرۆیی|یەکێکە لە بەرزترین ئاستەکانی بژێوی لە ئاسیا]]، و لەسەر ئاستی جیھان لە ڕیزبەندی [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی|٢٥ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی]] و [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس|١٤ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|سەردێڕ=30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth |ناونیشان=https://finance.yahoo.com/news/30-wealthiest-countries-per-capita-111348314.html |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Yahoo Finance |زمان=en-US}}</ref> یەکێکە لە پێشکەوتووترین وڵاتانی جیھان لە ڕووی [[زانست و تەکنۆلۆژیا لە ئیسرائیل|پێشکەوتووی تەکنەلۆژییەوە]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Global Innovation Index (GII) |ناونیشان=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=global-innovation-index |زمان=en-US}}</ref> ئیسرائیل بەشێکی گەورەتری ئابوورییەکەی بۆ توێژینەوە و پەرەپێدان تەرخان دەکات [[پێڕستی وڵاتانی سەروەر بەپێی خەرجییەکانی توێژینەوە و پەرەپێدان|زیاتر لە ھەر دەوڵەتێکی دیکە]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |ناونیشان=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوت=٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=World Intellectual Property Organization |doi=10.34667/tind.46596 |ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٠٥-٣٤٣٢-٠|زمان=en |دوایین١=Dutta |یەکەم١=Soumitra |دوایین٢=Lanvin |یەکەم٢=Bruno |دوایین٣=Wunsch-Vincent |یەکەم٣=Sacha}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Getzoff |یەکەم=Marc |ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Most Technologically Advanced Countries In The World 2023 |ناونیشان=https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231108044803/https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Global Finance Magazine |زمان=en-US}}</ref> و وا بڕوادەکرێت کە [[ئیسرائیل و چەکی ناوەکی|خاوەنی چەکی ناوەکی بێت]]. تاکە وڵاتە کە خاوەنی زمانێکی فەرمیی [[بووژاندنەوەی زمانی عیبری|بووژاوە]] بێت، [[عیبریی مۆدێرن|عیبری]]، [[چاندی ئیسرائیل]] [[چاندی جوولەکە|دابونەریتە جوولەکەکان]] لەگەڵ کاریگەرییەکانی [[چاندی عەرەبی|عەرەب]] تێکەڵ دەکات. == مێژوو == ===پێش مێژوو=== [[شوێنی پێش مێژووی عوبەیدییە]] لە باکووری ئیسرائیل [[فراوانبوونی پێشوەختەی ھۆمینینەکان بۆ دەرەوەی ئەفریقا|بوونی مرۆڤە دێرینەکان]] نزیکەی ١.٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر نیشان دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Tchernov |یەکەم=Eitan |بەستەری نووسەر=Eitan Tchernov |ڕێکەوت=١٩٨٨|سەردێڕ=The Age of 'Ubeidiya Formation (Jordan Valley, Israel) and the Earliest Hominids in the Levant |journal=[[Paléorient]] |بەرگ=١٤|issue=2 |پەڕەکان=٦٣–٦٥| doi=10.3406/paleo.1988.4455}}</ref> دووەم کۆنترین بەڵگەی [[مرۆڤی لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرن|مرۆڤە لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرنەکان]] [[ڕەچەڵەکی ئەفریقیی دوایینی مرۆڤە مۆدێرنەکان|دەرەوەی ئەفریقا]] بەردبوویەکی تەمەن ٢٠٠،٠٠٠ ساڵەیە لە [[ئەشکەوتی میسلیا]] لەسەر کێوی کارمێل.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Wade |یەکەم=Lizzie |ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠١٩|سەردێڕ=Skull fragment from Greek cave suggests modern humans were in Europe more than 200,000 years ago |ناونیشان=https://www.science.org/content/article/skull-fragment-greek-cave-suggests-modern-humans-were-europe-more-200000-years-ago |journal=[[Science (journal)|Science]] |بڵاوکەرەوە=American Association for the Advancement of Science |doi=10.1126/science.aay6927 |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> [[کالچەری ناتوفی]] (١٠،٠٠٠ پێش زایین) ڕەنگە پەیوەندی بە [[زمانی پرۆتۆ-ئەفرۆئاسیایی]]یەوە ھەبێت<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Winfried Nöth |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Y4_It_sAuMYC&pg=PA293 |سەردێڕ=Origins of Semiosis: Sign Evolution in Nature and Culture |بڵاوکەرەوە=Walter de Gruyter |ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٣-١١-٠٨٧٧٥٠-٢|پەڕە=٢٩٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Roger Blench, Matthew Spriggs |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NUvnqjutFmoC&pg=PT70 |سەردێڕ=Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=٢٠٠٣|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-٨١٦٢٣-١|پەڕە=٧٠}}</ref> و بەھۆی وەرگرتنی [[نشینگەیی]] پێش [[سەرەتای کشتوکاڵ لە ڕۆژاوای ئاسیا|سەرھەڵدانی کشتوکاڵ]] و [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] بەرچاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hershkovitz |یەکەم١=Israel |بەستەری نووسەر١=Israel Hershkovitz |دوایین٢=Gopher |یەکەم٢=Avi |بەستەری نووسەر٢=Avi Gopher |ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|chapter=Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/225258426 |سەردێڕ=The Neolithic Demographic Transition and its Consequences |editor-last1=Bocquet-Appel | editor-first1=Jean-Pierre |editor-last2=Bar-Yosef |editor-first2=Ofer |editor-link2=Ofer Bar-Yosef |بڵاوکەرەوە=Springer Science+Business Media |پەڕە=٤٦٥|doi=10.1007/978-1-4020-8539-0_17 |ژپنک= ٩٧٨-١-٤٠٢٠-٨٥٣٨-٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> ===سەردەمەکانی بڕۆنز و ئاسن=== ئاماژە سەرەتایییەکان بۆ شارەکانی «[[کەنعان|کەنعانی]]» و دواتر [[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]] لە دەقە دێرینەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن|ڕۆژھەڵاتی نزیک]] و [[میسری کۆن|میسری]]دا (٢٠٠٠ پێش زایین) دەردەکەون؛ ئەم دانیشتووانە وەک [[شارە-دەوڵەت]]ە سەربەخۆکانی لەڕووی ڕامیارییەوە ڕێکخرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Canaanites |ناونیشان=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=obo |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230403082451/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Glassman |یەکەم=Ronald M. |سەردێڕ=The Political Structure of the Canaanite City-States: Monarchy and Merchant Oligarchy |ڕێکەوت=٢٠١٧|ناونیشان=https://doi.org/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ئیش=The Origins of Democracy in Tribes, City-States and Nation-States |پەڕەکان=٤٧٣–٤٧٧|editor-last=Glassman |editor-first=Ronald M. |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|شوێن=Cham |بڵاوکەرەوە=Springer International Publishing |زمان=en | doi=10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ژپنک=٩٧٨-٣-٣١٩-٥١٦٩٥-٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی نیسانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240429061941/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> لە ماوەی [[سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]] (١٥٥٠–١٢٠٠ پێش زایین)، بەشێکی زۆری کەنعان [[دەوڵەتی پاشکۆ]]کانی [[شانشینی نوێی میسر]]یان پێکھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Braunstein |یەکەم١=Susan L. |ساڵ=٢٠١١|سەردێڕ=The Meaning of Egyptian-Style Objects in the Late Bronze Cemeteries of Tell el-Far'ah (South) |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |بەرگ=٣٦٤|issue=364 |پەڕەکان=١–٣٦|doi=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |jstor=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |s2cid=164054005}}</ref> لە ئەنجامی [[داڕمانی سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]]، کەنعان کەوتە ناو پشێوییەوە و دەسەڵاتی میسری بەسەر ناوچەکەدا داڕما.<ref>Dever, William G. "Beyond the Texts", Society of Biblical Literature Press, 2017, pp. 89–93</ref><ref>S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", "The Biblical Archaeologist" (1987)</ref> وا بڕوا دەکرێت باپیرانی [[ئیسرائیلییەکان]] [[گەلە دێرینە سامی-ئاخێوەرەکان]] بووبێتن کە خەڵکی ڕەسەنی ئەم ناوچەیە بوون.<ref name="Miller1986">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Miller |یەکەم١=James Maxwell |ناونیشان=https://archive.org/details/historyofancient00mill |سەردێڕ=A History of Ancient Israel and Judah |دوایین٢=Hayes |یەکەم٢=John Haralson |بڵاوکەرەوە=Westminster John Knox Press |ساڵ=١٩٨٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٦٤-٢١٢٦٢-٩}}</ref>{{rp|78–79}} گێڕانەوە شوێنەوارییە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئیسرائیلییەکان و کالچەرەکەیان لە گەلانی کەنعانییەوە جیابوونەتەوە لە ڕێگەی پەرەپێدانی ئایینێکی جیاوازی [[تایبەتپەرستی|تایبەتپەرست]]—و دواتر [[یەکتاپەرستی|یەکتاپەرست]]—کە چەقی لەسەر [[یەھوە]] بوو.<ref>Rendsberg, Gary (2008). "Israel without the Bible". In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Gnuse |یەکەم١=Robert Karl |سەردێڕ=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel |ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Sheffield Academic Press Ltd |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٠٧٥-٦٥٧-٦|پەڕەکان=٢٨, ٣١}}</ref> ئەوان بە شێوەیەکی دێرینی [[زمانی عیبری|عیبری]] قسەیان دەکرد، کە بە [[عیبریی ئینجیلی]] ناسراوە.<ref>Steiner, Richard C. (1997), "Ancient Hebrew", in Hetzron, Robert (ed.), "The Semitic Languages", Routledge, pp. 145–173, {{ISBN|978-0-415-05767-7}}</ref> نزیکەی لە ھەمان کاتدا، [[فەلەستییەکان]] لە باشووری [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|دەشتی کەناراوەکان]] نیشتەجێ بوون.{{sfn|Killebrew|2005|p=230}}{{sfn|Shahin|2005|p=6}} [[File:Mesad Hashavyahu ostracon.jpg|thumb|[[ئۆستراکۆنی یاڤنێ-یام]]، نووسراوێکی بە [[ئەلفوبێی عیبریی دێرین|عیبریی دێرین]] کە بەڵگەنامەی بەڕێوەبردنە لە [[شانشینی یەھوودا|یەھوودا]]]] زۆربەی زانایانی مۆدێرن ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە گێڕانەوەی [[کۆچی بەکۆمەڵ|کۆچی بەکۆمەڵ]] لە [[تەورات]] و [[پەیمانی کۆن]]دا بەو شێوەیەی وێنا کراوە ڕووی نەداوە؛ بەڵام ھەندێک لە ڕەگەزەکانی ئەم نەریتانە [[مێژووییبوونی ئینجیل|ڕەگە مێژووییەکان]]یان ھەیە.<ref>{{harvnb|Faust|2015|p=476}}: "While there is a consensus among scholars that the Exodus did not take place in the manner described in the Bible, surprisingly most scholars agree that the narrative has a historical core, and that some of the highland settlers came, one way or another, from Egypt."</ref><ref>{{harvnb|Redmount|2001|p=61}}: "A few authorities have concluded that the core events of the Exodus saga are entirely literary fabrications. But most biblical scholars still subscribe to some variation of the Documentary Hypothesis, and support the basic historicity of the biblical narrative."</ref> مشتومڕ لەسەر سەرەتاییترین بوونی [[مێژووی ئیسرائیل و یەھوودای دێرین|شانشینەکانی ئیسرائیل و یەھوودا]] و ڕادەی دەسەڵاتیان ھەیە. لەکاتێکدا ڕوون نییە ئایا [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل]] ھەبووە یان نا،<ref name="lipschits">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lipschits |یەکەم١=Oded |سەردێڕ=The Jewish Study Bible |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ساڵ=٢٠١٤|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٩٧٨٤٦-٥|editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |زمان=en |chapter=The History of Israel in the Biblical Period |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="Kuhrtp438">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kuhrt |یەکەم=Amiele |ناونیشان=https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438 |سەردێڕ=The Ancient Near East |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=١٩٩٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-١٦٧٦٢-٨|پەڕە=[https://archive.org/details/ancientneareastc٠٠akuh/page/٤٣٨ ٤٣٨]}}</ref> مێژوونووسان و شوێنەوارناسان کۆکن لەسەر ئەوەی کە باکووری [[شانشینی ئیسرائیل (سامیرە)|شانشینی ئیسرائیل]] نزیکەی ٩٠٠ پێش زایین ھەبووە<ref name="Finkelstein">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Finkelstein |یەکەم١=Israel |سەردێڕ=The Bible Unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories |دوایین٢=Silberman |یەکەم٢=Neil Asher |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Simon & Schuster |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٨٤-٨٦٩١٢-٤|edition=1st Touchstone}}</ref>{{rp|169–195}} و [[شانشینی یەھوودا]] نزیکەی ٨٥٠ پێش زایین.<ref name="Finkelstein, Israel, (2020)">Finkelstein, Israel, (2020). [https://books.google.com/books?id=wH3-DwAAQBAJ&pg=PA33 "Saul and Highlands of Benjamin Update: The Role of Jerusalem"], in Joachim J. Krause, Omer Sergi, and Kristin Weingart (eds.), "Saul, Benjamin, and the Emergence of Monarchy in Israel: Biblical and Archaeological Perspectives", SBL Press, Atlanta, GA, p. 48, footnote 57: "...They became territorial kingdoms later, Israel in the first half of the ninth century BCE and Judah in its second half..."</ref><ref name="Pitcher">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=9 April 2023 }} Quote: "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> شانشینی ئیسرائیل لەو دووانە گەشاوەتر بوو و زوو بوو بە ھێزێکی ناوچەیی، پایتەختەکەشی لە [[سامیرە (شاری دێرین)|سامیرە]] بوو؛<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|pp=146–147}}: Put simply, while Judah was still economically marginal and backward, Israel was booming. ... In the next chapter we will see how the northern kingdom suddenly appeared on the ancient Near Eastern stage as a major regional power.</ref><ref name=":04">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Finkelstein |یەکەم=Israel |سەردێڕ=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٩٨٣-٩١١-٣|پەڕەکان=٦٥–٦٦; ٧٣; ٧٤; ٧٨; ٨٧–٩٤|oclc=٨٨٠٤٥٦١٤٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Finkelstein |یەکەم=Israel |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Observations on the Layout of Iron Age Samaria |journal=Tel Aviv |بەرگ=٣٨|issue=2 |پەڕەکان=١٩٤–٢٠٧|doi=10.1179/033443511X13099584885303 |issn=0334-4355 |s2cid=128814117}}</ref> لەژێر دەسەڵاتی [[بنەماڵەی عۆمری|بنەماڵەی عۆمری]]دا، کۆنترۆڵی [[سامیرە]]، [[جەلیل]]، بەشی سەرەوەی [[دۆڵی ئوردن]]، [[دەشتی شارۆن|دەشتی شارۆن]] و بەشێکی زۆری [[ترانسئوردن (ناوچە)|ترانسئوردن]]ی دەکرد.<ref name=":04" /> شانشینی ئیسرائیل لە دەوروبەری ٧٢٠ پێش زایین لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]وە [[سامێرینا|داگیرکرا]].<ref name="Broshi 2001 174">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Broshi |یەکەم=Maguen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |سەردێڕ=Bread, Wine, Walls and Scrolls |بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing |ساڵ=٢٠٠١|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٢٧-٢٠١-٦|پەڕە=١٧٤|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230210203455/https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> شانشینی یەھوودا، لەژێر دەسەڵاتی [[شوێنکەوتووی داوود|داوودی]]دا و بە پایتەختیی [[قودس]]، دواتر بوو بە [[دەوڵەتی پاشکۆ]]ی سەرەتا ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ و پاشان [[ئیمپراتۆریەتیی بابلیی نوێ]]. مەزەندە دەکرێت [[مێژووی دانیشتووانناسیی ناوچەی فەلەستین|دانیشتووانی ناوچەکە]] لە دەوروبەری ٤٠٠،٠٠٠ کەس بووبێت لە [[سەردەمی ئاسنی دووەم]]دا.<ref name=":42">Broshi, M., & Finkelstein, I. (1992). [https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 "The Population of Palestine in Iron Age II"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230305224039/https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 |date=5 March 2023 }}. "Bulletin of the American Schools of Oriental Research", "287"(1), 47–60.</ref> لە ٥٨٧/٦ پێش زایین، دوای [[ڕاپەڕینەکانی یەھوودا دژی بابل|ڕاپەڕین لە یەھوودا]]، شا [[نەبووخەدنسەری دووەم]] [[گەمارۆدانی قودس (٥٨٧ پێش زایین)|قودسی گەمارۆ دا و وێرانی کرد]] و ھەروەھا [[پەرستگای سولەیمان]]،<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|p=307}}: "Intensive excavations throughout Jerusalem have shown that the city was indeed systematically destroyed by the Babylonians. The conflagration seems to have been general. When activity on the ridge of the City of David resumed in the Persian period, the-new suburbs on the western hill that had flourished since at least the time of Hezekiah were not reoccupied."</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Lipschits |یەکەم=Oded |ڕێکەوت=١٩٩٩|سەردێڕ=The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule |journal=Tel Aviv |بەرگ=٢٦|issue=2 |پەڕەکان=١٥٥–١٩٠|doi=10.1179/tav.1999.1999.2.155 |issn=0334-4355}}</ref> شانشینەکەی ھەڵوەشاندەوە و [[بێسەروشوێنکردنی بابلی|زۆربەی نوخبەی یەھوودی بۆ بابل دوورخستەوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Wheeler |یەکەم=P. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe |journal=The Catholic Biblical Quarterly |بەرگ=٧٩|issue=4 |پەڕەکان=٦٩٦–٦٩٧|doi=10.1353/cbq.2017.0092 |s2cid=171830838}}</ref> === شانشینی ئیسرائیل و جودا === {{خاوێنکردن}} [[پەڕگە:شانشینی ئیسرائیل و جودا Kingod Of Isreal And Judah.jpg|وێنۆک|شانشینی ئیسرائیل و جودا لەنێوان (٥٨٦ - ١٠٠٠)پ.ز]] لە دەوروبەری ساڵانی ١٠٠٠ پ.ز دوو شانشینی (ئیسرائیلی/عیبری) پێکھات # باناوی شنشینی ئیسرائیل - باکوور # شانشینی (یەھوود/جودا) - باشوور ھەردوو شانشینەکە لە [[تەورات]] و [[ئینجیل]] ئاماژەیان پێکراوە <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> ==== ململانێ و ئیمپراتۆریەتەکان ==== ناوچەکە لەم ماوەیەدا ز زۆر بە جێگیری نەماوەتەوە ئاشوورییەکان شانشینی ئیسرائیلیان داگیرکرد (٧٢٢ پێش زایین) [[بابل|بابلییەکان]] (جودا/یەھوودا)یان داگیرکرد (٥٨٦ پێش زایین) و ئۆرشەلیمیان وێرانکرد<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref> زۆرێک لە جووەکانیان دەربەدەر کرد لەم ماوەیەدا <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Jerusalem_(587_BC)#cite_note-:42-8</ref> لەپاشان فارسەکان دەستیان بەسەردا گرت و ڕێگەیان دا ھەندێک جوو بگەڕینەوە بۆ شوێنی خۆیان.<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Achaemenian-Empire</ref> === دەسەڵاتی یۆنانی و ڕۆمانییەکان === لەپاش ئەمانە دەسەڵاتی [[یۆنانی کۆن|یۆنانییەکان]] پەرەیسەند لە نێون ساڵانی (٣٣٠ پێش زایین) [[ئەسکەندەری مەزن]] ناوچەکەی داگیرکرد لەگەڵ زۆرینەی ناوچەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] و [[ئاناتۆلیا|ئەناتۆڵی رۆژاوا]] و [[کوردستان|کوردستانیش]]؛ لەپاشان چەندنین فەرمانڕەوای یۆنانی بەڕێوەیان بردووە.<ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref><ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> [[پەڕگە:ڕەوتی ئەسکەندەری مەزن.png|570x570پیکسڵ]] دەسەڵاتداری یۆنانییەکان بەردەوام بوو هەتا لەپڕێکدا ڕۆمانییەکان ([[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتینییەکان)]] دەسەڵاتیانگرتەدەست لە ساڵانی (٦٣ پێش زایین) <ref>https://www.britannica.com/place/Byzantine-Empire</ref> === پاش هاتنی ساڵی زایینی === لەساڵی (٧٠ زایینی)دا دەسەڵاتداری ڕۆمانییەکان هەر بەردەوام بوو بەجۆرێک کە دووبارە هێرشکرایەوە سەر ئۆرشەلیم و دووەم پەرستگای پیرۆزی جووەکانیان وێرانکرد؛ هەندێک لە جووەکانیان کوشت و هەندێکیشیان لابران. <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Jerusalem_during_the_Byzantine_period</ref> ==== پاش پەرەسەندنی ئیسلام ==== لە سەدەی حەوتەمی زایینی بە دیاریکراوی ساڵانی (٦٣٧ زایینی) دەستیانبەسەر زۆر ناوچە داگرت و کۆتاییان بە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسنییەکان]] و بێشێکی زۆر لە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بێزەنتینییەکان]] (ڕۆمانییەکان) هێنا لەژێر فەرمانڕەوایی [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] زۆرێک لە ناوچەکانی [[فەلەستین]] و [[کوردستان|کوردستانیان]] دەستبەسەرداگرت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of Palestine |ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Palestine |وێبگە=Encyclopaedia Britannica}}</ref> و زمانی عەرەبی و ئیسلامیان بڵاوکردەوە لەو ناوچانەدا و زۆربەی هەرەزۆری ناوچەکان عەرەب نیشتەجێکران.<ref>https://global.oup.com/academic/product/the-oxford-history-of-the-ancient-near-east-9780190687854?cc=iq&lang=en&</ref> <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> <ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref> [[پەڕگە:The Crusader States in 1135.svg|وێنۆک|433x433پیکسڵ|نەخشەی دەسەڵاتی هێزی خاچھەڵگران لە ساڵی ١١٣٥ی زایینی]] === هاتنەوەی دەسەڵاتداری مەسیحی === لەسەڵانی (١٠٩٥–١٠٩٩) ڕێکخراوێکی سوپای زۆر گەورە درووستکرا بەناوی [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|سووپای خاچهەڵگران]] <ref>https://www.britannica.com/event/Crusades/The-First-Crusade-and-the-establishment-of-the-Latin-states</ref> توانیان لە کۆتاییدا کۆتایی بە دەسەڵاتی ئیسلامی بهێنن لە ناوچەکە خرایە ژێر دەسەڵاتی هێزی خاچھەڵگران بە دیریکراوی لە ساڵی ١٠٩٩ی زاینی [[ئورشەلیم]]یان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kingdom_of_Jerusalem#:~:text=The%20Crusaders%20arrived%20at%20Jerusalem,newly%20created%20Kingdom%20of%20Jerusalem.</ref> بۆ ماوەی ٢٠٠ ساڵ فەرمانڕەواییان بەردەوام بوو <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_Kingdom_of_Jerusalem</ref> ؛ لە گرنگترین فەرمانڕەواکانی ئەم ماوەیە '''[[باڵدوینی چوارەم]]''' بوو کە پاشای شانشینی ئۆرشەلیم بوو<ref>https://www.britannica.com/biography/Baldwin-IV-king-of-Jerusalem</ref>. لە پاش ئەم ماوەیەدا هێزە ئیسلامیەکان یەکیانگرتەوە و کۆتاییان هێنا بە دەسەڵاتی مەسیحییەکان.{{کەی}}<ref>https://www.historyextra.com/period/medieval/crusades-causes-history-when-how-many-were-there-death-toll/</ref> ==== پاش هاتن و ڕووخانی عوسمانییەکان ==== ساڵی ١٥١٧ی زاینی [[عوسمانییەکان]] [[فەلەستین]]یان داگیرکرد بۆ ماوی ٤٠٠ ساڵ کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەوان<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ottoman_Palestine#:~:text=The%20Ottoman%20Empire%20proceeded%20to,the%20Mamluk%20capital%20in%20Egypt.</ref> هەتا ساڵی ١٩١٧ لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ڕووداوێکی مێژووی گەورە ڕوویدا ئەویش ڕووخانی دەسەڵاتی [[عوسمانی]] بوو لەلایەن [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانییەکان]].<ref>https://jewishvirtuallibrary.org/ottoman-rule-1517-1917</ref> === دەسەڵاتی بەریتانییەکان === لە پاش ساڵانی ١٩١٧ی زایینی دا بەریتانیەکان ناوچەی ئیسرائیلیان کۆنتڕۆڵکرد<ref>https://www.britannica.com/place/Palestine/World-War-I-and-after</ref>؛ لێرەوە ناکۆکیەکی نوێ پەرەیسەند ئەویش ناکۆکی نێوان عەرەبە هاوردەکان و ئیسرائیلیەکان بوو ئەمەش بوو<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Arab%E2%80%93Israeli_conflict#:~:text=In%201917%2C%20British%E2%80%91led%20troops,nothing%20shall%20be%20done%20which</ref> هۆی پێکدادانی نێوانیان لە ڕووی کۆمەڵایەتی و ڕامیاریەوە ئەمە بەردەوام بوو هەتاوەک و ساڵی ١٩٤٧. ==== پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان ==== * لە ساڵی '''١٩٤٧''' [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] نەخشەڕێگایەکی پێشنیارکرد کە بریتیبوو لە جیاکردنەوەی خاکی [[فەلەستین]] بۆ دوو بەش بەشێکی بۆ جووەکان و بەشێکی بۆ [[عەرەب]]ەکان.<ref>https://www.britannica.com/event/1948-Arab-Israeli-War</ref> <ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref> <ref>https://digitallibrary.un.org/record/3792734?ln=en&v=pdf</ref> لە دەرەنجامدا ئیسرائیل قبووڵیکرد بەڵام عەرەبەکان قبووڵیان نەکرد و دەوڵەتە عەرەبیەکانیش دەستیانکرد بە هێرشکردنە سەر ئیسرائیل سەر ئەنجام لە ساڵی ١٩٤٨ ئیسرائیل سەرکەوت و فراوانتر بوو هەتا وەک و نزیکەیی هەموو ڕووبەری ناوچەدێرینەکانی خۆی گرتەوە. {{کێ وتی}}<ref>https://www.idf.il/en/mini-sites/wars-and-operations/israels-war-of-independence-1948/#:~:text=The%20Fight%20for%20Independence,withdrawal%20on%20May%2014%2C%201948.</ref> === لەدوای جەنگی ١٩٦٧ === {{سەرەکی|شەڕی شەش ڕۆژە}} ئەم جەنگە لەنێوان [[عەرەب]] و دەوڵەتی ئیسرائیل بوو تێیدا لە کۆتاییدا بەھاوکاری [[ئەمریکا]]، ئیسرائیل سەرکەوت <ref>https://history.state.gov/milestones/1961-1968/arab-israeli-war-1967#:~:text=Between%20June%205%20and%20June,the%20Soviet%20Union%20to%20intervene.</ref> دەسکەوتەکانی ئیسرائیل <ref>https://www.gov.il/en/pages/israel-after-the-six-day-war</ref> گرتنی [[بەرزایییەکانی جۆلان]] و لە [[کەرتی رۆژاوا]] گرتنەوەی کۆنتڕۆڵ لە [[کەرتی غەززە]] کۆنتڕۆڵکردنی [[نیمچەدوورگەی سینا]].<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Six-Day_War#:~:text=Israel%20is%20believed%20to%20have,nuclear%20weapon%20by%20December%201966.</ref> <ref>https://www.gov.il/BlobFolder/generalpage/israel-after-the-six-day-war/en/English_HISTORY_MAPS_Israel-after-Six-Day-War.jpg</ref> == ڕەگناسی == [[پەڕگە:Political map of Israel-Palestine.jpg|وێنۆک|نەخشەی [[ڕامیاری]] ئیسرائیل و بەڕێوەبەرایەتیی [[میری]]ی [[فەلەستین]]]] ناوەکانی [[خاکی ئیسرائیل]] و منداڵانی ئیسرائیل بە درێژاییی مێژوو بۆ ئاماژەدان بە [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی ئیسرائیل]]ی پەرتووکی پیرۆز و ھەموو گەلی [[جووەکان|جوو]] بەکارھێنراون. [[ئیسرائیل (ناو)|ناوی «ئیسرائیل»]] ([[عیبری]]: {{lang|he-Latn|Yīsrāʾēl}}؛ [[سەپتۆجینت]]، بە [[یۆنانیی کۆن]]: Ἰσραήλ، بە [[لاتینی]]: Israēl، «[[ئێل (خواوەند)|ئێل (خوا)]] بەردەوام دەبێت/حوکم دەکات») ئاماژەیە بۆ پێشەوا [[یەعقووب]] کە، بە بۆچوونی [[کتێبی پیرۆزی عیبری|پەرتووکی پیرۆزی عیبری]]، دوای ئەوەی بە سەرکەوتوویی لەگەڵ [[فریشتەی پەروەردگار]] [[زۆرانبازی]] کرد، ئەو ناوەی لێنرا.<ref>{{cite encyclopedia |author=Geoffrey W. Bromiley |url=https://books.google.com/books?id=yklDK6Vv0l4C&pg=PA907 |title=Israel |encyclopedia=[[International Standard Bible Encyclopedia]]: E–J |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |date=1995 |page=907 |isbn=978-0-8028-3782-0 }}</ref> کۆنترین بەرھەمی شوێنەواریی ناسراو کە ناوی «ئیسرائیل» وەک کۆمەڵێک بھێنێت، [[کێلی مێرنێپتا]]ی [[میسری کۆن]]ە (کە مێژووەکەی بۆ کۆتاییی سەدەی ١٣یەمی پێش زایین دەگەڕێتەوە).<ref>{{harvnb|Barton|Bowden|2004|p=126}}</ref> «کێلی مێرنێپتا... بە کۆنترین بەڵگە لە دەرەوەی پەرتووکی پیرۆز دادەنرێت بۆ بوونی ئیسرائیل تا سەدەی ١٣یەمی پێش زایین.»<ref name="NollMerneptah">K.L. Noll, [https://books.google.com/books?id=hMeRK7B1EsMC&pg=PA139 "Canaan and Israel in Antiquity: A Textbook on History and Religion,"] A&C Black, 2012, rev.ed. pp. 137ff.</ref><ref name="ThompsonMerneptah">[[تۆماس ل. تۆمپسۆن|Thomas L. Thompson]], [https://books.google.com/books?id=RwrrUuHFb6UC&pg=PA275 "Early History of the Israelite People: From the Written & Archaeological Sources,"] Brill, 2000 pp. 275–276</ref> [[ئیسرائیل (ناو)|ناوی کەسیی «ئیسرائیل»]] زۆر پێشتر دەردەکەوێت، لە [[ئیبلا]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Hasel |یەکەم=Michael G. |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٤|سەردێڕ=Israel in the Merneptah Stela |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |بەرگ=٢٩٦|issue=296 |پەڕەکان=٤٥–٦١|doi=10.2307/1357179 |jstor=1357179 |s2cid=164052192}}<br /> {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bertman |یەکەم=Stephen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=1C4NKp4zgIQC&q=ebla%20israel%20ishmael%20abraham&pg=PA317 |سەردێڕ=Handbook to Life in Ancient Mesopotamia |ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٨٣٦٤-١}}<br /> {{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Meindert Dijkstra |سەردێڕ=Between Evidence and Ideology Essays on the History of Ancient Israel read at the Joint Meeting of the Society for Old Testament Study and the Oud Testamentisch Werkgezelschap Lincoln Nebraska, July 2009 |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Brill |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-١٨٧٣٧-٥|editor1-last=Becking |editor1-first=Bob |پەڕە=٤٧|chapter=Origins of Israel between history and ideology |وتەگێڕانەوە=As a West Semitic personal name it existed long before it became a tribal or a geographical name. This is not without significance, though it rarely mentioned. We learn of a maryanu named ysr"il (*Yiįsr—a"ilu) from Ugarit living in the same period, but the name was already used a thousand years before in Ebla. The word Israel originated as a West Semitic personal name. One of the many names that developed into the name of the ancestor of a clan, of a tribe and finally of a people and a nation. |editor2-last=Grabbe |editor2-first=Lester}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lemche |یەکەم١=Niels Peter |ساڵ=١٩٩٨|سەردێڕ=The Israelites in History and Tradition |بڵاوکەرەوە=Westminster John Knox Press |ناونیشان={{Google books |JIoy7PagAOAC |پەڕە=PA٣٥|plainurl=yes}} |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٦٤-٢٢٧٢٧-٢}}</ref> لە [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|ژێرفەرمانی بەریتانیا]] (١٩٢٠–١٩٤٨)، ھەموو ناوچەکە بە «[[فەلەستین]]» دەناسرا.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=https://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |سەردێڕ=Mandatory Palestine: What It Was and Why It Matters |نووسەر=Noah Rayman |magazine=[[تایم (گۆڤار)|Time]] |ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Avalon Project : The Palestine Mandate |ناونیشان=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/palmanda.asp |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=avalon.law.yale.edu}}</ref> لە کاتی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل|دامەزراندنی لە ساڵی ١٩٤٨]]، وڵاتەکە بە فەرمی ناوی «دەوڵەتی ئیسرائیل» ({{langx|he|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}}، {{Audio|He-Medinat Israel.ogg|{{transliteration|engvar=gb|he|''Medīnat Yisrā'el''}}|help=no}} {{IPA|he|mediˈnat jisʁaˈʔel}}؛ {{langx|ar|دَوْلَة إِسْرَائِیل}}، {{transliteration|engvar=gb|ar|ALA-LC|''Dawlat Isrāʼīl''}}، {{IPA|ar|dawlat ʔisraːˈʔiːl}})ی وەرگرت، دوای ئەوەی ناوەکانی دیکەی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل#ناو|پێشنیارکراو]] لەوانە «[[خاکی ئیسرائیل]]» ({{lang|he-Latn|Eretz Yisrael}})، «ئەبەر» (لە باپیری [[ئەبەر]])، «[[زایۆن]]»، و «[[یەھوودا]]»، تاوتوێ کران بەڵام ڕەتکرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[پەلەستاین پۆست|The Palestine Post]] |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٧|پەڕە=١|سەردێڕ=Popular Opinion |ناونیشان=http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text%2Fhtml&Locale=english-skin-custom&Path=PLS%2F1947%2F12%2F07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئابی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/jj.18254265 |سەردێڕ=Israel: The First Decade of Independence |ڕێکەوت=١٩٩٥|بڵاوکەرەوە=State University of New York Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٢٢٦٠-١}}</ref> ناوی «ئیسرائیل» لەلایەن [[دەیڤید بن گوریۆن]] پێشنیار کرا و بە دەنگی ٦–٣ پەسەند کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html |سەردێڕ=One Day that Shook the world |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120112220409/http://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ئیش=[[قودس پۆست|The Jerusalem Post]] |ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ١٩٩٨|نووسەر=Elli Wohlgelernter}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Forman |یەکەم=Jacob |ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Jewish Word {{!}} Israel: What's in a Name? |ناونیشان=https://momentmag.com/jewish-word-israel-whats-in-a-name/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Moment Magazine |زمان=en-US}}</ref> لە ھەفتەکانی یەکەمی دوای دامەزراندنی، حکوومەت زاراوەی «[[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]]»ی ھەڵبژارد بۆ ئاماژەدان بە ھاووڵاتییەکی دەوڵەتەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,798687-2,00.html |magazine=[[تایم (گۆڤار)|Time]] |ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ١٩٤٨|سەردێڕ=On the Move |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071016074447/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C798687-2%2C00.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> == جوگرافیا== [[پەڕگە:Israel_Topography.png|وێنۆک|چەپ|نەخشەی بەرز و نزمی ئیسرائیل]] سنوورە سیاسییەکانی ئیسرائیل یەکێکە لەو بابەتانەی کە زۆرترین مشتومڕی لەسەرە لە جیھاندا، بەو پێیەی لە سەرەتای دامەزراندنییەوە لە ساڵی ١٩٤٨ەوە تا ئێستا سنوورە فەرمییەکانی خۆی بە تەواوی ڕانەگەیاندووە، ئەو بەشە سنوورانەی کە لە نێوان ئیسرائیل و وڵاتانی دراوسێیدا ڕێککەوتوون، سنووری [[میسر]] (کە تێدەپەڕێت لە نێوان [[نیمچەدوورگەی سینا]] و نەگێڤ) و دوو بەشی سنووری [[ئوردن]] (لە وادی عەرەبە و لە مەرج بیسان)، کە لەدوای واژووکردنی دوو پەیماننامەی ئاشتی دەستنیشانکران. لە ساڵی ٢٠٠٠ ئیسرائیل داوای لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] کرد سنوورەکانی نێوان خۆی و لوبنان دیاری بکات و ھێزەکانی بە پێی فەرمانە نێونەتەوەییەکان (بەناوی «ھێڵی شین») لە باشووری [[لوبنان]] کشانەوە. لە مانگی ئابی ٢٠٠٥ ئیسرائیل «ھێڵی سەوز»ی دەوروبەری [[کەرتی غەززە]]ی وەک سنووری خۆی ڕاگەیاند. دەوڵەتی ئیسرائیل دەکەوێتە کیشوەری [[ئاسیا]] لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و ھاوسنوورە لەگەڵ [[دەریای ناوین]]. لە ڕووی جوگرافییەوە ئیسرائیل وڵاتێکی بچووکە کە ڕووبەرەکەی نزیکەی ڕووبەری [[پارێزگای سلێمانی]]یە، و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٩.٧ ملیۆن کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://hulul.el-jeel.com/200412/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە تا ئێستا، ئیسرائیل لایەنێک بووە لە ململانێکانی ناوچەکە، بەتایبەتی لەگەڵ میسر، سووریا، لوبنان، ئوردن و فەلەستینییەکان. == حکوومەت و سیاسەت == === پایتەخت === [[پەڕگە:Jerusalem, old city, historical religious sights, القدس البلده القديمه 34.jpg|وێنۆک|[[ئورشەلیم]]، پایتەختی ئیسرائیل]] [[قودس|ئورشەلیم]] پایتەختی وڵاتی ئیسرائیلە <ref>https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/2025/12/presidential-message-on-the-eighth-anniversary-of-recognizing-jerusalem-as-the-capital-of-the-state-of-israel/</ref> بەپێی یاسای «بنەڕەتی ئورشەلیم، پایتەختی ئیسرائیل»ە، کە لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن کنێسێتەوە پەسەندکرا، گەورەترین شاری ئیسرائیل شاری [[ئورشەلیم]]ە<ref>https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2023/10/13/%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%AA%D9%84-%D8%A3%D8%A8%D9%8A%D8%A8-%D9%85%D9%86-%D8%AD%D9%8A-%D9%84%D9%84%D9%8A%D9%87%D9%88%D8%AF-%D8%A5%D9%84%D9%89-%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D9%85%D8%A9</ref><ref>https://www.aninews.in/news/world/middle-east/jerusalem-is-israels-largest-city-with-a-population-above-one-million20240603225145/</ref> کە شاریکە دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوین| دەریای سپی ناوەڕاست]]؛ بەڵام پایتەختی وڵاتی ئیسرائیل شارێکی زۆر چڕە لەڕووی ژمارەی [[سەرژمێری|دانیشتووان]] و [[تەلارسازی|تەلارسازییەوە]]یەوە ھەندێک کونسوڵخانەی وڵاتانی وەک [[ئەمریکا]] و [[بەریتانیا]] و [[فەڕەنسا]] و ئەوانی تر لە [[قودس|ئورشەلیم]] ھەڵکەوتوون و ھەندێکی تریان لە [[تێل ئەڤیڤ]]. === بنەمای یاسا === [[پەڕگە:PikiWiki_Israel_7260_Knesset-Room.jpg|وێنۆک|چەپ|[[کنێسێت]]]] [[کنێسێت]] [[پەرلەمان|پەرلەمانی ئیسرائیلە]]،<ref>https://www.gov.il/en/departments/knesset/govil-landing-page</ref> بەڵام ئیسرائیل دەستووری فەرمی پەسەند نەکردووە. سەرباری ئەوەی کە بەیاننامەی دەوڵەت داوای پەسەندکردنی [[دەستوور]]ێک بوو کە لە ڕێکەوتی ١ی ئابی ١٩٤٨ درەنگتر نەبێت، و سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی حکوومەتی کاتی بەناوی [[دەیڤید بن گوریۆن]]، فەرمانێکی دەرکرد کە بەردەوامی ڕەوایی یاساکانی ژێرفەرمانی بەریتانیا بوونی ھەبێت بە شێوەیەک کە ناکۆک نەبێت لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییەی کە لە ئەنجامی دامەزراندنی دەوڵەت و دەستنیشانکردنی ئەنجومەنی دامەزرێنەری ھەڵبژێردراو وەک دەزگایەک کە دامەزراندنی دەستوور و پەسەندکردنی پێسپێردراوە، بەڵام ئەم ئەرکە بەردەوام بوو لە گواستنەوە بۆ بەشەکانی دیکە، و سەرەڕای پێشبینی ئەوەی کە ئەم یەکلاکردنەوە و یەکلاکردنەوەکانی دواتر دەستبەجێ یان کاتی دەبن، بەڵام فەرمانی پێشوو لەگەڵ ھەموارکردنە جیاکراوەکانی لە «فەرمانی بنەماکانی حوکمرانی و یاسا»دا دەمینێتەوە کە لەلایەن ئەنجومەنی کاتی دەوڵەتەوە لە ١٩ی ئایاری ١٩٤٨ دەرچووە و تا ئێستا ماوەتەوە.<ref>https://www.nytimes.com/2024/01/01/world/middleeast/israel-supreme-court-netanyahu.html</ref> بەڵام [[کنێسێت]]، واتە پەرلەمانی ئیسرائیل، «یاسا بنەڕەتییەکان»ی وەک ئامرازی دادوەری جێگر بۆ [[دەستوور]] دەرکرد، کە کردەوەی دەسەڵاتداران و [[مافی مرۆڤ]] لە ھەندێک بواردا ڕێکدەخات، بەڵام نەبوونی دەستوورێکی تەواو و ڕوونکردنەوەی ئەولەوییەتەکانی یاسا بنەڕەتییەکان بەسەر یاسا ئاساییەکاندا ھاووڵاتیان و دامەزراوەکان ناچار دەکات ڕووبکەنە دادگای باڵا، بۆ لێکدانەوەی سیستمی یاسایی لە زۆرێک لە حاڵەتە ناڕوونەکاندا، ئەمەش وا دەکات پێگەی دادگای باڵا بەھێزتر بێت زیاتر لەوەی لە وڵاتانی دیکەدا پەسەندکراوە.<ref>https://www.reuters.com/world/middle-east/netanyahu-judicial-overhaul-faces-showdown-israeli-supreme-court-2023-08-02/</ref> === دامودەزگاکانی حوکمڕانی === [[پەڕگە:Menora-virun-der-Knesset--w.jpg|وێنۆک|چەپ|مێنۆرای حەوتی کە [[مووسا]] لە چادرەکە و پاشان لە [[پەرستگای سولەیمان]] لەبەردەم [[کنێسێت]]ی ئیسرائیلدا داینا]] ئیسرائیل خۆی وەک دیموکراسییەکی پەرلەمانی فرە حیزبی پێناسە دەکات کە ھاوشێوەی دیموکراسیەکانی [[ئەورووپای ناوەڕاست]]ە. واتا دامودەزگای ناوەندی پەرلەمانە، کە ڕۆڵی ئەنجوومەنی یاسادانان دەبینێت، ھەروەھا ئەندامەکانی حکوومەت و سەرۆکی دەوڵەت ھەڵدەبژێرن و چاودێری کاری دامودەزگاکانی حکوومەت دەکەن. پەرلەمانی ئیسرائیل پێی دەوترێت «کنێسێت» (بە واتای «کۆکەرەوە»). ھەموو ئەو ھاووڵاتیانەی تەمەنیان ١٨ ساڵ یان زیاترە و لە سنووری ساڵی ١٩٤٨ی ئیسرائیل و [[بەرزایییەکانی جۆلان|کەرتی جۆلان]] و لە شوێنە نیشتەجێبوونەکانی [[کەناری ڕۆژاوای ڕووباری ئوردن|کەرتی ڕۆژاوا]] نیشتەجێن، مافی دەنگدانیان بە [[کنێسێت]] ھەیە، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٧ەوە تا ئەمڕۆ نە دانیشتووی کەرتی ڕۆژاوا و نە دانیشتووی کەرتی [[غەززە]] مافی دەنگدانیان نەماوە لە کنێسێت. دوای ھەڵبژاردنە گشتییەکان، ئەندامانی کنێسێتی نوێ، لەنێو ئەندامان سەرۆکی حکوومەتی نوێ ھەڵدەبژێرن و ماوەیەکی دیاریکراوی پێدەبەخشن بۆ پێکھێنانی حکوومەتەکەی، دواتر ئەندامانی کنێسێت حکوومەت بەو شێوەیە پەسەند دەکەن کە سەرۆکە ھەڵبژێردراوەکەی پێشنیاری کردووە. ھەندێک لایەن ئیسرائیل بەم شێوەیە پۆلێن دەکەن کە لە پێشەنگی سیستمی [[دیموکراسی]] لە ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]دایە.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israeli_system_of_government</ref> == ئەو وڵاتە عەرەبییانەی دانیان بە دەوڵەتی ئیسرائیلدا ناوە == * {{ئاڵا|میسر}} * {{ئاڵا|ئوردن}} * {{ئاڵا|مۆریتانیا}} * {{ئاڵا|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}}<ref>https://www.dw.com/en/israel-and-uae-how-nominal-enemies-became-allies/a-60614394</ref> * {{ئاڵا|بەحرەین}}<ref>https://www.dw.com/ar/%D8%AF%D9%88%D9%84-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D9%82%D8%AF-%D8%AA%D8%AA%D8%AC%D9%87-%D9%86%D8%AD%D9%88-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%B9-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%82%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7-%D9%85%D8%B9-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84/a-54901490</ref> * {{ئاڵا|سوودان}} * {{ئاڵا|مەغریب}}<ref>https://www.voronoiapp.com/geopolitics/Mapped-Recognition-of-Israel-by-Country-296</ref> == ئابووریی == === گەشتیاری === گەشتیاری یەکێکە لەو ھۆیانەی کە پەرەی بە ئابووری ووڵاتی ئیسرائیل داوە، یەکێک لەو ھۆکارانەی کە گەشتیاران ڕووی تێدەکەن بوونی شوێنەوارە پیرۆزەکانی ھەرسێ ئاینیی [[جوویەتی|جوو]] و [[ئیسلام]] و [[مەسیحییەت|مەسیحی]]، و ڕەخساندنی تایبەت لەلایەن کەرتی تایبەتی وڵات لە خزمەتگوزاری ھۆتێل و شوێنی حەسانەوەو و چێشتخانە، لەساڵی ٢٠٠٩ دا ئیسرائیل سەروو ٢٫٧ میلیۆن گەشتیاری ھەبووە. == دانیشتووان == بەپێی ئاماری ساڵی [[٢٠٢٣]] ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ئیسرائیل ٩.٧ ملیۆن کەس دەبێت کە دەکاتە ٠٫١١ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٠٫١ ساڵە. ھەروەھا ٩٢ لە سەدی دانیشتووانی وڵاتەکە لە شارەکان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> و [[کوردە جووەکانی ئیسرائیل|کوردی جوو]] نزیکەی ٣٥٠،٠٠٠–٥٠٠ ھەزار کەس دەخەملێنرێت. == ئایین == {{bar box | title=ئایینەکان لە ئیسرائیل (ئاماری ٢٠٢٠)<ref>https://fanack.com/ar/israel/population-of-israel/</ref> | titlebar=#ddd | left1='''ئایینەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|[[جوولەکایەتی|جوویەتی]]|gray|٧٣٫٩}} {{bar percent|[[ئیسلام]]|green|٢١٫١}} {{bar percent|[[مەسیحییەت]] و ھی دیکە|blue|٥}}}} == کولتوور == [[پەڕگە:Bar_Mitzvah_a_Jewish_culture.jpg|وێنۆک|چەپ|کولتووری جووکان لە ئیسرائیل]] کولتووری ھەمەچەشنی ئیسرائیل لە فرەچەشنی دانیشتووانەکەیەوە سەرچاوە دەگرێت. جووکانی کۆمەڵگە بڵاوەبووەکان لە سەرانسەری جیھاندا نەریتە کولتووری و ئایینییەکانیان لەگەڵ خۆیان ھێنایەوە. کاریگەرییەکانی [[عەرەب]] لە زۆرێک لە بوارە کولتوورییەکانیاندا بوونیان ھەیە، وەک [[تەلارسازی]]، [[مۆسیقا]] و چێشتلێنان. ئیسرائیل تاکە وڵاتە لە جیھاندا کە تێیدا [[ڕۆژژمێری عیبری]] بەکاردێت. ڕۆژانی کارکردن و پشووی خوێندنگەکانی جووکان بەپێی پشووەکانی جووکان دیاری دەکرێن و ڕۆژی فەرمی پشوودان لە وڵاتەکەدا [[شەممە]]یە؛ یان شەممەی جووەکان.<ref>https://web.archive.org/web/20181212143120/https://www.hse.ru/en/news/28331917.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://books.google.com/books/about/From_the_Arab_Other_to_the_Israeli_Self.html?hl=ar&id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107225017/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFA+Publications/Photo+exhibits/Encounters-+The+Vernacular+Paradox+of+Israeli+Arch-+Intro.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150710000905/http://www.israel21c.org/culture/israeli-palestinian-and-jordanian-djs-create-bridge-for-peace/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181012134956/http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern%20History/Israel%20at%2050/The%20International%20Israeli%20Table</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070814055003/http://www.mfa.gov.il/mfa/facts%20about%20israel/people/jewish%20festivals%20in%20israel</ref> === ئەدەبیات === ئەدەبیاتی ئیسرائیلی بە پلەی یەکەم [[شیعر]] و نووسراوەیە کە بە زمانی [[عیبری]] نووسراوە، ئەمەش وەک بەشێک لە ڕێنێسانسی زمانی عیبری وەک زمانێکی ئاخاوتن لە ناوەڕاستی [[سەدەی نۆزدەھەم]]ەوە، ھەرچەندە کۆمەڵێکی بچووکی ئەدەبیات بە زمانەکانی دیکە، وەک [[ئینگلیزی]] چاپ کراوە. بەپێی یاسا، دوو چاپی سەرجەم ئەو بڵاوکراوانەی لە ئیسرائیل بڵاودەکرێنەوە، دەبێت لە پەرتووکخانەی نیشتمانی ئیسرائیل لە زانکۆی عیبری [[ئورشەلیم]] دابنرێت. لە ساڵی ٢٠٠١ یاساکە ھەمووارکرایەوە و تۆمارە دەنگی و ڤیدیۆییەکان و ھی دیکەی ناچاپکراو لەخۆبگرێت. لە ساڵی ٢٠١٦دا ٨٩٪ی ئەو ٧٣٠٠ پەرتووکەی کە گواستراونەتەوە بۆ پەرتووکخانەکە، بە زمانی عیبری بوون. ئەبراھام مابۆ بە یەکەم نووسەر دادەنرێت کە سەرکەوتنی گەورەی بەدەستھێناوە بەھۆی [[ڕۆمان]]ەکەیەوە کە بە زمانی عیبری نووسیوویەتی لە ساڵی ١٨٥٣ بوو، ھەروەھا ڕێنێسانسی عیبری قەرزاری ئەلیزەر بن یەھودایە، کە بەشدارییەکی زۆری لە زمانی عیبریدا کردووە و بەشدارییەکی زۆری کردووە لە دەوڵەمەندکردنی زمانی عیبری، وایکردووە ببێتە زمانێکی ئاخاوتن و نووسین بۆ مەبەستی تر جگە لە دەقە پیرۆزەکان و لێکۆڵینەوە لە [[تەورات]].<ref>https://archive.today/2012.05.29-153016/http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190115125821/http://web.nli.org.il/sites/NLI/English/library/depositing/statistics/Pages/lgd-statistics-2016.aspx</ref> لە ساڵی ١٩٦٦ [[شموئێل یووسف عەگنۆن|شموێل یووسف ئاگنۆن]] خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبیاتی لەگەڵ نووسەری ئەڵمانی-جوو نێلی ساکس ھاوبەش کرد. لە ناو [[شاعیر]]ە ھەرە دیارەکانی ئیسرائیلدا یەھودا ئەمیچای، ناتان ئاڵتەرمان، لیا گۆڵدبێرگ و ڕیتچێڵ بلوستاین بوون. ڕۆماننووسانی ھاوچەرخی ئیسرائیلی بەناوبانگی [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیی]] بریتین لە ئەمۆس ئۆز، ئیتگار کێرت و دەیڤید گڕۆسمان. نووسەر سەید قاشوو لە عەرەبی ٤٨ە کە لە ئاستی نێونەتەوەیییشدا ناسراوە. ھەروەھا ئیسرائیل نیشتمانی سیاسەتوان و نووسەر ئیمیل حەبیبی بووە، کۆمەڵێک ڕۆمانی نووسیوە، لەوانە «ڕاستییە سەیرەکان لە دیارنەمانی سەعید ئەبی نەحسی مووتەشائیل» و نووسراوی تر، و خەڵاتی ئیسرائیلی بەدەستھێنا بۆ [[وێژەی عەرەبی|ئەدەبیاتی عەرەبی]].<ref>https://web.archive.org/web/20180702150907/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1966/index.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150217200929/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/250792/Emile-Habibi</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190718233153/http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/PrasIsrael/Tashmag/Tashnab_Tashmag_Rikuz.htm?DictionaryKey=Tashnab</ref> ===مۆسیقا و سەما=== [[پەڕگە:Israel_Philharmonic_Orchestra.jpg|وێنۆک|چەپ|ئۆرکێسترای ئیسرائیل کە لەلایەن زووبین میھتا بەڕێوەدەبرێت]] مۆسیقای ئیسرائیل کاریگەرییە مۆسیقییەکانی ھەموو جیھان لەخۆدەگرێت؛ مۆسیقای ڕۆژھەڵاتی و سێفاردی، ئاوازی حەسیدی، مۆسیقای یۆنانی، جاز و پۆپ ڕۆک بەشێکن لە دیمەنی مۆسیقا. لەنێو ئۆرکێسترا ئیسرائیلییە بەناوبانگەکانی جیھان ئۆرکێسترای ئیسرائیل ھەیە کە زیاتر لە حەفتا ساڵە کۆنسێرت پێشکەش دەکات و ئەمڕۆ ساڵانە زیاتر لە دوو سەد کۆنسێرت پێشکەش دەکات. ئیسحاق پێرلمان، پینچاس تسوکەرمان و عووفرا حازە ھەموویان مۆسیقاژەنی بەناوبانگی نێونەتەوەیین و لە ئیسرائیل لەدایکبوون. ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٧٣ەوە نزیکەی ھەموو ساڵێک بەشداری پێشبڕکێی گۆرانی ئەورووپی دەکات و چوار جار سەرکەوتنی بەدەستھێناوە و دووجاریش میوانداری ئاھەنگەکەی کردووە. زۆرێک لە فێستیڤاڵەکانی مۆسیقا و گۆرانی لە ئیسرائیل بەڕێوەدەچن، وەک فێستیڤاڵی دەریای سوور بۆ جاز کە لە ساڵی ١٩٨٧ەوە ساڵانە لە ئیلات بەڕێوەدەچێت، گۆرانییە فۆلکلۆرییە تەوراتییەکانی وڵاتەکە کە بە «گۆرانییەکانی خاکی ئیسرائیل» ناسراون، لەگەڵ باسکردنی ئەزموون و پێشەنگییەکانی بنیاتنانی نیشتمانی جووکان.<ref>Broughton, Ellingham & Trillo 1999، صفحات 365–369</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120210070052/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/israel_36</ref><ref> Ben-Sasson 1985، صفحة 1095</ref><ref>https://web.archive.org/web/20210501081613/https://archive.org/details/whosemastersvoic0000unse</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070206190159/http://www.mfa.gov.il/MFA/Israel+beyond+politics/Israel+Philharmonic+Orchestra+celebrates+70th+anniversary+5-Feb-2007.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170411163728/http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=18</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170129130750/http://www.eurovision.tv/page/history/year</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120312202659/http://www.redseajazzeilat.com/en/about/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120103145812/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/genre/content.genre/israeli_folk_735/en_US</ref> === سینەما و شانۆ === ١٠ فیلمی ئیسرائیلی لە سەرەتای دامەزراندنی ئیسرائیلەوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار پاڵێوراون بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی. فیلمی عەجەمی ساڵی ٢٠٠٩ سێیەمین پاڵێوراوی لەسەریەک بوو بۆ فیلمێکی ئیسرائیلی. دەرھێنەرانی فەلەستینی-ئیسرائیلی کۆمەڵێک فیلمیان دروست کردووە کە باس لە ململانێی عەرەب و ئیسرائیل و دۆخی فەلەستینییەکانی ناو ئیسرائیل دەکەن، وەک فیلمەکانی محەممەد بەکری ٢٠٠٢: «جەنین و جەنین و بووکە سوورییەکە».<ref>https://web.archive.org/web/20130117112056/http://www.jpost.com/ArtsAndCulture/Entertainment/Article.aspx?id=167582</ref> ئیسرائیل بە درێژەدان بە نەریتی شانۆیی بەھێزی شانۆی یدیشی لە [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات]]، دیمەنێکی شانۆیی زیندوو دەپارێزێت. شانۆی حەبیمە لە ساڵی ١٩١٨ لە تەلئەبیب دامەزراوە و کۆنترین کۆمپانیای شانۆ و ڕێپەرتۆری نیشتمانییە لە ئیسرائیل.<ref>https://web.archive.org/web/20191211013717/https://www.habima.co.il/</ref> [[پەڕگە:Haredi_Judaism.jpg|وێنۆک|چەپ|گەنجانی ھاریدی بە جلوبەرگی نەریتییەوە سەیری خشتەی ڕیکلامەکان دەکەن لە [[ئورشەلیم]]]] === میدیا === ڕاپۆرتی ساڵانەی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ماڵی ئازادییەوە (Freedom House) بڵاوکراوەتەوە، ئیسرائیلی وەک وڵاتێکی ئازاد لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و [[باکووری ئەفریقا]] ڕیزبەندی کردووە، ھەروەھا لە پلەی ٦٤ی جیھاندا ھاتووە. لە پێوەرەکانی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ڕۆژنامەنووسانی بێ سنوورەوە دەرچووە، ئیسرائیل لە ڕیزبەندی ٩١ی وڵاتدا بووە لە کۆی ١٨٠ وڵات، ھەروەھا لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوین و باکووری ئەفریقا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە. لە میدیای ئیسرائیلدا زیاتر لە ١٠ زمانی جیاواز ھەیە و زمانی عیبری باڵادەستە. ڕۆژنامەگەری بە زمانی [[عەرەبی]] پێداویستییەکانی ھاووڵاتیانی عەرەبی ئیسرائیل دابین دەکات، لەگەڵ گەیشتن بەو ناوچانەی کە لەلایەن دەسەڵاتی نیشتمانیی [[دەوڵەتی فەلەستین|فەلەستین]]ەوە بەڕێوەدەبرێن. لە ماوەی ساڵانی ھەشتا و نەوەدەکاندا، چاپەمەنی ئیسرائیل پرۆسەیەکی گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا ھات، چونکە میدیاکان وردە وردە ھاتنە ژێر کۆنترۆڵی ژمارەیەکی سنووردار لە ڕێکخراوەکانەوە، لەکاتێکدا ئەو ڕۆژنامانەی کە لەلایەن لایەنە سیاسییەکانەوە بڵاودەکرانەوە، دەستیان بە نەمان کرد. ئەمڕۆ لە تەلئەبیب سێ کۆمەڵەی گەورە و خاوەندارێتی تایبەت بەسەر میدیای گشتی ئیسرائیلدا زاڵن.<ref>https://web.archive.org/web/20190808014941/https://freedomhouse.org/sites/default/files/FOTP_2017_booklet_FINAL_April28.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190816203659/https://rsf.org/en/ranking</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170509085059/http://www.iba.org.il/world/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190507163600/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/culture/pages/the%20printed%20media-%20israel-s%20newspapers.aspx</ref> === مۆزەخانەکان === [[پەڕگە:Billy_Rose_Art_Garden_(14755133799).jpg|وێنۆک|چەپ|بینای دەفری کتێب لە مۆزەخانەی ئیسرائیل، کە نووسراوەکانی [[دەریای مردوو]]ی تێدایە]] مۆزەخانەی ئیسرائیل لە [[ئورشەلیم]] یەکێکە لە گرنگترین دامەزراوە ڕۆشنبیرییەکانی ئیسرائیل و دەستنووسەکانی دەریای مردووی تێدایە، لەگەڵ کۆمەڵەیەکی بەرفراوان لە کەلوپەلی کۆنی جووکان و ھونەری ئەورووپی. مۆزەخانەی یاد ڤاشێمی نیشتمانی بۆ یادکردنەوەی [[ھۆلۆکۆست]]، [[ئەرشیف]]ی ناوەندی جیھانە بۆ زانیارییە پەیوەندیدارەکان بە ھۆلۆکۆستەوە. مۆزەخانەی گەلی [[جوولەکە|جوو]] لە ماڵی تەفشی لە زانکۆی [[تەلئەبیب]] مۆزەخانەیەکی کارلێککارانەیە کە تایبەتە بە مێژووی کۆمەڵگە جووکان لە سەرانسەری جیھان. جگە لە مۆزەخانە گەورەکان لە شارە گەورەکاندا، لە زۆرێک لە شار و کیبوتزیمەکاندا شوێنی ھونەری کوالێتی بەرز ھەیە. میشکان لۆمانۆت لە کیبوتز عەین ھاروود مەھاد گەورەترین مۆزەخانەی ھونەرییە لە باکووری وڵات.<ref>https://web.archive.org/web/20130302154234/http://www.english.imjnet.org.il/page_1465?c0=14896&bsp=14393</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070709044752/https://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html</ref><ref>http://www1.yadvashem.org/yv/en/about/index.asp</ref> ئیسرائیل زۆرترین مۆزەخانەی ھەیە بۆ ھەر تاکێک لە جیھاندا. ھەروەھا چەندین مۆزەخانەی ئیسرائیل تایبەتن بە کولتووری ئیسلامی، لەوانە مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر و پەیمانگەی ئێڵ مایر بۆ ھونەری ئیسلامی کە ھەردووکیان لە [[ئورشەلیم]]ن. مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر تایبەتمەندە بە شوێنەوارناسیی سەردەمی [[عوسمانییەکان]] و مێژووی دیکەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]. ھەروەھا شوێنی یەکەمین کەللەسەری بەردبووە کە لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]] دۆزرایەوە. کۆمەڵێک لە کەللەسەرەکە لە مۆزەخانەی ئیسرائیل نمایشکراوە.<ref>https://web.archive.org/web/20140625091036/http://bh.org.il/about-us.aspx</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171107024929/https://www.haaretz.com/israel-news/travel/mishkan-leomanut-1.242533</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170629144146/http://travel.cnn.com/best-israel-museums-361281/</ref><ref>https://books.google.com/books?id=4Z0YrPfeHa8C</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161227024455/http://www.imj.org.il/imagine/galleries/viewItemE.asp?case=1&itemNum=359979</ref> === چێشتخانە === [[پەڕگە:Food_in_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|قاپێک کە بریتییە لە فەلافل و حوومووس و پەتاتەی سوورکراوە و زەڵاتەی ئیسرائیلی]] خواردنی ئیسرائیل خواردنە ناوخۆییەکان و ھەروەھا خواردنی جووەکان لەخۆدەگرێت کە لەلایەن کۆچبەرە جووەکانەوە ھێنراونەتە وڵاتەکە. لە دروستکردنی دەوڵەتەوە لە ساڵی ١٩٤٨ و بە تایبەتی لە کۆتاییەکانی حەفتاکاندا، چێشتخانەی فیووژنی ئیسرائیل پەرەی سەندووە. چێشتخانەی ئیسرائیل توخمەکانی شێوازی چێشتلێنانەکانی میزراھی، سێفاردی و ئەشکەنازی ھەیە. ھەروەھا زۆرێک لەو خواردنانە لەخۆدەگرێت کە بە شێوەیەکی نەریتی لە خواردنەکانی [[شام]]، عەرەب، ڕۆژھەڵاتی ناوین و [[دەریای ناوین]]دا دەخورێن، وەک فەلافل، حوومووس، شەکشووکە، کووسکووس و زەعتەر. ھەروەھا شنیتزل، [[پیتزا]]، [[ھەمبەرگر|ھەمبەرگەر]]، پەتاتەی سوورکراوە، [[برنج]] و زەڵاتە خواردنی بەناوبانگی ئیسرائیلن.<ref>https://books.google.com/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119</ref><ref>https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3850942,00.html</ref><ref>Gur, The Book of New Israeli Food, pg. 11</ref> نزیکەی نیوەی دانیشتووانی جووکانی ئیسرائیل کشرووت لە ماڵەکانیان دەپارێزن. چێشتخانەکانی کشرووت، ھەرچەندە لە ساڵانی شەستەکاندا دەگمەن بوون، بەڵام تا ساڵی ٢٠١٥ نزیکەی ٢٥٪ی ھەموو چێشتخانەکان پێکدەھێنن، ئەمەش ڕەنگە ڕەنگدانەوەی بەھا عەلمانییەکانی ئەو کەسانە بێت کە کشرووت ناخۆن. چێشتخانەکانی ھۆتێلەکان زیاتر خواردنی کشرووت پێشکەش دەکەن. بازاڕی فرۆشتنی تاکەکەسی بە شێوەیەکی نەریتی لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، بەڵام بە خێرایی و بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش گەشەی کرد دوای ھاتنی کۆچبەرانی وڵاتانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ی پێشوو لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکاندا. لەگەڵ ئەو ماسییانەی کە لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، [[کەروێشک]] و نەعامە، گۆشتی [[بەراز]] لە ئیسرائیل زۆر بەرھەمدەھێنرێت و دەخورێت، سەرەڕای سنووردارکردنەکان لەلایەن ھەردوو ئایینی [[جوولەکایەتی|جوو]] و [[ئیسلام]]ەوە.<ref>https://books.google.com/books/about/American_Israelis.html?hl=ar&id=CG-WQZDJdo8C#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://books.google.com/books/about/Food_for_Thought.html?hl=ar&id=FYXlAgAAQBAJ#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107171630/https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA233</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181215123309/http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2012/08/israel_s_pork_problem_and_what_it_means_for_the_country_s_christian_arabs_.single.html</ref> === وەرزش === [[پەڕگە:88750_sports_in_israel_PikiWiki_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|کۆمەڵێک جوو یاری دەکەن (١٩٣٥–١٩٣٦)]] زۆرێک لە وەرزشەکان لە ئیسرائیل بەربڵاون، بەناوبانگترینیان [[تۆپی پێ]] و [[تۆپی باسکە]]یە، ١٢ تیپ کێبڕکێی جامی [[پریمەرلیگ]] دەکەن، بەناوبانگترینیان مەکابی حەیفا و بەیتاری قودس، ئیسرائیل بەشداری لە خولی یانە پاڵەوانەکانی [[ئەورووپا]] دەکات بۆ تۆپی پێ، ھەروەھا بۆ جامی باسکەی ئەورووپاش، ھەڵبژاردەی ئیسرائیل بەشداری دەکات و ھەردوو خولی ژنان و پیاوان لەم پاڵەوانێتییەدا ھەیە. جگە لە تۆپی باسکە و تۆپی پێ، زۆرێک لە وەرزشە بەناوبانگەکان لە ئیسرائیل ئەنجام دەدرێن، لەوانە [[تێنس]]، [[تۆپی دەست]]، و [[بالە|تۆپی بالە]]، ھەروەھا وەرزشی کەنار دەریا و ماراسۆنەکان، وەک ماراسۆنی ساڵانەی تیبیریاس، جگە لە وەرزشە مۆدێرنەکانی وەک بیسبۆڵ، [[تۆپی پێی ئەمریکی]]، و [[کریکێت]]، لەگەڵ باسکردنی [[وەرزشی شەڕکردن]] و ھی دیکە. ئیسرائیل لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردووەوە بەشداری یارییە ئۆڵۆمپیەکان کردووە، ھەروەھا ئیسرائیل میوانداری جووکانی خۆی دەکرد لەم پاڵەوانێتییەدا، کە بە مەکابیا ناسراوە، کە لە ساڵی ١٩٣٢ەوە ھەر ٤ ساڵ جارێک بەڕێوەدەچێت، فەلەستینییەکان فێستیڤاڵی مەکابیایان بە ڕەگەزپەرستی دانا، کە لە ساڵی ١٩٣٢ بەڕێوەچوو، چونکە بەڕای ئەوان ئامانجی ئەوە بووە کە [[عەرەب]]ە فەلەستینییەکان پەراوێز بخات و جووکان لە گۆڕەپانی وەرزشدا باڵادەست بکات بەبێ ئەوەی دانیشتووانی عەرەب بتوانن بەشداری بکەن.<ref>https://web.archive.org/web/20140409080736/http://www.thaqafa.org/Main/default.aspx?xyz=BOgLkxlDHteZpYqykRlUuI1kx/VDUOFosYKgFxmv1dyNMmXxBa+v9/W27KprXF82yuArZvAEM/TglrMe4IXyGsJO7fPW6Ub3PNX0LBeFiUjawcA/k1isisN/N/N9bFpHoALbPfiq0DI=</ref> لەیاریزانە ناودارەکانی تۆپی پێ لە پێشوو تا ئێستا [[یووسی بنعیوون]] کە لە یانەکانی خوولی ئینگلیزی [[لیڤەرپوول]] و [[چێلسی]] یاری کردووە. و لە یانە بەناوبانگە وەرزشیە کانیان ماکابی تەلئەبیب و ماکابی حەیفا کە ئەو دوویانەیە چەند جارێک بەشداریان لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا لە یاری تۆپی پێ و باسکە کردووە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{ووڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|ئیسرائیل|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{پۆلی کۆمنز|Israel}} [[پۆل:ئیسرائیل|*]] [[پۆل:شام]] [[پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:کۆمارەکان]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٨ لە ئیسرائیل]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو]] [[پۆل:ئەو وڵاتانەی کە دانپێدانانیان پێنەدراوە یان دانپێدانانیان سنووردارە]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨]] [[پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژهەڵات]] [[پۆل:ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] cwqrg4soqdnh957kthf351xz6euwog5 1589586 1589582 2026-06-11T10:13:26Z 1silent scientist 51740 /* کولتوور */ 1589586 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی_وڵات |ناو_خۆماڵی =יִשְׂרָאֵל{{ھن}}إسرائيل |ناو_فەرمی =دەوڵەتی ئیسرائیل |ناوی_باو =מְדִינַת יִשְׂרָאֵל |ئاڵا_وێنە =Flag of Israel.svg |نیشانی_نەتەوەیی_وێنە =Coat of arms of Israel.svg |دروژمی_نەتەوەیی = |سروودی_نیشتمانی ={{چینی ناوەند}}[[پەڕگە:Hatikvah instrumental.ogg]]{{کۆتایی}}{{ھن}}Hatikvah ('''הַתִּקְוָה''') |سروودی_پاشایی = |نەخشە_وێنە =LocationIsrael.svg |نەخشە_سەردێڕ = |پایتەخت = [[ئورشەلیم]] </small> |latd=31 |latm=47 |latNS=N |longd=35 |longm=13 |longEW=E |شار_گەورەترین = [[ئورشەلیم]] (قودس) |زمانەکان_فەرمی =[[زمانی عیبری|عیبری]] |زمانەکان_ناوچەیی = [[عەرەبی]] |جۆری_زمانەکان = |زمانەکان = |ڕەگەز_گرووپەکان =٧٣٫٩٪ [[جوو]]، ٢١٫١٪ [[عەرەب]]، ٥٪ ئەوانی دیکە |جۆری_دەسەڵات =[[پەرلەمان]]ی |پلەی_سەرۆک١ =[[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]] |ناوی_سەرۆک١ =[[ئایزک ھێرزۆگ]] |پلەی_سەرۆک٢ =[[سەرۆک وەزیران]] |ناوی_سەرۆک٢ =[[بێنیامین نێتانیاھوو]] <ref>https://www.gov.uk/government/news/pm-call-with-prime-minister-netanyahu-of-israel-8-october-2023#:~:text=The%20Prime%20Minister%20spoke%20to,attacks%20by%20Hamas%20against%20Israel.</ref><ref>https://www.jewishvirtuallibrary.org/prime-ministers-of-israel</ref> |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات =وەرگرتنی سەربەخۆیی |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات =سەربەخۆیی لە حووکمی [[بەریتانیا]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ =[[١٤ی ئایار]] [[١٩٤٨]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ = |پلە_ڕووبەر =١٥١ەم |area_km2 = 20,770{{\}}22,072 ([[List of countries and dependencies by area|153rd]]) |area_sq_mi = ٨٬٠١٩{{\}}٨٬٥٢٢ |مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتوان =9,517,181 |پلە_مەزەندەی_دانیشتوان =٩٥ەم |ساڵی_مەزەندەی_دانیشتوان =[[٢٠٢٥]] |سەرژمێریی_دانێشتوان = |ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = |چڕیی_دانیشتوان_ک.م.٤گۆش =٣٦٥٠٣ |پلە_چڕیی_دانیشتوان =٣٠ەم |دراو = [[شێکێل]] ₪ |کۆدی_دراو =ILS |کاتی_ناوچەیی =IST |قەرەبووی_کات =+٢ |لای_لێخوڕین =ڕاست |پاشگر_دۆمەین = [[.il]] |کۆدی_تەلەفوون =٩٧٢ }} '''ئیسرائیل''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: יִשְׂרָאֵל‎)، وڵاتێکە لە ناوچەی [[باشووری شام]] لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]]. لە باکوورەوە [[سنوورەکانی ئیسرائیل|ھاوسنوورە]] لەگەڵ [[لوبنان]]، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[سووریا]]، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئوردن]]، و لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]]. [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|کەناراوی ڕۆژاوای ئیسرائیل]] دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوەڕاست]]، لوتکەی باشووری دەگاتە [[دەریای سوور]]، و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە [[نزمترین خاڵی زەوی]] لە نزیک [[دەریای مردوو]] ھەیە. [[ئورشەلیم]] شوێنی حکوومەت و [[بارودۆخی ئورشەلیم|پایتەختی ڕاگەیەندراوە]]،<ref>Akram, Susan M., Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010. "International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace". Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future. This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967. To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."</ref> لە کاتێکدا [[تێل ئەڤیڤ]] [[گوش دان|گەورەترین ناوچەی شارنشین]] و [[ئابووریی ئیسرائیل|ناوەندی ئابووریی]] ئیسرائیلە. [[خاکی ئیسرائیل]]، کە بە [[فەلەستین]] یان [[خاکی پیرۆز]]یش ناودەبرێت، نیشتمانی کەنعانییە کۆنەکان و دواتریش شانشینەکانی [[ئیسرائیل و یەھوودای کۆن|ئیسرائیل و یەھوودا]] و [[ھەسمۆنیی یەھوودا]] بووە. دەکەوێتە نزیک [[ڕێڕەوی شام|ڕێڕەوی کیشوەرەکان]]، [[مێژووی دانیشتووانناسیی فەلەستین (ناوچە)|دانیشتووانناسییەکەی گۆڕا]] لەژێر ئیمپراتۆریەتە جۆراوجۆرەکاندا. [[دژەسامییەتیی ئەورووپی]] لە سەدەی ١٩دا پەرەی بە بزووتنەوەی [[زایۆنیزم|زایۆنیست]] دا بۆ [[نیشتمانی جوولەکە]]، کە پاڵپشتی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|بەریتانیا]]ی بەدەستھێنا بە [[ڕاگەیەندراوی بالفۆر]] لە ساڵی ١٩١٧. دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، بەریتانیا ناوچەکەی داگیرکرد و [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا]]ی دامەزراند. فەرمانڕەوایی بەریتانیا و [[ئالیا|کۆچی جوولەکەکان]] لە سەروبەندی [[ھۆلۆکۆست]]دا [[ململانێی نێوان پێکھاتەکان لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|گرژییەکانی نێوان عەرەب و جوولەکە]]ی چڕتر کردەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Morris |یەکەم= Benny |بەستەری نووسەر= Benny Morris|سەردێڕ= Righteous Victims: A History of the Zionist-Arab Conflict, 1881–2001 |بڵاوکەرەوە= Knopf |ساڵ= ١٩٩٩|edition= reprint |ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧٩-٧٤٤٧٥-٧|وتەگێڕانەوە= The fear of territorial displacement and dispossession was to be the chief motor of Arab antagonism to Zionism down to 1948 (and indeed after 1967 as well). |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕێکەوتی سەردان= ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20240322131219/https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} Also quoted, among many, by Mark M. Ayyash (2019). "Hermeneutics of Violence: A Four-Dimensional Conception". University of Toronto Press, p. [https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 195] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240322131220/https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 |date=22 March 2024 }}, {{ISBN|978-1-4875-0586-8}}. Accessed 22 March 2024.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Fildis |یەکەم١=Ayse |دوایین٢=Nisanci |یەکەم٢=Ensar |سەردێڕ=British Colonial Policy "Divide and Rule": Fanning Arab Rivalry in Palestine |ساڵ=٢٠١٩|journal=International Journal of Islamic and Civilizational Studies |بەرگ=٦|issue=1 |بڵاوکەرەوە=UTM Press |ناونیشان=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBritish_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240510121206/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%20filename=British_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کە پەرەی سەند بۆ [[جەنگی ناوخۆیی ١٩٤٧–١٩٤٨ لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|جەنگێکی ناوخۆیی]] دوای [[پلانی دابەشکردنی فەلەستین لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە|پلانی دابەشکردن]]ی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە ساڵی ١٩٤٧. ئیسرائیل [[ڕاگەیەندراوی سەربەخۆییی ئیسرائیل|سەربەخۆییی ڕای گەیاند]] کاتێک [[کۆتاییی دەسەڵاتی بەریتانیا بەسەر فەلەستین|دەسەڵاتی بەریتانیا کۆتایی ھات]] لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨، کە بەدوایدا [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|داگیرکارییەک]] لەلایەن [[جیھانی عەرەب|وڵاتانی عەرەبی]]یەوە ڕوویدا. [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەستی ١٩٤٩|ئاگربەستی ١٩٤٩]] ئیسرائیلی لە دەرەوەی پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان فراوانتر کرد،<ref name="Britannica">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Zionism {{!}} Definition, History, Examples, & Facts {{!}} Britannica |ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181225204632/https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە کاتێکدا ھیچ وڵاتێکی نوێی عەرەبی دروست نەکرا، و [[داگیرکردنی کەرتی غەززە لەلایەن کۆماری یەکگرتووی عەرەبییەوە|غەززە لەژێر کۆنترۆڵی میسر]] و [[لکاندنی کەناری ڕۆژاوا بە ئوردن|کەناری ڕۆژاوا لەلایەن ئوردنەوە فەرمانڕەوایی دەکرا]] مایەوە.<ref name="Britannica"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Meir-Glitzenstein |یەکەم١=Esther |ڕێکەوت=پاییزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel |journal=Israel Studies |بڵاوکەرەوە=Indiana University Press |بەرگ=٢٣|issue=3 |پەڕەکان=١١٤–١٢٢|doi=10.2979/israelstudies.23.3.15 |jstor=10.2979/israelstudies.23.3.15 |s2cid=150208821 |وتەگێڕانەوە=The mass immigration from Arab countries began in mid-1949 and included three communities that relocated to Israel almost in their entirety: 31,000 Jews from Libya, 50,000 from Yemen, and 125,000 from Iraq. Additional immigrants arrived from Egypt, Morocco, Tunisia, Turkey, Iran, India, and elsewhere. Within three years, the Jewish population of Israel doubled. The ethnic composition of the population shifted as well, as immigrants from Muslim counties and their offspring now comprised one third of the Jewish population—an unprecedented phenomenon in global immigration history. From 1952–60, Israel regulated and restricted immigration from Muslim countries with a selective immigration policy based on economic criteria, and sent these immigrants, most of whom were North African, to peripheral Israeli settlements. The selective immigration policy ended in 1961 when, following an agreement between Israel and Morocco, about 100,000 Jews immigrated to the State. From 1952–68 about 600,000 Jews arrived in Israel, three quarters of whom were from Arab countries and the remaining immigrants were largely from Eastern Europe. Today fewer than 30,000 remain in Muslim countries, mostly concentrated in Iran and Turkey.}}</ref>{{sfn|Fischbach|2008|p=26–27}} زۆربەی [[فەلەستینییەکان|عەرەبە فەلەستینییەکان]] لە کاتی [[نەکبە]]دا [[دەرکردن و ڕاکردنی فەلەستینییەکان لە ١٩٤٨|ڕایانکرد یان دەرکران]]، {{sfn|Slater|2020|pp=81–92, 350|ps=, "[p. 350] It is no longer a matter of serious dispute that in the 1947–48 period—beginning well before the Arab invasion in May 1948—some 700,000 to 750,000 Palestinians were expelled from or fled their villages and homes in Israel in fear of their lives—an entirely justifiable fear, in light of massacres carried out by Zionist forces."}}<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Ghanim |یەکەم١=Honaida |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٩|سەردێڕ=Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/40608203 |journal=[[International Journal of Politics, Culture, and Society]] |بەرگ=٢٢|پەڕەکان=٢٣–٣٩ [٢٥–٢٦]|doi=10.1007/s10767-009-9049-9 |jstor=40608203 |s2cid=144148068 |ژمارە=١|issn=0891-4486 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211106040944/https://www.jstor.org/stable/40608203 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |وتەگێڕانەوە=Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed. |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Cleveland |یەکەم١=William L. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CuHaDwaAQBAJ&pg=PT290 |سەردێڕ=A History of the Modern Middle East |دوایین٢=Bunton |یەکەم٢=Martin |ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٩٧٥١٣-٤|زمان=en |پەڕە=٢٧٠|وتەگێڕانەوە=Not only was there no Palestinian Arab state, but the vast majority of the Arab population in the territory that became Israel-over 700,000 people-had become refugees. The Arab flight from Palestine began during the intercommunal war and was at first the normal reaction of a civilian population to nearby fighting-a temporary evacuation from the zone of combat with plans to return once hostilities ceased. However, during spring and early summer 1948, the flight of the Palestinian Arabs was transformed into a permanent mass exodus. ...}}</ref> لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل. لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل.<ref name=":05">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Beker |یەکەم=Avi |ڕێکەوت=٢٠٠٥|سەردێڕ=The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/25834637 |journal=Jewish Political Studies Review |بەرگ=١٧| issue=3/4 |پەڕەکان=٣–١٩|jstor=25834637 |issn=0792-335X |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240109013108/https://www.jstor.org/stable/25834637 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dinstein |یەکەم=Yoram |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&dq=650000+%2872%25%29+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&pg=PA282 |سەردێڕ=Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) |ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٤٢٢٨٧-٢|پەڕە=٢٨٢|زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240521171644/https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&pg=PA282&lpg=PA282&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&source=bl&ots=F8PgTaUHaN&sig=ACfU3U0WsIDoJxluxSyPsNK60ypjp280-A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjnzt69mZ-GAxUiweYEHYlBh04ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=650000%20(72%25)%20of%20these%20Jews%20resettled%20in%20Israel.&f=false |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای [[جەنگی شەش ڕۆژە]]ی ١٩٦٧، ئیسرائیل کەناری ڕۆژاوا، غەززە و [[داگیرکردنی نیمچەدوورگەی سینا لەلایەن ئیسرائیلەوە|سینا]]ی میسری داگیرکرد، و [[لکاندنی قودسی ڕۆژھەڵات بە ئیسرائیل|قودسی ڕۆژھەڵات]] و [[یاسای بەرزایییەکانی جۆلان|بەرزایییەکانی جۆلان]]ی سووریای لکاند. پەیماننامەی ئاشتی لەگەڵ [[پەیماننامەی ئاشتیی میسر و ئیسرائیل|میسر]] لە ساڵی ١٩٧٩ (سینا لە ساڵی ١٩٨٢ گەڕێندرایەوە) و [[پەیماننامەی ئاشتیی ئیسرائیل و ئوردن|ئوردن]] لە ساڵی ١٩٩٤ واژوو کران. [[ڕێککەوتنی ئۆسلۆ ١|ڕێککەوتننامەکانی ئۆسلۆ]]ی ١٩٩٣ [[خۆبەڕێوەبەریی فەلەستینی]] سنوورداری لە [[کەناری ڕۆژاوا]] و [[کەرتی غەززە|غەززە]] ھێنایە ئاراوە، لە کاتێکدا [[ڕێککەوتننامەکانی ئیبراھیم]]ی ٢٠٢٠ پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتانی زیاتری عەرەبی [[ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی عەرەب و ئیسرائیل|ئاسایی کردەوە]]، بەڵام [[ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین]] بەردەوامە. [[یاسا بنەڕەتییەکانی ئیسرائیل]] [[کنێسێت]] وەک [[نوێنەرایەتیی ڕێژەیی|پەرلەمان]]ێکی ھەڵبژێردراو بە شێوەیەکی ڕێژەیی جێگیر دەکەن. ئەو [[کابینەی ئیسرائیل|حکوومەت]] پێکدەھێنێت، کە لەلایەن [[سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل|سەرۆک وەزیران]]ەوە سەرکردایەتی دەکرێت، و [[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]]ی تا ڕادەیەکی زۆر ڕێوڕەسمی ھەڵدەبژێرێت. ئیسرائیل خاوەنی یەکێک لە گەورەترین ئابوورییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Israel datasets |ناونیشان=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.imf.org}}</ref> [[پێڕستی وڵاتانی ئاسیا و ئۆقیانووسیا بەپێی پێوەری گەشەپێدانی مرۆیی|یەکێکە لە بەرزترین ئاستەکانی بژێوی لە ئاسیا]]، و لەسەر ئاستی جیھان لە ڕیزبەندی [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی|٢٥ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی]] و [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس|١٤ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|سەردێڕ=30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth |ناونیشان=https://finance.yahoo.com/news/30-wealthiest-countries-per-capita-111348314.html |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Yahoo Finance |زمان=en-US}}</ref> یەکێکە لە پێشکەوتووترین وڵاتانی جیھان لە ڕووی [[زانست و تەکنۆلۆژیا لە ئیسرائیل|پێشکەوتووی تەکنەلۆژییەوە]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Global Innovation Index (GII) |ناونیشان=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=global-innovation-index |زمان=en-US}}</ref> ئیسرائیل بەشێکی گەورەتری ئابوورییەکەی بۆ توێژینەوە و پەرەپێدان تەرخان دەکات [[پێڕستی وڵاتانی سەروەر بەپێی خەرجییەکانی توێژینەوە و پەرەپێدان|زیاتر لە ھەر دەوڵەتێکی دیکە]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |ناونیشان=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوت=٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=World Intellectual Property Organization |doi=10.34667/tind.46596 |ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٠٥-٣٤٣٢-٠|زمان=en |دوایین١=Dutta |یەکەم١=Soumitra |دوایین٢=Lanvin |یەکەم٢=Bruno |دوایین٣=Wunsch-Vincent |یەکەم٣=Sacha}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Getzoff |یەکەم=Marc |ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Most Technologically Advanced Countries In The World 2023 |ناونیشان=https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231108044803/https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Global Finance Magazine |زمان=en-US}}</ref> و وا بڕوادەکرێت کە [[ئیسرائیل و چەکی ناوەکی|خاوەنی چەکی ناوەکی بێت]]. تاکە وڵاتە کە خاوەنی زمانێکی فەرمیی [[بووژاندنەوەی زمانی عیبری|بووژاوە]] بێت، [[عیبریی مۆدێرن|عیبری]]، [[چاندی ئیسرائیل]] [[چاندی جوولەکە|دابونەریتە جوولەکەکان]] لەگەڵ کاریگەرییەکانی [[چاندی عەرەبی|عەرەب]] تێکەڵ دەکات. == مێژوو == ===پێش مێژوو=== [[شوێنی پێش مێژووی عوبەیدییە]] لە باکووری ئیسرائیل [[فراوانبوونی پێشوەختەی ھۆمینینەکان بۆ دەرەوەی ئەفریقا|بوونی مرۆڤە دێرینەکان]] نزیکەی ١.٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر نیشان دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Tchernov |یەکەم=Eitan |بەستەری نووسەر=Eitan Tchernov |ڕێکەوت=١٩٨٨|سەردێڕ=The Age of 'Ubeidiya Formation (Jordan Valley, Israel) and the Earliest Hominids in the Levant |journal=[[Paléorient]] |بەرگ=١٤|issue=2 |پەڕەکان=٦٣–٦٥| doi=10.3406/paleo.1988.4455}}</ref> دووەم کۆنترین بەڵگەی [[مرۆڤی لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرن|مرۆڤە لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرنەکان]] [[ڕەچەڵەکی ئەفریقیی دوایینی مرۆڤە مۆدێرنەکان|دەرەوەی ئەفریقا]] بەردبوویەکی تەمەن ٢٠٠،٠٠٠ ساڵەیە لە [[ئەشکەوتی میسلیا]] لەسەر کێوی کارمێل.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Wade |یەکەم=Lizzie |ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠١٩|سەردێڕ=Skull fragment from Greek cave suggests modern humans were in Europe more than 200,000 years ago |ناونیشان=https://www.science.org/content/article/skull-fragment-greek-cave-suggests-modern-humans-were-europe-more-200000-years-ago |journal=[[Science (journal)|Science]] |بڵاوکەرەوە=American Association for the Advancement of Science |doi=10.1126/science.aay6927 |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> [[کالچەری ناتوفی]] (١٠،٠٠٠ پێش زایین) ڕەنگە پەیوەندی بە [[زمانی پرۆتۆ-ئەفرۆئاسیایی]]یەوە ھەبێت<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Winfried Nöth |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Y4_It_sAuMYC&pg=PA293 |سەردێڕ=Origins of Semiosis: Sign Evolution in Nature and Culture |بڵاوکەرەوە=Walter de Gruyter |ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٣-١١-٠٨٧٧٥٠-٢|پەڕە=٢٩٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Roger Blench, Matthew Spriggs |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NUvnqjutFmoC&pg=PT70 |سەردێڕ=Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=٢٠٠٣|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-٨١٦٢٣-١|پەڕە=٧٠}}</ref> و بەھۆی وەرگرتنی [[نشینگەیی]] پێش [[سەرەتای کشتوکاڵ لە ڕۆژاوای ئاسیا|سەرھەڵدانی کشتوکاڵ]] و [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] بەرچاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hershkovitz |یەکەم١=Israel |بەستەری نووسەر١=Israel Hershkovitz |دوایین٢=Gopher |یەکەم٢=Avi |بەستەری نووسەر٢=Avi Gopher |ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|chapter=Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/225258426 |سەردێڕ=The Neolithic Demographic Transition and its Consequences |editor-last1=Bocquet-Appel | editor-first1=Jean-Pierre |editor-last2=Bar-Yosef |editor-first2=Ofer |editor-link2=Ofer Bar-Yosef |بڵاوکەرەوە=Springer Science+Business Media |پەڕە=٤٦٥|doi=10.1007/978-1-4020-8539-0_17 |ژپنک= ٩٧٨-١-٤٠٢٠-٨٥٣٨-٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> ===سەردەمەکانی بڕۆنز و ئاسن=== ئاماژە سەرەتایییەکان بۆ شارەکانی «[[کەنعان|کەنعانی]]» و دواتر [[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]] لە دەقە دێرینەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن|ڕۆژھەڵاتی نزیک]] و [[میسری کۆن|میسری]]دا (٢٠٠٠ پێش زایین) دەردەکەون؛ ئەم دانیشتووانە وەک [[شارە-دەوڵەت]]ە سەربەخۆکانی لەڕووی ڕامیارییەوە ڕێکخرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Canaanites |ناونیشان=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=obo |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230403082451/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Glassman |یەکەم=Ronald M. |سەردێڕ=The Political Structure of the Canaanite City-States: Monarchy and Merchant Oligarchy |ڕێکەوت=٢٠١٧|ناونیشان=https://doi.org/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ئیش=The Origins of Democracy in Tribes, City-States and Nation-States |پەڕەکان=٤٧٣–٤٧٧|editor-last=Glassman |editor-first=Ronald M. |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|شوێن=Cham |بڵاوکەرەوە=Springer International Publishing |زمان=en | doi=10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ژپنک=٩٧٨-٣-٣١٩-٥١٦٩٥-٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی نیسانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240429061941/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> لە ماوەی [[سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]] (١٥٥٠–١٢٠٠ پێش زایین)، بەشێکی زۆری کەنعان [[دەوڵەتی پاشکۆ]]کانی [[شانشینی نوێی میسر]]یان پێکھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Braunstein |یەکەم١=Susan L. |ساڵ=٢٠١١|سەردێڕ=The Meaning of Egyptian-Style Objects in the Late Bronze Cemeteries of Tell el-Far'ah (South) |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |بەرگ=٣٦٤|issue=364 |پەڕەکان=١–٣٦|doi=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |jstor=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |s2cid=164054005}}</ref> لە ئەنجامی [[داڕمانی سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]]، کەنعان کەوتە ناو پشێوییەوە و دەسەڵاتی میسری بەسەر ناوچەکەدا داڕما.<ref>Dever, William G. "Beyond the Texts", Society of Biblical Literature Press, 2017, pp. 89–93</ref><ref>S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", "The Biblical Archaeologist" (1987)</ref> وا بڕوا دەکرێت باپیرانی [[ئیسرائیلییەکان]] [[گەلە دێرینە سامی-ئاخێوەرەکان]] بووبێتن کە خەڵکی ڕەسەنی ئەم ناوچەیە بوون.<ref name="Miller1986">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Miller |یەکەم١=James Maxwell |ناونیشان=https://archive.org/details/historyofancient00mill |سەردێڕ=A History of Ancient Israel and Judah |دوایین٢=Hayes |یەکەم٢=John Haralson |بڵاوکەرەوە=Westminster John Knox Press |ساڵ=١٩٨٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٦٤-٢١٢٦٢-٩}}</ref>{{rp|78–79}} گێڕانەوە شوێنەوارییە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئیسرائیلییەکان و کالچەرەکەیان لە گەلانی کەنعانییەوە جیابوونەتەوە لە ڕێگەی پەرەپێدانی ئایینێکی جیاوازی [[تایبەتپەرستی|تایبەتپەرست]]—و دواتر [[یەکتاپەرستی|یەکتاپەرست]]—کە چەقی لەسەر [[یەھوە]] بوو.<ref>Rendsberg, Gary (2008). "Israel without the Bible". In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Gnuse |یەکەم١=Robert Karl |سەردێڕ=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel |ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Sheffield Academic Press Ltd |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٠٧٥-٦٥٧-٦|پەڕەکان=٢٨, ٣١}}</ref> ئەوان بە شێوەیەکی دێرینی [[زمانی عیبری|عیبری]] قسەیان دەکرد، کە بە [[عیبریی ئینجیلی]] ناسراوە.<ref>Steiner, Richard C. (1997), "Ancient Hebrew", in Hetzron, Robert (ed.), "The Semitic Languages", Routledge, pp. 145–173, {{ISBN|978-0-415-05767-7}}</ref> نزیکەی لە ھەمان کاتدا، [[فەلەستییەکان]] لە باشووری [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|دەشتی کەناراوەکان]] نیشتەجێ بوون.{{sfn|Killebrew|2005|p=230}}{{sfn|Shahin|2005|p=6}} [[File:Mesad Hashavyahu ostracon.jpg|thumb|[[ئۆستراکۆنی یاڤنێ-یام]]، نووسراوێکی بە [[ئەلفوبێی عیبریی دێرین|عیبریی دێرین]] کە بەڵگەنامەی بەڕێوەبردنە لە [[شانشینی یەھوودا|یەھوودا]]]] زۆربەی زانایانی مۆدێرن ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە گێڕانەوەی [[کۆچی بەکۆمەڵ|کۆچی بەکۆمەڵ]] لە [[تەورات]] و [[پەیمانی کۆن]]دا بەو شێوەیەی وێنا کراوە ڕووی نەداوە؛ بەڵام ھەندێک لە ڕەگەزەکانی ئەم نەریتانە [[مێژووییبوونی ئینجیل|ڕەگە مێژووییەکان]]یان ھەیە.<ref>{{harvnb|Faust|2015|p=476}}: "While there is a consensus among scholars that the Exodus did not take place in the manner described in the Bible, surprisingly most scholars agree that the narrative has a historical core, and that some of the highland settlers came, one way or another, from Egypt."</ref><ref>{{harvnb|Redmount|2001|p=61}}: "A few authorities have concluded that the core events of the Exodus saga are entirely literary fabrications. But most biblical scholars still subscribe to some variation of the Documentary Hypothesis, and support the basic historicity of the biblical narrative."</ref> مشتومڕ لەسەر سەرەتاییترین بوونی [[مێژووی ئیسرائیل و یەھوودای دێرین|شانشینەکانی ئیسرائیل و یەھوودا]] و ڕادەی دەسەڵاتیان ھەیە. لەکاتێکدا ڕوون نییە ئایا [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل]] ھەبووە یان نا،<ref name="lipschits">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lipschits |یەکەم١=Oded |سەردێڕ=The Jewish Study Bible |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ساڵ=٢٠١٤|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٩٧٨٤٦-٥|editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |زمان=en |chapter=The History of Israel in the Biblical Period |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="Kuhrtp438">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kuhrt |یەکەم=Amiele |ناونیشان=https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438 |سەردێڕ=The Ancient Near East |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=١٩٩٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-١٦٧٦٢-٨|پەڕە=[https://archive.org/details/ancientneareastc٠٠akuh/page/٤٣٨ ٤٣٨]}}</ref> مێژوونووسان و شوێنەوارناسان کۆکن لەسەر ئەوەی کە باکووری [[شانشینی ئیسرائیل (سامیرە)|شانشینی ئیسرائیل]] نزیکەی ٩٠٠ پێش زایین ھەبووە<ref name="Finkelstein">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Finkelstein |یەکەم١=Israel |سەردێڕ=The Bible Unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories |دوایین٢=Silberman |یەکەم٢=Neil Asher |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Simon & Schuster |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٨٤-٨٦٩١٢-٤|edition=1st Touchstone}}</ref>{{rp|169–195}} و [[شانشینی یەھوودا]] نزیکەی ٨٥٠ پێش زایین.<ref name="Finkelstein, Israel, (2020)">Finkelstein, Israel, (2020). [https://books.google.com/books?id=wH3-DwAAQBAJ&pg=PA33 "Saul and Highlands of Benjamin Update: The Role of Jerusalem"], in Joachim J. Krause, Omer Sergi, and Kristin Weingart (eds.), "Saul, Benjamin, and the Emergence of Monarchy in Israel: Biblical and Archaeological Perspectives", SBL Press, Atlanta, GA, p. 48, footnote 57: "...They became territorial kingdoms later, Israel in the first half of the ninth century BCE and Judah in its second half..."</ref><ref name="Pitcher">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=9 April 2023 }} Quote: "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> شانشینی ئیسرائیل لەو دووانە گەشاوەتر بوو و زوو بوو بە ھێزێکی ناوچەیی، پایتەختەکەشی لە [[سامیرە (شاری دێرین)|سامیرە]] بوو؛<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|pp=146–147}}: Put simply, while Judah was still economically marginal and backward, Israel was booming. ... In the next chapter we will see how the northern kingdom suddenly appeared on the ancient Near Eastern stage as a major regional power.</ref><ref name=":04">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Finkelstein |یەکەم=Israel |سەردێڕ=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٩٨٣-٩١١-٣|پەڕەکان=٦٥–٦٦; ٧٣; ٧٤; ٧٨; ٨٧–٩٤|oclc=٨٨٠٤٥٦١٤٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Finkelstein |یەکەم=Israel |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Observations on the Layout of Iron Age Samaria |journal=Tel Aviv |بەرگ=٣٨|issue=2 |پەڕەکان=١٩٤–٢٠٧|doi=10.1179/033443511X13099584885303 |issn=0334-4355 |s2cid=128814117}}</ref> لەژێر دەسەڵاتی [[بنەماڵەی عۆمری|بنەماڵەی عۆمری]]دا، کۆنترۆڵی [[سامیرە]]، [[جەلیل]]، بەشی سەرەوەی [[دۆڵی ئوردن]]، [[دەشتی شارۆن|دەشتی شارۆن]] و بەشێکی زۆری [[ترانسئوردن (ناوچە)|ترانسئوردن]]ی دەکرد.<ref name=":04" /> شانشینی ئیسرائیل لە دەوروبەری ٧٢٠ پێش زایین لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]وە [[سامێرینا|داگیرکرا]].<ref name="Broshi 2001 174">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Broshi |یەکەم=Maguen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |سەردێڕ=Bread, Wine, Walls and Scrolls |بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing |ساڵ=٢٠٠١|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٢٧-٢٠١-٦|پەڕە=١٧٤|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230210203455/https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> شانشینی یەھوودا، لەژێر دەسەڵاتی [[شوێنکەوتووی داوود|داوودی]]دا و بە پایتەختیی [[قودس]]، دواتر بوو بە [[دەوڵەتی پاشکۆ]]ی سەرەتا ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ و پاشان [[ئیمپراتۆریەتیی بابلیی نوێ]]. مەزەندە دەکرێت [[مێژووی دانیشتووانناسیی ناوچەی فەلەستین|دانیشتووانی ناوچەکە]] لە دەوروبەری ٤٠٠،٠٠٠ کەس بووبێت لە [[سەردەمی ئاسنی دووەم]]دا.<ref name=":42">Broshi, M., & Finkelstein, I. (1992). [https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 "The Population of Palestine in Iron Age II"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230305224039/https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 |date=5 March 2023 }}. "Bulletin of the American Schools of Oriental Research", "287"(1), 47–60.</ref> لە ٥٨٧/٦ پێش زایین، دوای [[ڕاپەڕینەکانی یەھوودا دژی بابل|ڕاپەڕین لە یەھوودا]]، شا [[نەبووخەدنسەری دووەم]] [[گەمارۆدانی قودس (٥٨٧ پێش زایین)|قودسی گەمارۆ دا و وێرانی کرد]] و ھەروەھا [[پەرستگای سولەیمان]]،<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|p=307}}: "Intensive excavations throughout Jerusalem have shown that the city was indeed systematically destroyed by the Babylonians. The conflagration seems to have been general. When activity on the ridge of the City of David resumed in the Persian period, the-new suburbs on the western hill that had flourished since at least the time of Hezekiah were not reoccupied."</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Lipschits |یەکەم=Oded |ڕێکەوت=١٩٩٩|سەردێڕ=The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule |journal=Tel Aviv |بەرگ=٢٦|issue=2 |پەڕەکان=١٥٥–١٩٠|doi=10.1179/tav.1999.1999.2.155 |issn=0334-4355}}</ref> شانشینەکەی ھەڵوەشاندەوە و [[بێسەروشوێنکردنی بابلی|زۆربەی نوخبەی یەھوودی بۆ بابل دوورخستەوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Wheeler |یەکەم=P. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe |journal=The Catholic Biblical Quarterly |بەرگ=٧٩|issue=4 |پەڕەکان=٦٩٦–٦٩٧|doi=10.1353/cbq.2017.0092 |s2cid=171830838}}</ref> === شانشینی ئیسرائیل و جودا === {{خاوێنکردن}} [[پەڕگە:شانشینی ئیسرائیل و جودا Kingod Of Isreal And Judah.jpg|وێنۆک|شانشینی ئیسرائیل و جودا لەنێوان (٥٨٦ - ١٠٠٠)پ.ز]] لە دەوروبەری ساڵانی ١٠٠٠ پ.ز دوو شانشینی (ئیسرائیلی/عیبری) پێکھات # باناوی شنشینی ئیسرائیل - باکوور # شانشینی (یەھوود/جودا) - باشوور ھەردوو شانشینەکە لە [[تەورات]] و [[ئینجیل]] ئاماژەیان پێکراوە <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> ==== ململانێ و ئیمپراتۆریەتەکان ==== ناوچەکە لەم ماوەیەدا ز زۆر بە جێگیری نەماوەتەوە ئاشوورییەکان شانشینی ئیسرائیلیان داگیرکرد (٧٢٢ پێش زایین) [[بابل|بابلییەکان]] (جودا/یەھوودا)یان داگیرکرد (٥٨٦ پێش زایین) و ئۆرشەلیمیان وێرانکرد<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref> زۆرێک لە جووەکانیان دەربەدەر کرد لەم ماوەیەدا <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Jerusalem_(587_BC)#cite_note-:42-8</ref> لەپاشان فارسەکان دەستیان بەسەردا گرت و ڕێگەیان دا ھەندێک جوو بگەڕینەوە بۆ شوێنی خۆیان.<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Achaemenian-Empire</ref> === دەسەڵاتی یۆنانی و ڕۆمانییەکان === لەپاش ئەمانە دەسەڵاتی [[یۆنانی کۆن|یۆنانییەکان]] پەرەیسەند لە نێون ساڵانی (٣٣٠ پێش زایین) [[ئەسکەندەری مەزن]] ناوچەکەی داگیرکرد لەگەڵ زۆرینەی ناوچەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] و [[ئاناتۆلیا|ئەناتۆڵی رۆژاوا]] و [[کوردستان|کوردستانیش]]؛ لەپاشان چەندنین فەرمانڕەوای یۆنانی بەڕێوەیان بردووە.<ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref><ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> [[پەڕگە:ڕەوتی ئەسکەندەری مەزن.png|570x570پیکسڵ]] دەسەڵاتداری یۆنانییەکان بەردەوام بوو هەتا لەپڕێکدا ڕۆمانییەکان ([[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتینییەکان)]] دەسەڵاتیانگرتەدەست لە ساڵانی (٦٣ پێش زایین) <ref>https://www.britannica.com/place/Byzantine-Empire</ref> === پاش هاتنی ساڵی زایینی === لەساڵی (٧٠ زایینی)دا دەسەڵاتداری ڕۆمانییەکان هەر بەردەوام بوو بەجۆرێک کە دووبارە هێرشکرایەوە سەر ئۆرشەلیم و دووەم پەرستگای پیرۆزی جووەکانیان وێرانکرد؛ هەندێک لە جووەکانیان کوشت و هەندێکیشیان لابران. <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Jerusalem_during_the_Byzantine_period</ref> ==== پاش پەرەسەندنی ئیسلام ==== لە سەدەی حەوتەمی زایینی بە دیاریکراوی ساڵانی (٦٣٧ زایینی) دەستیانبەسەر زۆر ناوچە داگرت و کۆتاییان بە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسنییەکان]] و بێشێکی زۆر لە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بێزەنتینییەکان]] (ڕۆمانییەکان) هێنا لەژێر فەرمانڕەوایی [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] زۆرێک لە ناوچەکانی [[فەلەستین]] و [[کوردستان|کوردستانیان]] دەستبەسەرداگرت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of Palestine |ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Palestine |وێبگە=Encyclopaedia Britannica}}</ref> و زمانی عەرەبی و ئیسلامیان بڵاوکردەوە لەو ناوچانەدا و زۆربەی هەرەزۆری ناوچەکان عەرەب نیشتەجێکران.<ref>https://global.oup.com/academic/product/the-oxford-history-of-the-ancient-near-east-9780190687854?cc=iq&lang=en&</ref> <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> <ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref> [[پەڕگە:The Crusader States in 1135.svg|وێنۆک|433x433پیکسڵ|نەخشەی دەسەڵاتی هێزی خاچھەڵگران لە ساڵی ١١٣٥ی زایینی]] === هاتنەوەی دەسەڵاتداری مەسیحی === لەسەڵانی (١٠٩٥–١٠٩٩) ڕێکخراوێکی سوپای زۆر گەورە درووستکرا بەناوی [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|سووپای خاچهەڵگران]] <ref>https://www.britannica.com/event/Crusades/The-First-Crusade-and-the-establishment-of-the-Latin-states</ref> توانیان لە کۆتاییدا کۆتایی بە دەسەڵاتی ئیسلامی بهێنن لە ناوچەکە خرایە ژێر دەسەڵاتی هێزی خاچھەڵگران بە دیریکراوی لە ساڵی ١٠٩٩ی زاینی [[ئورشەلیم]]یان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kingdom_of_Jerusalem#:~:text=The%20Crusaders%20arrived%20at%20Jerusalem,newly%20created%20Kingdom%20of%20Jerusalem.</ref> بۆ ماوەی ٢٠٠ ساڵ فەرمانڕەواییان بەردەوام بوو <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_Kingdom_of_Jerusalem</ref> ؛ لە گرنگترین فەرمانڕەواکانی ئەم ماوەیە '''[[باڵدوینی چوارەم]]''' بوو کە پاشای شانشینی ئۆرشەلیم بوو<ref>https://www.britannica.com/biography/Baldwin-IV-king-of-Jerusalem</ref>. لە پاش ئەم ماوەیەدا هێزە ئیسلامیەکان یەکیانگرتەوە و کۆتاییان هێنا بە دەسەڵاتی مەسیحییەکان.{{کەی}}<ref>https://www.historyextra.com/period/medieval/crusades-causes-history-when-how-many-were-there-death-toll/</ref> ==== پاش هاتن و ڕووخانی عوسمانییەکان ==== ساڵی ١٥١٧ی زاینی [[عوسمانییەکان]] [[فەلەستین]]یان داگیرکرد بۆ ماوی ٤٠٠ ساڵ کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەوان<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ottoman_Palestine#:~:text=The%20Ottoman%20Empire%20proceeded%20to,the%20Mamluk%20capital%20in%20Egypt.</ref> هەتا ساڵی ١٩١٧ لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ڕووداوێکی مێژووی گەورە ڕوویدا ئەویش ڕووخانی دەسەڵاتی [[عوسمانی]] بوو لەلایەن [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانییەکان]].<ref>https://jewishvirtuallibrary.org/ottoman-rule-1517-1917</ref> === دەسەڵاتی بەریتانییەکان === لە پاش ساڵانی ١٩١٧ی زایینی دا بەریتانیەکان ناوچەی ئیسرائیلیان کۆنتڕۆڵکرد<ref>https://www.britannica.com/place/Palestine/World-War-I-and-after</ref>؛ لێرەوە ناکۆکیەکی نوێ پەرەیسەند ئەویش ناکۆکی نێوان عەرەبە هاوردەکان و ئیسرائیلیەکان بوو ئەمەش بوو<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Arab%E2%80%93Israeli_conflict#:~:text=In%201917%2C%20British%E2%80%91led%20troops,nothing%20shall%20be%20done%20which</ref> هۆی پێکدادانی نێوانیان لە ڕووی کۆمەڵایەتی و ڕامیاریەوە ئەمە بەردەوام بوو هەتاوەک و ساڵی ١٩٤٧. ==== پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان ==== * لە ساڵی '''١٩٤٧''' [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] نەخشەڕێگایەکی پێشنیارکرد کە بریتیبوو لە جیاکردنەوەی خاکی [[فەلەستین]] بۆ دوو بەش بەشێکی بۆ جووەکان و بەشێکی بۆ [[عەرەب]]ەکان.<ref>https://www.britannica.com/event/1948-Arab-Israeli-War</ref> <ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref> <ref>https://digitallibrary.un.org/record/3792734?ln=en&v=pdf</ref> لە دەرەنجامدا ئیسرائیل قبووڵیکرد بەڵام عەرەبەکان قبووڵیان نەکرد و دەوڵەتە عەرەبیەکانیش دەستیانکرد بە هێرشکردنە سەر ئیسرائیل سەر ئەنجام لە ساڵی ١٩٤٨ ئیسرائیل سەرکەوت و فراوانتر بوو هەتا وەک و نزیکەیی هەموو ڕووبەری ناوچەدێرینەکانی خۆی گرتەوە. {{کێ وتی}}<ref>https://www.idf.il/en/mini-sites/wars-and-operations/israels-war-of-independence-1948/#:~:text=The%20Fight%20for%20Independence,withdrawal%20on%20May%2014%2C%201948.</ref> === لەدوای جەنگی ١٩٦٧ === {{سەرەکی|شەڕی شەش ڕۆژە}} ئەم جەنگە لەنێوان [[عەرەب]] و دەوڵەتی ئیسرائیل بوو تێیدا لە کۆتاییدا بەھاوکاری [[ئەمریکا]]، ئیسرائیل سەرکەوت <ref>https://history.state.gov/milestones/1961-1968/arab-israeli-war-1967#:~:text=Between%20June%205%20and%20June,the%20Soviet%20Union%20to%20intervene.</ref> دەسکەوتەکانی ئیسرائیل <ref>https://www.gov.il/en/pages/israel-after-the-six-day-war</ref> گرتنی [[بەرزایییەکانی جۆلان]] و لە [[کەرتی رۆژاوا]] گرتنەوەی کۆنتڕۆڵ لە [[کەرتی غەززە]] کۆنتڕۆڵکردنی [[نیمچەدوورگەی سینا]].<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Six-Day_War#:~:text=Israel%20is%20believed%20to%20have,nuclear%20weapon%20by%20December%201966.</ref> <ref>https://www.gov.il/BlobFolder/generalpage/israel-after-the-six-day-war/en/English_HISTORY_MAPS_Israel-after-Six-Day-War.jpg</ref> == ڕەگناسی == [[پەڕگە:Political map of Israel-Palestine.jpg|وێنۆک|نەخشەی [[ڕامیاری]] ئیسرائیل و بەڕێوەبەرایەتیی [[میری]]ی [[فەلەستین]]]] ناوەکانی [[خاکی ئیسرائیل]] و منداڵانی ئیسرائیل بە درێژاییی مێژوو بۆ ئاماژەدان بە [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی ئیسرائیل]]ی پەرتووکی پیرۆز و ھەموو گەلی [[جووەکان|جوو]] بەکارھێنراون. [[ئیسرائیل (ناو)|ناوی «ئیسرائیل»]] ([[عیبری]]: {{lang|he-Latn|Yīsrāʾēl}}؛ [[سەپتۆجینت]]، بە [[یۆنانیی کۆن]]: Ἰσραήλ، بە [[لاتینی]]: Israēl، «[[ئێل (خواوەند)|ئێل (خوا)]] بەردەوام دەبێت/حوکم دەکات») ئاماژەیە بۆ پێشەوا [[یەعقووب]] کە، بە بۆچوونی [[کتێبی پیرۆزی عیبری|پەرتووکی پیرۆزی عیبری]]، دوای ئەوەی بە سەرکەوتوویی لەگەڵ [[فریشتەی پەروەردگار]] [[زۆرانبازی]] کرد، ئەو ناوەی لێنرا.<ref>{{cite encyclopedia |author=Geoffrey W. Bromiley |url=https://books.google.com/books?id=yklDK6Vv0l4C&pg=PA907 |title=Israel |encyclopedia=[[International Standard Bible Encyclopedia]]: E–J |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |date=1995 |page=907 |isbn=978-0-8028-3782-0 }}</ref> کۆنترین بەرھەمی شوێنەواریی ناسراو کە ناوی «ئیسرائیل» وەک کۆمەڵێک بھێنێت، [[کێلی مێرنێپتا]]ی [[میسری کۆن]]ە (کە مێژووەکەی بۆ کۆتاییی سەدەی ١٣یەمی پێش زایین دەگەڕێتەوە).<ref>{{harvnb|Barton|Bowden|2004|p=126}}</ref> «کێلی مێرنێپتا... بە کۆنترین بەڵگە لە دەرەوەی پەرتووکی پیرۆز دادەنرێت بۆ بوونی ئیسرائیل تا سەدەی ١٣یەمی پێش زایین.»<ref name="NollMerneptah">K.L. Noll, [https://books.google.com/books?id=hMeRK7B1EsMC&pg=PA139 "Canaan and Israel in Antiquity: A Textbook on History and Religion,"] A&C Black, 2012, rev.ed. pp. 137ff.</ref><ref name="ThompsonMerneptah">[[تۆماس ل. تۆمپسۆن|Thomas L. Thompson]], [https://books.google.com/books?id=RwrrUuHFb6UC&pg=PA275 "Early History of the Israelite People: From the Written & Archaeological Sources,"] Brill, 2000 pp. 275–276</ref> [[ئیسرائیل (ناو)|ناوی کەسیی «ئیسرائیل»]] زۆر پێشتر دەردەکەوێت، لە [[ئیبلا]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Hasel |یەکەم=Michael G. |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٤|سەردێڕ=Israel in the Merneptah Stela |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |بەرگ=٢٩٦|issue=296 |پەڕەکان=٤٥–٦١|doi=10.2307/1357179 |jstor=1357179 |s2cid=164052192}}<br /> {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bertman |یەکەم=Stephen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=1C4NKp4zgIQC&q=ebla%20israel%20ishmael%20abraham&pg=PA317 |سەردێڕ=Handbook to Life in Ancient Mesopotamia |ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٨٣٦٤-١}}<br /> {{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Meindert Dijkstra |سەردێڕ=Between Evidence and Ideology Essays on the History of Ancient Israel read at the Joint Meeting of the Society for Old Testament Study and the Oud Testamentisch Werkgezelschap Lincoln Nebraska, July 2009 |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Brill |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-١٨٧٣٧-٥|editor1-last=Becking |editor1-first=Bob |پەڕە=٤٧|chapter=Origins of Israel between history and ideology |وتەگێڕانەوە=As a West Semitic personal name it existed long before it became a tribal or a geographical name. This is not without significance, though it rarely mentioned. We learn of a maryanu named ysr"il (*Yiįsr—a"ilu) from Ugarit living in the same period, but the name was already used a thousand years before in Ebla. The word Israel originated as a West Semitic personal name. One of the many names that developed into the name of the ancestor of a clan, of a tribe and finally of a people and a nation. |editor2-last=Grabbe |editor2-first=Lester}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lemche |یەکەم١=Niels Peter |ساڵ=١٩٩٨|سەردێڕ=The Israelites in History and Tradition |بڵاوکەرەوە=Westminster John Knox Press |ناونیشان={{Google books |JIoy7PagAOAC |پەڕە=PA٣٥|plainurl=yes}} |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٦٤-٢٢٧٢٧-٢}}</ref> لە [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|ژێرفەرمانی بەریتانیا]] (١٩٢٠–١٩٤٨)، ھەموو ناوچەکە بە «[[فەلەستین]]» دەناسرا.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=https://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |سەردێڕ=Mandatory Palestine: What It Was and Why It Matters |نووسەر=Noah Rayman |magazine=[[تایم (گۆڤار)|Time]] |ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Avalon Project : The Palestine Mandate |ناونیشان=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/palmanda.asp |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=avalon.law.yale.edu}}</ref> لە کاتی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل|دامەزراندنی لە ساڵی ١٩٤٨]]، وڵاتەکە بە فەرمی ناوی «دەوڵەتی ئیسرائیل» ({{langx|he|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}}، {{Audio|He-Medinat Israel.ogg|{{transliteration|engvar=gb|he|''Medīnat Yisrā'el''}}|help=no}} {{IPA|he|mediˈnat jisʁaˈʔel}}؛ {{langx|ar|دَوْلَة إِسْرَائِیل}}، {{transliteration|engvar=gb|ar|ALA-LC|''Dawlat Isrāʼīl''}}، {{IPA|ar|dawlat ʔisraːˈʔiːl}})ی وەرگرت، دوای ئەوەی ناوەکانی دیکەی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل#ناو|پێشنیارکراو]] لەوانە «[[خاکی ئیسرائیل]]» ({{lang|he-Latn|Eretz Yisrael}})، «ئەبەر» (لە باپیری [[ئەبەر]])، «[[زایۆن]]»، و «[[یەھوودا]]»، تاوتوێ کران بەڵام ڕەتکرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[پەلەستاین پۆست|The Palestine Post]] |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٧|پەڕە=١|سەردێڕ=Popular Opinion |ناونیشان=http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text%2Fhtml&Locale=english-skin-custom&Path=PLS%2F1947%2F12%2F07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئابی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/jj.18254265 |سەردێڕ=Israel: The First Decade of Independence |ڕێکەوت=١٩٩٥|بڵاوکەرەوە=State University of New York Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٢٢٦٠-١}}</ref> ناوی «ئیسرائیل» لەلایەن [[دەیڤید بن گوریۆن]] پێشنیار کرا و بە دەنگی ٦–٣ پەسەند کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html |سەردێڕ=One Day that Shook the world |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120112220409/http://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ئیش=[[قودس پۆست|The Jerusalem Post]] |ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ١٩٩٨|نووسەر=Elli Wohlgelernter}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Forman |یەکەم=Jacob |ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Jewish Word {{!}} Israel: What's in a Name? |ناونیشان=https://momentmag.com/jewish-word-israel-whats-in-a-name/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Moment Magazine |زمان=en-US}}</ref> لە ھەفتەکانی یەکەمی دوای دامەزراندنی، حکوومەت زاراوەی «[[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]]»ی ھەڵبژارد بۆ ئاماژەدان بە ھاووڵاتییەکی دەوڵەتەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,798687-2,00.html |magazine=[[تایم (گۆڤار)|Time]] |ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ١٩٤٨|سەردێڕ=On the Move |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071016074447/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C798687-2%2C00.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> == جوگرافیا== [[پەڕگە:Israel_Topography.png|وێنۆک|چەپ|نەخشەی بەرز و نزمی ئیسرائیل]] سنوورە سیاسییەکانی ئیسرائیل یەکێکە لەو بابەتانەی کە زۆرترین مشتومڕی لەسەرە لە جیھاندا، بەو پێیەی لە سەرەتای دامەزراندنییەوە لە ساڵی ١٩٤٨ەوە تا ئێستا سنوورە فەرمییەکانی خۆی بە تەواوی ڕانەگەیاندووە، ئەو بەشە سنوورانەی کە لە نێوان ئیسرائیل و وڵاتانی دراوسێیدا ڕێککەوتوون، سنووری [[میسر]] (کە تێدەپەڕێت لە نێوان [[نیمچەدوورگەی سینا]] و نەگێڤ) و دوو بەشی سنووری [[ئوردن]] (لە وادی عەرەبە و لە مەرج بیسان)، کە لەدوای واژووکردنی دوو پەیماننامەی ئاشتی دەستنیشانکران. لە ساڵی ٢٠٠٠ ئیسرائیل داوای لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] کرد سنوورەکانی نێوان خۆی و لوبنان دیاری بکات و ھێزەکانی بە پێی فەرمانە نێونەتەوەییەکان (بەناوی «ھێڵی شین») لە باشووری [[لوبنان]] کشانەوە. لە مانگی ئابی ٢٠٠٥ ئیسرائیل «ھێڵی سەوز»ی دەوروبەری [[کەرتی غەززە]]ی وەک سنووری خۆی ڕاگەیاند. دەوڵەتی ئیسرائیل دەکەوێتە کیشوەری [[ئاسیا]] لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و ھاوسنوورە لەگەڵ [[دەریای ناوین]]. لە ڕووی جوگرافییەوە ئیسرائیل وڵاتێکی بچووکە کە ڕووبەرەکەی نزیکەی ڕووبەری [[پارێزگای سلێمانی]]یە، و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٩.٧ ملیۆن کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://hulul.el-jeel.com/200412/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە تا ئێستا، ئیسرائیل لایەنێک بووە لە ململانێکانی ناوچەکە، بەتایبەتی لەگەڵ میسر، سووریا، لوبنان، ئوردن و فەلەستینییەکان. == حکوومەت و سیاسەت == === پایتەخت === [[پەڕگە:Jerusalem, old city, historical religious sights, القدس البلده القديمه 34.jpg|وێنۆک|[[ئورشەلیم]]، پایتەختی ئیسرائیل]] [[قودس|ئورشەلیم]] پایتەختی وڵاتی ئیسرائیلە <ref>https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/2025/12/presidential-message-on-the-eighth-anniversary-of-recognizing-jerusalem-as-the-capital-of-the-state-of-israel/</ref> بەپێی یاسای «بنەڕەتی ئورشەلیم، پایتەختی ئیسرائیل»ە، کە لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن کنێسێتەوە پەسەندکرا، گەورەترین شاری ئیسرائیل شاری [[ئورشەلیم]]ە<ref>https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2023/10/13/%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%AA%D9%84-%D8%A3%D8%A8%D9%8A%D8%A8-%D9%85%D9%86-%D8%AD%D9%8A-%D9%84%D9%84%D9%8A%D9%87%D9%88%D8%AF-%D8%A5%D9%84%D9%89-%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D9%85%D8%A9</ref><ref>https://www.aninews.in/news/world/middle-east/jerusalem-is-israels-largest-city-with-a-population-above-one-million20240603225145/</ref> کە شاریکە دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوین| دەریای سپی ناوەڕاست]]؛ بەڵام پایتەختی وڵاتی ئیسرائیل شارێکی زۆر چڕە لەڕووی ژمارەی [[سەرژمێری|دانیشتووان]] و [[تەلارسازی|تەلارسازییەوە]]یەوە ھەندێک کونسوڵخانەی وڵاتانی وەک [[ئەمریکا]] و [[بەریتانیا]] و [[فەڕەنسا]] و ئەوانی تر لە [[قودس|ئورشەلیم]] ھەڵکەوتوون و ھەندێکی تریان لە [[تێل ئەڤیڤ]]. === بنەمای یاسا === [[پەڕگە:PikiWiki_Israel_7260_Knesset-Room.jpg|وێنۆک|چەپ|[[کنێسێت]]]] [[کنێسێت]] [[پەرلەمان|پەرلەمانی ئیسرائیلە]]،<ref>https://www.gov.il/en/departments/knesset/govil-landing-page</ref> بەڵام ئیسرائیل دەستووری فەرمی پەسەند نەکردووە. سەرباری ئەوەی کە بەیاننامەی دەوڵەت داوای پەسەندکردنی [[دەستوور]]ێک بوو کە لە ڕێکەوتی ١ی ئابی ١٩٤٨ درەنگتر نەبێت، و سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی حکوومەتی کاتی بەناوی [[دەیڤید بن گوریۆن]]، فەرمانێکی دەرکرد کە بەردەوامی ڕەوایی یاساکانی ژێرفەرمانی بەریتانیا بوونی ھەبێت بە شێوەیەک کە ناکۆک نەبێت لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییەی کە لە ئەنجامی دامەزراندنی دەوڵەت و دەستنیشانکردنی ئەنجومەنی دامەزرێنەری ھەڵبژێردراو وەک دەزگایەک کە دامەزراندنی دەستوور و پەسەندکردنی پێسپێردراوە، بەڵام ئەم ئەرکە بەردەوام بوو لە گواستنەوە بۆ بەشەکانی دیکە، و سەرەڕای پێشبینی ئەوەی کە ئەم یەکلاکردنەوە و یەکلاکردنەوەکانی دواتر دەستبەجێ یان کاتی دەبن، بەڵام فەرمانی پێشوو لەگەڵ ھەموارکردنە جیاکراوەکانی لە «فەرمانی بنەماکانی حوکمرانی و یاسا»دا دەمینێتەوە کە لەلایەن ئەنجومەنی کاتی دەوڵەتەوە لە ١٩ی ئایاری ١٩٤٨ دەرچووە و تا ئێستا ماوەتەوە.<ref>https://www.nytimes.com/2024/01/01/world/middleeast/israel-supreme-court-netanyahu.html</ref> بەڵام [[کنێسێت]]، واتە پەرلەمانی ئیسرائیل، «یاسا بنەڕەتییەکان»ی وەک ئامرازی دادوەری جێگر بۆ [[دەستوور]] دەرکرد، کە کردەوەی دەسەڵاتداران و [[مافی مرۆڤ]] لە ھەندێک بواردا ڕێکدەخات، بەڵام نەبوونی دەستوورێکی تەواو و ڕوونکردنەوەی ئەولەوییەتەکانی یاسا بنەڕەتییەکان بەسەر یاسا ئاساییەکاندا ھاووڵاتیان و دامەزراوەکان ناچار دەکات ڕووبکەنە دادگای باڵا، بۆ لێکدانەوەی سیستمی یاسایی لە زۆرێک لە حاڵەتە ناڕوونەکاندا، ئەمەش وا دەکات پێگەی دادگای باڵا بەھێزتر بێت زیاتر لەوەی لە وڵاتانی دیکەدا پەسەندکراوە.<ref>https://www.reuters.com/world/middle-east/netanyahu-judicial-overhaul-faces-showdown-israeli-supreme-court-2023-08-02/</ref> === دامودەزگاکانی حوکمڕانی === [[پەڕگە:Menora-virun-der-Knesset--w.jpg|وێنۆک|چەپ|مێنۆرای حەوتی کە [[مووسا]] لە چادرەکە و پاشان لە [[پەرستگای سولەیمان]] لەبەردەم [[کنێسێت]]ی ئیسرائیلدا داینا]] ئیسرائیل خۆی وەک دیموکراسییەکی پەرلەمانی فرە حیزبی پێناسە دەکات کە ھاوشێوەی دیموکراسیەکانی [[ئەورووپای ناوەڕاست]]ە. واتا دامودەزگای ناوەندی پەرلەمانە، کە ڕۆڵی ئەنجوومەنی یاسادانان دەبینێت، ھەروەھا ئەندامەکانی حکوومەت و سەرۆکی دەوڵەت ھەڵدەبژێرن و چاودێری کاری دامودەزگاکانی حکوومەت دەکەن. پەرلەمانی ئیسرائیل پێی دەوترێت «کنێسێت» (بە واتای «کۆکەرەوە»). ھەموو ئەو ھاووڵاتیانەی تەمەنیان ١٨ ساڵ یان زیاترە و لە سنووری ساڵی ١٩٤٨ی ئیسرائیل و [[بەرزایییەکانی جۆلان|کەرتی جۆلان]] و لە شوێنە نیشتەجێبوونەکانی [[کەناری ڕۆژاوای ڕووباری ئوردن|کەرتی ڕۆژاوا]] نیشتەجێن، مافی دەنگدانیان بە [[کنێسێت]] ھەیە، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٧ەوە تا ئەمڕۆ نە دانیشتووی کەرتی ڕۆژاوا و نە دانیشتووی کەرتی [[غەززە]] مافی دەنگدانیان نەماوە لە کنێسێت. دوای ھەڵبژاردنە گشتییەکان، ئەندامانی کنێسێتی نوێ، لەنێو ئەندامان سەرۆکی حکوومەتی نوێ ھەڵدەبژێرن و ماوەیەکی دیاریکراوی پێدەبەخشن بۆ پێکھێنانی حکوومەتەکەی، دواتر ئەندامانی کنێسێت حکوومەت بەو شێوەیە پەسەند دەکەن کە سەرۆکە ھەڵبژێردراوەکەی پێشنیاری کردووە. ھەندێک لایەن ئیسرائیل بەم شێوەیە پۆلێن دەکەن کە لە پێشەنگی سیستمی [[دیموکراسی]] لە ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]دایە.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israeli_system_of_government</ref> == ئەو وڵاتە عەرەبییانەی دانیان بە دەوڵەتی ئیسرائیلدا ناوە == * {{ئاڵا|میسر}} * {{ئاڵا|ئوردن}} * {{ئاڵا|مۆریتانیا}} * {{ئاڵا|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}}<ref>https://www.dw.com/en/israel-and-uae-how-nominal-enemies-became-allies/a-60614394</ref> * {{ئاڵا|بەحرەین}}<ref>https://www.dw.com/ar/%D8%AF%D9%88%D9%84-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D9%82%D8%AF-%D8%AA%D8%AA%D8%AC%D9%87-%D9%86%D8%AD%D9%88-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%B9-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%82%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7-%D9%85%D8%B9-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84/a-54901490</ref> * {{ئاڵا|سوودان}} * {{ئاڵا|مەغریب}}<ref>https://www.voronoiapp.com/geopolitics/Mapped-Recognition-of-Israel-by-Country-296</ref> == ئابووریی == === گەشتیاری === گەشتیاری یەکێکە لەو ھۆیانەی کە پەرەی بە ئابووری ووڵاتی ئیسرائیل داوە، یەکێک لەو ھۆکارانەی کە گەشتیاران ڕووی تێدەکەن بوونی شوێنەوارە پیرۆزەکانی ھەرسێ ئاینیی [[جوویەتی|جوو]] و [[ئیسلام]] و [[مەسیحییەت|مەسیحی]]، و ڕەخساندنی تایبەت لەلایەن کەرتی تایبەتی وڵات لە خزمەتگوزاری ھۆتێل و شوێنی حەسانەوەو و چێشتخانە، لەساڵی ٢٠٠٩ دا ئیسرائیل سەروو ٢٫٧ میلیۆن گەشتیاری ھەبووە. == دانیشتووان == بەپێی ئاماری ساڵی [[٢٠٢٣]] ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ئیسرائیل ٩.٧ ملیۆن کەس دەبێت کە دەکاتە ٠٫١١ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٠٫١ ساڵە. ھەروەھا ٩٢ لە سەدی دانیشتووانی وڵاتەکە لە شارەکان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> و [[کوردە جووەکانی ئیسرائیل|کوردی جوو]] نزیکەی ٣٥٠،٠٠٠–٥٠٠ ھەزار کەس دەخەملێنرێت. == ئایین == {{bar box | title=ئایینەکان لە ئیسرائیل (ئاماری ٢٠٢٠)<ref>https://fanack.com/ar/israel/population-of-israel/</ref> | titlebar=#ddd | left1='''ئایینەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|[[جوولەکایەتی|جوویەتی]]|gray|٧٣٫٩}} {{bar percent|[[ئیسلام]]|green|٢١٫١}} {{bar percent|[[مەسیحییەت]] و ھی دیکە|blue|٥}}}} == چاند == [[پەڕگە:Bar_Mitzvah_a_Jewish_culture.jpg|وێنۆک|چەپ|چاندی جووەکان لە ئیسرائیل]] [[چاند]]ی ھەمەچەشنی ئیسرائیل لە فرەچەشنی دانیشتووانەکەیەوە سەرچاوە دەگرێت. جووەکانی کۆمەڵگە بڵاوەبووەکان لە سەرانسەری جیھاندا نەریتە چاندی و ئایینییەکانیان لەگەڵ خۆیان ھێنایەوە. کاریگەرییەکانی [[عەرەب]] لە زۆرێک لە بوارە کولتوورییەکانیاندا بوونیان ھەیە، وەک [[تەلارسازی]]، [[مۆسیقا]] و چێشتلێنان. ئیسرائیل تاکە وڵاتە لە جیھاندا کە تێیدا [[ڕۆژژمێری عیبری]] بەکاردێت. ڕۆژانی کارکردن و پشووی خوێندنگەکانی جووەکان بەپێی پشووەکانی جووەکان دیاری دەکرێن و ڕۆژی فەرمی پشوودان لە وڵاتەکەدا [[شەممە]]یە؛ یان شەممەی جووەکان.<ref>https://web.archive.org/web/20181212143120/https://www.hse.ru/en/news/28331917.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://books.google.com/books/about/From_the_Arab_Other_to_the_Israeli_Self.html?hl=ar&id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107225017/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFA+Publications/Photo+exhibits/Encounters-+The+Vernacular+Paradox+of+Israeli+Arch-+Intro.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150710000905/http://www.israel21c.org/culture/israeli-palestinian-and-jordanian-djs-create-bridge-for-peace/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181012134956/http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern%20History/Israel%20at%2050/The%20International%20Israeli%20Table</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070814055003/http://www.mfa.gov.il/mfa/facts%20about%20israel/people/jewish%20festivals%20in%20israel</ref> === وێژە === وێژەی ئیسرائیلی بە پلەی یەکەم [[شیعر]] و نووسراوەیە کە بە زمانی [[عیبری]] نووسراوە، ئەمەش وەک بەشێک لە ڕێنێسانسی زمانی عیبری وەک زمانێکی ئاخاوتن لە ناوەڕاستی [[سەدەی نۆزدەھەم]]ەوە، ھەرچەندە کۆمەڵێکی بچووکی [[وێژە]] بە زمانەکانی دیکە، وەک [[ئینگلیزی]] چاپ کراوە. بەپێی یاسا، دوو چاپی سەرجەم ئەو بڵاوکراوانەی لە ئیسرائیل بڵاودەکرێنەوە، دەبێت لە پەرتووکخانەی نیشتمانی ئیسرائیل لە زانکۆی عیبری [[ئورشەلیم]] دابنرێت. لە ساڵی ٢٠٠١ یاساکە ھەمووارکرایەوە و تۆمارە دەنگی و ڤیدیۆییەکان و ھی دیکەی ناچاپکراو لەخۆبگرێت. لە ساڵی ٢٠١٦دا ٨٩٪ی ئەو ٧٣٠٠ پەرتووکەی کە گواستراونەتەوە بۆ پەرتووکخانەکە، بە زمانی عیبری بوون. ئەبراھام مابۆ بە یەکەم نووسەر دادەنرێت کە سەرکەوتنی گەورەی بەدەستھێناوە بەھۆی [[ڕۆمان]]ەکەیەوە کە بە زمانی عیبری نووسیوویەتی لە ساڵی ١٨٥٣ بوو، ھەروەھا ڕێنێسانسی عیبری قەرزاری ئەلیزەر بن یەھودایە، کە بەشدارییەکی زۆری لە زمانی عیبریدا کردووە و بەشدارییەکی زۆری کردووە لە دەوڵەمەندکردنی زمانی عیبری، وایکردووە ببێتە زمانێکی ئاخاوتن و نووسین بۆ مەبەستی تر جگە لە دەقە پیرۆزەکان و لێکۆڵینەوە لە [[تەورات]].<ref>https://archive.today/2012.05.29-153016/http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190115125821/http://web.nli.org.il/sites/NLI/English/library/depositing/statistics/Pages/lgd-statistics-2016.aspx</ref> لە ساڵی ١٩٦٦ [[شموئێل یووسف عەگنۆن|شموێل یووسف ئاگنۆن]] خەڵاتی نۆبڵی وێژەی لەگەڵ نووسەری ئەڵمانی-جوو نێلی ساکس ھاوبەش کرد. لە ناو [[شاعیر]]ە ھەرە دیارەکانی ئیسرائیلدا یەھودا ئەمیچای، ناتان ئاڵتەرمان، لیا گۆڵدبێرگ و ڕیتچێڵ بلوستاین بوون. ڕۆماننووسانی ھاوچەرخی ئیسرائیلی بەناوبانگی [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیی]] بریتین لە ئەمۆس ئۆز، ئیتگار کێرت و دەیڤید گڕۆسمان. نووسەر سەید قاشوو لە عەرەبی ٤٨ە کە لە ئاستی نێونەتەوەیییشدا ناسراوە. ھەروەھا ئیسرائیل نیشتمانی سیاسەتوان و نووسەر ئیمیل حەبیبی بووە، کۆمەڵێک ڕۆمانی نووسیوە، لەوانە «ڕاستییە سەیرەکان لە دیارنەمانی سەعید ئەبی نەحسی مووتەشائیل» و نووسراوی تر، و خەڵاتی ئیسرائیلی بەدەستھێنا بۆ [[وێژەی عەرەبی]].<ref>https://web.archive.org/web/20180702150907/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1966/index.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150217200929/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/250792/Emile-Habibi</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190718233153/http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/PrasIsrael/Tashmag/Tashnab_Tashmag_Rikuz.htm?DictionaryKey=Tashnab</ref> ===مۆسیقا و سەما=== [[پەڕگە:Israel_Philharmonic_Orchestra.jpg|وێنۆک|چەپ|ئۆرکێسترای ئیسرائیل کە لەلایەن زووبین میھتاوە بەڕێوەدەبرێت]] مۆسیقای ئیسرائیل کاریگەرییە مۆسیقییەکانی ھەموو جیھان لەخۆدەگرێت؛ مۆسیقای ڕۆژھەڵاتی و سێفاردی، ئاوازی حەسیدی، مۆسیقای یۆنانی، جاز و پۆپ ڕۆک بەشێکن لە دیمەنی مۆسیقا. لەنێو ئۆرکێسترا ئیسرائیلییە بەناوبانگەکانی جیھان ئۆرکێسترای ئیسرائیل ھەیە کە زیاتر لە حەفتا ساڵە کۆنسێرت پێشکەش دەکات و ئەمڕۆ ساڵانە زیاتر لە دوو سەد کۆنسێرت پێشکەش دەکات. ئیسحاق پێرلمان، پینچاس تسوکەرمان و عووفرا حازە ھەموویان مۆسیقاژەنی بەناوبانگی نێونەتەوەیین و لە ئیسرائیل لەدایکبوون. ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٧٣ەوە نزیکەی ھەموو ساڵێک بەشداری پێشبڕکێی گۆرانی ئەورووپی دەکات و چوار جار سەرکەوتنی بەدەستھێناوە و دووجاریش میوانداری ئاھەنگەکەی کردووە. زۆرێک لە فێستیڤاڵەکانی مۆسیقا و گۆرانی لە ئیسرائیل بەڕێوەدەچن، وەک فێستیڤاڵی دەریای سوور بۆ جاز کە لە ساڵی ١٩٨٧ەوە ساڵانە لە ئیلات بەڕێوەدەچێت، گۆرانییە فۆلکلۆرییە تەوراتییەکانی وڵاتەکە کە بە «گۆرانییەکانی خاکی ئیسرائیل» ناسراون، لەگەڵ باسکردنی ئەزموون و پێشەنگییەکانی بنیاتنانی نیشتمانی جووەکان.<ref>Broughton, Ellingham & Trillo 1999، صفحات 365–369</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120210070052/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/israel_36</ref><ref> Ben-Sasson 1985، صفحة 1095</ref><ref>https://web.archive.org/web/20210501081613/https://archive.org/details/whosemastersvoic0000unse</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070206190159/http://www.mfa.gov.il/MFA/Israel+beyond+politics/Israel+Philharmonic+Orchestra+celebrates+70th+anniversary+5-Feb-2007.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170411163728/http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=18</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170129130750/http://www.eurovision.tv/page/history/year</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120312202659/http://www.redseajazzeilat.com/en/about/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120103145812/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/genre/content.genre/israeli_folk_735/en_US</ref> === سینەما و شانۆ === ١٠ فیلمی ئیسرائیلی لە سەرەتای دامەزراندنی ئیسرائیلەوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار پاڵێوراون بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی. فیلمی عەجەمی ساڵی ٢٠٠٩ سێیەمین پاڵێوراوی لەسەریەک بوو بۆ فیلمێکی ئیسرائیلی. دەرھێنەرانی فەلەستینی-ئیسرائیلی کۆمەڵێک فیلمیان دروست کردووە کە باس لە ململانێی عەرەب و ئیسرائیل و دۆخی فەلەستینییەکانی ناو ئیسرائیل دەکەن، وەک فیلمەکانی محەممەد بەکری ٢٠٠٢: «جەنین و جەنین و بووکە سوورییەکە».<ref>https://web.archive.org/web/20130117112056/http://www.jpost.com/ArtsAndCulture/Entertainment/Article.aspx?id=167582</ref> ئیسرائیل بە درێژەدان بە نەریتی شانۆیی بەھێزی شانۆی یدیشی لە [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات]]، دیمەنێکی شانۆیی زیندوو دەپارێزێت. شانۆی حەبیمە لە ساڵی ١٩١٨ لە [[تێل ئەڤیڤ]] دامەزراوە و کۆنترین کۆمپانیای شانۆ و ڕێپەرتۆری نیشتمانییە لە ئیسرائیل.<ref>https://web.archive.org/web/20191211013717/https://www.habima.co.il/</ref> [[پەڕگە:Haredi_Judaism.jpg|وێنۆک|چەپ|گەنجانی ھاریدی بە جلوبەرگی نەریتییەوە سەیری خشتەی ڕیکلامەکان دەکەن لە [[ئورشەلیم]]]] === میدیا === ڕاپۆرتی ساڵانەی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ماڵی ئازادییەوە (Freedom House) بڵاوکراوەتەوە، ئیسرائیلی وەک وڵاتێکی ئازاد لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و [[باکووری ئەفریقا]] ڕیزبەندی کردووە، ھەروەھا لە پلەی ٦٤ی جیھاندا ھاتووە. لە پێوەرەکانی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ڕۆژنامەنووسانی بێ سنوورەوە دەرچووە، ئیسرائیل لە ڕیزبەندی ٩١ی وڵاتدا بووە لە کۆی ١٨٠ وڵات، ھەروەھا لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوین و باکووری ئەفریقا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە. لە میدیای ئیسرائیلدا زیاتر لە ١٠ زمانی جیاواز ھەیە و زمانی عیبری باڵادەستە. ڕۆژنامەگەری بە زمانی [[عەرەبی]] پێداویستییەکانی ھاووڵاتیانی عەرەبی ئیسرائیل دابین دەکات، لەگەڵ گەیشتن بەو ناوچانەی کە لەلایەن دەسەڵاتی نیشتمانیی [[دەوڵەتی فەلەستین|فەلەستین]]ەوە بەڕێوەدەبرێن. لە ماوەی ساڵانی ھەشتا و نەوەدەکاندا، چاپەمەنی ئیسرائیل پرۆسەیەکی گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا ھات، چونکە میدیاکان وردە وردە ھاتنە ژێر کۆنترۆڵی ژمارەیەکی سنووردار لە ڕێکخراوەکانەوە، لەکاتێکدا ئەو ڕۆژنامانەی کە لەلایەن لایەنە سیاسییەکانەوە بڵاودەکرانەوە، دەستیان بە نەمان کرد. ئەمڕۆ لە تێل ئەڤیڤ سێ کۆمەڵەی گەورە و خاوەندارێتی تایبەت بەسەر میدیای گشتی ئیسرائیلدا زاڵن.<ref>https://web.archive.org/web/20190808014941/https://freedomhouse.org/sites/default/files/FOTP_2017_booklet_FINAL_April28.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190816203659/https://rsf.org/en/ranking</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170509085059/http://www.iba.org.il/world/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190507163600/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/culture/pages/the%20printed%20media-%20israel-s%20newspapers.aspx</ref> === مۆزەخانەکان === [[پەڕگە:Billy_Rose_Art_Garden_(14755133799).jpg|وێنۆک|چەپ|بینای دەفری کتێب لە مۆزەخانەی ئیسرائیل، کە نووسراوەکانی [[دەریای مردوو]]ی تێدایە]] مۆزەخانەی ئیسرائیل لە [[ئورشەلیم]] یەکێکە لە گرنگترین دامەزراوە ڕۆشنبیرییەکانی ئیسرائیل و دەستنووسەکانی دەریای مردووی تێدایە، لەگەڵ کۆمەڵەیەکی بەرفراوان لە کەلوپەلی کۆنی جووەکان و ھونەری ئەورووپی. مۆزەخانەی یاد ڤاشێمی نیشتمانی بۆ یادکردنەوەی [[ھۆلۆکۆست]]، [[ئەرشیف]]ی ناوەندی جیھانە بۆ زانیارییە پەیوەندیدارەکان بە ھۆلۆکۆستەوە. مۆزەخانەی گەلی [[جوولەکە|جوو]] لە ماڵی تەفشی لە [[زانکۆی تێل ئەڤیڤ]] مۆزەخانەیەکی کارلێککارانەیە کە تایبەتە بە مێژووی کۆمەڵگە جووەکان لە سەرانسەری جیھان. جگە لە مۆزەخانە گەورەکان لە شارە گەورەکاندا، لە زۆرێک لە شار و کیبوتزیمەکاندا شوێنی ھونەری کوالێتی بەرز ھەیە. میشکان لۆمانۆت لە کیبوتز عەین ھاروود مەھاد گەورەترین مۆزەخانەی ھونەرییە لە باکووری وڵات.<ref>https://web.archive.org/web/20130302154234/http://www.english.imjnet.org.il/page_1465?c0=14896&bsp=14393</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070709044752/https://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html</ref><ref>http://www1.yadvashem.org/yv/en/about/index.asp</ref> ئیسرائیل زۆرترین مۆزەخانەی ھەیە بۆ ھەر تاکێک لە جیھاندا. ھەروەھا چەندین مۆزەخانەی ئیسرائیل تایبەتن بە چاندی ئیسلامی، لەوانە مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر و پەیمانگەی ئێڵ مایر بۆ ھونەری ئیسلامی کە ھەردووکیان لە [[ئورشەلیم]]ن. مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر تایبەتمەندە بە شوێنەوارناسیی سەردەمی [[عوسمانییەکان]] و مێژووی دیکەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]. ھەروەھا شوێنی یەکەمین کەللەسەری بەردبووە کە لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]] دۆزرایەوە. کۆمەڵێک لە کەللەسەرەکە لە مۆزەخانەی ئیسرائیل نمایشکراوە.<ref>https://web.archive.org/web/20140625091036/http://bh.org.il/about-us.aspx</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171107024929/https://www.haaretz.com/israel-news/travel/mishkan-leomanut-1.242533</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170629144146/http://travel.cnn.com/best-israel-museums-361281/</ref><ref>https://books.google.com/books?id=4Z0YrPfeHa8C</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161227024455/http://www.imj.org.il/imagine/galleries/viewItemE.asp?case=1&itemNum=359979</ref> === چێشتخانە === [[پەڕگە:Food_in_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|قاپێک کە بریتییە لە [[فەلافل]] و [[حووموس]] و [[پەتاتە]]ی سوورکراوە و [[زەلاتە]]ی ئیسرائیلی]] خواردنی ئیسرائیل خواردنە ناوخۆییەکان و ھەروەھا خواردنی جووەکان لەخۆدەگرێت کە لەلایەن کۆچبەرە جووەکانەوە ھێنراونەتە وڵاتەکە. لە دروستکردنی دەوڵەتەوە لە ساڵی ١٩٤٨ و بە تایبەتی لە کۆتاییەکانی حەفتاکاندا، چێشتخانەی فیووژنی ئیسرائیل پەرەی سەندووە. چێشتخانەی ئیسرائیل توخمەکانی شێوازی چێشتلێنانەکانی میزراھی، سێفاردی و ئەشکەنازی ھەیە. ھەروەھا زۆرێک لەو خواردنانە لەخۆدەگرێت کە بە شێوەیەکی نەریتی لە خواردنەکانی [[شام]]، عەرەب، [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و [[دەریای ناوین]]دا دەخورێن، وەک فەلافل، حووموس، شەکشووکە، کووسکووس و زەعتەر. ھەروەھا شنیتزل، [[پیتزا]]، [[ھەمبەرگر]]، پەتاتەی سوورکراوە، [[برنج]] و زەڵاتە خواردنی بەناوبانگی ئیسرائیلن.<ref>https://books.google.com/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119</ref><ref>https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3850942,00.html</ref><ref>Gur, The Book of New Israeli Food, pg. 11</ref> نزیکەی نیوەی دانیشتووانی جووەکانی ئیسرائیل کشرووت لە ماڵەکانیان دەپارێزن. چێشتخانەکانی کشرووت، ھەرچەندە لە ساڵانی شەستەکاندا دەگمەن بوون، بەڵام تا ساڵی ٢٠١٥ نزیکەی ٢٥٪ی ھەموو چێشتخانەکان پێکدەھێنن، ئەمەش ڕەنگە ڕەنگدانەوەی بەھا عەلمانییەکانی ئەو کەسانە بێت کە کشرووت ناخۆن. چێشتخانەکانی ھۆتێلەکان زیاتر خواردنی کشرووت پێشکەش دەکەن. بازاڕی فرۆشتنی تاکەکەسی بە شێوەیەکی نەریتی لەگەڵ یاسای جووەکاندا ناگونجێت، بەڵام بە خێرایی و بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش گەشەی کرد دوای ھاتنی کۆچبەرانی وڵاتانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ی پێشوو لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکاندا. لەگەڵ ئەو ماسییانەی کە لەگەڵ یاسای جووەکاندا ناگونجێت، [[کەروێشک]] و نەعامە، گۆشتی [[بەراز]] لە ئیسرائیل زۆر بەرھەمدەھێنرێت و دەخورێت، سەرەڕای سنووردارکردنەکان لەلایەن ھەردوو ئایینی [[جوولەکایەتی|جوو]] و [[ئیسلام]]ەوە.<ref>https://books.google.com/books/about/American_Israelis.html?hl=ar&id=CG-WQZDJdo8C#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://books.google.com/books/about/Food_for_Thought.html?hl=ar&id=FYXlAgAAQBAJ#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107171630/https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA233</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181215123309/http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2012/08/israel_s_pork_problem_and_what_it_means_for_the_country_s_christian_arabs_.single.html</ref> === وەرزش === [[پەڕگە:88750_sports_in_israel_PikiWiki_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|کۆمەڵێک جوو یاری دەکەن (١٩٣٥–١٩٣٦)]] زۆرێک لە وەرزشەکان لە ئیسرائیل بەربڵاون، بەناوبانگترینیان [[تۆپی پێ]] و [[تۆپی باسکە]]یە، ١٢ تیپ کێبڕکێی جامی [[پریمەرلیگ]] دەکەن، بەناوبانگترینیان مەکابی حەیفا و بەیتاری قودس، ئیسرائیل بەشداری لە خولی یانە پاڵەوانەکانی [[ئەورووپا]] دەکات بۆ تۆپی پێ، ھەروەھا بۆ جامی باسکەی ئەورووپاش، ھەڵبژاردەی ئیسرائیل بەشداری دەکات و ھەردوو خولی ژنان و پیاوان لەم پاڵەوانێتییەدا ھەیە. جگە لە تۆپی باسکە و تۆپی پێ، زۆرێک لە وەرزشە بەناوبانگەکان لە ئیسرائیل ئەنجام دەدرێن، لەوانە [[تێنس]]، [[تۆپی دەست]]، و [[بالە|تۆپی بالە]]، ھەروەھا وەرزشی کەنار دەریا و ماراسۆنەکان، وەک ماراسۆنی ساڵانەی تیبیریاس، جگە لە وەرزشە مۆدێرنەکانی وەک بیسبۆڵ، [[تۆپی پێی ئەمریکی]]، و [[کریکێت]]، لەگەڵ باسکردنی [[وەرزشی شەڕکردن]] و ھی دیکە. ئیسرائیل لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردووەوە بەشداری یارییە ئۆڵۆمپییەکان کردووە، ھەروەھا ئیسرائیل میوانداری جووەکانی خۆی دەکرد لەم پاڵەوانێتییەدا، کە بە مەکابیا ناسراوە، کە لە ساڵی ١٩٣٢ەوە ھەر ٤ ساڵ جارێک بەڕێوەدەچێت، فەلەستینییەکان فێستیڤاڵی مەکابیایان بە ڕەگەزپەرستی دانا، کە لە ساڵی ١٩٣٢ بەڕێوەچوو، چونکە بەڕای ئەوان ئامانجی ئەوە بووە کە [[عەرەب]]ە [[فەلەستینییەکان]] پەراوێز بخات و جووەکان لە گۆڕەپانی وەرزشدا باڵادەست بکات بەبێ ئەوەی دانیشتووانی عەرەب بتوانن بەشداری بکەن.<ref>https://web.archive.org/web/20140409080736/http://www.thaqafa.org/Main/default.aspx?xyz=BOgLkxlDHteZpYqykRlUuI1kx/VDUOFosYKgFxmv1dyNMmXxBa+v9/W27KprXF82yuArZvAEM/TglrMe4IXyGsJO7fPW6Ub3PNX0LBeFiUjawcA/k1isisN/N/N9bFpHoALbPfiq0DI=</ref> لەیاریزانە ناودارەکانی تۆپی پێ لە پێشوو تا ئێستا [[یووسی بنعیوون]] کە لە یانەکانی خوولی ئینگلیزی [[لیڤەرپوول]] و [[چێلسی]] یاری کردووە. و لە یانە بەناوبانگە وەرزشییەکانیان ماکابی تێل ئەڤیڤ و ماکابی حەیفا کە ئەو دوویانەیە چەند جارێک بەشدارییان لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا لە یاری [[تۆپی پێ]] و [[باسکە]] کردووە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{ووڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|ئیسرائیل|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{پۆلی کۆمنز|Israel}} [[پۆل:ئیسرائیل|*]] [[پۆل:شام]] [[پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:کۆمارەکان]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٨ لە ئیسرائیل]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو]] [[پۆل:ئەو وڵاتانەی کە دانپێدانانیان پێنەدراوە یان دانپێدانانیان سنووردارە]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨]] [[پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژهەڵات]] [[پۆل:ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] ij6iuhoxcgw4seyg63l8sjd4nn05tdq 0 7733 1589463 1589414 2026-06-10T12:01:17Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589463 wikitext text/x-wiki {{ئاماژەی زیاتر}} {{خاوێنکردن}} [[پەڕگە:Iranian tar.jpg|120px|وێنۆک|تاری ئێرانی]] '''تار''' [[ئامێری ژێدار|ئامێریکی ژێداری]] [[ئێران]]یە،<ref name="britannica">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tar {{!}} musical instrument|ناونیشان=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/583250/tar|وێبگە=Encyclopedia Britannica|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|زمان=en}}</ref><ref name="Chamber"/> یەکێکی ترە لە خانەوادەی ئامێرە سیمدارەکان کە بە ڕیشەیەکی ئاسنین لێدەدرێت و جگە لە ئێران لەناوھەندێ لە وڵاتانی ئازەربایجان و [[ئەرمەنستان]]، [[تاجیکستان]] و [[گورجستان]]<ref name="britannica"/> ھەروەھا کوردستان بەکاردەھێنرێت بە تایەبت لە موزیکی فۆلکلۆردا.<ref name="Chamber">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iran Chamber Society: Music of Iran: Iranian Traditional Music Instruments|ناونیشان=http://www.iranchamber.com/music/articles/iranian_music_instruments.php|وێبگە=www.iranchamber.com|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی شوباتی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210211224218/http://www.iranchamber.com/music/articles/iranian_music_instruments.php|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پێشتر تاری ئێرانی پێنج سیمی ھەبوو بەڵام غوڵام حسەین دەروێش یاخود دەروێش خان سیمی شەشەمی بۆ زیاد کرد کە تائێستاش بەکاردەھێنرێت. کاسەی تار زیاتر لە وردەو توێکڵی [[توو|داری تو]] دروست دەکرێت و تا دارەکی کۆنتربێت دەگی سیمەکان خۆشتر دەبێت. پەردەکانیش لە ڕێخۆلەی مەڕ دەستەکەشی لە داری گوێزە. شێوازی کاسەی تار لە دوو دڵی پێکەو نوساو دەچێت لە پشتەوەیش لە کەسێکی دانیشتوو دەچێت. ئەم ئامێرە دەنگێکی عارفانەو گۆشەگیری ھەیە و ھەستی تەنیایی لەگەڵ خۆی دێنێت. لە ژەنینی ئەم ئامێرەدا ئێرانییەکان بە پلەی یەکەم دێن. تار لە ڕۆژگاری ئەمڕۆکەدا لە ناو ئۆرێکستراش بەکار دێت تامو چێژێکی تایبەت خۆی. لە ڕووی ئامێرەوە تارو سێتار لەگەڵ یەک نزیکن بەڵام شێوازی ژەنینیان جیاوازە. تار بە لە سەروە بۆ خوار لێ دەدرێ بەڵام سێتار لەسەر لە خوارەوە بۆ سەر. شیکاری شێوازەکەی کاسەکەی لە دوبەش پێکدێت (گەورەو بچووک) بەشە بچووکەکەی پێی دەوترێ «نەقارە» پێست دەدەن بەسەریداجسرەکەشی لە سەرپێستی تارەکە دادەنرێ. دەستەی تار درێژەو نزیکەی٤٥ تا ٥٠سانتیمەتر دەبێت لە لێوارەکانی ڕووی پێشەوەی دوو ڕوکەشی ئێسقانییە بە دەوری دەستەکە چەندین پەردەیە. پەردەکان ژمارەیان ٢٨ پەردەیە و کۆتایی سەر دەستەکەیشی شوێنی کلیلەکان بۆ بەستن و کۆکی سیمەکان کە لە ھەر لایەکیان سێ کلیل ھەیە و ژمارەی سیمەکان شەش دانەیە و دوسیمی خوارەوەیان سپییە و یەک دەنگیان ھەیە دوسیمی تری ڕەنگ زەردەو یەک ھاودەنگن، سیمێکی تری سپی دەنگ ناسک (جواب) و دوایین سیمی زەردی کەدەنگی گڕە (قرار). نەصبی تار (کۆک) بەم شێوازە ئەگەر سیمە سپییە ھاودەنگەکان "دۆ" بێت سیمە زەردەکان "سۆڵ" و سیمە گڕەکان "دۆ" یان "ڕێ". == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Tar (lute)|ئامێری تار}} {{ئامێرەکانی مۆسیقای کوردی}} {{تووڵی دەروازە|مۆسیقا|ئازەربایجان|ئەرمەنستان|ئێران|تاجیکستان}} [[پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقا]] [[پۆل:داھێنانە ئێرانییەکان]] [[پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقای کوردی]] kd64g618ni5959u53a9u9sbszt240ab 1 10889 1589482 1589354 2026-06-10T14:57:05Z ~2026-33059-05 76862 /* سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی */ بەشی نوێ 1589482 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئیسرائیل]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1377248 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ بۆ https://hulul.el-jeel.com/200412/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٥٩، ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == «ئیسڕائیل» یاخود «ئیسرائیل»؟ == هاوڕێیان سڵاو و ڕێز، دەم و کاتتان باش. ئەمن پرسیارێکم هەبوو، لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، ئێمە بە زمانی خۆمان زۆرتر ئەڵێین «ئیسڕائیل» هەتاکوو «ئیسرائیل». ئێستا گەرەکمە بزانم لە زمانی کوردیی ناوەندیدا هەر یەکسەر «ئیسرائیل» درووستە یا لە ئێرەدا هەڵەیێک ڕووی داوە؟ زۆر سپاستان دەکەم. [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-11267-8|&#126;2026-11267-8]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-11267-8|talk]]) ١١:٣٦، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:~2026-11267-8|~2026-11267-8]]: ئەوەندەی بزانم، لەسەر دەم هەر دەڵێین ئیسڕائیل، بەڵام بۆ نووسین پیتی ر بەکاردێنین وەک ئیسرائیل. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٣٩، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) ::ڕاستە، بۆ خوێندنەوە لە سۆرانیدا بەتایبەتی شێوەزارەکانی باکووریتر وەک موکریانی دەڵێن ئیسڕائیل، بەڵام ھەموو کەس ھەر بەشێوەی ئیسرائیل دەینووسێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق ! == سڵاو بۆ '''ماوەی زیاتر لە ١٠٠ کاتژمێر خەریکی کۆکردنەوەی داتاو زانیاری بووم سەبارەت بە مێژووی وڵاتی ئسرائیل''' بە تەواوەی ب'''''ە بێلایەنانە هاموو شتێکم باسکرد''''' و '''''زیاد لە ٢٠ سەرچاوەم بۆ دەقەکانم داناوە کە هەمووی باوەڕپێکراوەن''''' ئێستا کەسێک هاتووە بە ناوی @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] کە بەشێوەیەکی '''''لایەنگرانە دوور لە هەموو ڕەوشتەکانی نووسینی بابەت''''' <u>'''''٪٩٠ دەقەکەنی منی سڕیوەتەوە'''''</u> <u>'''''و بێ ئەوەی هیچ بەڵگەیەکی سرووشتی لەلابێت یاخوود هیچ بەڵگەیەکی هەبێت بۆ کردنی ئەم کارەی.'''''</u> سەرچاوە سەرەکیەکانی من؛ ١. ویکیپێدیای ئینگلیزی <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israel</ref> ٢. سەرچاوەی ئینجیلی پیرۆز <ref>https://theisraelbible.com/71-bible-verses-that-celebrate-the-land-of-israel/</ref> <ref>https://www.openbible.info/topics/the_land_of_israel</ref> ٣. سەرچاوەی بڕیتانسیا بۆمێژوو <ref>https://www.britannica.com/topic/history-of-Israel</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Israel-Old-Testament-kingdom</ref> <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ٤. سەرچاوەی تەوراتی پیرۆز <ref>https://www.jtsa.edu/torah/the-god-of-israel/</ref> <ref>https://www.myjewishlearning.com/article/what-does-the-torah-say-about-israel/#:~:text=Among%20the%20most%20famous%20verses,of%20the%20idea%20that%20Israel</ref> <ref>https://torah.org/torah-portion/perceptions-5769-shlach/</ref> ٥. سەرچاوەی مێژووی ئیسلام <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/First_Muslim_conquest_of_Jerusalem</ref> <ref>https://www.historyofinformation.com/detail.php?id=1638</ref> ٦. سەرچاوەی کتێبی مێژووی مەسیح <ref>https://www.scribd.com/document/156403529/Ancient-Israel-Grabbe</ref> ٧. سەرچاوەی دەوڵەتە دۆستەکانی ئیسرائیل <ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/countries-that-recognize-israel</ref> ٨. سەرچاوەی مێژووی ئەسکەندەری مەزن <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> ٩. سەرچاوەی مێژووی بێزەنتینیەکان <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Jews_in_the_Roman_Empire</ref> ١٠. سەرچاوەی میژووی سووپای هاوپەیمانیاتی خاچهەڵگرانی مەسیح <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ١١. سەرچاوەی بەڕیتانی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://www.britannica.com/event/Arab-Israeli-wars</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/1948_Arab%E2%80%93Israeli_War</ref> ١٢، سەرچاوەی ئەمریکی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref> بەڕێزان @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] تکایە چاوێک بە بابەتەکانی ویکیپێدیای ئینگلیزی و ئەو سەرچاوانەی کە ئاماژەم پێداون بخشێنەرەوە بۆ دڵنیابوونەوە لەوەی کە نووسین و دەقەکانی من لەخۆوە نییەو سەرچاوەی بەهێزی مێژووی لەپشتەوەیە؛هیوادارم سنوورێک بۆ ئەم بەکارهێنەرە دابنێن و هیوادارم ڕێگە بە کەسی دیکەش نەدەن دەسکاری بابەتێک بکات بەشێوەیەکی هەڕەمەکیانە و دوور لە هەموو ڕەوشتوو بەهاکانی نووسینی بابەت و بە شێوەیەکی لایەنگرانە و ڕەگەزپەرستانە. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٦:٢٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٧:٠٢، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] دەکرێ بەستەری ئەو گۆڕانکارییەی دەیڵێن بینێرن، ھەرچەند کردم نەمبینی ئێوە لە بەشی مێژوو دەستکاریتان کردبێ و سڕابێتەوە! [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٦، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::سڵاو دەستکارییەکە دەکەمەوە بە باری ئاسایی خۆی هیوادارم چی دیکە ڕێگە نەدەن هەر کەسێک تانها بۆ کاتبەسەربردنی خۆی دەسکاری دەقێکی من بکات کە زیاتر لا ٢٠ سەرچاوەی پشتڕاستکراوەی هەیە بۆ هەموو شتێک کە نووسیومە؛ لە هەمەنکاتدا بێلایەنانەیە و دەەرە لە ڕەگەزپەرستی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٠٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::'''نەبوونی سەرچاوە ؟ ٢١ جۆری جیاواز سەرچاوەم داناوە بۆ هەر شتێک کە مووسیومە؛ تەنانەت زۆربەی سەرچاوەکانیش لە ویکیپیدیای ئینگلیزیەوە هێناومن بەتایبەتی خاچهەڵگرەکان و ناکۆکی ١٩٤٨ !!! ئەمەوێت بزانم هۆکار چییە کە تۆ تەنها بابەتەکانی پەیوەست بە خاچهەڵگران دەسڕیتەوە ؟!''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئەمە بەستەرەکەیەتی :::https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84&oldid=1589165 [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٥٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] سڵاو، دەستکاری و چالاکییەکانت لە ویکی سۆرانی بەرز دەنرخێندرێت. ھۆکاری سڕینەوەی دەقەکانت نەبوونی سەرچاوە بوو، و لقی بابەتەکانت زۆر کورت بوو و تەنھا ئەوانەم ھێشتەوە کە سەرچاوەیان ھەیە. واتای ئەوە نییە خراپەکاریت کردووە! ئێمە ڕێز لە ھەر کەسێک دەگرین ویکی سۆرانی پەرە پێ بدات. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٢٠:٤٠، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::'''@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] زۆرباشە لە مەبەستەکەت تێگەیشتم من سەرچاوەکانم دانابوو بەڵام لەبیرم کردبوو کە ڕاستەوخۆ لە پاش دەقی تایبەت بە خاچهەڵگران و ناکۆکی ١٩٤٨ دایبنێم؛''' ::'''ئێستا من هەموو سەرچاوەکان دەخەمە ڕوو سەبارەت بەو بابەتەنای کە سەرچاوەیەن نییە پاشان بابەتەکە دەگەڕێنمەوە باری ئاسایی خۆی.''' ::'''سپاس بۆ خستنەڕووی ئەمە.''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢١:٠٧، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە دیسان گشت دەقەکانت بە سەرچاوەوە و ھەروەھا بە ڕێنووسێکی ڕێکوپێکەوە بڵاو بکەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە ئەو سەرچاوە و دەقانەی دامناون مەیسڕەوە، تەنھا سەرچاوە و دەقەکانی خۆت دابنێوە، واتا «گەڕاندنەوە» ئەنجام مەدە. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٠٧:٢٥، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]]: زانیارییەکانت (تەنھا بەشێکی مێژووەکەی) بە یارمەتی ژیریی دەستکرد پێداچوونەوەم پێیدا کرد، وا دیارە ڕاست بوون، بەڵام تکاییە بێلایەنی خۆت لەناو وتارەکە بپارێزە و بەزمانێکی بێلایەن باسی بابەتەکان بکە نەک لایەنگیری. هاورێیان باسی سەرچاەوەیان کرد، تکایە چ شتێک پێویستە بیکە وەک دانانی سەرچاوە بەرامبەر دەقەکانی خۆیان، هەروەها بێلایەنی بپارێزە، و دواتر یەکێک لەو هاورێیانەی تر تاگ بکەوە با سەیری بکەنەوە. سوپاس بۆتۆش و ئەوانی تر. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٣٤، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::سڵاو بەڕێوبەر @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ب'''ابەتەکانم زیادکردەوە بێ ئەوەی دەستکاری ئەوانی تۆ بکەم''' :::::'''زیاتر لە <u>''٦٠ سەرچاوەی بەهێز''</u>م زیادکرد لە تەنیشت هەر دەقێکی تایبەت بە خۆی''' :::::هەندێک دەقی کۆن کە سەرچاوەیان نەبوو لامبرد و گۆڕیم بە دەقێکی درووست کە سەرچاوەی بەهێزی هەیە و سەرچاوەکانیشم لە تەنیشت خۆی بۆ نووسین. :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] دەتوانن خۆتان دڵنیا ببنەوە لێی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٨:١١، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی == سڵاو؛ @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] من دوێنێ لەسەر ئەم پەڕەیەم خوێندەوە بەشی ناونانی تێدابوو بەڵام ئێستا سڕدراوەتەوە بێ هیچ هۆکارێک؛ من '''بۆ ڕیسێرچێک پێویستیم بەمەبوو''' چوونکە '''زانیای زۆر گرنگی مێژووی تێدابوو لەبارەی ناونانی ئەو ناوچەیەوە''' ڕێک ئەوەبوو کە من بۆی دەگەڕام لەکۆتاییدا ''سەرچاوەیەکی کوردیم دۆزیەوە بۆ ئەوەی زیاتر ئەمە پشتڕاست بکاتەوە کە ناوی فەڵەستین یۆنانی - ڕۆمانییەو پەیوەست نییە بە عەرەبەوە''؛ من ڕیسێرچەکەم نووسی و ئاماژەم پێدا بە سەرچاوەکەی بەڵام '''کاتێک دکتۆرەکەمان چوو بەدوای سەرچاوەکانم گەڕا یەکێک لەوانە ئەم پەڕەیە بوو کە بە داخەوە لابرا بوو لەلایەن کەسێک بۆیە نمرەی زۆرم لێ شکا بەو بۆنەیەوە؛''' <u>هیوادارم کەس بەپێی جەوی خۆی و تاقەتی خۆی دەستکاری دەقی کەس نەکات ئەو دەقەی کە من بینیم ئاماژەی بە ٧ جۆری جیاواز سەرچاوە کردبوو ئەمڕۆ پڕۆفیسۆرەکەمان سەیری کرد بەڵام نەمابوو؛ ئەمە چەنی بەچەن ؟</u> [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-33059-05|&#126;2026-33059-05]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-33059-05|talk]]) ١٤:٥٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) q6m9v5mb2hyhl930d2mpb2ct2d1u4sx 1589487 1589482 2026-06-10T15:31:49Z IIXZER0XII 68933 /* سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی */ وەڵامدانەوە 1589487 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئیسرائیل]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1377248 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ بۆ https://hulul.el-jeel.com/200412/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٥٩، ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == «ئیسڕائیل» یاخود «ئیسرائیل»؟ == هاوڕێیان سڵاو و ڕێز، دەم و کاتتان باش. ئەمن پرسیارێکم هەبوو، لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، ئێمە بە زمانی خۆمان زۆرتر ئەڵێین «ئیسڕائیل» هەتاکوو «ئیسرائیل». ئێستا گەرەکمە بزانم لە زمانی کوردیی ناوەندیدا هەر یەکسەر «ئیسرائیل» درووستە یا لە ئێرەدا هەڵەیێک ڕووی داوە؟ زۆر سپاستان دەکەم. [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-11267-8|&#126;2026-11267-8]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-11267-8|talk]]) ١١:٣٦، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:~2026-11267-8|~2026-11267-8]]: ئەوەندەی بزانم، لەسەر دەم هەر دەڵێین ئیسڕائیل، بەڵام بۆ نووسین پیتی ر بەکاردێنین وەک ئیسرائیل. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٣٩، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) ::ڕاستە، بۆ خوێندنەوە لە سۆرانیدا بەتایبەتی شێوەزارەکانی باکووریتر وەک موکریانی دەڵێن ئیسڕائیل، بەڵام ھەموو کەس ھەر بەشێوەی ئیسرائیل دەینووسێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق ! == سڵاو بۆ '''ماوەی زیاتر لە ١٠٠ کاتژمێر خەریکی کۆکردنەوەی داتاو زانیاری بووم سەبارەت بە مێژووی وڵاتی ئسرائیل''' بە تەواوەی ب'''''ە بێلایەنانە هاموو شتێکم باسکرد''''' و '''''زیاد لە ٢٠ سەرچاوەم بۆ دەقەکانم داناوە کە هەمووی باوەڕپێکراوەن''''' ئێستا کەسێک هاتووە بە ناوی @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] کە بەشێوەیەکی '''''لایەنگرانە دوور لە هەموو ڕەوشتەکانی نووسینی بابەت''''' <u>'''''٪٩٠ دەقەکەنی منی سڕیوەتەوە'''''</u> <u>'''''و بێ ئەوەی هیچ بەڵگەیەکی سرووشتی لەلابێت یاخوود هیچ بەڵگەیەکی هەبێت بۆ کردنی ئەم کارەی.'''''</u> سەرچاوە سەرەکیەکانی من؛ ١. ویکیپێدیای ئینگلیزی <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israel</ref> ٢. سەرچاوەی ئینجیلی پیرۆز <ref>https://theisraelbible.com/71-bible-verses-that-celebrate-the-land-of-israel/</ref> <ref>https://www.openbible.info/topics/the_land_of_israel</ref> ٣. سەرچاوەی بڕیتانسیا بۆمێژوو <ref>https://www.britannica.com/topic/history-of-Israel</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Israel-Old-Testament-kingdom</ref> <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ٤. سەرچاوەی تەوراتی پیرۆز <ref>https://www.jtsa.edu/torah/the-god-of-israel/</ref> <ref>https://www.myjewishlearning.com/article/what-does-the-torah-say-about-israel/#:~:text=Among%20the%20most%20famous%20verses,of%20the%20idea%20that%20Israel</ref> <ref>https://torah.org/torah-portion/perceptions-5769-shlach/</ref> ٥. سەرچاوەی مێژووی ئیسلام <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/First_Muslim_conquest_of_Jerusalem</ref> <ref>https://www.historyofinformation.com/detail.php?id=1638</ref> ٦. سەرچاوەی کتێبی مێژووی مەسیح <ref>https://www.scribd.com/document/156403529/Ancient-Israel-Grabbe</ref> ٧. سەرچاوەی دەوڵەتە دۆستەکانی ئیسرائیل <ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/countries-that-recognize-israel</ref> ٨. سەرچاوەی مێژووی ئەسکەندەری مەزن <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> ٩. سەرچاوەی مێژووی بێزەنتینیەکان <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Jews_in_the_Roman_Empire</ref> ١٠. سەرچاوەی میژووی سووپای هاوپەیمانیاتی خاچهەڵگرانی مەسیح <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ١١. سەرچاوەی بەڕیتانی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://www.britannica.com/event/Arab-Israeli-wars</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/1948_Arab%E2%80%93Israeli_War</ref> ١٢، سەرچاوەی ئەمریکی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref> بەڕێزان @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] تکایە چاوێک بە بابەتەکانی ویکیپێدیای ئینگلیزی و ئەو سەرچاوانەی کە ئاماژەم پێداون بخشێنەرەوە بۆ دڵنیابوونەوە لەوەی کە نووسین و دەقەکانی من لەخۆوە نییەو سەرچاوەی بەهێزی مێژووی لەپشتەوەیە؛هیوادارم سنوورێک بۆ ئەم بەکارهێنەرە دابنێن و هیوادارم ڕێگە بە کەسی دیکەش نەدەن دەسکاری بابەتێک بکات بەشێوەیەکی هەڕەمەکیانە و دوور لە هەموو ڕەوشتوو بەهاکانی نووسینی بابەت و بە شێوەیەکی لایەنگرانە و ڕەگەزپەرستانە. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٦:٢٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٧:٠٢، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] دەکرێ بەستەری ئەو گۆڕانکارییەی دەیڵێن بینێرن، ھەرچەند کردم نەمبینی ئێوە لە بەشی مێژوو دەستکاریتان کردبێ و سڕابێتەوە! [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٦، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::سڵاو دەستکارییەکە دەکەمەوە بە باری ئاسایی خۆی هیوادارم چی دیکە ڕێگە نەدەن هەر کەسێک تانها بۆ کاتبەسەربردنی خۆی دەسکاری دەقێکی من بکات کە زیاتر لا ٢٠ سەرچاوەی پشتڕاستکراوەی هەیە بۆ هەموو شتێک کە نووسیومە؛ لە هەمەنکاتدا بێلایەنانەیە و دەەرە لە ڕەگەزپەرستی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٠٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::'''نەبوونی سەرچاوە ؟ ٢١ جۆری جیاواز سەرچاوەم داناوە بۆ هەر شتێک کە مووسیومە؛ تەنانەت زۆربەی سەرچاوەکانیش لە ویکیپیدیای ئینگلیزیەوە هێناومن بەتایبەتی خاچهەڵگرەکان و ناکۆکی ١٩٤٨ !!! ئەمەوێت بزانم هۆکار چییە کە تۆ تەنها بابەتەکانی پەیوەست بە خاچهەڵگران دەسڕیتەوە ؟!''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئەمە بەستەرەکەیەتی :::https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84&oldid=1589165 [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٥٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] سڵاو، دەستکاری و چالاکییەکانت لە ویکی سۆرانی بەرز دەنرخێندرێت. ھۆکاری سڕینەوەی دەقەکانت نەبوونی سەرچاوە بوو، و لقی بابەتەکانت زۆر کورت بوو و تەنھا ئەوانەم ھێشتەوە کە سەرچاوەیان ھەیە. واتای ئەوە نییە خراپەکاریت کردووە! ئێمە ڕێز لە ھەر کەسێک دەگرین ویکی سۆرانی پەرە پێ بدات. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٢٠:٤٠، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::'''@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] زۆرباشە لە مەبەستەکەت تێگەیشتم من سەرچاوەکانم دانابوو بەڵام لەبیرم کردبوو کە ڕاستەوخۆ لە پاش دەقی تایبەت بە خاچهەڵگران و ناکۆکی ١٩٤٨ دایبنێم؛''' ::'''ئێستا من هەموو سەرچاوەکان دەخەمە ڕوو سەبارەت بەو بابەتەنای کە سەرچاوەیەن نییە پاشان بابەتەکە دەگەڕێنمەوە باری ئاسایی خۆی.''' ::'''سپاس بۆ خستنەڕووی ئەمە.''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢١:٠٧، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە دیسان گشت دەقەکانت بە سەرچاوەوە و ھەروەھا بە ڕێنووسێکی ڕێکوپێکەوە بڵاو بکەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە ئەو سەرچاوە و دەقانەی دامناون مەیسڕەوە، تەنھا سەرچاوە و دەقەکانی خۆت دابنێوە، واتا «گەڕاندنەوە» ئەنجام مەدە. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٠٧:٢٥، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]]: زانیارییەکانت (تەنھا بەشێکی مێژووەکەی) بە یارمەتی ژیریی دەستکرد پێداچوونەوەم پێیدا کرد، وا دیارە ڕاست بوون، بەڵام تکاییە بێلایەنی خۆت لەناو وتارەکە بپارێزە و بەزمانێکی بێلایەن باسی بابەتەکان بکە نەک لایەنگیری. هاورێیان باسی سەرچاەوەیان کرد، تکایە چ شتێک پێویستە بیکە وەک دانانی سەرچاوە بەرامبەر دەقەکانی خۆیان، هەروەها بێلایەنی بپارێزە، و دواتر یەکێک لەو هاورێیانەی تر تاگ بکەوە با سەیری بکەنەوە. سوپاس بۆتۆش و ئەوانی تر. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٣٤، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::سڵاو بەڕێوبەر @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ب'''ابەتەکانم زیادکردەوە بێ ئەوەی دەستکاری ئەوانی تۆ بکەم''' :::::'''زیاتر لە <u>''٦٠ سەرچاوەی بەهێز''</u>م زیادکرد لە تەنیشت هەر دەقێکی تایبەت بە خۆی''' :::::هەندێک دەقی کۆن کە سەرچاوەیان نەبوو لامبرد و گۆڕیم بە دەقێکی درووست کە سەرچاوەی بەهێزی هەیە و سەرچاوەکانیشم لە تەنیشت خۆی بۆ نووسین. :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] دەتوانن خۆتان دڵنیا ببنەوە لێی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٨:١١، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی == سڵاو؛ @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] من دوێنێ لەسەر ئەم پەڕەیەم خوێندەوە بەشی ناونانی تێدابوو بەڵام ئێستا سڕدراوەتەوە بێ هیچ هۆکارێک؛ من '''بۆ ڕیسێرچێک پێویستیم بەمەبوو''' چوونکە '''زانیای زۆر گرنگی مێژووی تێدابوو لەبارەی ناونانی ئەو ناوچەیەوە''' ڕێک ئەوەبوو کە من بۆی دەگەڕام لەکۆتاییدا ''سەرچاوەیەکی کوردیم دۆزیەوە بۆ ئەوەی زیاتر ئەمە پشتڕاست بکاتەوە کە ناوی فەڵەستین یۆنانی - ڕۆمانییەو پەیوەست نییە بە عەرەبەوە''؛ من ڕیسێرچەکەم نووسی و ئاماژەم پێدا بە سەرچاوەکەی بەڵام '''کاتێک دکتۆرەکەمان چوو بەدوای سەرچاوەکانم گەڕا یەکێک لەوانە ئەم پەڕەیە بوو کە بە داخەوە لابرا بوو لەلایەن کەسێک بۆیە نمرەی زۆرم لێ شکا بەو بۆنەیەوە؛''' <u>هیوادارم کەس بەپێی جەوی خۆی و تاقەتی خۆی دەستکاری دەقی کەس نەکات ئەو دەقەی کە من بینیم ئاماژەی بە ٧ جۆری جیاواز سەرچاوە کردبوو ئەمڕۆ پڕۆفیسۆرەکەمان سەیری کرد بەڵام نەمابوو؛ ئەمە چەنی بەچەن ؟</u> [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-33059-05|&#126;2026-33059-05]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-33059-05|talk]]) ١٤:٥٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :[[پەڕگە:Name of isreal.png]] :<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] ✡ JJ ✡ [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ '''<u>پێم وابێت ئەم بەشە دەڵێیت؛ ئەمە کاری خۆمە و ئاماژەم با ٧ سەرچاوە دابوو تەنها لەبەر ئەو دەقە بەڵام وادیارە کەسێکی ڕەگەزپەرست و عەرەب پەرست هاتووە بەتەواوەتی سڕیویەتیەوە بێ هیچ ئاماژەیەک!</u>''' ]</span>---- :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ SYSTEM LOG END | [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ]</span>---- :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) fmo23zjytaq81uu10idkq6c381t6o9m 1589488 1589487 2026-06-10T15:37:42Z IIXZER0XII 68933 /* سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی */ وەڵامدانەوە 1589488 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئیسرائیل]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1377248 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ بۆ https://hulul.el-jeel.com/200412/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٥٩، ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == «ئیسڕائیل» یاخود «ئیسرائیل»؟ == هاوڕێیان سڵاو و ڕێز، دەم و کاتتان باش. ئەمن پرسیارێکم هەبوو، لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، ئێمە بە زمانی خۆمان زۆرتر ئەڵێین «ئیسڕائیل» هەتاکوو «ئیسرائیل». ئێستا گەرەکمە بزانم لە زمانی کوردیی ناوەندیدا هەر یەکسەر «ئیسرائیل» درووستە یا لە ئێرەدا هەڵەیێک ڕووی داوە؟ زۆر سپاستان دەکەم. [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-11267-8|&#126;2026-11267-8]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-11267-8|talk]]) ١١:٣٦، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:~2026-11267-8|~2026-11267-8]]: ئەوەندەی بزانم، لەسەر دەم هەر دەڵێین ئیسڕائیل، بەڵام بۆ نووسین پیتی ر بەکاردێنین وەک ئیسرائیل. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٣٩، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) ::ڕاستە، بۆ خوێندنەوە لە سۆرانیدا بەتایبەتی شێوەزارەکانی باکووریتر وەک موکریانی دەڵێن ئیسڕائیل، بەڵام ھەموو کەس ھەر بەشێوەی ئیسرائیل دەینووسێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق ! == سڵاو بۆ '''ماوەی زیاتر لە ١٠٠ کاتژمێر خەریکی کۆکردنەوەی داتاو زانیاری بووم سەبارەت بە مێژووی وڵاتی ئسرائیل''' بە تەواوەی ب'''''ە بێلایەنانە هاموو شتێکم باسکرد''''' و '''''زیاد لە ٢٠ سەرچاوەم بۆ دەقەکانم داناوە کە هەمووی باوەڕپێکراوەن''''' ئێستا کەسێک هاتووە بە ناوی @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] کە بەشێوەیەکی '''''لایەنگرانە دوور لە هەموو ڕەوشتەکانی نووسینی بابەت''''' <u>'''''٪٩٠ دەقەکەنی منی سڕیوەتەوە'''''</u> <u>'''''و بێ ئەوەی هیچ بەڵگەیەکی سرووشتی لەلابێت یاخوود هیچ بەڵگەیەکی هەبێت بۆ کردنی ئەم کارەی.'''''</u> سەرچاوە سەرەکیەکانی من؛ ١. ویکیپێدیای ئینگلیزی <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israel</ref> ٢. سەرچاوەی ئینجیلی پیرۆز <ref>https://theisraelbible.com/71-bible-verses-that-celebrate-the-land-of-israel/</ref> <ref>https://www.openbible.info/topics/the_land_of_israel</ref> ٣. سەرچاوەی بڕیتانسیا بۆمێژوو <ref>https://www.britannica.com/topic/history-of-Israel</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Israel-Old-Testament-kingdom</ref> <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ٤. سەرچاوەی تەوراتی پیرۆز <ref>https://www.jtsa.edu/torah/the-god-of-israel/</ref> <ref>https://www.myjewishlearning.com/article/what-does-the-torah-say-about-israel/#:~:text=Among%20the%20most%20famous%20verses,of%20the%20idea%20that%20Israel</ref> <ref>https://torah.org/torah-portion/perceptions-5769-shlach/</ref> ٥. سەرچاوەی مێژووی ئیسلام <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/First_Muslim_conquest_of_Jerusalem</ref> <ref>https://www.historyofinformation.com/detail.php?id=1638</ref> ٦. سەرچاوەی کتێبی مێژووی مەسیح <ref>https://www.scribd.com/document/156403529/Ancient-Israel-Grabbe</ref> ٧. سەرچاوەی دەوڵەتە دۆستەکانی ئیسرائیل <ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/countries-that-recognize-israel</ref> ٨. سەرچاوەی مێژووی ئەسکەندەری مەزن <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> ٩. سەرچاوەی مێژووی بێزەنتینیەکان <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Jews_in_the_Roman_Empire</ref> ١٠. سەرچاوەی میژووی سووپای هاوپەیمانیاتی خاچهەڵگرانی مەسیح <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ١١. سەرچاوەی بەڕیتانی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://www.britannica.com/event/Arab-Israeli-wars</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/1948_Arab%E2%80%93Israeli_War</ref> ١٢، سەرچاوەی ئەمریکی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref> بەڕێزان @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] تکایە چاوێک بە بابەتەکانی ویکیپێدیای ئینگلیزی و ئەو سەرچاوانەی کە ئاماژەم پێداون بخشێنەرەوە بۆ دڵنیابوونەوە لەوەی کە نووسین و دەقەکانی من لەخۆوە نییەو سەرچاوەی بەهێزی مێژووی لەپشتەوەیە؛هیوادارم سنوورێک بۆ ئەم بەکارهێنەرە دابنێن و هیوادارم ڕێگە بە کەسی دیکەش نەدەن دەسکاری بابەتێک بکات بەشێوەیەکی هەڕەمەکیانە و دوور لە هەموو ڕەوشتوو بەهاکانی نووسینی بابەت و بە شێوەیەکی لایەنگرانە و ڕەگەزپەرستانە. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٦:٢٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٧:٠٢، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] دەکرێ بەستەری ئەو گۆڕانکارییەی دەیڵێن بینێرن، ھەرچەند کردم نەمبینی ئێوە لە بەشی مێژوو دەستکاریتان کردبێ و سڕابێتەوە! [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٦، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::سڵاو دەستکارییەکە دەکەمەوە بە باری ئاسایی خۆی هیوادارم چی دیکە ڕێگە نەدەن هەر کەسێک تانها بۆ کاتبەسەربردنی خۆی دەسکاری دەقێکی من بکات کە زیاتر لا ٢٠ سەرچاوەی پشتڕاستکراوەی هەیە بۆ هەموو شتێک کە نووسیومە؛ لە هەمەنکاتدا بێلایەنانەیە و دەەرە لە ڕەگەزپەرستی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٠٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::'''نەبوونی سەرچاوە ؟ ٢١ جۆری جیاواز سەرچاوەم داناوە بۆ هەر شتێک کە مووسیومە؛ تەنانەت زۆربەی سەرچاوەکانیش لە ویکیپیدیای ئینگلیزیەوە هێناومن بەتایبەتی خاچهەڵگرەکان و ناکۆکی ١٩٤٨ !!! ئەمەوێت بزانم هۆکار چییە کە تۆ تەنها بابەتەکانی پەیوەست بە خاچهەڵگران دەسڕیتەوە ؟!''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئەمە بەستەرەکەیەتی :::https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84&oldid=1589165 [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٥٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] سڵاو، دەستکاری و چالاکییەکانت لە ویکی سۆرانی بەرز دەنرخێندرێت. ھۆکاری سڕینەوەی دەقەکانت نەبوونی سەرچاوە بوو، و لقی بابەتەکانت زۆر کورت بوو و تەنھا ئەوانەم ھێشتەوە کە سەرچاوەیان ھەیە. واتای ئەوە نییە خراپەکاریت کردووە! ئێمە ڕێز لە ھەر کەسێک دەگرین ویکی سۆرانی پەرە پێ بدات. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٢٠:٤٠، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::'''@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] زۆرباشە لە مەبەستەکەت تێگەیشتم من سەرچاوەکانم دانابوو بەڵام لەبیرم کردبوو کە ڕاستەوخۆ لە پاش دەقی تایبەت بە خاچهەڵگران و ناکۆکی ١٩٤٨ دایبنێم؛''' ::'''ئێستا من هەموو سەرچاوەکان دەخەمە ڕوو سەبارەت بەو بابەتەنای کە سەرچاوەیەن نییە پاشان بابەتەکە دەگەڕێنمەوە باری ئاسایی خۆی.''' ::'''سپاس بۆ خستنەڕووی ئەمە.''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢١:٠٧، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە دیسان گشت دەقەکانت بە سەرچاوەوە و ھەروەھا بە ڕێنووسێکی ڕێکوپێکەوە بڵاو بکەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە ئەو سەرچاوە و دەقانەی دامناون مەیسڕەوە، تەنھا سەرچاوە و دەقەکانی خۆت دابنێوە، واتا «گەڕاندنەوە» ئەنجام مەدە. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٠٧:٢٥، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]]: زانیارییەکانت (تەنھا بەشێکی مێژووەکەی) بە یارمەتی ژیریی دەستکرد پێداچوونەوەم پێیدا کرد، وا دیارە ڕاست بوون، بەڵام تکاییە بێلایەنی خۆت لەناو وتارەکە بپارێزە و بەزمانێکی بێلایەن باسی بابەتەکان بکە نەک لایەنگیری. هاورێیان باسی سەرچاەوەیان کرد، تکایە چ شتێک پێویستە بیکە وەک دانانی سەرچاوە بەرامبەر دەقەکانی خۆیان، هەروەها بێلایەنی بپارێزە، و دواتر یەکێک لەو هاورێیانەی تر تاگ بکەوە با سەیری بکەنەوە. سوپاس بۆتۆش و ئەوانی تر. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٣٤، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::سڵاو بەڕێوبەر @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ب'''ابەتەکانم زیادکردەوە بێ ئەوەی دەستکاری ئەوانی تۆ بکەم''' :::::'''زیاتر لە <u>''٦٠ سەرچاوەی بەهێز''</u>م زیادکرد لە تەنیشت هەر دەقێکی تایبەت بە خۆی''' :::::هەندێک دەقی کۆن کە سەرچاوەیان نەبوو لامبرد و گۆڕیم بە دەقێکی درووست کە سەرچاوەی بەهێزی هەیە و سەرچاوەکانیشم لە تەنیشت خۆی بۆ نووسین. :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] دەتوانن خۆتان دڵنیا ببنەوە لێی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٨:١١، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی == سڵاو؛ @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] من دوێنێ لەسەر ئەم پەڕەیەم خوێندەوە بەشی ناونانی تێدابوو بەڵام ئێستا سڕدراوەتەوە بێ هیچ هۆکارێک؛ من '''بۆ ڕیسێرچێک پێویستیم بەمەبوو''' چوونکە '''زانیای زۆر گرنگی مێژووی تێدابوو لەبارەی ناونانی ئەو ناوچەیەوە''' ڕێک ئەوەبوو کە من بۆی دەگەڕام لەکۆتاییدا ''سەرچاوەیەکی کوردیم دۆزیەوە بۆ ئەوەی زیاتر ئەمە پشتڕاست بکاتەوە کە ناوی فەڵەستین یۆنانی - ڕۆمانییەو پەیوەست نییە بە عەرەبەوە''؛ من ڕیسێرچەکەم نووسی و ئاماژەم پێدا بە سەرچاوەکەی بەڵام '''کاتێک دکتۆرەکەمان چوو بەدوای سەرچاوەکانم گەڕا یەکێک لەوانە ئەم پەڕەیە بوو کە بە داخەوە لابرا بوو لەلایەن کەسێک بۆیە نمرەی زۆرم لێ شکا بەو بۆنەیەوە؛''' <u>هیوادارم کەس بەپێی جەوی خۆی و تاقەتی خۆی دەستکاری دەقی کەس نەکات ئەو دەقەی کە من بینیم ئاماژەی بە ٧ جۆری جیاواز سەرچاوە کردبوو ئەمڕۆ پڕۆفیسۆرەکەمان سەیری کرد بەڵام نەمابوو؛ ئەمە چەنی بەچەن ؟</u> [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-33059-05|&#126;2026-33059-05]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-33059-05|talk]]) ١٤:٥٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :[[پەڕگە:Name of isreal.png]] :<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] ✡ JJ ✡ [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ '''<u>پێم وابێت ئەم بەشە دەڵێیت؛ ئەمە کاری خۆمە و ئاماژەم با ٧ سەرچاوە دابوو تەنها لەبەر ئەو دەقە بەڵام وادیارە کەسێکی ڕەگەزپەرست و عەرەب پەرست هاتووە بەتەواوەتی سڕیویەتیەوە بێ هیچ ئاماژەیەک!</u>''' ]</span>---- :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ SYSTEM LOG END | [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ]</span>---- ::<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> ::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ::. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) dg7xuoqgwhwh075u5sj1689gzjn3u16 1589489 1589488 2026-06-10T15:40:51Z IIXZER0XII 68933 /* سڕینەوەی دەق ! */ وەڵامدانەوە 1589489 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئیسرائیل]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1377248 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ بۆ https://hulul.el-jeel.com/200412/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٥٩، ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == «ئیسڕائیل» یاخود «ئیسرائیل»؟ == هاوڕێیان سڵاو و ڕێز، دەم و کاتتان باش. ئەمن پرسیارێکم هەبوو، لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، ئێمە بە زمانی خۆمان زۆرتر ئەڵێین «ئیسڕائیل» هەتاکوو «ئیسرائیل». ئێستا گەرەکمە بزانم لە زمانی کوردیی ناوەندیدا هەر یەکسەر «ئیسرائیل» درووستە یا لە ئێرەدا هەڵەیێک ڕووی داوە؟ زۆر سپاستان دەکەم. [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-11267-8|&#126;2026-11267-8]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-11267-8|talk]]) ١١:٣٦، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:~2026-11267-8|~2026-11267-8]]: ئەوەندەی بزانم، لەسەر دەم هەر دەڵێین ئیسڕائیل، بەڵام بۆ نووسین پیتی ر بەکاردێنین وەک ئیسرائیل. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٣٩، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) ::ڕاستە، بۆ خوێندنەوە لە سۆرانیدا بەتایبەتی شێوەزارەکانی باکووریتر وەک موکریانی دەڵێن ئیسڕائیل، بەڵام ھەموو کەس ھەر بەشێوەی ئیسرائیل دەینووسێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق ! == سڵاو بۆ '''ماوەی زیاتر لە ١٠٠ کاتژمێر خەریکی کۆکردنەوەی داتاو زانیاری بووم سەبارەت بە مێژووی وڵاتی ئسرائیل''' بە تەواوەی ب'''''ە بێلایەنانە هاموو شتێکم باسکرد''''' و '''''زیاد لە ٢٠ سەرچاوەم بۆ دەقەکانم داناوە کە هەمووی باوەڕپێکراوەن''''' ئێستا کەسێک هاتووە بە ناوی @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] کە بەشێوەیەکی '''''لایەنگرانە دوور لە هەموو ڕەوشتەکانی نووسینی بابەت''''' <u>'''''٪٩٠ دەقەکەنی منی سڕیوەتەوە'''''</u> <u>'''''و بێ ئەوەی هیچ بەڵگەیەکی سرووشتی لەلابێت یاخوود هیچ بەڵگەیەکی هەبێت بۆ کردنی ئەم کارەی.'''''</u> سەرچاوە سەرەکیەکانی من؛ ١. ویکیپێدیای ئینگلیزی <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israel</ref> ٢. سەرچاوەی ئینجیلی پیرۆز <ref>https://theisraelbible.com/71-bible-verses-that-celebrate-the-land-of-israel/</ref> <ref>https://www.openbible.info/topics/the_land_of_israel</ref> ٣. سەرچاوەی بڕیتانسیا بۆمێژوو <ref>https://www.britannica.com/topic/history-of-Israel</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Israel-Old-Testament-kingdom</ref> <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ٤. سەرچاوەی تەوراتی پیرۆز <ref>https://www.jtsa.edu/torah/the-god-of-israel/</ref> <ref>https://www.myjewishlearning.com/article/what-does-the-torah-say-about-israel/#:~:text=Among%20the%20most%20famous%20verses,of%20the%20idea%20that%20Israel</ref> <ref>https://torah.org/torah-portion/perceptions-5769-shlach/</ref> ٥. سەرچاوەی مێژووی ئیسلام <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/First_Muslim_conquest_of_Jerusalem</ref> <ref>https://www.historyofinformation.com/detail.php?id=1638</ref> ٦. سەرچاوەی کتێبی مێژووی مەسیح <ref>https://www.scribd.com/document/156403529/Ancient-Israel-Grabbe</ref> ٧. سەرچاوەی دەوڵەتە دۆستەکانی ئیسرائیل <ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/countries-that-recognize-israel</ref> ٨. سەرچاوەی مێژووی ئەسکەندەری مەزن <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> ٩. سەرچاوەی مێژووی بێزەنتینیەکان <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Jews_in_the_Roman_Empire</ref> ١٠. سەرچاوەی میژووی سووپای هاوپەیمانیاتی خاچهەڵگرانی مەسیح <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ١١. سەرچاوەی بەڕیتانی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://www.britannica.com/event/Arab-Israeli-wars</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/1948_Arab%E2%80%93Israeli_War</ref> ١٢، سەرچاوەی ئەمریکی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref> بەڕێزان @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] تکایە چاوێک بە بابەتەکانی ویکیپێدیای ئینگلیزی و ئەو سەرچاوانەی کە ئاماژەم پێداون بخشێنەرەوە بۆ دڵنیابوونەوە لەوەی کە نووسین و دەقەکانی من لەخۆوە نییەو سەرچاوەی بەهێزی مێژووی لەپشتەوەیە؛هیوادارم سنوورێک بۆ ئەم بەکارهێنەرە دابنێن و هیوادارم ڕێگە بە کەسی دیکەش نەدەن دەسکاری بابەتێک بکات بەشێوەیەکی هەڕەمەکیانە و دوور لە هەموو ڕەوشتوو بەهاکانی نووسینی بابەت و بە شێوەیەکی لایەنگرانە و ڕەگەزپەرستانە. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٦:٢٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٧:٠٢، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] دەکرێ بەستەری ئەو گۆڕانکارییەی دەیڵێن بینێرن، ھەرچەند کردم نەمبینی ئێوە لە بەشی مێژوو دەستکاریتان کردبێ و سڕابێتەوە! [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٦، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::سڵاو دەستکارییەکە دەکەمەوە بە باری ئاسایی خۆی هیوادارم چی دیکە ڕێگە نەدەن هەر کەسێک تانها بۆ کاتبەسەربردنی خۆی دەسکاری دەقێکی من بکات کە زیاتر لا ٢٠ سەرچاوەی پشتڕاستکراوەی هەیە بۆ هەموو شتێک کە نووسیومە؛ لە هەمەنکاتدا بێلایەنانەیە و دەەرە لە ڕەگەزپەرستی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٠٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::'''نەبوونی سەرچاوە ؟ ٢١ جۆری جیاواز سەرچاوەم داناوە بۆ هەر شتێک کە مووسیومە؛ تەنانەت زۆربەی سەرچاوەکانیش لە ویکیپیدیای ئینگلیزیەوە هێناومن بەتایبەتی خاچهەڵگرەکان و ناکۆکی ١٩٤٨ !!! ئەمەوێت بزانم هۆکار چییە کە تۆ تەنها بابەتەکانی پەیوەست بە خاچهەڵگران دەسڕیتەوە ؟!''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئەمە بەستەرەکەیەتی :::https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84&oldid=1589165 [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٥٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] سڵاو، دەستکاری و چالاکییەکانت لە ویکی سۆرانی بەرز دەنرخێندرێت. ھۆکاری سڕینەوەی دەقەکانت نەبوونی سەرچاوە بوو، و لقی بابەتەکانت زۆر کورت بوو و تەنھا ئەوانەم ھێشتەوە کە سەرچاوەیان ھەیە. واتای ئەوە نییە خراپەکاریت کردووە! ئێمە ڕێز لە ھەر کەسێک دەگرین ویکی سۆرانی پەرە پێ بدات. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٢٠:٤٠، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::'''@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] زۆرباشە لە مەبەستەکەت تێگەیشتم من سەرچاوەکانم دانابوو بەڵام لەبیرم کردبوو کە ڕاستەوخۆ لە پاش دەقی تایبەت بە خاچهەڵگران و ناکۆکی ١٩٤٨ دایبنێم؛''' ::'''ئێستا من هەموو سەرچاوەکان دەخەمە ڕوو سەبارەت بەو بابەتەنای کە سەرچاوەیەن نییە پاشان بابەتەکە دەگەڕێنمەوە باری ئاسایی خۆی.''' ::'''سپاس بۆ خستنەڕووی ئەمە.''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢١:٠٧، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە دیسان گشت دەقەکانت بە سەرچاوەوە و ھەروەھا بە ڕێنووسێکی ڕێکوپێکەوە بڵاو بکەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە ئەو سەرچاوە و دەقانەی دامناون مەیسڕەوە، تەنھا سەرچاوە و دەقەکانی خۆت دابنێوە، واتا «گەڕاندنەوە» ئەنجام مەدە. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٠٧:٢٥، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]]: زانیارییەکانت (تەنھا بەشێکی مێژووەکەی) بە یارمەتی ژیریی دەستکرد پێداچوونەوەم پێیدا کرد، وا دیارە ڕاست بوون، بەڵام تکاییە بێلایەنی خۆت لەناو وتارەکە بپارێزە و بەزمانێکی بێلایەن باسی بابەتەکان بکە نەک لایەنگیری. هاورێیان باسی سەرچاەوەیان کرد، تکایە چ شتێک پێویستە بیکە وەک دانانی سەرچاوە بەرامبەر دەقەکانی خۆیان، هەروەها بێلایەنی بپارێزە، و دواتر یەکێک لەو هاورێیانەی تر تاگ بکەوە با سەیری بکەنەوە. سوپاس بۆتۆش و ئەوانی تر. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٣٤، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::سڵاو بەڕێوبەر @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ب'''ابەتەکانم زیادکردەوە بێ ئەوەی دەستکاری ئەوانی تۆ بکەم''' :::::'''زیاتر لە <u>''٦٠ سەرچاوەی بەهێز''</u>م زیادکرد لە تەنیشت هەر دەقێکی تایبەت بە خۆی''' :::::هەندێک دەقی کۆن کە سەرچاوەیان نەبوو لامبرد و گۆڕیم بە دەقێکی درووست کە سەرچاوەی بەهێزی هەیە و سەرچاوەکانیشم لە تەنیشت خۆی بۆ نووسین. :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] دەتوانن خۆتان دڵنیا ببنەوە لێی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٨:١١، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:هیڤجا|هیڤجا]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٤٠، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی == سڵاو؛ @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] من دوێنێ لەسەر ئەم پەڕەیەم خوێندەوە بەشی ناونانی تێدابوو بەڵام ئێستا سڕدراوەتەوە بێ هیچ هۆکارێک؛ من '''بۆ ڕیسێرچێک پێویستیم بەمەبوو''' چوونکە '''زانیای زۆر گرنگی مێژووی تێدابوو لەبارەی ناونانی ئەو ناوچەیەوە''' ڕێک ئەوەبوو کە من بۆی دەگەڕام لەکۆتاییدا ''سەرچاوەیەکی کوردیم دۆزیەوە بۆ ئەوەی زیاتر ئەمە پشتڕاست بکاتەوە کە ناوی فەڵەستین یۆنانی - ڕۆمانییەو پەیوەست نییە بە عەرەبەوە''؛ من ڕیسێرچەکەم نووسی و ئاماژەم پێدا بە سەرچاوەکەی بەڵام '''کاتێک دکتۆرەکەمان چوو بەدوای سەرچاوەکانم گەڕا یەکێک لەوانە ئەم پەڕەیە بوو کە بە داخەوە لابرا بوو لەلایەن کەسێک بۆیە نمرەی زۆرم لێ شکا بەو بۆنەیەوە؛''' <u>هیوادارم کەس بەپێی جەوی خۆی و تاقەتی خۆی دەستکاری دەقی کەس نەکات ئەو دەقەی کە من بینیم ئاماژەی بە ٧ جۆری جیاواز سەرچاوە کردبوو ئەمڕۆ پڕۆفیسۆرەکەمان سەیری کرد بەڵام نەمابوو؛ ئەمە چەنی بەچەن ؟</u> [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-33059-05|&#126;2026-33059-05]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-33059-05|talk]]) ١٤:٥٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :[[پەڕگە:Name of isreal.png]] :<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] ✡ JJ ✡ [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ '''<u>پێم وابێت ئەم بەشە دەڵێیت؛ ئەمە کاری خۆمە و ئاماژەم با ٧ سەرچاوە دابوو تەنها لەبەر ئەو دەقە بەڵام وادیارە کەسێکی ڕەگەزپەرست و عەرەب پەرست هاتووە بەتەواوەتی سڕیویەتیەوە بێ هیچ ئاماژەیەک!</u>''' ]</span>---- :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ SYSTEM LOG END | [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ]</span>---- ::<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> ::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ::. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 023ljqip2oq9851jd3uecsmiodrocyc 1589491 1589489 2026-06-10T15:54:15Z Hivja 64112 /* سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی */ 1589491 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئیسرائیل]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1377248 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ بۆ https://hulul.el-jeel.com/200412/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٥٩، ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == «ئیسڕائیل» یاخود «ئیسرائیل»؟ == هاوڕێیان سڵاو و ڕێز، دەم و کاتتان باش. ئەمن پرسیارێکم هەبوو، لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، ئێمە بە زمانی خۆمان زۆرتر ئەڵێین «ئیسڕائیل» هەتاکوو «ئیسرائیل». ئێستا گەرەکمە بزانم لە زمانی کوردیی ناوەندیدا هەر یەکسەر «ئیسرائیل» درووستە یا لە ئێرەدا هەڵەیێک ڕووی داوە؟ زۆر سپاستان دەکەم. [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-11267-8|&#126;2026-11267-8]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-11267-8|talk]]) ١١:٣٦، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:~2026-11267-8|~2026-11267-8]]: ئەوەندەی بزانم، لەسەر دەم هەر دەڵێین ئیسڕائیل، بەڵام بۆ نووسین پیتی ر بەکاردێنین وەک ئیسرائیل. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٣٩، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) ::ڕاستە، بۆ خوێندنەوە لە سۆرانیدا بەتایبەتی شێوەزارەکانی باکووریتر وەک موکریانی دەڵێن ئیسڕائیل، بەڵام ھەموو کەس ھەر بەشێوەی ئیسرائیل دەینووسێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق ! == سڵاو بۆ '''ماوەی زیاتر لە ١٠٠ کاتژمێر خەریکی کۆکردنەوەی داتاو زانیاری بووم سەبارەت بە مێژووی وڵاتی ئسرائیل''' بە تەواوەی ب'''''ە بێلایەنانە هاموو شتێکم باسکرد''''' و '''''زیاد لە ٢٠ سەرچاوەم بۆ دەقەکانم داناوە کە هەمووی باوەڕپێکراوەن''''' ئێستا کەسێک هاتووە بە ناوی @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] کە بەشێوەیەکی '''''لایەنگرانە دوور لە هەموو ڕەوشتەکانی نووسینی بابەت''''' <u>'''''٪٩٠ دەقەکەنی منی سڕیوەتەوە'''''</u> <u>'''''و بێ ئەوەی هیچ بەڵگەیەکی سرووشتی لەلابێت یاخوود هیچ بەڵگەیەکی هەبێت بۆ کردنی ئەم کارەی.'''''</u> سەرچاوە سەرەکیەکانی من؛ ١. ویکیپێدیای ئینگلیزی <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israel</ref> ٢. سەرچاوەی ئینجیلی پیرۆز <ref>https://theisraelbible.com/71-bible-verses-that-celebrate-the-land-of-israel/</ref> <ref>https://www.openbible.info/topics/the_land_of_israel</ref> ٣. سەرچاوەی بڕیتانسیا بۆمێژوو <ref>https://www.britannica.com/topic/history-of-Israel</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Israel-Old-Testament-kingdom</ref> <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ٤. سەرچاوەی تەوراتی پیرۆز <ref>https://www.jtsa.edu/torah/the-god-of-israel/</ref> <ref>https://www.myjewishlearning.com/article/what-does-the-torah-say-about-israel/#:~:text=Among%20the%20most%20famous%20verses,of%20the%20idea%20that%20Israel</ref> <ref>https://torah.org/torah-portion/perceptions-5769-shlach/</ref> ٥. سەرچاوەی مێژووی ئیسلام <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/First_Muslim_conquest_of_Jerusalem</ref> <ref>https://www.historyofinformation.com/detail.php?id=1638</ref> ٦. سەرچاوەی کتێبی مێژووی مەسیح <ref>https://www.scribd.com/document/156403529/Ancient-Israel-Grabbe</ref> ٧. سەرچاوەی دەوڵەتە دۆستەکانی ئیسرائیل <ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/countries-that-recognize-israel</ref> ٨. سەرچاوەی مێژووی ئەسکەندەری مەزن <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> ٩. سەرچاوەی مێژووی بێزەنتینیەکان <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Jews_in_the_Roman_Empire</ref> ١٠. سەرچاوەی میژووی سووپای هاوپەیمانیاتی خاچهەڵگرانی مەسیح <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ١١. سەرچاوەی بەڕیتانی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://www.britannica.com/event/Arab-Israeli-wars</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/1948_Arab%E2%80%93Israeli_War</ref> ١٢، سەرچاوەی ئەمریکی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref> بەڕێزان @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] تکایە چاوێک بە بابەتەکانی ویکیپێدیای ئینگلیزی و ئەو سەرچاوانەی کە ئاماژەم پێداون بخشێنەرەوە بۆ دڵنیابوونەوە لەوەی کە نووسین و دەقەکانی من لەخۆوە نییەو سەرچاوەی بەهێزی مێژووی لەپشتەوەیە؛هیوادارم سنوورێک بۆ ئەم بەکارهێنەرە دابنێن و هیوادارم ڕێگە بە کەسی دیکەش نەدەن دەسکاری بابەتێک بکات بەشێوەیەکی هەڕەمەکیانە و دوور لە هەموو ڕەوشتوو بەهاکانی نووسینی بابەت و بە شێوەیەکی لایەنگرانە و ڕەگەزپەرستانە. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٦:٢٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٧:٠٢، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] دەکرێ بەستەری ئەو گۆڕانکارییەی دەیڵێن بینێرن، ھەرچەند کردم نەمبینی ئێوە لە بەشی مێژوو دەستکاریتان کردبێ و سڕابێتەوە! [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٦، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::سڵاو دەستکارییەکە دەکەمەوە بە باری ئاسایی خۆی هیوادارم چی دیکە ڕێگە نەدەن هەر کەسێک تانها بۆ کاتبەسەربردنی خۆی دەسکاری دەقێکی من بکات کە زیاتر لا ٢٠ سەرچاوەی پشتڕاستکراوەی هەیە بۆ هەموو شتێک کە نووسیومە؛ لە هەمەنکاتدا بێلایەنانەیە و دەەرە لە ڕەگەزپەرستی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٠٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::'''نەبوونی سەرچاوە ؟ ٢١ جۆری جیاواز سەرچاوەم داناوە بۆ هەر شتێک کە مووسیومە؛ تەنانەت زۆربەی سەرچاوەکانیش لە ویکیپیدیای ئینگلیزیەوە هێناومن بەتایبەتی خاچهەڵگرەکان و ناکۆکی ١٩٤٨ !!! ئەمەوێت بزانم هۆکار چییە کە تۆ تەنها بابەتەکانی پەیوەست بە خاچهەڵگران دەسڕیتەوە ؟!''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئەمە بەستەرەکەیەتی :::https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84&oldid=1589165 [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٥٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] سڵاو، دەستکاری و چالاکییەکانت لە ویکی سۆرانی بەرز دەنرخێندرێت. ھۆکاری سڕینەوەی دەقەکانت نەبوونی سەرچاوە بوو، و لقی بابەتەکانت زۆر کورت بوو و تەنھا ئەوانەم ھێشتەوە کە سەرچاوەیان ھەیە. واتای ئەوە نییە خراپەکاریت کردووە! ئێمە ڕێز لە ھەر کەسێک دەگرین ویکی سۆرانی پەرە پێ بدات. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٢٠:٤٠، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::'''@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] زۆرباشە لە مەبەستەکەت تێگەیشتم من سەرچاوەکانم دانابوو بەڵام لەبیرم کردبوو کە ڕاستەوخۆ لە پاش دەقی تایبەت بە خاچهەڵگران و ناکۆکی ١٩٤٨ دایبنێم؛''' ::'''ئێستا من هەموو سەرچاوەکان دەخەمە ڕوو سەبارەت بەو بابەتەنای کە سەرچاوەیەن نییە پاشان بابەتەکە دەگەڕێنمەوە باری ئاسایی خۆی.''' ::'''سپاس بۆ خستنەڕووی ئەمە.''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢١:٠٧، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە دیسان گشت دەقەکانت بە سەرچاوەوە و ھەروەھا بە ڕێنووسێکی ڕێکوپێکەوە بڵاو بکەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە ئەو سەرچاوە و دەقانەی دامناون مەیسڕەوە، تەنھا سەرچاوە و دەقەکانی خۆت دابنێوە، واتا «گەڕاندنەوە» ئەنجام مەدە. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٠٧:٢٥، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]]: زانیارییەکانت (تەنھا بەشێکی مێژووەکەی) بە یارمەتی ژیریی دەستکرد پێداچوونەوەم پێیدا کرد، وا دیارە ڕاست بوون، بەڵام تکاییە بێلایەنی خۆت لەناو وتارەکە بپارێزە و بەزمانێکی بێلایەن باسی بابەتەکان بکە نەک لایەنگیری. هاورێیان باسی سەرچاەوەیان کرد، تکایە چ شتێک پێویستە بیکە وەک دانانی سەرچاوە بەرامبەر دەقەکانی خۆیان، هەروەها بێلایەنی بپارێزە، و دواتر یەکێک لەو هاورێیانەی تر تاگ بکەوە با سەیری بکەنەوە. سوپاس بۆتۆش و ئەوانی تر. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٣٤، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::سڵاو بەڕێوبەر @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ب'''ابەتەکانم زیادکردەوە بێ ئەوەی دەستکاری ئەوانی تۆ بکەم''' :::::'''زیاتر لە <u>''٦٠ سەرچاوەی بەهێز''</u>م زیادکرد لە تەنیشت هەر دەقێکی تایبەت بە خۆی''' :::::هەندێک دەقی کۆن کە سەرچاوەیان نەبوو لامبرد و گۆڕیم بە دەقێکی درووست کە سەرچاوەی بەهێزی هەیە و سەرچاوەکانیشم لە تەنیشت خۆی بۆ نووسین. :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] دەتوانن خۆتان دڵنیا ببنەوە لێی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٨:١١، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:هیڤجا|هیڤجا]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٤٠، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی == سڵاو؛ @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] من دوێنێ لەسەر ئەم پەڕەیەم خوێندەوە بەشی ناونانی تێدابوو بەڵام ئێستا سڕدراوەتەوە بێ هیچ هۆکارێک؛ من '''بۆ ڕیسێرچێک پێویستیم بەمەبوو''' چوونکە '''زانیای زۆر گرنگی مێژووی تێدابوو لەبارەی ناونانی ئەو ناوچەیەوە''' ڕێک ئەوەبوو کە من بۆی دەگەڕام لەکۆتاییدا ''سەرچاوەیەکی کوردیم دۆزیەوە بۆ ئەوەی زیاتر ئەمە پشتڕاست بکاتەوە کە ناوی فەڵەستین یۆنانی - ڕۆمانییەو پەیوەست نییە بە عەرەبەوە''؛ من ڕیسێرچەکەم نووسی و ئاماژەم پێدا بە سەرچاوەکەی بەڵام '''کاتێک دکتۆرەکەمان چوو بەدوای سەرچاوەکانم گەڕا یەکێک لەوانە ئەم پەڕەیە بوو کە بە داخەوە لابرا بوو لەلایەن کەسێک بۆیە نمرەی زۆرم لێ شکا بەو بۆنەیەوە؛''' <u>هیوادارم کەس بەپێی جەوی خۆی و تاقەتی خۆی دەستکاری دەقی کەس نەکات ئەو دەقەی کە من بینیم ئاماژەی بە ٧ جۆری جیاواز سەرچاوە کردبوو ئەمڕۆ پڕۆفیسۆرەکەمان سەیری کرد بەڵام نەمابوو؛ ئەمە چەنی بەچەن ؟</u> [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-33059-05|&#126;2026-33059-05]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-33059-05|talk]]) ١٤:٥٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :[[پەڕگە:Name of isreal.png]] :<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] ✡ JJ ✡ [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ '''<u>پێم وابێت ئەم بەشە دەڵێیت؛ ئەمە کاری خۆمە و ئاماژەم با ٧ سەرچاوە دابوو تەنها لەبەر ئەو دەقە بەڵام وادیارە کەسێکی <s>ڕەگەزپەرست و عەرەب پەرست</s> هاتووە بەتەواوەتی سڕیویەتیەوە بێ هیچ ئاماژەیەک!</u>''' ]</span>---- :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ SYSTEM LOG END | [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ]</span>---- ::<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> ::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ::. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 7jryfv4a8bwm0fwtuejffa14rewkpwm 1589492 1589491 2026-06-10T15:57:01Z Hivja 64112 /* سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی */ وەڵامدانەوە 1589492 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئیسرائیل]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1377248 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ بۆ https://hulul.el-jeel.com/200412/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٥٩، ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == «ئیسڕائیل» یاخود «ئیسرائیل»؟ == هاوڕێیان سڵاو و ڕێز، دەم و کاتتان باش. ئەمن پرسیارێکم هەبوو، لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، ئێمە بە زمانی خۆمان زۆرتر ئەڵێین «ئیسڕائیل» هەتاکوو «ئیسرائیل». ئێستا گەرەکمە بزانم لە زمانی کوردیی ناوەندیدا هەر یەکسەر «ئیسرائیل» درووستە یا لە ئێرەدا هەڵەیێک ڕووی داوە؟ زۆر سپاستان دەکەم. [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-11267-8|&#126;2026-11267-8]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-11267-8|talk]]) ١١:٣٦، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:~2026-11267-8|~2026-11267-8]]: ئەوەندەی بزانم، لەسەر دەم هەر دەڵێین ئیسڕائیل، بەڵام بۆ نووسین پیتی ر بەکاردێنین وەک ئیسرائیل. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٣٩، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) ::ڕاستە، بۆ خوێندنەوە لە سۆرانیدا بەتایبەتی شێوەزارەکانی باکووریتر وەک موکریانی دەڵێن ئیسڕائیل، بەڵام ھەموو کەس ھەر بەشێوەی ئیسرائیل دەینووسێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق ! == سڵاو بۆ '''ماوەی زیاتر لە ١٠٠ کاتژمێر خەریکی کۆکردنەوەی داتاو زانیاری بووم سەبارەت بە مێژووی وڵاتی ئسرائیل''' بە تەواوەی ب'''''ە بێلایەنانە هاموو شتێکم باسکرد''''' و '''''زیاد لە ٢٠ سەرچاوەم بۆ دەقەکانم داناوە کە هەمووی باوەڕپێکراوەن''''' ئێستا کەسێک هاتووە بە ناوی @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] کە بەشێوەیەکی '''''لایەنگرانە دوور لە هەموو ڕەوشتەکانی نووسینی بابەت''''' <u>'''''٪٩٠ دەقەکەنی منی سڕیوەتەوە'''''</u> <u>'''''و بێ ئەوەی هیچ بەڵگەیەکی سرووشتی لەلابێت یاخوود هیچ بەڵگەیەکی هەبێت بۆ کردنی ئەم کارەی.'''''</u> سەرچاوە سەرەکیەکانی من؛ ١. ویکیپێدیای ئینگلیزی <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israel</ref> ٢. سەرچاوەی ئینجیلی پیرۆز <ref>https://theisraelbible.com/71-bible-verses-that-celebrate-the-land-of-israel/</ref> <ref>https://www.openbible.info/topics/the_land_of_israel</ref> ٣. سەرچاوەی بڕیتانسیا بۆمێژوو <ref>https://www.britannica.com/topic/history-of-Israel</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Israel-Old-Testament-kingdom</ref> <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ٤. سەرچاوەی تەوراتی پیرۆز <ref>https://www.jtsa.edu/torah/the-god-of-israel/</ref> <ref>https://www.myjewishlearning.com/article/what-does-the-torah-say-about-israel/#:~:text=Among%20the%20most%20famous%20verses,of%20the%20idea%20that%20Israel</ref> <ref>https://torah.org/torah-portion/perceptions-5769-shlach/</ref> ٥. سەرچاوەی مێژووی ئیسلام <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/First_Muslim_conquest_of_Jerusalem</ref> <ref>https://www.historyofinformation.com/detail.php?id=1638</ref> ٦. سەرچاوەی کتێبی مێژووی مەسیح <ref>https://www.scribd.com/document/156403529/Ancient-Israel-Grabbe</ref> ٧. سەرچاوەی دەوڵەتە دۆستەکانی ئیسرائیل <ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/countries-that-recognize-israel</ref> ٨. سەرچاوەی مێژووی ئەسکەندەری مەزن <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> ٩. سەرچاوەی مێژووی بێزەنتینیەکان <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Jews_in_the_Roman_Empire</ref> ١٠. سەرچاوەی میژووی سووپای هاوپەیمانیاتی خاچهەڵگرانی مەسیح <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ١١. سەرچاوەی بەڕیتانی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://www.britannica.com/event/Arab-Israeli-wars</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/1948_Arab%E2%80%93Israeli_War</ref> ١٢، سەرچاوەی ئەمریکی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref> بەڕێزان @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] تکایە چاوێک بە بابەتەکانی ویکیپێدیای ئینگلیزی و ئەو سەرچاوانەی کە ئاماژەم پێداون بخشێنەرەوە بۆ دڵنیابوونەوە لەوەی کە نووسین و دەقەکانی من لەخۆوە نییەو سەرچاوەی بەهێزی مێژووی لەپشتەوەیە؛هیوادارم سنوورێک بۆ ئەم بەکارهێنەرە دابنێن و هیوادارم ڕێگە بە کەسی دیکەش نەدەن دەسکاری بابەتێک بکات بەشێوەیەکی هەڕەمەکیانە و دوور لە هەموو ڕەوشتوو بەهاکانی نووسینی بابەت و بە شێوەیەکی لایەنگرانە و ڕەگەزپەرستانە. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٦:٢٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٧:٠٢، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] دەکرێ بەستەری ئەو گۆڕانکارییەی دەیڵێن بینێرن، ھەرچەند کردم نەمبینی ئێوە لە بەشی مێژوو دەستکاریتان کردبێ و سڕابێتەوە! [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٦، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::سڵاو دەستکارییەکە دەکەمەوە بە باری ئاسایی خۆی هیوادارم چی دیکە ڕێگە نەدەن هەر کەسێک تانها بۆ کاتبەسەربردنی خۆی دەسکاری دەقێکی من بکات کە زیاتر لا ٢٠ سەرچاوەی پشتڕاستکراوەی هەیە بۆ هەموو شتێک کە نووسیومە؛ لە هەمەنکاتدا بێلایەنانەیە و دەەرە لە ڕەگەزپەرستی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٠٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::'''نەبوونی سەرچاوە ؟ ٢١ جۆری جیاواز سەرچاوەم داناوە بۆ هەر شتێک کە مووسیومە؛ تەنانەت زۆربەی سەرچاوەکانیش لە ویکیپیدیای ئینگلیزیەوە هێناومن بەتایبەتی خاچهەڵگرەکان و ناکۆکی ١٩٤٨ !!! ئەمەوێت بزانم هۆکار چییە کە تۆ تەنها بابەتەکانی پەیوەست بە خاچهەڵگران دەسڕیتەوە ؟!''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئەمە بەستەرەکەیەتی :::https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84&oldid=1589165 [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٥٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] سڵاو، دەستکاری و چالاکییەکانت لە ویکی سۆرانی بەرز دەنرخێندرێت. ھۆکاری سڕینەوەی دەقەکانت نەبوونی سەرچاوە بوو، و لقی بابەتەکانت زۆر کورت بوو و تەنھا ئەوانەم ھێشتەوە کە سەرچاوەیان ھەیە. واتای ئەوە نییە خراپەکاریت کردووە! ئێمە ڕێز لە ھەر کەسێک دەگرین ویکی سۆرانی پەرە پێ بدات. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٢٠:٤٠، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::'''@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] زۆرباشە لە مەبەستەکەت تێگەیشتم من سەرچاوەکانم دانابوو بەڵام لەبیرم کردبوو کە ڕاستەوخۆ لە پاش دەقی تایبەت بە خاچهەڵگران و ناکۆکی ١٩٤٨ دایبنێم؛''' ::'''ئێستا من هەموو سەرچاوەکان دەخەمە ڕوو سەبارەت بەو بابەتەنای کە سەرچاوەیەن نییە پاشان بابەتەکە دەگەڕێنمەوە باری ئاسایی خۆی.''' ::'''سپاس بۆ خستنەڕووی ئەمە.''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢١:٠٧، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە دیسان گشت دەقەکانت بە سەرچاوەوە و ھەروەھا بە ڕێنووسێکی ڕێکوپێکەوە بڵاو بکەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە ئەو سەرچاوە و دەقانەی دامناون مەیسڕەوە، تەنھا سەرچاوە و دەقەکانی خۆت دابنێوە، واتا «گەڕاندنەوە» ئەنجام مەدە. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٠٧:٢٥، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]]: زانیارییەکانت (تەنھا بەشێکی مێژووەکەی) بە یارمەتی ژیریی دەستکرد پێداچوونەوەم پێیدا کرد، وا دیارە ڕاست بوون، بەڵام تکاییە بێلایەنی خۆت لەناو وتارەکە بپارێزە و بەزمانێکی بێلایەن باسی بابەتەکان بکە نەک لایەنگیری. هاورێیان باسی سەرچاەوەیان کرد، تکایە چ شتێک پێویستە بیکە وەک دانانی سەرچاوە بەرامبەر دەقەکانی خۆیان، هەروەها بێلایەنی بپارێزە، و دواتر یەکێک لەو هاورێیانەی تر تاگ بکەوە با سەیری بکەنەوە. سوپاس بۆتۆش و ئەوانی تر. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٣٤، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::سڵاو بەڕێوبەر @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ب'''ابەتەکانم زیادکردەوە بێ ئەوەی دەستکاری ئەوانی تۆ بکەم''' :::::'''زیاتر لە <u>''٦٠ سەرچاوەی بەهێز''</u>م زیادکرد لە تەنیشت هەر دەقێکی تایبەت بە خۆی''' :::::هەندێک دەقی کۆن کە سەرچاوەیان نەبوو لامبرد و گۆڕیم بە دەقێکی درووست کە سەرچاوەی بەهێزی هەیە و سەرچاوەکانیشم لە تەنیشت خۆی بۆ نووسین. :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] دەتوانن خۆتان دڵنیا ببنەوە لێی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٨:١١، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:هیڤجا|هیڤجا]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٤٠، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی == سڵاو؛ @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] من دوێنێ لەسەر ئەم پەڕەیەم خوێندەوە بەشی ناونانی تێدابوو بەڵام ئێستا سڕدراوەتەوە بێ هیچ هۆکارێک؛ من '''بۆ ڕیسێرچێک پێویستیم بەمەبوو''' چوونکە '''زانیای زۆر گرنگی مێژووی تێدابوو لەبارەی ناونانی ئەو ناوچەیەوە''' ڕێک ئەوەبوو کە من بۆی دەگەڕام لەکۆتاییدا ''سەرچاوەیەکی کوردیم دۆزیەوە بۆ ئەوەی زیاتر ئەمە پشتڕاست بکاتەوە کە ناوی فەڵەستین یۆنانی - ڕۆمانییەو پەیوەست نییە بە عەرەبەوە''؛ من ڕیسێرچەکەم نووسی و ئاماژەم پێدا بە سەرچاوەکەی بەڵام '''کاتێک دکتۆرەکەمان چوو بەدوای سەرچاوەکانم گەڕا یەکێک لەوانە ئەم پەڕەیە بوو کە بە داخەوە لابرا بوو لەلایەن کەسێک بۆیە نمرەی زۆرم لێ شکا بەو بۆنەیەوە؛''' <u>هیوادارم کەس بەپێی جەوی خۆی و تاقەتی خۆی دەستکاری دەقی کەس نەکات ئەو دەقەی کە من بینیم ئاماژەی بە ٧ جۆری جیاواز سەرچاوە کردبوو ئەمڕۆ پڕۆفیسۆرەکەمان سەیری کرد بەڵام نەمابوو؛ ئەمە چەنی بەچەن ؟</u> [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-33059-05|&#126;2026-33059-05]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-33059-05|talk]]) ١٤:٥٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :[[پەڕگە:Name of isreal.png]] :<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] ✡ JJ ✡ [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ '''<u>پێم وابێت ئەم بەشە دەڵێیت؛ ئەمە کاری خۆمە و ئاماژەم با ٧ سەرچاوە دابوو تەنها لەبەر ئەو دەقە بەڵام وادیارە کەسێکی <s>ڕەگەزپەرست و عەرەب پەرست</s> هاتووە بەتەواوەتی سڕیویەتیەوە بێ هیچ ئاماژەیەک!</u>''' ]</span>---- :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ SYSTEM LOG END | [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ]</span>---- ::<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> ::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ::. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] [[وپ:پەلاماری کەسی قەدەغەیە]]! بەسەر ئەو تۆمەتانەی نووسیتن ھێڵێکم دا ھێنا، ئێمە ناتوانین لە ڕووی دەستکاریی ھیچ کەسێکەوە بیروڕاکەی دەستنیشان بکەین. بۆ دەستکارییەکەش با بەکەرھێنەر @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] خۆی وەڵامت بداتەوە. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٥٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 6zb6bvnvj3doo93yz0kyai49gnxfv2d 1589493 1589492 2026-06-10T15:58:02Z Hivja 64112 1589493 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئیسرائیل]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1377248 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ بۆ https://hulul.el-jeel.com/200412/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٥٩، ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == «ئیسڕائیل» یاخود «ئیسرائیل»؟ == هاوڕێیان سڵاو و ڕێز، دەم و کاتتان باش. ئەمن پرسیارێکم هەبوو، لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، ئێمە بە زمانی خۆمان زۆرتر ئەڵێین «ئیسڕائیل» هەتاکوو «ئیسرائیل». ئێستا گەرەکمە بزانم لە زمانی کوردیی ناوەندیدا هەر یەکسەر «ئیسرائیل» درووستە یا لە ئێرەدا هەڵەیێک ڕووی داوە؟ زۆر سپاستان دەکەم. [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-11267-8|&#126;2026-11267-8]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-11267-8|talk]]) ١١:٣٦، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:~2026-11267-8|~2026-11267-8]]: ئەوەندەی بزانم، لەسەر دەم هەر دەڵێین ئیسڕائیل، بەڵام بۆ نووسین پیتی ر بەکاردێنین وەک ئیسرائیل. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٣٩، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) ::ڕاستە، بۆ خوێندنەوە لە سۆرانیدا بەتایبەتی شێوەزارەکانی باکووریتر وەک موکریانی دەڵێن ئیسڕائیل، بەڵام ھەموو کەس ھەر بەشێوەی ئیسرائیل دەینووسێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق ! == سڵاو بۆ '''ماوەی زیاتر لە ١٠٠ کاتژمێر خەریکی کۆکردنەوەی داتاو زانیاری بووم سەبارەت بە مێژووی وڵاتی ئسرائیل''' بە تەواوەی ب'''''ە بێلایەنانە هاموو شتێکم باسکرد''''' و '''''زیاد لە ٢٠ سەرچاوەم بۆ دەقەکانم داناوە کە هەمووی باوەڕپێکراوەن''''' ئێستا کەسێک هاتووە بە ناوی @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] کە بەشێوەیەکی '''''لایەنگرانە دوور لە هەموو ڕەوشتەکانی نووسینی بابەت''''' <u>'''''٪٩٠ دەقەکەنی منی سڕیوەتەوە'''''</u> <u>'''''و بێ ئەوەی هیچ بەڵگەیەکی سرووشتی لەلابێت یاخوود هیچ بەڵگەیەکی هەبێت بۆ کردنی ئەم کارەی.'''''</u> سەرچاوە سەرەکیەکانی من؛ ١. ویکیپێدیای ئینگلیزی <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israel</ref> ٢. سەرچاوەی ئینجیلی پیرۆز <ref>https://theisraelbible.com/71-bible-verses-that-celebrate-the-land-of-israel/</ref> <ref>https://www.openbible.info/topics/the_land_of_israel</ref> ٣. سەرچاوەی بڕیتانسیا بۆمێژوو <ref>https://www.britannica.com/topic/history-of-Israel</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Israel-Old-Testament-kingdom</ref> <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ٤. سەرچاوەی تەوراتی پیرۆز <ref>https://www.jtsa.edu/torah/the-god-of-israel/</ref> <ref>https://www.myjewishlearning.com/article/what-does-the-torah-say-about-israel/#:~:text=Among%20the%20most%20famous%20verses,of%20the%20idea%20that%20Israel</ref> <ref>https://torah.org/torah-portion/perceptions-5769-shlach/</ref> ٥. سەرچاوەی مێژووی ئیسلام <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/First_Muslim_conquest_of_Jerusalem</ref> <ref>https://www.historyofinformation.com/detail.php?id=1638</ref> ٦. سەرچاوەی کتێبی مێژووی مەسیح <ref>https://www.scribd.com/document/156403529/Ancient-Israel-Grabbe</ref> ٧. سەرچاوەی دەوڵەتە دۆستەکانی ئیسرائیل <ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/countries-that-recognize-israel</ref> ٨. سەرچاوەی مێژووی ئەسکەندەری مەزن <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> ٩. سەرچاوەی مێژووی بێزەنتینیەکان <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Jews_in_the_Roman_Empire</ref> ١٠. سەرچاوەی میژووی سووپای هاوپەیمانیاتی خاچهەڵگرانی مەسیح <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ١١. سەرچاوەی بەڕیتانی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://www.britannica.com/event/Arab-Israeli-wars</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/1948_Arab%E2%80%93Israeli_War</ref> ١٢، سەرچاوەی ئەمریکی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref> بەڕێزان @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] تکایە چاوێک بە بابەتەکانی ویکیپێدیای ئینگلیزی و ئەو سەرچاوانەی کە ئاماژەم پێداون بخشێنەرەوە بۆ دڵنیابوونەوە لەوەی کە نووسین و دەقەکانی من لەخۆوە نییەو سەرچاوەی بەهێزی مێژووی لەپشتەوەیە؛هیوادارم سنوورێک بۆ ئەم بەکارهێنەرە دابنێن و هیوادارم ڕێگە بە کەسی دیکەش نەدەن دەسکاری بابەتێک بکات بەشێوەیەکی هەڕەمەکیانە و دوور لە هەموو ڕەوشتوو بەهاکانی نووسینی بابەت و بە شێوەیەکی لایەنگرانە و ڕەگەزپەرستانە. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٦:٢٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٧:٠٢، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] دەکرێ بەستەری ئەو گۆڕانکارییەی دەیڵێن بینێرن، ھەرچەند کردم نەمبینی ئێوە لە بەشی مێژوو دەستکاریتان کردبێ و سڕابێتەوە! [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٦، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::سڵاو دەستکارییەکە دەکەمەوە بە باری ئاسایی خۆی هیوادارم چی دیکە ڕێگە نەدەن هەر کەسێک تانها بۆ کاتبەسەربردنی خۆی دەسکاری دەقێکی من بکات کە زیاتر لا ٢٠ سەرچاوەی پشتڕاستکراوەی هەیە بۆ هەموو شتێک کە نووسیومە؛ لە هەمەنکاتدا بێلایەنانەیە و دەەرە لە ڕەگەزپەرستی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٠٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::'''نەبوونی سەرچاوە ؟ ٢١ جۆری جیاواز سەرچاوەم داناوە بۆ هەر شتێک کە مووسیومە؛ تەنانەت زۆربەی سەرچاوەکانیش لە ویکیپیدیای ئینگلیزیەوە هێناومن بەتایبەتی خاچهەڵگرەکان و ناکۆکی ١٩٤٨ !!! ئەمەوێت بزانم هۆکار چییە کە تۆ تەنها بابەتەکانی پەیوەست بە خاچهەڵگران دەسڕیتەوە ؟!''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئەمە بەستەرەکەیەتی :::https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84&oldid=1589165 [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٥٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] سڵاو، دەستکاری و چالاکییەکانت لە ویکی سۆرانی بەرز دەنرخێندرێت. ھۆکاری سڕینەوەی دەقەکانت نەبوونی سەرچاوە بوو، و لقی بابەتەکانت زۆر کورت بوو و تەنھا ئەوانەم ھێشتەوە کە سەرچاوەیان ھەیە. واتای ئەوە نییە خراپەکاریت کردووە! ئێمە ڕێز لە ھەر کەسێک دەگرین ویکی سۆرانی پەرە پێ بدات. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٢٠:٤٠، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::'''@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] زۆرباشە لە مەبەستەکەت تێگەیشتم من سەرچاوەکانم دانابوو بەڵام لەبیرم کردبوو کە ڕاستەوخۆ لە پاش دەقی تایبەت بە خاچهەڵگران و ناکۆکی ١٩٤٨ دایبنێم؛''' ::'''ئێستا من هەموو سەرچاوەکان دەخەمە ڕوو سەبارەت بەو بابەتەنای کە سەرچاوەیەن نییە پاشان بابەتەکە دەگەڕێنمەوە باری ئاسایی خۆی.''' ::'''سپاس بۆ خستنەڕووی ئەمە.''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢١:٠٧، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە دیسان گشت دەقەکانت بە سەرچاوەوە و ھەروەھا بە ڕێنووسێکی ڕێکوپێکەوە بڵاو بکەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە ئەو سەرچاوە و دەقانەی دامناون مەیسڕەوە، تەنھا سەرچاوە و دەقەکانی خۆت دابنێوە، واتا «گەڕاندنەوە» ئەنجام مەدە. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٠٧:٢٥، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]]: زانیارییەکانت (تەنھا بەشێکی مێژووەکەی) بە یارمەتی ژیریی دەستکرد پێداچوونەوەم پێیدا کرد، وا دیارە ڕاست بوون، بەڵام تکاییە بێلایەنی خۆت لەناو وتارەکە بپارێزە و بەزمانێکی بێلایەن باسی بابەتەکان بکە نەک لایەنگیری. هاورێیان باسی سەرچاەوەیان کرد، تکایە چ شتێک پێویستە بیکە وەک دانانی سەرچاوە بەرامبەر دەقەکانی خۆیان، هەروەها بێلایەنی بپارێزە، و دواتر یەکێک لەو هاورێیانەی تر تاگ بکەوە با سەیری بکەنەوە. سوپاس بۆتۆش و ئەوانی تر. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٣٤، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::سڵاو بەڕێوبەر @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ب'''ابەتەکانم زیادکردەوە بێ ئەوەی دەستکاری ئەوانی تۆ بکەم''' :::::'''زیاتر لە <u>''٦٠ سەرچاوەی بەهێز''</u>م زیادکرد لە تەنیشت هەر دەقێکی تایبەت بە خۆی''' :::::هەندێک دەقی کۆن کە سەرچاوەیان نەبوو لامبرد و گۆڕیم بە دەقێکی درووست کە سەرچاوەی بەهێزی هەیە و سەرچاوەکانیشم لە تەنیشت خۆی بۆ نووسین. :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] دەتوانن خۆتان دڵنیا ببنەوە لێی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٨:١١، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:هیڤجا|هیڤجا]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٤٠، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی == سڵاو؛ @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] من دوێنێ لەسەر ئەم پەڕەیەم خوێندەوە بەشی ناونانی تێدابوو بەڵام ئێستا سڕدراوەتەوە بێ هیچ هۆکارێک؛ من '''بۆ ڕیسێرچێک پێویستیم بەمەبوو''' چوونکە '''زانیای زۆر گرنگی مێژووی تێدابوو لەبارەی ناونانی ئەو ناوچەیەوە''' ڕێک ئەوەبوو کە من بۆی دەگەڕام لەکۆتاییدا ''سەرچاوەیەکی کوردیم دۆزیەوە بۆ ئەوەی زیاتر ئەمە پشتڕاست بکاتەوە کە ناوی فەڵەستین یۆنانی - ڕۆمانییەو پەیوەست نییە بە عەرەبەوە''؛ من ڕیسێرچەکەم نووسی و ئاماژەم پێدا بە سەرچاوەکەی بەڵام '''کاتێک دکتۆرەکەمان چوو بەدوای سەرچاوەکانم گەڕا یەکێک لەوانە ئەم پەڕەیە بوو کە بە داخەوە لابرا بوو لەلایەن کەسێک بۆیە نمرەی زۆرم لێ شکا بەو بۆنەیەوە؛''' <u>هیوادارم کەس بەپێی جەوی خۆی و تاقەتی خۆی دەستکاری دەقی کەس نەکات ئەو دەقەی کە من بینیم ئاماژەی بە ٧ جۆری جیاواز سەرچاوە کردبوو ئەمڕۆ پڕۆفیسۆرەکەمان سەیری کرد بەڵام نەمابوو؛ ئەمە چەنی بەچەن ؟</u> [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-33059-05|&#126;2026-33059-05]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-33059-05|talk]]) ١٤:٥٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :[[پەڕگە:Name of isreal.png]] :<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] ✡ JJ ✡ [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ '''<u>پێم وابێت ئەم بەشە دەڵێیت؛ ئەمە کاری خۆمە و ئاماژەم با ٧ سەرچاوە دابوو تەنها لەبەر ئەو دەقە بەڵام وادیارە کەسێکی <s>ڕەگەزپەرست و عەرەب پەرست</s> هاتووە بەتەواوەتی سڕیویەتیەوە بێ هیچ ئاماژەیەک!</u>''' ]</span>---- :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ SYSTEM LOG END | [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ]</span>---- ::<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> ::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ::. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] [[وپ:پەلاماری کەسی قەدەغەیە]]! بەسەر ئەو تۆمەتانەی نووسیتن ھێڵێکم دا ھێنا، ئێمە ناتوانین لە ڕووی دەستکاریی ھیچ کەسێکەوە بیروڕاکەی دەستنیشان بکەین. بۆ دەستکارییەکەش با بەکارھێنەر:@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] خۆی وەڵامت بداتەوە. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٥٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 0lzeipnfudtzcfes9zrotgdie4cl6z1 1589509 1589493 2026-06-10T18:43:27Z IIXZER0XII 68933 /* سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی */ وەڵامدانەوە 1589509 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئیسرائیل]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1377248 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ بۆ https://hulul.el-jeel.com/200412/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٥٩، ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == «ئیسڕائیل» یاخود «ئیسرائیل»؟ == هاوڕێیان سڵاو و ڕێز، دەم و کاتتان باش. ئەمن پرسیارێکم هەبوو، لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، ئێمە بە زمانی خۆمان زۆرتر ئەڵێین «ئیسڕائیل» هەتاکوو «ئیسرائیل». ئێستا گەرەکمە بزانم لە زمانی کوردیی ناوەندیدا هەر یەکسەر «ئیسرائیل» درووستە یا لە ئێرەدا هەڵەیێک ڕووی داوە؟ زۆر سپاستان دەکەم. [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-11267-8|&#126;2026-11267-8]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-11267-8|talk]]) ١١:٣٦، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:~2026-11267-8|~2026-11267-8]]: ئەوەندەی بزانم، لەسەر دەم هەر دەڵێین ئیسڕائیل، بەڵام بۆ نووسین پیتی ر بەکاردێنین وەک ئیسرائیل. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٣٩، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) ::ڕاستە، بۆ خوێندنەوە لە سۆرانیدا بەتایبەتی شێوەزارەکانی باکووریتر وەک موکریانی دەڵێن ئیسڕائیل، بەڵام ھەموو کەس ھەر بەشێوەی ئیسرائیل دەینووسێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق ! == سڵاو بۆ '''ماوەی زیاتر لە ١٠٠ کاتژمێر خەریکی کۆکردنەوەی داتاو زانیاری بووم سەبارەت بە مێژووی وڵاتی ئسرائیل''' بە تەواوەی ب'''''ە بێلایەنانە هاموو شتێکم باسکرد''''' و '''''زیاد لە ٢٠ سەرچاوەم بۆ دەقەکانم داناوە کە هەمووی باوەڕپێکراوەن''''' ئێستا کەسێک هاتووە بە ناوی @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] کە بەشێوەیەکی '''''لایەنگرانە دوور لە هەموو ڕەوشتەکانی نووسینی بابەت''''' <u>'''''٪٩٠ دەقەکەنی منی سڕیوەتەوە'''''</u> <u>'''''و بێ ئەوەی هیچ بەڵگەیەکی سرووشتی لەلابێت یاخوود هیچ بەڵگەیەکی هەبێت بۆ کردنی ئەم کارەی.'''''</u> سەرچاوە سەرەکیەکانی من؛ ١. ویکیپێدیای ئینگلیزی <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israel</ref> ٢. سەرچاوەی ئینجیلی پیرۆز <ref>https://theisraelbible.com/71-bible-verses-that-celebrate-the-land-of-israel/</ref> <ref>https://www.openbible.info/topics/the_land_of_israel</ref> ٣. سەرچاوەی بڕیتانسیا بۆمێژوو <ref>https://www.britannica.com/topic/history-of-Israel</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Israel-Old-Testament-kingdom</ref> <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ٤. سەرچاوەی تەوراتی پیرۆز <ref>https://www.jtsa.edu/torah/the-god-of-israel/</ref> <ref>https://www.myjewishlearning.com/article/what-does-the-torah-say-about-israel/#:~:text=Among%20the%20most%20famous%20verses,of%20the%20idea%20that%20Israel</ref> <ref>https://torah.org/torah-portion/perceptions-5769-shlach/</ref> ٥. سەرچاوەی مێژووی ئیسلام <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/First_Muslim_conquest_of_Jerusalem</ref> <ref>https://www.historyofinformation.com/detail.php?id=1638</ref> ٦. سەرچاوەی کتێبی مێژووی مەسیح <ref>https://www.scribd.com/document/156403529/Ancient-Israel-Grabbe</ref> ٧. سەرچاوەی دەوڵەتە دۆستەکانی ئیسرائیل <ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/countries-that-recognize-israel</ref> ٨. سەرچاوەی مێژووی ئەسکەندەری مەزن <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> ٩. سەرچاوەی مێژووی بێزەنتینیەکان <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Jews_in_the_Roman_Empire</ref> ١٠. سەرچاوەی میژووی سووپای هاوپەیمانیاتی خاچهەڵگرانی مەسیح <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ١١. سەرچاوەی بەڕیتانی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://www.britannica.com/event/Arab-Israeli-wars</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/1948_Arab%E2%80%93Israeli_War</ref> ١٢، سەرچاوەی ئەمریکی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref> بەڕێزان @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] تکایە چاوێک بە بابەتەکانی ویکیپێدیای ئینگلیزی و ئەو سەرچاوانەی کە ئاماژەم پێداون بخشێنەرەوە بۆ دڵنیابوونەوە لەوەی کە نووسین و دەقەکانی من لەخۆوە نییەو سەرچاوەی بەهێزی مێژووی لەپشتەوەیە؛هیوادارم سنوورێک بۆ ئەم بەکارهێنەرە دابنێن و هیوادارم ڕێگە بە کەسی دیکەش نەدەن دەسکاری بابەتێک بکات بەشێوەیەکی هەڕەمەکیانە و دوور لە هەموو ڕەوشتوو بەهاکانی نووسینی بابەت و بە شێوەیەکی لایەنگرانە و ڕەگەزپەرستانە. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٦:٢٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٧:٠٢، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] دەکرێ بەستەری ئەو گۆڕانکارییەی دەیڵێن بینێرن، ھەرچەند کردم نەمبینی ئێوە لە بەشی مێژوو دەستکاریتان کردبێ و سڕابێتەوە! [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٦، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::سڵاو دەستکارییەکە دەکەمەوە بە باری ئاسایی خۆی هیوادارم چی دیکە ڕێگە نەدەن هەر کەسێک تانها بۆ کاتبەسەربردنی خۆی دەسکاری دەقێکی من بکات کە زیاتر لا ٢٠ سەرچاوەی پشتڕاستکراوەی هەیە بۆ هەموو شتێک کە نووسیومە؛ لە هەمەنکاتدا بێلایەنانەیە و دەەرە لە ڕەگەزپەرستی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٠٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::'''نەبوونی سەرچاوە ؟ ٢١ جۆری جیاواز سەرچاوەم داناوە بۆ هەر شتێک کە مووسیومە؛ تەنانەت زۆربەی سەرچاوەکانیش لە ویکیپیدیای ئینگلیزیەوە هێناومن بەتایبەتی خاچهەڵگرەکان و ناکۆکی ١٩٤٨ !!! ئەمەوێت بزانم هۆکار چییە کە تۆ تەنها بابەتەکانی پەیوەست بە خاچهەڵگران دەسڕیتەوە ؟!''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئەمە بەستەرەکەیەتی :::https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84&oldid=1589165 [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٥٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] سڵاو، دەستکاری و چالاکییەکانت لە ویکی سۆرانی بەرز دەنرخێندرێت. ھۆکاری سڕینەوەی دەقەکانت نەبوونی سەرچاوە بوو، و لقی بابەتەکانت زۆر کورت بوو و تەنھا ئەوانەم ھێشتەوە کە سەرچاوەیان ھەیە. واتای ئەوە نییە خراپەکاریت کردووە! ئێمە ڕێز لە ھەر کەسێک دەگرین ویکی سۆرانی پەرە پێ بدات. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٢٠:٤٠، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::'''@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] زۆرباشە لە مەبەستەکەت تێگەیشتم من سەرچاوەکانم دانابوو بەڵام لەبیرم کردبوو کە ڕاستەوخۆ لە پاش دەقی تایبەت بە خاچهەڵگران و ناکۆکی ١٩٤٨ دایبنێم؛''' ::'''ئێستا من هەموو سەرچاوەکان دەخەمە ڕوو سەبارەت بەو بابەتەنای کە سەرچاوەیەن نییە پاشان بابەتەکە دەگەڕێنمەوە باری ئاسایی خۆی.''' ::'''سپاس بۆ خستنەڕووی ئەمە.''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢١:٠٧، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە دیسان گشت دەقەکانت بە سەرچاوەوە و ھەروەھا بە ڕێنووسێکی ڕێکوپێکەوە بڵاو بکەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە ئەو سەرچاوە و دەقانەی دامناون مەیسڕەوە، تەنھا سەرچاوە و دەقەکانی خۆت دابنێوە، واتا «گەڕاندنەوە» ئەنجام مەدە. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٠٧:٢٥، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]]: زانیارییەکانت (تەنھا بەشێکی مێژووەکەی) بە یارمەتی ژیریی دەستکرد پێداچوونەوەم پێیدا کرد، وا دیارە ڕاست بوون، بەڵام تکاییە بێلایەنی خۆت لەناو وتارەکە بپارێزە و بەزمانێکی بێلایەن باسی بابەتەکان بکە نەک لایەنگیری. هاورێیان باسی سەرچاەوەیان کرد، تکایە چ شتێک پێویستە بیکە وەک دانانی سەرچاوە بەرامبەر دەقەکانی خۆیان، هەروەها بێلایەنی بپارێزە، و دواتر یەکێک لەو هاورێیانەی تر تاگ بکەوە با سەیری بکەنەوە. سوپاس بۆتۆش و ئەوانی تر. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٣٤، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::سڵاو بەڕێوبەر @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ب'''ابەتەکانم زیادکردەوە بێ ئەوەی دەستکاری ئەوانی تۆ بکەم''' :::::'''زیاتر لە <u>''٦٠ سەرچاوەی بەهێز''</u>م زیادکرد لە تەنیشت هەر دەقێکی تایبەت بە خۆی''' :::::هەندێک دەقی کۆن کە سەرچاوەیان نەبوو لامبرد و گۆڕیم بە دەقێکی درووست کە سەرچاوەی بەهێزی هەیە و سەرچاوەکانیشم لە تەنیشت خۆی بۆ نووسین. :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] دەتوانن خۆتان دڵنیا ببنەوە لێی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٨:١١، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:هیڤجا|هیڤجا]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٤٠، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی == سڵاو؛ @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] من دوێنێ لەسەر ئەم پەڕەیەم خوێندەوە بەشی ناونانی تێدابوو بەڵام ئێستا سڕدراوەتەوە بێ هیچ هۆکارێک؛ من '''بۆ ڕیسێرچێک پێویستیم بەمەبوو''' چوونکە '''زانیای زۆر گرنگی مێژووی تێدابوو لەبارەی ناونانی ئەو ناوچەیەوە''' ڕێک ئەوەبوو کە من بۆی دەگەڕام لەکۆتاییدا ''سەرچاوەیەکی کوردیم دۆزیەوە بۆ ئەوەی زیاتر ئەمە پشتڕاست بکاتەوە کە ناوی فەڵەستین یۆنانی - ڕۆمانییەو پەیوەست نییە بە عەرەبەوە''؛ من ڕیسێرچەکەم نووسی و ئاماژەم پێدا بە سەرچاوەکەی بەڵام '''کاتێک دکتۆرەکەمان چوو بەدوای سەرچاوەکانم گەڕا یەکێک لەوانە ئەم پەڕەیە بوو کە بە داخەوە لابرا بوو لەلایەن کەسێک بۆیە نمرەی زۆرم لێ شکا بەو بۆنەیەوە؛''' <u>هیوادارم کەس بەپێی جەوی خۆی و تاقەتی خۆی دەستکاری دەقی کەس نەکات ئەو دەقەی کە من بینیم ئاماژەی بە ٧ جۆری جیاواز سەرچاوە کردبوو ئەمڕۆ پڕۆفیسۆرەکەمان سەیری کرد بەڵام نەمابوو؛ ئەمە چەنی بەچەن ؟</u> [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-33059-05|&#126;2026-33059-05]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-33059-05|talk]]) ١٤:٥٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :[[پەڕگە:Name of isreal.png]] :<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] ✡ JJ ✡ [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ '''<u>پێم وابێت ئەم بەشە دەڵێیت؛ ئەمە کاری خۆمە و ئاماژەم با ٧ سەرچاوە دابوو تەنها لەبەر ئەو دەقە بەڵام وادیارە کەسێکی <s>ڕەگەزپەرست و عەرەب پەرست</s> هاتووە بەتەواوەتی سڕیویەتیەوە بێ هیچ ئاماژەیەک!</u>''' ]</span>---- :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ SYSTEM LOG END | [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ]</span>---- ::<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> ::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ::. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] [[وپ:پەلاماری کەسی قەدەغەیە]]! بەسەر ئەو تۆمەتانەی نووسیتن ھێڵێکم دا ھێنا، ئێمە ناتوانین لە ڕووی دەستکاریی ھیچ کەسێکەوە بیروڕاکەی دەستنیشان بکەین. بۆ دەستکارییەکەش با بەکارھێنەر:@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] خۆی وەڵامت بداتەوە. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٥٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] سپاس بۆ ڕوونکردنەوەی یاساکان؛ بەڵام من پەلەماری کەسم نەداوە و '''ناوی هیچ کەسێکم نەهێناوە''' بۆ ئەوەی تۆمەتباری بکەم بەشێوەی کەسی؛ ئەو ئاماژانەی من تانها '''مەبەستم شێوازی دەستکاریکردنی دەقەکەیە''' کە بە شێوەیەکی ڕەگەزپەرستانە دەستکاریەکەی ئەنجامداوە '''بێ لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە من زیاتر لە ٦٠ سەرچاوەم داناوە بۆ قسەکانم''' ؛ بەڵام کە دەقەکەی سڕیوەتەوە '''هیچ ئاماژەیەکی بە هۆکارەکەی نەداوە''' وە لە هەمانکاتدا '''ئەم بەکارهێنەرە دەستکاری مۆبایلی ئەنجام''' دەدات کە پێم وایە شێوەیەکی پڕۆفیشناڵ نییە بۆ دەستکاریکردنی دەق؛ لەهەمانکاتدا '''زۆرینەی سەرچاوەکانی کە دامنابوو وەک ئاماژەیەک بۆ بەهێزی ئەم دەقە هەمووی سڕیوەتەوە بێ هیچ ئاماژەیەک کە<u>'' بۆچی''</u>''' ؟! [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٨:٤٣، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) fb8mtmmzp0xgiezbvkpm15gkdo205f6 1589510 1589509 2026-06-10T18:45:46Z IIXZER0XII 68933 /* سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی */ 1589510 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئیسرائیل]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1377248 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ بۆ https://hulul.el-jeel.com/200412/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٥٩، ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == «ئیسڕائیل» یاخود «ئیسرائیل»؟ == هاوڕێیان سڵاو و ڕێز، دەم و کاتتان باش. ئەمن پرسیارێکم هەبوو، لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، ئێمە بە زمانی خۆمان زۆرتر ئەڵێین «ئیسڕائیل» هەتاکوو «ئیسرائیل». ئێستا گەرەکمە بزانم لە زمانی کوردیی ناوەندیدا هەر یەکسەر «ئیسرائیل» درووستە یا لە ئێرەدا هەڵەیێک ڕووی داوە؟ زۆر سپاستان دەکەم. [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-11267-8|&#126;2026-11267-8]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-11267-8|talk]]) ١١:٣٦، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:~2026-11267-8|~2026-11267-8]]: ئەوەندەی بزانم، لەسەر دەم هەر دەڵێین ئیسڕائیل، بەڵام بۆ نووسین پیتی ر بەکاردێنین وەک ئیسرائیل. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٣٩، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) ::ڕاستە، بۆ خوێندنەوە لە سۆرانیدا بەتایبەتی شێوەزارەکانی باکووریتر وەک موکریانی دەڵێن ئیسڕائیل، بەڵام ھەموو کەس ھەر بەشێوەی ئیسرائیل دەینووسێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق ! == سڵاو بۆ '''ماوەی زیاتر لە ١٠٠ کاتژمێر خەریکی کۆکردنەوەی داتاو زانیاری بووم سەبارەت بە مێژووی وڵاتی ئسرائیل''' بە تەواوەی ب'''''ە بێلایەنانە هاموو شتێکم باسکرد''''' و '''''زیاد لە ٢٠ سەرچاوەم بۆ دەقەکانم داناوە کە هەمووی باوەڕپێکراوەن''''' ئێستا کەسێک هاتووە بە ناوی @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] کە بەشێوەیەکی '''''لایەنگرانە دوور لە هەموو ڕەوشتەکانی نووسینی بابەت''''' <u>'''''٪٩٠ دەقەکەنی منی سڕیوەتەوە'''''</u> <u>'''''و بێ ئەوەی هیچ بەڵگەیەکی سرووشتی لەلابێت یاخوود هیچ بەڵگەیەکی هەبێت بۆ کردنی ئەم کارەی.'''''</u> سەرچاوە سەرەکیەکانی من؛ ١. ویکیپێدیای ئینگلیزی <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israel</ref> ٢. سەرچاوەی ئینجیلی پیرۆز <ref>https://theisraelbible.com/71-bible-verses-that-celebrate-the-land-of-israel/</ref> <ref>https://www.openbible.info/topics/the_land_of_israel</ref> ٣. سەرچاوەی بڕیتانسیا بۆمێژوو <ref>https://www.britannica.com/topic/history-of-Israel</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Israel-Old-Testament-kingdom</ref> <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ٤. سەرچاوەی تەوراتی پیرۆز <ref>https://www.jtsa.edu/torah/the-god-of-israel/</ref> <ref>https://www.myjewishlearning.com/article/what-does-the-torah-say-about-israel/#:~:text=Among%20the%20most%20famous%20verses,of%20the%20idea%20that%20Israel</ref> <ref>https://torah.org/torah-portion/perceptions-5769-shlach/</ref> ٥. سەرچاوەی مێژووی ئیسلام <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/First_Muslim_conquest_of_Jerusalem</ref> <ref>https://www.historyofinformation.com/detail.php?id=1638</ref> ٦. سەرچاوەی کتێبی مێژووی مەسیح <ref>https://www.scribd.com/document/156403529/Ancient-Israel-Grabbe</ref> ٧. سەرچاوەی دەوڵەتە دۆستەکانی ئیسرائیل <ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/countries-that-recognize-israel</ref> ٨. سەرچاوەی مێژووی ئەسکەندەری مەزن <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> ٩. سەرچاوەی مێژووی بێزەنتینیەکان <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Jews_in_the_Roman_Empire</ref> ١٠. سەرچاوەی میژووی سووپای هاوپەیمانیاتی خاچهەڵگرانی مەسیح <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ١١. سەرچاوەی بەڕیتانی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://www.britannica.com/event/Arab-Israeli-wars</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/1948_Arab%E2%80%93Israeli_War</ref> ١٢، سەرچاوەی ئەمریکی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref> بەڕێزان @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] تکایە چاوێک بە بابەتەکانی ویکیپێدیای ئینگلیزی و ئەو سەرچاوانەی کە ئاماژەم پێداون بخشێنەرەوە بۆ دڵنیابوونەوە لەوەی کە نووسین و دەقەکانی من لەخۆوە نییەو سەرچاوەی بەهێزی مێژووی لەپشتەوەیە؛هیوادارم سنوورێک بۆ ئەم بەکارهێنەرە دابنێن و هیوادارم ڕێگە بە کەسی دیکەش نەدەن دەسکاری بابەتێک بکات بەشێوەیەکی هەڕەمەکیانە و دوور لە هەموو ڕەوشتوو بەهاکانی نووسینی بابەت و بە شێوەیەکی لایەنگرانە و ڕەگەزپەرستانە. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٦:٢٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٧:٠٢، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] دەکرێ بەستەری ئەو گۆڕانکارییەی دەیڵێن بینێرن، ھەرچەند کردم نەمبینی ئێوە لە بەشی مێژوو دەستکاریتان کردبێ و سڕابێتەوە! [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٦، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::سڵاو دەستکارییەکە دەکەمەوە بە باری ئاسایی خۆی هیوادارم چی دیکە ڕێگە نەدەن هەر کەسێک تانها بۆ کاتبەسەربردنی خۆی دەسکاری دەقێکی من بکات کە زیاتر لا ٢٠ سەرچاوەی پشتڕاستکراوەی هەیە بۆ هەموو شتێک کە نووسیومە؛ لە هەمەنکاتدا بێلایەنانەیە و دەەرە لە ڕەگەزپەرستی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٠٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::'''نەبوونی سەرچاوە ؟ ٢١ جۆری جیاواز سەرچاوەم داناوە بۆ هەر شتێک کە مووسیومە؛ تەنانەت زۆربەی سەرچاوەکانیش لە ویکیپیدیای ئینگلیزیەوە هێناومن بەتایبەتی خاچهەڵگرەکان و ناکۆکی ١٩٤٨ !!! ئەمەوێت بزانم هۆکار چییە کە تۆ تەنها بابەتەکانی پەیوەست بە خاچهەڵگران دەسڕیتەوە ؟!''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئەمە بەستەرەکەیەتی :::https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84&oldid=1589165 [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٥٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] سڵاو، دەستکاری و چالاکییەکانت لە ویکی سۆرانی بەرز دەنرخێندرێت. ھۆکاری سڕینەوەی دەقەکانت نەبوونی سەرچاوە بوو، و لقی بابەتەکانت زۆر کورت بوو و تەنھا ئەوانەم ھێشتەوە کە سەرچاوەیان ھەیە. واتای ئەوە نییە خراپەکاریت کردووە! ئێمە ڕێز لە ھەر کەسێک دەگرین ویکی سۆرانی پەرە پێ بدات. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٢٠:٤٠، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::'''@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] زۆرباشە لە مەبەستەکەت تێگەیشتم من سەرچاوەکانم دانابوو بەڵام لەبیرم کردبوو کە ڕاستەوخۆ لە پاش دەقی تایبەت بە خاچهەڵگران و ناکۆکی ١٩٤٨ دایبنێم؛''' ::'''ئێستا من هەموو سەرچاوەکان دەخەمە ڕوو سەبارەت بەو بابەتەنای کە سەرچاوەیەن نییە پاشان بابەتەکە دەگەڕێنمەوە باری ئاسایی خۆی.''' ::'''سپاس بۆ خستنەڕووی ئەمە.''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢١:٠٧، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە دیسان گشت دەقەکانت بە سەرچاوەوە و ھەروەھا بە ڕێنووسێکی ڕێکوپێکەوە بڵاو بکەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە ئەو سەرچاوە و دەقانەی دامناون مەیسڕەوە، تەنھا سەرچاوە و دەقەکانی خۆت دابنێوە، واتا «گەڕاندنەوە» ئەنجام مەدە. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٠٧:٢٥، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]]: زانیارییەکانت (تەنھا بەشێکی مێژووەکەی) بە یارمەتی ژیریی دەستکرد پێداچوونەوەم پێیدا کرد، وا دیارە ڕاست بوون، بەڵام تکاییە بێلایەنی خۆت لەناو وتارەکە بپارێزە و بەزمانێکی بێلایەن باسی بابەتەکان بکە نەک لایەنگیری. هاورێیان باسی سەرچاەوەیان کرد، تکایە چ شتێک پێویستە بیکە وەک دانانی سەرچاوە بەرامبەر دەقەکانی خۆیان، هەروەها بێلایەنی بپارێزە، و دواتر یەکێک لەو هاورێیانەی تر تاگ بکەوە با سەیری بکەنەوە. سوپاس بۆتۆش و ئەوانی تر. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٣٤، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::سڵاو بەڕێوبەر @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ب'''ابەتەکانم زیادکردەوە بێ ئەوەی دەستکاری ئەوانی تۆ بکەم''' :::::'''زیاتر لە <u>''٦٠ سەرچاوەی بەهێز''</u>م زیادکرد لە تەنیشت هەر دەقێکی تایبەت بە خۆی''' :::::هەندێک دەقی کۆن کە سەرچاوەیان نەبوو لامبرد و گۆڕیم بە دەقێکی درووست کە سەرچاوەی بەهێزی هەیە و سەرچاوەکانیشم لە تەنیشت خۆی بۆ نووسین. :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] دەتوانن خۆتان دڵنیا ببنەوە لێی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٨:١١، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:هیڤجا|هیڤجا]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٤٠، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی == سڵاو؛ @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] من دوێنێ لەسەر ئەم پەڕەیەم خوێندەوە بەشی ناونانی تێدابوو بەڵام ئێستا سڕدراوەتەوە بێ هیچ هۆکارێک؛ من '''بۆ ڕیسێرچێک پێویستیم بەمەبوو''' چوونکە '''زانیای زۆر گرنگی مێژووی تێدابوو لەبارەی ناونانی ئەو ناوچەیەوە''' ڕێک ئەوەبوو کە من بۆی دەگەڕام لەکۆتاییدا ''سەرچاوەیەکی کوردیم دۆزیەوە بۆ ئەوەی زیاتر ئەمە پشتڕاست بکاتەوە کە ناوی فەڵەستین یۆنانی - ڕۆمانییەو پەیوەست نییە بە عەرەبەوە''؛ من ڕیسێرچەکەم نووسی و ئاماژەم پێدا بە سەرچاوەکەی بەڵام '''کاتێک دکتۆرەکەمان چوو بەدوای سەرچاوەکانم گەڕا یەکێک لەوانە ئەم پەڕەیە بوو کە بە داخەوە لابرا بوو لەلایەن کەسێک بۆیە نمرەی زۆرم لێ شکا بەو بۆنەیەوە؛''' <u>هیوادارم کەس بەپێی جەوی خۆی و تاقەتی خۆی دەستکاری دەقی کەس نەکات ئەو دەقەی کە من بینیم ئاماژەی بە ٧ جۆری جیاواز سەرچاوە کردبوو ئەمڕۆ پڕۆفیسۆرەکەمان سەیری کرد بەڵام نەمابوو؛ ئەمە چەنی بەچەن ؟</u> [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-33059-05|&#126;2026-33059-05]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-33059-05|talk]]) ١٤:٥٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :[[پەڕگە:Name of isreal.png]] :<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] ✡ JJ ✡ [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ '''<u>پێم وابێت ئەم بەشە دەڵێیت؛ ئەمە کاری خۆمە و ئاماژەم با ٧ سەرچاوە دابوو تەنها لەبەر ئەو دەقە بەڵام وادیارە کەسێک دەقەکەی بە شێوازێکی <s>ڕەگەزپەرست و عەرەب پەرستی</s> بەتەواوەتی سڕیویەتیەوە بێ هیچ ئاماژەیەک!</u>''' ]</span>---- :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ SYSTEM LOG END | [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ]</span>---- ::<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> ::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ::. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] [[وپ:پەلاماری کەسی قەدەغەیە]]! بەسەر ئەو تۆمەتانەی نووسیتن ھێڵێکم دا ھێنا، ئێمە ناتوانین لە ڕووی دەستکاریی ھیچ کەسێکەوە بیروڕاکەی دەستنیشان بکەین. بۆ دەستکارییەکەش با بەکارھێنەر:@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] خۆی وەڵامت بداتەوە. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٥٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] سپاس بۆ ڕوونکردنەوەی یاساکان؛ بەڵام من پەلەماری کەسم نەداوە و '''ناوی هیچ کەسێکم نەهێناوە''' بۆ ئەوەی تۆمەتباری بکەم بەشێوەی کەسی؛ ئەو ئاماژانەی من تانها '''مەبەستم شێوازی دەستکاریکردنی دەقەکەیە''' کە بە شێوەیەکی ڕەگەزپەرستانە دەستکاریەکەی ئەنجامداوە '''بێ لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە من زیاتر لە ٦٠ سەرچاوەم داناوە بۆ قسەکانم''' ؛ بەڵام کە دەقەکەی سڕیوەتەوە '''هیچ ئاماژەیەکی بە هۆکارەکەی نەداوە''' وە لە هەمانکاتدا '''ئەم بەکارهێنەرە دەستکاری مۆبایلی ئەنجام''' دەدات کە پێم وایە شێوەیەکی پڕۆفیشناڵ نییە بۆ دەستکاریکردنی دەق؛ لەهەمانکاتدا '''زۆرینەی سەرچاوەکانی کە دامنابوو وەک ئاماژەیەک بۆ بەهێزی ئەم دەقە هەمووی سڕیوەتەوە بێ هیچ ئاماژەیەک کە<u>'' بۆچی''</u>''' ؟! [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٨:٤٣، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) mzz26vov0sxnub78e4lsmux897j99j2 1589512 1589510 2026-06-10T19:12:25Z 1silent scientist 51740 /* سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی */ وەڵامدانەوە 1589512 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئیسرائیل]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1377248 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ بۆ https://hulul.el-jeel.com/200412/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٥٩، ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == «ئیسڕائیل» یاخود «ئیسرائیل»؟ == هاوڕێیان سڵاو و ڕێز، دەم و کاتتان باش. ئەمن پرسیارێکم هەبوو، لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، ئێمە بە زمانی خۆمان زۆرتر ئەڵێین «ئیسڕائیل» هەتاکوو «ئیسرائیل». ئێستا گەرەکمە بزانم لە زمانی کوردیی ناوەندیدا هەر یەکسەر «ئیسرائیل» درووستە یا لە ئێرەدا هەڵەیێک ڕووی داوە؟ زۆر سپاستان دەکەم. [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-11267-8|&#126;2026-11267-8]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-11267-8|talk]]) ١١:٣٦، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:~2026-11267-8|~2026-11267-8]]: ئەوەندەی بزانم، لەسەر دەم هەر دەڵێین ئیسڕائیل، بەڵام بۆ نووسین پیتی ر بەکاردێنین وەک ئیسرائیل. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٣٩، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) ::ڕاستە، بۆ خوێندنەوە لە سۆرانیدا بەتایبەتی شێوەزارەکانی باکووریتر وەک موکریانی دەڵێن ئیسڕائیل، بەڵام ھەموو کەس ھەر بەشێوەی ئیسرائیل دەینووسێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق ! == سڵاو بۆ '''ماوەی زیاتر لە ١٠٠ کاتژمێر خەریکی کۆکردنەوەی داتاو زانیاری بووم سەبارەت بە مێژووی وڵاتی ئسرائیل''' بە تەواوەی ب'''''ە بێلایەنانە هاموو شتێکم باسکرد''''' و '''''زیاد لە ٢٠ سەرچاوەم بۆ دەقەکانم داناوە کە هەمووی باوەڕپێکراوەن''''' ئێستا کەسێک هاتووە بە ناوی @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] کە بەشێوەیەکی '''''لایەنگرانە دوور لە هەموو ڕەوشتەکانی نووسینی بابەت''''' <u>'''''٪٩٠ دەقەکەنی منی سڕیوەتەوە'''''</u> <u>'''''و بێ ئەوەی هیچ بەڵگەیەکی سرووشتی لەلابێت یاخوود هیچ بەڵگەیەکی هەبێت بۆ کردنی ئەم کارەی.'''''</u> سەرچاوە سەرەکیەکانی من؛ ١. ویکیپێدیای ئینگلیزی <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israel</ref> ٢. سەرچاوەی ئینجیلی پیرۆز <ref>https://theisraelbible.com/71-bible-verses-that-celebrate-the-land-of-israel/</ref> <ref>https://www.openbible.info/topics/the_land_of_israel</ref> ٣. سەرچاوەی بڕیتانسیا بۆمێژوو <ref>https://www.britannica.com/topic/history-of-Israel</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Israel-Old-Testament-kingdom</ref> <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ٤. سەرچاوەی تەوراتی پیرۆز <ref>https://www.jtsa.edu/torah/the-god-of-israel/</ref> <ref>https://www.myjewishlearning.com/article/what-does-the-torah-say-about-israel/#:~:text=Among%20the%20most%20famous%20verses,of%20the%20idea%20that%20Israel</ref> <ref>https://torah.org/torah-portion/perceptions-5769-shlach/</ref> ٥. سەرچاوەی مێژووی ئیسلام <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/First_Muslim_conquest_of_Jerusalem</ref> <ref>https://www.historyofinformation.com/detail.php?id=1638</ref> ٦. سەرچاوەی کتێبی مێژووی مەسیح <ref>https://www.scribd.com/document/156403529/Ancient-Israel-Grabbe</ref> ٧. سەرچاوەی دەوڵەتە دۆستەکانی ئیسرائیل <ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/countries-that-recognize-israel</ref> ٨. سەرچاوەی مێژووی ئەسکەندەری مەزن <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> ٩. سەرچاوەی مێژووی بێزەنتینیەکان <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Jews_in_the_Roman_Empire</ref> ١٠. سەرچاوەی میژووی سووپای هاوپەیمانیاتی خاچهەڵگرانی مەسیح <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ١١. سەرچاوەی بەڕیتانی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://www.britannica.com/event/Arab-Israeli-wars</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/1948_Arab%E2%80%93Israeli_War</ref> ١٢، سەرچاوەی ئەمریکی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref> بەڕێزان @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] تکایە چاوێک بە بابەتەکانی ویکیپێدیای ئینگلیزی و ئەو سەرچاوانەی کە ئاماژەم پێداون بخشێنەرەوە بۆ دڵنیابوونەوە لەوەی کە نووسین و دەقەکانی من لەخۆوە نییەو سەرچاوەی بەهێزی مێژووی لەپشتەوەیە؛هیوادارم سنوورێک بۆ ئەم بەکارهێنەرە دابنێن و هیوادارم ڕێگە بە کەسی دیکەش نەدەن دەسکاری بابەتێک بکات بەشێوەیەکی هەڕەمەکیانە و دوور لە هەموو ڕەوشتوو بەهاکانی نووسینی بابەت و بە شێوەیەکی لایەنگرانە و ڕەگەزپەرستانە. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٦:٢٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٧:٠٢، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] دەکرێ بەستەری ئەو گۆڕانکارییەی دەیڵێن بینێرن، ھەرچەند کردم نەمبینی ئێوە لە بەشی مێژوو دەستکاریتان کردبێ و سڕابێتەوە! [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٦، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::سڵاو دەستکارییەکە دەکەمەوە بە باری ئاسایی خۆی هیوادارم چی دیکە ڕێگە نەدەن هەر کەسێک تانها بۆ کاتبەسەربردنی خۆی دەسکاری دەقێکی من بکات کە زیاتر لا ٢٠ سەرچاوەی پشتڕاستکراوەی هەیە بۆ هەموو شتێک کە نووسیومە؛ لە هەمەنکاتدا بێلایەنانەیە و دەەرە لە ڕەگەزپەرستی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٠٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::'''نەبوونی سەرچاوە ؟ ٢١ جۆری جیاواز سەرچاوەم داناوە بۆ هەر شتێک کە مووسیومە؛ تەنانەت زۆربەی سەرچاوەکانیش لە ویکیپیدیای ئینگلیزیەوە هێناومن بەتایبەتی خاچهەڵگرەکان و ناکۆکی ١٩٤٨ !!! ئەمەوێت بزانم هۆکار چییە کە تۆ تەنها بابەتەکانی پەیوەست بە خاچهەڵگران دەسڕیتەوە ؟!''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئەمە بەستەرەکەیەتی :::https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84&oldid=1589165 [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٥٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] سڵاو، دەستکاری و چالاکییەکانت لە ویکی سۆرانی بەرز دەنرخێندرێت. ھۆکاری سڕینەوەی دەقەکانت نەبوونی سەرچاوە بوو، و لقی بابەتەکانت زۆر کورت بوو و تەنھا ئەوانەم ھێشتەوە کە سەرچاوەیان ھەیە. واتای ئەوە نییە خراپەکاریت کردووە! ئێمە ڕێز لە ھەر کەسێک دەگرین ویکی سۆرانی پەرە پێ بدات. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٢٠:٤٠، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::'''@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] زۆرباشە لە مەبەستەکەت تێگەیشتم من سەرچاوەکانم دانابوو بەڵام لەبیرم کردبوو کە ڕاستەوخۆ لە پاش دەقی تایبەت بە خاچهەڵگران و ناکۆکی ١٩٤٨ دایبنێم؛''' ::'''ئێستا من هەموو سەرچاوەکان دەخەمە ڕوو سەبارەت بەو بابەتەنای کە سەرچاوەیەن نییە پاشان بابەتەکە دەگەڕێنمەوە باری ئاسایی خۆی.''' ::'''سپاس بۆ خستنەڕووی ئەمە.''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢١:٠٧، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە دیسان گشت دەقەکانت بە سەرچاوەوە و ھەروەھا بە ڕێنووسێکی ڕێکوپێکەوە بڵاو بکەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە ئەو سەرچاوە و دەقانەی دامناون مەیسڕەوە، تەنھا سەرچاوە و دەقەکانی خۆت دابنێوە، واتا «گەڕاندنەوە» ئەنجام مەدە. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٠٧:٢٥، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]]: زانیارییەکانت (تەنھا بەشێکی مێژووەکەی) بە یارمەتی ژیریی دەستکرد پێداچوونەوەم پێیدا کرد، وا دیارە ڕاست بوون، بەڵام تکاییە بێلایەنی خۆت لەناو وتارەکە بپارێزە و بەزمانێکی بێلایەن باسی بابەتەکان بکە نەک لایەنگیری. هاورێیان باسی سەرچاەوەیان کرد، تکایە چ شتێک پێویستە بیکە وەک دانانی سەرچاوە بەرامبەر دەقەکانی خۆیان، هەروەها بێلایەنی بپارێزە، و دواتر یەکێک لەو هاورێیانەی تر تاگ بکەوە با سەیری بکەنەوە. سوپاس بۆتۆش و ئەوانی تر. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٣٤، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::سڵاو بەڕێوبەر @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ب'''ابەتەکانم زیادکردەوە بێ ئەوەی دەستکاری ئەوانی تۆ بکەم''' :::::'''زیاتر لە <u>''٦٠ سەرچاوەی بەهێز''</u>م زیادکرد لە تەنیشت هەر دەقێکی تایبەت بە خۆی''' :::::هەندێک دەقی کۆن کە سەرچاوەیان نەبوو لامبرد و گۆڕیم بە دەقێکی درووست کە سەرچاوەی بەهێزی هەیە و سەرچاوەکانیشم لە تەنیشت خۆی بۆ نووسین. :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] دەتوانن خۆتان دڵنیا ببنەوە لێی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٨:١١، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:هیڤجا|هیڤجا]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٤٠، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی == سڵاو؛ @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] من دوێنێ لەسەر ئەم پەڕەیەم خوێندەوە بەشی ناونانی تێدابوو بەڵام ئێستا سڕدراوەتەوە بێ هیچ هۆکارێک؛ من '''بۆ ڕیسێرچێک پێویستیم بەمەبوو''' چوونکە '''زانیای زۆر گرنگی مێژووی تێدابوو لەبارەی ناونانی ئەو ناوچەیەوە''' ڕێک ئەوەبوو کە من بۆی دەگەڕام لەکۆتاییدا ''سەرچاوەیەکی کوردیم دۆزیەوە بۆ ئەوەی زیاتر ئەمە پشتڕاست بکاتەوە کە ناوی فەڵەستین یۆنانی - ڕۆمانییەو پەیوەست نییە بە عەرەبەوە''؛ من ڕیسێرچەکەم نووسی و ئاماژەم پێدا بە سەرچاوەکەی بەڵام '''کاتێک دکتۆرەکەمان چوو بەدوای سەرچاوەکانم گەڕا یەکێک لەوانە ئەم پەڕەیە بوو کە بە داخەوە لابرا بوو لەلایەن کەسێک بۆیە نمرەی زۆرم لێ شکا بەو بۆنەیەوە؛''' <u>هیوادارم کەس بەپێی جەوی خۆی و تاقەتی خۆی دەستکاری دەقی کەس نەکات ئەو دەقەی کە من بینیم ئاماژەی بە ٧ جۆری جیاواز سەرچاوە کردبوو ئەمڕۆ پڕۆفیسۆرەکەمان سەیری کرد بەڵام نەمابوو؛ ئەمە چەنی بەچەن ؟</u> [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-33059-05|&#126;2026-33059-05]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-33059-05|talk]]) ١٤:٥٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :[[پەڕگە:Name of isreal.png]] :<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] ✡ JJ ✡ [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ '''<u>پێم وابێت ئەم بەشە دەڵێیت؛ ئەمە کاری خۆمە و ئاماژەم با ٧ سەرچاوە دابوو تەنها لەبەر ئەو دەقە بەڵام وادیارە کەسێک دەقەکەی بە شێوازێکی <s>ڕەگەزپەرست و عەرەب پەرستی</s> بەتەواوەتی سڕیویەتیەوە بێ هیچ ئاماژەیەک!</u>''' ]</span>---- :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ SYSTEM LOG END | [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ]</span>---- ::<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> ::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ::. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] [[وپ:پەلاماری کەسی قەدەغەیە]]! بەسەر ئەو تۆمەتانەی نووسیتن ھێڵێکم دا ھێنا، ئێمە ناتوانین لە ڕووی دەستکاریی ھیچ کەسێکەوە بیروڕاکەی دەستنیشان بکەین. بۆ دەستکارییەکەش با بەکارھێنەر:@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] خۆی وەڵامت بداتەوە. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٥٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] سپاس بۆ ڕوونکردنەوەی یاساکان؛ بەڵام من پەلەماری کەسم نەداوە و '''ناوی هیچ کەسێکم نەهێناوە''' بۆ ئەوەی تۆمەتباری بکەم بەشێوەی کەسی؛ ئەو ئاماژانەی من تانها '''مەبەستم شێوازی دەستکاریکردنی دەقەکەیە''' کە بە شێوەیەکی ڕەگەزپەرستانە دەستکاریەکەی ئەنجامداوە '''بێ لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە من زیاتر لە ٦٠ سەرچاوەم داناوە بۆ قسەکانم''' ؛ بەڵام کە دەقەکەی سڕیوەتەوە '''هیچ ئاماژەیەکی بە هۆکارەکەی نەداوە''' وە لە هەمانکاتدا '''ئەم بەکارهێنەرە دەستکاری مۆبایلی ئەنجام''' دەدات کە پێم وایە شێوەیەکی پڕۆفیشناڵ نییە بۆ دەستکاریکردنی دەق؛ لەهەمانکاتدا '''زۆرینەی سەرچاوەکانی کە دامنابوو وەک ئاماژەیەک بۆ بەهێزی ئەم دەقە هەمووی سڕیوەتەوە بێ هیچ ئاماژەیەک کە<u>'' بۆچی''</u>''' ؟! [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٨:٤٣، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] کاک ھیڤجا تۆ من لە ڕێگەی دەستکارییەکانمەوە دەناسیت و دەزانیت چۆنم، پەرەپێدەری ویکی سۆرانیم بە زمانی فارسی وعەرەبی و ئینگلیزی، ٣٪ی وتارەکانی کوردی سۆرانی من دروستم کردوون، سەروو ٨٠٠ وتارم فراوان کردووە، بابەتی «ناونان»ی وتاری «ئیسرائیل» لە ڕووی دەق و سەرچاوە ھەڵە بوو، ئایا سەرچاوەی ئینگلیزی درۆ دەکات؟ من تەنھا ھەڵە ڕاست دەکەمەوە، ئەسڵەن من پەرەپێدەری ئەو وتارەم، و حەز دەکەیت بگەڕێ و بزانە ئەو دەقانە ڕاستن یان نا. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ١٩:١٢، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) gpnmlnyqgqkkzxzqov6izg5ldcfma8i 1589517 1589512 2026-06-10T19:42:53Z Hivja 64112 /* سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی */ وەڵامدانەوە 1589517 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئیسرائیل]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1377248 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ بۆ https://hulul.el-jeel.com/200412/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٥٩، ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == «ئیسڕائیل» یاخود «ئیسرائیل»؟ == هاوڕێیان سڵاو و ڕێز، دەم و کاتتان باش. ئەمن پرسیارێکم هەبوو، لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، ئێمە بە زمانی خۆمان زۆرتر ئەڵێین «ئیسڕائیل» هەتاکوو «ئیسرائیل». ئێستا گەرەکمە بزانم لە زمانی کوردیی ناوەندیدا هەر یەکسەر «ئیسرائیل» درووستە یا لە ئێرەدا هەڵەیێک ڕووی داوە؟ زۆر سپاستان دەکەم. [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-11267-8|&#126;2026-11267-8]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-11267-8|talk]]) ١١:٣٦، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:~2026-11267-8|~2026-11267-8]]: ئەوەندەی بزانم، لەسەر دەم هەر دەڵێین ئیسڕائیل، بەڵام بۆ نووسین پیتی ر بەکاردێنین وەک ئیسرائیل. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٣٩، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) ::ڕاستە، بۆ خوێندنەوە لە سۆرانیدا بەتایبەتی شێوەزارەکانی باکووریتر وەک موکریانی دەڵێن ئیسڕائیل، بەڵام ھەموو کەس ھەر بەشێوەی ئیسرائیل دەینووسێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق ! == سڵاو بۆ '''ماوەی زیاتر لە ١٠٠ کاتژمێر خەریکی کۆکردنەوەی داتاو زانیاری بووم سەبارەت بە مێژووی وڵاتی ئسرائیل''' بە تەواوەی ب'''''ە بێلایەنانە هاموو شتێکم باسکرد''''' و '''''زیاد لە ٢٠ سەرچاوەم بۆ دەقەکانم داناوە کە هەمووی باوەڕپێکراوەن''''' ئێستا کەسێک هاتووە بە ناوی @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] کە بەشێوەیەکی '''''لایەنگرانە دوور لە هەموو ڕەوشتەکانی نووسینی بابەت''''' <u>'''''٪٩٠ دەقەکەنی منی سڕیوەتەوە'''''</u> <u>'''''و بێ ئەوەی هیچ بەڵگەیەکی سرووشتی لەلابێت یاخوود هیچ بەڵگەیەکی هەبێت بۆ کردنی ئەم کارەی.'''''</u> سەرچاوە سەرەکیەکانی من؛ ١. ویکیپێدیای ئینگلیزی <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israel</ref> ٢. سەرچاوەی ئینجیلی پیرۆز <ref>https://theisraelbible.com/71-bible-verses-that-celebrate-the-land-of-israel/</ref> <ref>https://www.openbible.info/topics/the_land_of_israel</ref> ٣. سەرچاوەی بڕیتانسیا بۆمێژوو <ref>https://www.britannica.com/topic/history-of-Israel</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Israel-Old-Testament-kingdom</ref> <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ٤. سەرچاوەی تەوراتی پیرۆز <ref>https://www.jtsa.edu/torah/the-god-of-israel/</ref> <ref>https://www.myjewishlearning.com/article/what-does-the-torah-say-about-israel/#:~:text=Among%20the%20most%20famous%20verses,of%20the%20idea%20that%20Israel</ref> <ref>https://torah.org/torah-portion/perceptions-5769-shlach/</ref> ٥. سەرچاوەی مێژووی ئیسلام <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/First_Muslim_conquest_of_Jerusalem</ref> <ref>https://www.historyofinformation.com/detail.php?id=1638</ref> ٦. سەرچاوەی کتێبی مێژووی مەسیح <ref>https://www.scribd.com/document/156403529/Ancient-Israel-Grabbe</ref> ٧. سەرچاوەی دەوڵەتە دۆستەکانی ئیسرائیل <ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/countries-that-recognize-israel</ref> ٨. سەرچاوەی مێژووی ئەسکەندەری مەزن <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> ٩. سەرچاوەی مێژووی بێزەنتینیەکان <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Jews_in_the_Roman_Empire</ref> ١٠. سەرچاوەی میژووی سووپای هاوپەیمانیاتی خاچهەڵگرانی مەسیح <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ١١. سەرچاوەی بەڕیتانی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://www.britannica.com/event/Arab-Israeli-wars</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/1948_Arab%E2%80%93Israeli_War</ref> ١٢، سەرچاوەی ئەمریکی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref> بەڕێزان @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] تکایە چاوێک بە بابەتەکانی ویکیپێدیای ئینگلیزی و ئەو سەرچاوانەی کە ئاماژەم پێداون بخشێنەرەوە بۆ دڵنیابوونەوە لەوەی کە نووسین و دەقەکانی من لەخۆوە نییەو سەرچاوەی بەهێزی مێژووی لەپشتەوەیە؛هیوادارم سنوورێک بۆ ئەم بەکارهێنەرە دابنێن و هیوادارم ڕێگە بە کەسی دیکەش نەدەن دەسکاری بابەتێک بکات بەشێوەیەکی هەڕەمەکیانە و دوور لە هەموو ڕەوشتوو بەهاکانی نووسینی بابەت و بە شێوەیەکی لایەنگرانە و ڕەگەزپەرستانە. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٦:٢٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٧:٠٢، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] دەکرێ بەستەری ئەو گۆڕانکارییەی دەیڵێن بینێرن، ھەرچەند کردم نەمبینی ئێوە لە بەشی مێژوو دەستکاریتان کردبێ و سڕابێتەوە! [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٦، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::سڵاو دەستکارییەکە دەکەمەوە بە باری ئاسایی خۆی هیوادارم چی دیکە ڕێگە نەدەن هەر کەسێک تانها بۆ کاتبەسەربردنی خۆی دەسکاری دەقێکی من بکات کە زیاتر لا ٢٠ سەرچاوەی پشتڕاستکراوەی هەیە بۆ هەموو شتێک کە نووسیومە؛ لە هەمەنکاتدا بێلایەنانەیە و دەەرە لە ڕەگەزپەرستی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٠٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::'''نەبوونی سەرچاوە ؟ ٢١ جۆری جیاواز سەرچاوەم داناوە بۆ هەر شتێک کە مووسیومە؛ تەنانەت زۆربەی سەرچاوەکانیش لە ویکیپیدیای ئینگلیزیەوە هێناومن بەتایبەتی خاچهەڵگرەکان و ناکۆکی ١٩٤٨ !!! ئەمەوێت بزانم هۆکار چییە کە تۆ تەنها بابەتەکانی پەیوەست بە خاچهەڵگران دەسڕیتەوە ؟!''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئەمە بەستەرەکەیەتی :::https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84&oldid=1589165 [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٥٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] سڵاو، دەستکاری و چالاکییەکانت لە ویکی سۆرانی بەرز دەنرخێندرێت. ھۆکاری سڕینەوەی دەقەکانت نەبوونی سەرچاوە بوو، و لقی بابەتەکانت زۆر کورت بوو و تەنھا ئەوانەم ھێشتەوە کە سەرچاوەیان ھەیە. واتای ئەوە نییە خراپەکاریت کردووە! ئێمە ڕێز لە ھەر کەسێک دەگرین ویکی سۆرانی پەرە پێ بدات. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٢٠:٤٠، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::'''@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] زۆرباشە لە مەبەستەکەت تێگەیشتم من سەرچاوەکانم دانابوو بەڵام لەبیرم کردبوو کە ڕاستەوخۆ لە پاش دەقی تایبەت بە خاچهەڵگران و ناکۆکی ١٩٤٨ دایبنێم؛''' ::'''ئێستا من هەموو سەرچاوەکان دەخەمە ڕوو سەبارەت بەو بابەتەنای کە سەرچاوەیەن نییە پاشان بابەتەکە دەگەڕێنمەوە باری ئاسایی خۆی.''' ::'''سپاس بۆ خستنەڕووی ئەمە.''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢١:٠٧، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە دیسان گشت دەقەکانت بە سەرچاوەوە و ھەروەھا بە ڕێنووسێکی ڕێکوپێکەوە بڵاو بکەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە ئەو سەرچاوە و دەقانەی دامناون مەیسڕەوە، تەنھا سەرچاوە و دەقەکانی خۆت دابنێوە، واتا «گەڕاندنەوە» ئەنجام مەدە. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٠٧:٢٥، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]]: زانیارییەکانت (تەنھا بەشێکی مێژووەکەی) بە یارمەتی ژیریی دەستکرد پێداچوونەوەم پێیدا کرد، وا دیارە ڕاست بوون، بەڵام تکاییە بێلایەنی خۆت لەناو وتارەکە بپارێزە و بەزمانێکی بێلایەن باسی بابەتەکان بکە نەک لایەنگیری. هاورێیان باسی سەرچاەوەیان کرد، تکایە چ شتێک پێویستە بیکە وەک دانانی سەرچاوە بەرامبەر دەقەکانی خۆیان، هەروەها بێلایەنی بپارێزە، و دواتر یەکێک لەو هاورێیانەی تر تاگ بکەوە با سەیری بکەنەوە. سوپاس بۆتۆش و ئەوانی تر. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٣٤، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::سڵاو بەڕێوبەر @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ب'''ابەتەکانم زیادکردەوە بێ ئەوەی دەستکاری ئەوانی تۆ بکەم''' :::::'''زیاتر لە <u>''٦٠ سەرچاوەی بەهێز''</u>م زیادکرد لە تەنیشت هەر دەقێکی تایبەت بە خۆی''' :::::هەندێک دەقی کۆن کە سەرچاوەیان نەبوو لامبرد و گۆڕیم بە دەقێکی درووست کە سەرچاوەی بەهێزی هەیە و سەرچاوەکانیشم لە تەنیشت خۆی بۆ نووسین. :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] دەتوانن خۆتان دڵنیا ببنەوە لێی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٨:١١، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:هیڤجا|هیڤجا]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٤٠، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی == سڵاو؛ @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] من دوێنێ لەسەر ئەم پەڕەیەم خوێندەوە بەشی ناونانی تێدابوو بەڵام ئێستا سڕدراوەتەوە بێ هیچ هۆکارێک؛ من '''بۆ ڕیسێرچێک پێویستیم بەمەبوو''' چوونکە '''زانیای زۆر گرنگی مێژووی تێدابوو لەبارەی ناونانی ئەو ناوچەیەوە''' ڕێک ئەوەبوو کە من بۆی دەگەڕام لەکۆتاییدا ''سەرچاوەیەکی کوردیم دۆزیەوە بۆ ئەوەی زیاتر ئەمە پشتڕاست بکاتەوە کە ناوی فەڵەستین یۆنانی - ڕۆمانییەو پەیوەست نییە بە عەرەبەوە''؛ من ڕیسێرچەکەم نووسی و ئاماژەم پێدا بە سەرچاوەکەی بەڵام '''کاتێک دکتۆرەکەمان چوو بەدوای سەرچاوەکانم گەڕا یەکێک لەوانە ئەم پەڕەیە بوو کە بە داخەوە لابرا بوو لەلایەن کەسێک بۆیە نمرەی زۆرم لێ شکا بەو بۆنەیەوە؛''' <u>هیوادارم کەس بەپێی جەوی خۆی و تاقەتی خۆی دەستکاری دەقی کەس نەکات ئەو دەقەی کە من بینیم ئاماژەی بە ٧ جۆری جیاواز سەرچاوە کردبوو ئەمڕۆ پڕۆفیسۆرەکەمان سەیری کرد بەڵام نەمابوو؛ ئەمە چەنی بەچەن ؟</u> [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-33059-05|&#126;2026-33059-05]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-33059-05|talk]]) ١٤:٥٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :[[پەڕگە:Name of isreal.png]] :<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] ✡ JJ ✡ [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ '''<u>پێم وابێت ئەم بەشە دەڵێیت؛ ئەمە کاری خۆمە و ئاماژەم با ٧ سەرچاوە دابوو تەنها لەبەر ئەو دەقە بەڵام وادیارە کەسێک دەقەکەی بە شێوازێکی <s>ڕەگەزپەرست و عەرەب پەرستی</s> بەتەواوەتی سڕیویەتیەوە بێ هیچ ئاماژەیەک!</u>''' ]</span>---- :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ SYSTEM LOG END | [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ]</span>---- ::<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> ::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ::. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] [[وپ:پەلاماری کەسی قەدەغەیە]]! بەسەر ئەو تۆمەتانەی نووسیتن ھێڵێکم دا ھێنا، ئێمە ناتوانین لە ڕووی دەستکاریی ھیچ کەسێکەوە بیروڕاکەی دەستنیشان بکەین. بۆ دەستکارییەکەش با بەکارھێنەر:@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] خۆی وەڵامت بداتەوە. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٥٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] سپاس بۆ ڕوونکردنەوەی یاساکان؛ بەڵام من پەلەماری کەسم نەداوە و '''ناوی هیچ کەسێکم نەهێناوە''' بۆ ئەوەی تۆمەتباری بکەم بەشێوەی کەسی؛ ئەو ئاماژانەی من تانها '''مەبەستم شێوازی دەستکاریکردنی دەقەکەیە''' کە بە شێوەیەکی ڕەگەزپەرستانە دەستکاریەکەی ئەنجامداوە '''بێ لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە من زیاتر لە ٦٠ سەرچاوەم داناوە بۆ قسەکانم''' ؛ بەڵام کە دەقەکەی سڕیوەتەوە '''هیچ ئاماژەیەکی بە هۆکارەکەی نەداوە''' وە لە هەمانکاتدا '''ئەم بەکارهێنەرە دەستکاری مۆبایلی ئەنجام''' دەدات کە پێم وایە شێوەیەکی پڕۆفیشناڵ نییە بۆ دەستکاریکردنی دەق؛ لەهەمانکاتدا '''زۆرینەی سەرچاوەکانی کە دامنابوو وەک ئاماژەیەک بۆ بەهێزی ئەم دەقە هەمووی سڕیوەتەوە بێ هیچ ئاماژەیەک کە<u>'' بۆچی''</u>''' ؟! [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٨:٤٣، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] کاک ھیڤجا تۆ من لە ڕێگەی دەستکارییەکانمەوە دەناسیت و دەزانیت چۆنم، پەرەپێدەری ویکی سۆرانیم بە زمانی فارسی وعەرەبی و ئینگلیزی، ٣٪ی وتارەکانی کوردی سۆرانی من دروستم کردوون، سەروو ٨٠٠ وتارم فراوان کردووە، بابەتی «ناونان»ی وتاری «ئیسرائیل» لە ڕووی دەق و سەرچاوە ھەڵە بوو، ئایا سەرچاوەی ئینگلیزی درۆ دەکات؟ من تەنھا ھەڵە ڕاست دەکەمەوە، ئەسڵەن من پەرەپێدەری ئەو وتارەم، و حەز دەکەیت بگەڕێ و بزانە ئەو دەقانە ڕاستن یان نا. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ١٩:١٢، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] سپاس کە ھاتوون بۆ ئێرە و دەتانەوێ پەرە بدەنە وتارەکانی ویکیپیدیای کوردی. من خۆم لەمێژە بەڕێز سایلێنت دەناسم، ھەر ئەو جۆرەی خۆشی وتی ماوەیەکی زۆرە لێرە خزمەتی پرۆژەکە دەکات. من پێم وایە ئەوی ڕوویداوە لێرە لە یەک تێنەگەیشتنە، ئەگەرنا ھەر دووتان دەتانەوێ خزمەتی پرۆژەکە بکەن. من خۆم سەیری بابەتەکانم نەکردووە، بەڵام دەستکاریی هەر دووتان بە سەرچاوە بووە. بۆ ئەوەی سەرچاوەکانت باشتر و ڕێکوپێکتر بن پێشنیار دەکەم سەیری [[داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب|<nowiki>{{بیرخستنەوەی وێب}}</nowiki>]] بەکاربێنی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٤٢، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 5frigvs1zusi57tga2z124z7ow5tawx 1589520 1589517 2026-06-10T19:47:41Z Hivja 64112 /* سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی */ وەڵامدانەوە 1589520 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئیسرائیل]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1377248 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ بۆ https://hulul.el-jeel.com/200412/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٥٩، ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == «ئیسڕائیل» یاخود «ئیسرائیل»؟ == هاوڕێیان سڵاو و ڕێز، دەم و کاتتان باش. ئەمن پرسیارێکم هەبوو، لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، ئێمە بە زمانی خۆمان زۆرتر ئەڵێین «ئیسڕائیل» هەتاکوو «ئیسرائیل». ئێستا گەرەکمە بزانم لە زمانی کوردیی ناوەندیدا هەر یەکسەر «ئیسرائیل» درووستە یا لە ئێرەدا هەڵەیێک ڕووی داوە؟ زۆر سپاستان دەکەم. [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-11267-8|&#126;2026-11267-8]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-11267-8|talk]]) ١١:٣٦، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:~2026-11267-8|~2026-11267-8]]: ئەوەندەی بزانم، لەسەر دەم هەر دەڵێین ئیسڕائیل، بەڵام بۆ نووسین پیتی ر بەکاردێنین وەک ئیسرائیل. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٣٩، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) ::ڕاستە، بۆ خوێندنەوە لە سۆرانیدا بەتایبەتی شێوەزارەکانی باکووریتر وەک موکریانی دەڵێن ئیسڕائیل، بەڵام ھەموو کەس ھەر بەشێوەی ئیسرائیل دەینووسێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق ! == سڵاو بۆ '''ماوەی زیاتر لە ١٠٠ کاتژمێر خەریکی کۆکردنەوەی داتاو زانیاری بووم سەبارەت بە مێژووی وڵاتی ئسرائیل''' بە تەواوەی ب'''''ە بێلایەنانە هاموو شتێکم باسکرد''''' و '''''زیاد لە ٢٠ سەرچاوەم بۆ دەقەکانم داناوە کە هەمووی باوەڕپێکراوەن''''' ئێستا کەسێک هاتووە بە ناوی @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] کە بەشێوەیەکی '''''لایەنگرانە دوور لە هەموو ڕەوشتەکانی نووسینی بابەت''''' <u>'''''٪٩٠ دەقەکەنی منی سڕیوەتەوە'''''</u> <u>'''''و بێ ئەوەی هیچ بەڵگەیەکی سرووشتی لەلابێت یاخوود هیچ بەڵگەیەکی هەبێت بۆ کردنی ئەم کارەی.'''''</u> سەرچاوە سەرەکیەکانی من؛ ١. ویکیپێدیای ئینگلیزی <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israel</ref> ٢. سەرچاوەی ئینجیلی پیرۆز <ref>https://theisraelbible.com/71-bible-verses-that-celebrate-the-land-of-israel/</ref> <ref>https://www.openbible.info/topics/the_land_of_israel</ref> ٣. سەرچاوەی بڕیتانسیا بۆمێژوو <ref>https://www.britannica.com/topic/history-of-Israel</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Israel-Old-Testament-kingdom</ref> <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ٤. سەرچاوەی تەوراتی پیرۆز <ref>https://www.jtsa.edu/torah/the-god-of-israel/</ref> <ref>https://www.myjewishlearning.com/article/what-does-the-torah-say-about-israel/#:~:text=Among%20the%20most%20famous%20verses,of%20the%20idea%20that%20Israel</ref> <ref>https://torah.org/torah-portion/perceptions-5769-shlach/</ref> ٥. سەرچاوەی مێژووی ئیسلام <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/First_Muslim_conquest_of_Jerusalem</ref> <ref>https://www.historyofinformation.com/detail.php?id=1638</ref> ٦. سەرچاوەی کتێبی مێژووی مەسیح <ref>https://www.scribd.com/document/156403529/Ancient-Israel-Grabbe</ref> ٧. سەرچاوەی دەوڵەتە دۆستەکانی ئیسرائیل <ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/countries-that-recognize-israel</ref> ٨. سەرچاوەی مێژووی ئەسکەندەری مەزن <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> ٩. سەرچاوەی مێژووی بێزەنتینیەکان <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Jews_in_the_Roman_Empire</ref> ١٠. سەرچاوەی میژووی سووپای هاوپەیمانیاتی خاچهەڵگرانی مەسیح <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ١١. سەرچاوەی بەڕیتانی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://www.britannica.com/event/Arab-Israeli-wars</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/1948_Arab%E2%80%93Israeli_War</ref> ١٢، سەرچاوەی ئەمریکی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref> بەڕێزان @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] تکایە چاوێک بە بابەتەکانی ویکیپێدیای ئینگلیزی و ئەو سەرچاوانەی کە ئاماژەم پێداون بخشێنەرەوە بۆ دڵنیابوونەوە لەوەی کە نووسین و دەقەکانی من لەخۆوە نییەو سەرچاوەی بەهێزی مێژووی لەپشتەوەیە؛هیوادارم سنوورێک بۆ ئەم بەکارهێنەرە دابنێن و هیوادارم ڕێگە بە کەسی دیکەش نەدەن دەسکاری بابەتێک بکات بەشێوەیەکی هەڕەمەکیانە و دوور لە هەموو ڕەوشتوو بەهاکانی نووسینی بابەت و بە شێوەیەکی لایەنگرانە و ڕەگەزپەرستانە. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٦:٢٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٧:٠٢، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] دەکرێ بەستەری ئەو گۆڕانکارییەی دەیڵێن بینێرن، ھەرچەند کردم نەمبینی ئێوە لە بەشی مێژوو دەستکاریتان کردبێ و سڕابێتەوە! [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٦، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::سڵاو دەستکارییەکە دەکەمەوە بە باری ئاسایی خۆی هیوادارم چی دیکە ڕێگە نەدەن هەر کەسێک تانها بۆ کاتبەسەربردنی خۆی دەسکاری دەقێکی من بکات کە زیاتر لا ٢٠ سەرچاوەی پشتڕاستکراوەی هەیە بۆ هەموو شتێک کە نووسیومە؛ لە هەمەنکاتدا بێلایەنانەیە و دەەرە لە ڕەگەزپەرستی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٠٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::'''نەبوونی سەرچاوە ؟ ٢١ جۆری جیاواز سەرچاوەم داناوە بۆ هەر شتێک کە مووسیومە؛ تەنانەت زۆربەی سەرچاوەکانیش لە ویکیپیدیای ئینگلیزیەوە هێناومن بەتایبەتی خاچهەڵگرەکان و ناکۆکی ١٩٤٨ !!! ئەمەوێت بزانم هۆکار چییە کە تۆ تەنها بابەتەکانی پەیوەست بە خاچهەڵگران دەسڕیتەوە ؟!''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئەمە بەستەرەکەیەتی :::https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84&oldid=1589165 [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٥٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] سڵاو، دەستکاری و چالاکییەکانت لە ویکی سۆرانی بەرز دەنرخێندرێت. ھۆکاری سڕینەوەی دەقەکانت نەبوونی سەرچاوە بوو، و لقی بابەتەکانت زۆر کورت بوو و تەنھا ئەوانەم ھێشتەوە کە سەرچاوەیان ھەیە. واتای ئەوە نییە خراپەکاریت کردووە! ئێمە ڕێز لە ھەر کەسێک دەگرین ویکی سۆرانی پەرە پێ بدات. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٢٠:٤٠، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::'''@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] زۆرباشە لە مەبەستەکەت تێگەیشتم من سەرچاوەکانم دانابوو بەڵام لەبیرم کردبوو کە ڕاستەوخۆ لە پاش دەقی تایبەت بە خاچهەڵگران و ناکۆکی ١٩٤٨ دایبنێم؛''' ::'''ئێستا من هەموو سەرچاوەکان دەخەمە ڕوو سەبارەت بەو بابەتەنای کە سەرچاوەیەن نییە پاشان بابەتەکە دەگەڕێنمەوە باری ئاسایی خۆی.''' ::'''سپاس بۆ خستنەڕووی ئەمە.''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢١:٠٧، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە دیسان گشت دەقەکانت بە سەرچاوەوە و ھەروەھا بە ڕێنووسێکی ڕێکوپێکەوە بڵاو بکەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە ئەو سەرچاوە و دەقانەی دامناون مەیسڕەوە، تەنھا سەرچاوە و دەقەکانی خۆت دابنێوە، واتا «گەڕاندنەوە» ئەنجام مەدە. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٠٧:٢٥، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]]: زانیارییەکانت (تەنھا بەشێکی مێژووەکەی) بە یارمەتی ژیریی دەستکرد پێداچوونەوەم پێیدا کرد، وا دیارە ڕاست بوون، بەڵام تکاییە بێلایەنی خۆت لەناو وتارەکە بپارێزە و بەزمانێکی بێلایەن باسی بابەتەکان بکە نەک لایەنگیری. هاورێیان باسی سەرچاەوەیان کرد، تکایە چ شتێک پێویستە بیکە وەک دانانی سەرچاوە بەرامبەر دەقەکانی خۆیان، هەروەها بێلایەنی بپارێزە، و دواتر یەکێک لەو هاورێیانەی تر تاگ بکەوە با سەیری بکەنەوە. سوپاس بۆتۆش و ئەوانی تر. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٣٤، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::سڵاو بەڕێوبەر @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ب'''ابەتەکانم زیادکردەوە بێ ئەوەی دەستکاری ئەوانی تۆ بکەم''' :::::'''زیاتر لە <u>''٦٠ سەرچاوەی بەهێز''</u>م زیادکرد لە تەنیشت هەر دەقێکی تایبەت بە خۆی''' :::::هەندێک دەقی کۆن کە سەرچاوەیان نەبوو لامبرد و گۆڕیم بە دەقێکی درووست کە سەرچاوەی بەهێزی هەیە و سەرچاوەکانیشم لە تەنیشت خۆی بۆ نووسین. :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] دەتوانن خۆتان دڵنیا ببنەوە لێی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٨:١١، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:هیڤجا|هیڤجا]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٤٠، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی == سڵاو؛ @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] من دوێنێ لەسەر ئەم پەڕەیەم خوێندەوە بەشی ناونانی تێدابوو بەڵام ئێستا سڕدراوەتەوە بێ هیچ هۆکارێک؛ من '''بۆ ڕیسێرچێک پێویستیم بەمەبوو''' چوونکە '''زانیای زۆر گرنگی مێژووی تێدابوو لەبارەی ناونانی ئەو ناوچەیەوە''' ڕێک ئەوەبوو کە من بۆی دەگەڕام لەکۆتاییدا ''سەرچاوەیەکی کوردیم دۆزیەوە بۆ ئەوەی زیاتر ئەمە پشتڕاست بکاتەوە کە ناوی فەڵەستین یۆنانی - ڕۆمانییەو پەیوەست نییە بە عەرەبەوە''؛ من ڕیسێرچەکەم نووسی و ئاماژەم پێدا بە سەرچاوەکەی بەڵام '''کاتێک دکتۆرەکەمان چوو بەدوای سەرچاوەکانم گەڕا یەکێک لەوانە ئەم پەڕەیە بوو کە بە داخەوە لابرا بوو لەلایەن کەسێک بۆیە نمرەی زۆرم لێ شکا بەو بۆنەیەوە؛''' <u>هیوادارم کەس بەپێی جەوی خۆی و تاقەتی خۆی دەستکاری دەقی کەس نەکات ئەو دەقەی کە من بینیم ئاماژەی بە ٧ جۆری جیاواز سەرچاوە کردبوو ئەمڕۆ پڕۆفیسۆرەکەمان سەیری کرد بەڵام نەمابوو؛ ئەمە چەنی بەچەن ؟</u> [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-33059-05|&#126;2026-33059-05]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-33059-05|talk]]) ١٤:٥٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :[[پەڕگە:Name of isreal.png]] :<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] ✡ JJ ✡ [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ '''<u>پێم وابێت ئەم بەشە دەڵێیت؛ ئەمە کاری خۆمە و ئاماژەم با ٧ سەرچاوە دابوو تەنها لەبەر ئەو دەقە بەڵام وادیارە کەسێک دەقەکەی بە شێوازێکی <s>ڕەگەزپەرست و عەرەب پەرستی</s> بەتەواوەتی سڕیویەتیەوە بێ هیچ ئاماژەیەک!</u>''' ]</span>---- :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ SYSTEM LOG END | [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ]</span>---- ::<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> ::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ::. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] [[وپ:پەلاماری کەسی قەدەغەیە]]! بەسەر ئەو تۆمەتانەی نووسیتن ھێڵێکم دا ھێنا، ئێمە ناتوانین لە ڕووی دەستکاریی ھیچ کەسێکەوە بیروڕاکەی دەستنیشان بکەین. بۆ دەستکارییەکەش با بەکارھێنەر:@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] خۆی وەڵامت بداتەوە. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٥٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] سپاس بۆ ڕوونکردنەوەی یاساکان؛ بەڵام من پەلەماری کەسم نەداوە و '''ناوی هیچ کەسێکم نەهێناوە''' بۆ ئەوەی تۆمەتباری بکەم بەشێوەی کەسی؛ ئەو ئاماژانەی من تانها '''مەبەستم شێوازی دەستکاریکردنی دەقەکەیە''' کە بە شێوەیەکی ڕەگەزپەرستانە دەستکاریەکەی ئەنجامداوە '''بێ لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە من زیاتر لە ٦٠ سەرچاوەم داناوە بۆ قسەکانم''' ؛ بەڵام کە دەقەکەی سڕیوەتەوە '''هیچ ئاماژەیەکی بە هۆکارەکەی نەداوە''' وە لە هەمانکاتدا '''ئەم بەکارهێنەرە دەستکاری مۆبایلی ئەنجام''' دەدات کە پێم وایە شێوەیەکی پڕۆفیشناڵ نییە بۆ دەستکاریکردنی دەق؛ لەهەمانکاتدا '''زۆرینەی سەرچاوەکانی کە دامنابوو وەک ئاماژەیەک بۆ بەهێزی ئەم دەقە هەمووی سڕیوەتەوە بێ هیچ ئاماژەیەک کە<u>'' بۆچی''</u>''' ؟! [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٨:٤٣، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] کاک ھیڤجا تۆ من لە ڕێگەی دەستکارییەکانمەوە دەناسیت و دەزانیت چۆنم، پەرەپێدەری ویکی سۆرانیم بە زمانی فارسی وعەرەبی و ئینگلیزی، ٣٪ی وتارەکانی کوردی سۆرانی من دروستم کردوون، سەروو ٨٠٠ وتارم فراوان کردووە، بابەتی «ناونان»ی وتاری «ئیسرائیل» لە ڕووی دەق و سەرچاوە ھەڵە بوو، ئایا سەرچاوەی ئینگلیزی درۆ دەکات؟ من تەنھا ھەڵە ڕاست دەکەمەوە، ئەسڵەن من پەرەپێدەری ئەو وتارەم، و حەز دەکەیت بگەڕێ و بزانە ئەو دەقانە ڕاستن یان نا. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ١٩:١٢، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] سپاس کە ھاتوون بۆ ئێرە و دەتانەوێ پەرە بدەنە وتارەکانی ویکیپیدیای کوردی. من خۆم لەمێژە بەڕێز سایلێنت دەناسم، ھەر ئەو جۆرەی خۆشی وتی ماوەیەکی زۆرە لێرە خزمەتی پرۆژەکە دەکات. من پێم وایە ئەوی ڕوویداوە لێرە لە یەک تێنەگەیشتنە، ئەگەرنا ھەر دووتان دەتانەوێ خزمەتی پرۆژەکە بکەن. من خۆم سەیری بابەتەکانم نەکردووە، بەڵام دەستکاریی هەر دووتان بە سەرچاوە بووە. بۆ ئەوەی سەرچاوەکانت باشتر و ڕێکوپێکتر بن پێشنیار دەکەم سەیری [[داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب|<nowiki>{{بیرخستنەوەی وێب}}</nowiki>]] بەکاربێنی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٤٢، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] @[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ئەگەر بۆ بابەتێک ناکۆکیتان ھەیە و ھەر دووتان بۆ دەستکاریی خۆتان سەرچاوەی متمانەپێکراوتان ھەیە ئەوە دەتوانن وەک دوو ڕوانگەی جیاواز دەقی خۆتان بنووسن؛ بۆ نموونە ھەندێک لایەن لەبەر فڵان ھۆکار پێیان وایە ناوی ئیسرائیل لە فڵان شتەوە ھاتووە و ھەندێکی تر ......... بە پێچەوانە .... . [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٤٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) i48be0upidn2st20tmyotui530h1y7c 1589560 1589520 2026-06-11T01:41:44Z IIXZER0XII 68933 /* سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی */ وەڵامدانەوە 1589560 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئیسرائیل]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1377248 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ بۆ https://hulul.el-jeel.com/200412/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٥٩، ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == «ئیسڕائیل» یاخود «ئیسرائیل»؟ == هاوڕێیان سڵاو و ڕێز، دەم و کاتتان باش. ئەمن پرسیارێکم هەبوو، لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، ئێمە بە زمانی خۆمان زۆرتر ئەڵێین «ئیسڕائیل» هەتاکوو «ئیسرائیل». ئێستا گەرەکمە بزانم لە زمانی کوردیی ناوەندیدا هەر یەکسەر «ئیسرائیل» درووستە یا لە ئێرەدا هەڵەیێک ڕووی داوە؟ زۆر سپاستان دەکەم. [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-11267-8|&#126;2026-11267-8]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-11267-8|talk]]) ١١:٣٦، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:~2026-11267-8|~2026-11267-8]]: ئەوەندەی بزانم، لەسەر دەم هەر دەڵێین ئیسڕائیل، بەڵام بۆ نووسین پیتی ر بەکاردێنین وەک ئیسرائیل. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٣٩، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) ::ڕاستە، بۆ خوێندنەوە لە سۆرانیدا بەتایبەتی شێوەزارەکانی باکووریتر وەک موکریانی دەڵێن ئیسڕائیل، بەڵام ھەموو کەس ھەر بەشێوەی ئیسرائیل دەینووسێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق ! == سڵاو بۆ '''ماوەی زیاتر لە ١٠٠ کاتژمێر خەریکی کۆکردنەوەی داتاو زانیاری بووم سەبارەت بە مێژووی وڵاتی ئسرائیل''' بە تەواوەی ب'''''ە بێلایەنانە هاموو شتێکم باسکرد''''' و '''''زیاد لە ٢٠ سەرچاوەم بۆ دەقەکانم داناوە کە هەمووی باوەڕپێکراوەن''''' ئێستا کەسێک هاتووە بە ناوی @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] کە بەشێوەیەکی '''''لایەنگرانە دوور لە هەموو ڕەوشتەکانی نووسینی بابەت''''' <u>'''''٪٩٠ دەقەکەنی منی سڕیوەتەوە'''''</u> <u>'''''و بێ ئەوەی هیچ بەڵگەیەکی سرووشتی لەلابێت یاخوود هیچ بەڵگەیەکی هەبێت بۆ کردنی ئەم کارەی.'''''</u> سەرچاوە سەرەکیەکانی من؛ ١. ویکیپێدیای ئینگلیزی <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israel</ref> ٢. سەرچاوەی ئینجیلی پیرۆز <ref>https://theisraelbible.com/71-bible-verses-that-celebrate-the-land-of-israel/</ref> <ref>https://www.openbible.info/topics/the_land_of_israel</ref> ٣. سەرچاوەی بڕیتانسیا بۆمێژوو <ref>https://www.britannica.com/topic/history-of-Israel</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Israel-Old-Testament-kingdom</ref> <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ٤. سەرچاوەی تەوراتی پیرۆز <ref>https://www.jtsa.edu/torah/the-god-of-israel/</ref> <ref>https://www.myjewishlearning.com/article/what-does-the-torah-say-about-israel/#:~:text=Among%20the%20most%20famous%20verses,of%20the%20idea%20that%20Israel</ref> <ref>https://torah.org/torah-portion/perceptions-5769-shlach/</ref> ٥. سەرچاوەی مێژووی ئیسلام <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/First_Muslim_conquest_of_Jerusalem</ref> <ref>https://www.historyofinformation.com/detail.php?id=1638</ref> ٦. سەرچاوەی کتێبی مێژووی مەسیح <ref>https://www.scribd.com/document/156403529/Ancient-Israel-Grabbe</ref> ٧. سەرچاوەی دەوڵەتە دۆستەکانی ئیسرائیل <ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/countries-that-recognize-israel</ref> ٨. سەرچاوەی مێژووی ئەسکەندەری مەزن <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> ٩. سەرچاوەی مێژووی بێزەنتینیەکان <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Jews_in_the_Roman_Empire</ref> ١٠. سەرچاوەی میژووی سووپای هاوپەیمانیاتی خاچهەڵگرانی مەسیح <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ١١. سەرچاوەی بەڕیتانی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://www.britannica.com/event/Arab-Israeli-wars</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/1948_Arab%E2%80%93Israeli_War</ref> ١٢، سەرچاوەی ئەمریکی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref> بەڕێزان @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] تکایە چاوێک بە بابەتەکانی ویکیپێدیای ئینگلیزی و ئەو سەرچاوانەی کە ئاماژەم پێداون بخشێنەرەوە بۆ دڵنیابوونەوە لەوەی کە نووسین و دەقەکانی من لەخۆوە نییەو سەرچاوەی بەهێزی مێژووی لەپشتەوەیە؛هیوادارم سنوورێک بۆ ئەم بەکارهێنەرە دابنێن و هیوادارم ڕێگە بە کەسی دیکەش نەدەن دەسکاری بابەتێک بکات بەشێوەیەکی هەڕەمەکیانە و دوور لە هەموو ڕەوشتوو بەهاکانی نووسینی بابەت و بە شێوەیەکی لایەنگرانە و ڕەگەزپەرستانە. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٦:٢٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٧:٠٢، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] دەکرێ بەستەری ئەو گۆڕانکارییەی دەیڵێن بینێرن، ھەرچەند کردم نەمبینی ئێوە لە بەشی مێژوو دەستکاریتان کردبێ و سڕابێتەوە! [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٦، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::سڵاو دەستکارییەکە دەکەمەوە بە باری ئاسایی خۆی هیوادارم چی دیکە ڕێگە نەدەن هەر کەسێک تانها بۆ کاتبەسەربردنی خۆی دەسکاری دەقێکی من بکات کە زیاتر لا ٢٠ سەرچاوەی پشتڕاستکراوەی هەیە بۆ هەموو شتێک کە نووسیومە؛ لە هەمەنکاتدا بێلایەنانەیە و دەەرە لە ڕەگەزپەرستی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٠٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::'''نەبوونی سەرچاوە ؟ ٢١ جۆری جیاواز سەرچاوەم داناوە بۆ هەر شتێک کە مووسیومە؛ تەنانەت زۆربەی سەرچاوەکانیش لە ویکیپیدیای ئینگلیزیەوە هێناومن بەتایبەتی خاچهەڵگرەکان و ناکۆکی ١٩٤٨ !!! ئەمەوێت بزانم هۆکار چییە کە تۆ تەنها بابەتەکانی پەیوەست بە خاچهەڵگران دەسڕیتەوە ؟!''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئەمە بەستەرەکەیەتی :::https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84&oldid=1589165 [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٥٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] سڵاو، دەستکاری و چالاکییەکانت لە ویکی سۆرانی بەرز دەنرخێندرێت. ھۆکاری سڕینەوەی دەقەکانت نەبوونی سەرچاوە بوو، و لقی بابەتەکانت زۆر کورت بوو و تەنھا ئەوانەم ھێشتەوە کە سەرچاوەیان ھەیە. واتای ئەوە نییە خراپەکاریت کردووە! ئێمە ڕێز لە ھەر کەسێک دەگرین ویکی سۆرانی پەرە پێ بدات. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٢٠:٤٠، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::'''@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] زۆرباشە لە مەبەستەکەت تێگەیشتم من سەرچاوەکانم دانابوو بەڵام لەبیرم کردبوو کە ڕاستەوخۆ لە پاش دەقی تایبەت بە خاچهەڵگران و ناکۆکی ١٩٤٨ دایبنێم؛''' ::'''ئێستا من هەموو سەرچاوەکان دەخەمە ڕوو سەبارەت بەو بابەتەنای کە سەرچاوەیەن نییە پاشان بابەتەکە دەگەڕێنمەوە باری ئاسایی خۆی.''' ::'''سپاس بۆ خستنەڕووی ئەمە.''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢١:٠٧، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە دیسان گشت دەقەکانت بە سەرچاوەوە و ھەروەھا بە ڕێنووسێکی ڕێکوپێکەوە بڵاو بکەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە ئەو سەرچاوە و دەقانەی دامناون مەیسڕەوە، تەنھا سەرچاوە و دەقەکانی خۆت دابنێوە، واتا «گەڕاندنەوە» ئەنجام مەدە. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٠٧:٢٥، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]]: زانیارییەکانت (تەنھا بەشێکی مێژووەکەی) بە یارمەتی ژیریی دەستکرد پێداچوونەوەم پێیدا کرد، وا دیارە ڕاست بوون، بەڵام تکاییە بێلایەنی خۆت لەناو وتارەکە بپارێزە و بەزمانێکی بێلایەن باسی بابەتەکان بکە نەک لایەنگیری. هاورێیان باسی سەرچاەوەیان کرد، تکایە چ شتێک پێویستە بیکە وەک دانانی سەرچاوە بەرامبەر دەقەکانی خۆیان، هەروەها بێلایەنی بپارێزە، و دواتر یەکێک لەو هاورێیانەی تر تاگ بکەوە با سەیری بکەنەوە. سوپاس بۆتۆش و ئەوانی تر. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٣٤، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::سڵاو بەڕێوبەر @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ب'''ابەتەکانم زیادکردەوە بێ ئەوەی دەستکاری ئەوانی تۆ بکەم''' :::::'''زیاتر لە <u>''٦٠ سەرچاوەی بەهێز''</u>م زیادکرد لە تەنیشت هەر دەقێکی تایبەت بە خۆی''' :::::هەندێک دەقی کۆن کە سەرچاوەیان نەبوو لامبرد و گۆڕیم بە دەقێکی درووست کە سەرچاوەی بەهێزی هەیە و سەرچاوەکانیشم لە تەنیشت خۆی بۆ نووسین. :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] دەتوانن خۆتان دڵنیا ببنەوە لێی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٨:١١، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:هیڤجا|هیڤجا]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٤٠، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی == سڵاو؛ @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] من دوێنێ لەسەر ئەم پەڕەیەم خوێندەوە بەشی ناونانی تێدابوو بەڵام ئێستا سڕدراوەتەوە بێ هیچ هۆکارێک؛ من '''بۆ ڕیسێرچێک پێویستیم بەمەبوو''' چوونکە '''زانیای زۆر گرنگی مێژووی تێدابوو لەبارەی ناونانی ئەو ناوچەیەوە''' ڕێک ئەوەبوو کە من بۆی دەگەڕام لەکۆتاییدا ''سەرچاوەیەکی کوردیم دۆزیەوە بۆ ئەوەی زیاتر ئەمە پشتڕاست بکاتەوە کە ناوی فەڵەستین یۆنانی - ڕۆمانییەو پەیوەست نییە بە عەرەبەوە''؛ من ڕیسێرچەکەم نووسی و ئاماژەم پێدا بە سەرچاوەکەی بەڵام '''کاتێک دکتۆرەکەمان چوو بەدوای سەرچاوەکانم گەڕا یەکێک لەوانە ئەم پەڕەیە بوو کە بە داخەوە لابرا بوو لەلایەن کەسێک بۆیە نمرەی زۆرم لێ شکا بەو بۆنەیەوە؛''' <u>هیوادارم کەس بەپێی جەوی خۆی و تاقەتی خۆی دەستکاری دەقی کەس نەکات ئەو دەقەی کە من بینیم ئاماژەی بە ٧ جۆری جیاواز سەرچاوە کردبوو ئەمڕۆ پڕۆفیسۆرەکەمان سەیری کرد بەڵام نەمابوو؛ ئەمە چەنی بەچەن ؟</u> [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-33059-05|&#126;2026-33059-05]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-33059-05|talk]]) ١٤:٥٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :[[پەڕگە:Name of isreal.png]] :<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] ✡ JJ ✡ [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ '''<u>پێم وابێت ئەم بەشە دەڵێیت؛ ئەمە کاری خۆمە و ئاماژەم با ٧ سەرچاوە دابوو تەنها لەبەر ئەو دەقە بەڵام وادیارە کەسێک دەقەکەی بە شێوازێکی <s>ڕەگەزپەرست و عەرەب پەرستی</s> بەتەواوەتی سڕیویەتیەوە بێ هیچ ئاماژەیەک!</u>''' ]</span>---- :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ SYSTEM LOG END | [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ]</span>---- ::<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> ::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ::. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] [[وپ:پەلاماری کەسی قەدەغەیە]]! بەسەر ئەو تۆمەتانەی نووسیتن ھێڵێکم دا ھێنا، ئێمە ناتوانین لە ڕووی دەستکاریی ھیچ کەسێکەوە بیروڕاکەی دەستنیشان بکەین. بۆ دەستکارییەکەش با بەکارھێنەر:@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] خۆی وەڵامت بداتەوە. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٥٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] سپاس بۆ ڕوونکردنەوەی یاساکان؛ بەڵام من پەلەماری کەسم نەداوە و '''ناوی هیچ کەسێکم نەهێناوە''' بۆ ئەوەی تۆمەتباری بکەم بەشێوەی کەسی؛ ئەو ئاماژانەی من تانها '''مەبەستم شێوازی دەستکاریکردنی دەقەکەیە''' کە بە شێوەیەکی ڕەگەزپەرستانە دەستکاریەکەی ئەنجامداوە '''بێ لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە من زیاتر لە ٦٠ سەرچاوەم داناوە بۆ قسەکانم''' ؛ بەڵام کە دەقەکەی سڕیوەتەوە '''هیچ ئاماژەیەکی بە هۆکارەکەی نەداوە''' وە لە هەمانکاتدا '''ئەم بەکارهێنەرە دەستکاری مۆبایلی ئەنجام''' دەدات کە پێم وایە شێوەیەکی پڕۆفیشناڵ نییە بۆ دەستکاریکردنی دەق؛ لەهەمانکاتدا '''زۆرینەی سەرچاوەکانی کە دامنابوو وەک ئاماژەیەک بۆ بەهێزی ئەم دەقە هەمووی سڕیوەتەوە بێ هیچ ئاماژەیەک کە<u>'' بۆچی''</u>''' ؟! [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٨:٤٣، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] کاک ھیڤجا تۆ من لە ڕێگەی دەستکارییەکانمەوە دەناسیت و دەزانیت چۆنم، پەرەپێدەری ویکی سۆرانیم بە زمانی فارسی وعەرەبی و ئینگلیزی، ٣٪ی وتارەکانی کوردی سۆرانی من دروستم کردوون، سەروو ٨٠٠ وتارم فراوان کردووە، بابەتی «ناونان»ی وتاری «ئیسرائیل» لە ڕووی دەق و سەرچاوە ھەڵە بوو، ئایا سەرچاوەی ئینگلیزی درۆ دەکات؟ من تەنھا ھەڵە ڕاست دەکەمەوە، ئەسڵەن من پەرەپێدەری ئەو وتارەم، و حەز دەکەیت بگەڕێ و بزانە ئەو دەقانە ڕاستن یان نا. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ١٩:١٢، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] سپاس کە ھاتوون بۆ ئێرە و دەتانەوێ پەرە بدەنە وتارەکانی ویکیپیدیای کوردی. من خۆم لەمێژە بەڕێز سایلێنت دەناسم، ھەر ئەو جۆرەی خۆشی وتی ماوەیەکی زۆرە لێرە خزمەتی پرۆژەکە دەکات. من پێم وایە ئەوی ڕوویداوە لێرە لە یەک تێنەگەیشتنە، ئەگەرنا ھەر دووتان دەتانەوێ خزمەتی پرۆژەکە بکەن. من خۆم سەیری بابەتەکانم نەکردووە، بەڵام دەستکاریی هەر دووتان بە سەرچاوە بووە. بۆ ئەوەی سەرچاوەکانت باشتر و ڕێکوپێکتر بن پێشنیار دەکەم سەیری [[داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب|<nowiki>{{بیرخستنەوەی وێب}}</nowiki>]] بەکاربێنی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٤٢، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] @[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ئەگەر بۆ بابەتێک ناکۆکیتان ھەیە و ھەر دووتان بۆ دەستکاریی خۆتان سەرچاوەی متمانەپێکراوتان ھەیە ئەوە دەتوانن وەک دوو ڕوانگەی جیاواز دەقی خۆتان بنووسن؛ بۆ نموونە ھەندێک لایەن لەبەر فڵان ھۆکار پێیان وایە ناوی ئیسرائیل لە فڵان شتەوە ھاتووە و ھەندێکی تر ......... بە پێچەوانە .... . [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٤٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] سەرچاوەی ئینگلیزی درۆناکات وایە ؟ کەواتە من ٨ سەرچاوەی ئینگلیزیم بۆ دانابوویت کە '''٣ دانەیان لە ویکیپیدیای ئینگلیزیەوە'''<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Philistia</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_name_Palestine</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Syria_Palaestina</ref> ::::::: وەرم گرتووە ٣ دانای تریش لە '''ئینساکڵۆپییای بریتانسیا''' <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref>https://www.britannica.com/place/Phoenicia</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Phoenician</ref> کە ''باوەڕ پێکراوترین ئینسایکڵۆپێدیای جیهانییە''؛ ٢ دانەش سەرچاوەی مێژووی یۆنانییە .<ref>https://monografie.fnp.org.pl/monografie/images/Files/l.niesiolowski-spano_chapter_2%5b0%5d.pdf</ref> <ref>https://books.google.iq/books?id=hAMMx3O2ZrYC&pg=PA37&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> ::::::: بەڕیز @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] لە ئینگلیزی شتێک هەیە کە پێی دەوترێت '''QUALLITY > QUANTITY''' واتە کوالێتی شتێک گەورەترە لە بڕی شتەکە؛ بەڕێز @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] لێرەدا ئاماژە بەوە دەکات کە زۆر وتاری دەستکاری کردوە لە ویکی کوردی بەڵام '''''ئایا بڕی دەستکاری کردن = کوالێتی دەستکاری کردنەکانی ؟!''''' بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] من لە ساڵی ٢٠٢١وە لە ویکی کوردی دەستکاری دەکەم زیاتر لە ١،٢٠٠ دەستکاریم ئەنجام داوە بە ناوی جیاوازەوە؛ ئەمە کەمترە لەوەی @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ئاماژەی پێدەکات لە پەڕەی بەکارهێنەرەکەی خۆی بەڵام ئایا هەمان کوالێتیە دەستکاریەکانمان ؟ خۆت بڕیار بدە ئەم بەڕیزە @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] دەستکاری بە مۆبایل ئەنجام دەدات و زۆربەی دەستکاریەکانیشی '''MISSLEADING''' ە واتە بەلاڕیدا بەرە؛ زۆر پێش ئەم بەڕیزە کارم کردووە بەڵام پاش ماوەیەکی زۆر دابڕان ئێستا گەڕاومەتەوەو دەمەوێت خزمەت بە ویکی کوردی بکەم ناکرێت من هەر شتێک دابنێم ئەم بەڕێزە @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] بێت بیسڕێتەوە بەبێ هۆکار ! [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٠١:٤١، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) t3dzpf8pmwokvrahtstqhfo5rzokiao 1589600 1589560 2026-06-11T10:49:48Z Tessla 41338 1589600 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئیسرائیل]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1377248 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ بۆ https://hulul.el-jeel.com/200412/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٥٩، ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == «ئیسڕائیل» یاخود «ئیسرائیل»؟ == هاوڕێیان سڵاو و ڕێز، دەم و کاتتان باش. ئەمن پرسیارێکم هەبوو، لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، ئێمە بە زمانی خۆمان زۆرتر ئەڵێین «ئیسڕائیل» هەتاکوو «ئیسرائیل». ئێستا گەرەکمە بزانم لە زمانی کوردیی ناوەندیدا هەر یەکسەر «ئیسرائیل» درووستە یا لە ئێرەدا هەڵەیێک ڕووی داوە؟ زۆر سپاستان دەکەم. [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-11267-8|&#126;2026-11267-8]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-11267-8|talk]]) ١١:٣٦، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:~2026-11267-8|~2026-11267-8]]: ئەوەندەی بزانم، لەسەر دەم هەر دەڵێین ئیسڕائیل، بەڵام بۆ نووسین پیتی ر بەکاردێنین وەک ئیسرائیل. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٣٩، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) ::ڕاستە، بۆ خوێندنەوە لە سۆرانیدا بەتایبەتی شێوەزارەکانی باکووریتر وەک موکریانی دەڵێن ئیسڕائیل، بەڵام ھەموو کەس ھەر بەشێوەی ئیسرائیل دەینووسێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق ! == سڵاو بۆ '''ماوەی زیاتر لە ١٠٠ کاتژمێر خەریکی کۆکردنەوەی داتاو زانیاری بووم سەبارەت بە مێژووی وڵاتی ئسرائیل''' بە تەواوەی ب'''''ە بێلایەنانە هاموو شتێکم باسکرد''''' و '''''زیاد لە ٢٠ سەرچاوەم بۆ دەقەکانم داناوە کە هەمووی باوەڕپێکراوەن''''' ئێستا کەسێک هاتووە بە ناوی @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] کە بەشێوەیەکی '''''لایەنگرانە دوور لە هەموو ڕەوشتەکانی نووسینی بابەت''''' <u>'''''٪٩٠ دەقەکەنی منی سڕیوەتەوە'''''</u> <u>'''''و بێ ئەوەی هیچ بەڵگەیەکی سرووشتی لەلابێت یاخوود هیچ بەڵگەیەکی هەبێت بۆ کردنی ئەم کارەی.'''''</u> سەرچاوە سەرەکیەکانی من؛ ١. ویکیپێدیای ئینگلیزی <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israel</ref> ٢. سەرچاوەی ئینجیلی پیرۆز <ref>https://theisraelbible.com/71-bible-verses-that-celebrate-the-land-of-israel/</ref> <ref>https://www.openbible.info/topics/the_land_of_israel</ref> ٣. سەرچاوەی بڕیتانسیا بۆمێژوو <ref>https://www.britannica.com/topic/history-of-Israel</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Israel-Old-Testament-kingdom</ref> <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ٤. سەرچاوەی تەوراتی پیرۆز <ref>https://www.jtsa.edu/torah/the-god-of-israel/</ref> <ref>https://www.myjewishlearning.com/article/what-does-the-torah-say-about-israel/#:~:text=Among%20the%20most%20famous%20verses,of%20the%20idea%20that%20Israel</ref> <ref>https://torah.org/torah-portion/perceptions-5769-shlach/</ref> ٥. سەرچاوەی مێژووی ئیسلام <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/First_Muslim_conquest_of_Jerusalem</ref> <ref>https://www.historyofinformation.com/detail.php?id=1638</ref> ٦. سەرچاوەی کتێبی مێژووی مەسیح <ref>https://www.scribd.com/document/156403529/Ancient-Israel-Grabbe</ref> ٧. سەرچاوەی دەوڵەتە دۆستەکانی ئیسرائیل <ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/countries-that-recognize-israel</ref> ٨. سەرچاوەی مێژووی ئەسکەندەری مەزن <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> ٩. سەرچاوەی مێژووی بێزەنتینیەکان <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Jews_in_the_Roman_Empire</ref> ١٠. سەرچاوەی میژووی سووپای هاوپەیمانیاتی خاچهەڵگرانی مەسیح <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ١١. سەرچاوەی بەڕیتانی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://www.britannica.com/event/Arab-Israeli-wars</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/1948_Arab%E2%80%93Israeli_War</ref> ١٢، سەرچاوەی ئەمریکی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref> بەڕێزان @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] تکایە چاوێک بە بابەتەکانی ویکیپێدیای ئینگلیزی و ئەو سەرچاوانەی کە ئاماژەم پێداون بخشێنەرەوە بۆ دڵنیابوونەوە لەوەی کە نووسین و دەقەکانی من لەخۆوە نییەو سەرچاوەی بەهێزی مێژووی لەپشتەوەیە؛هیوادارم سنوورێک بۆ ئەم بەکارهێنەرە دابنێن و هیوادارم ڕێگە بە کەسی دیکەش نەدەن دەسکاری بابەتێک بکات بەشێوەیەکی هەڕەمەکیانە و دوور لە هەموو ڕەوشتوو بەهاکانی نووسینی بابەت و بە شێوەیەکی لایەنگرانە و ڕەگەزپەرستانە. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٦:٢٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٧:٠٢، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] دەکرێ بەستەری ئەو گۆڕانکارییەی دەیڵێن بینێرن، ھەرچەند کردم نەمبینی ئێوە لە بەشی مێژوو دەستکاریتان کردبێ و سڕابێتەوە! [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٦، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::سڵاو دەستکارییەکە دەکەمەوە بە باری ئاسایی خۆی هیوادارم چی دیکە ڕێگە نەدەن هەر کەسێک تانها بۆ کاتبەسەربردنی خۆی دەسکاری دەقێکی من بکات کە زیاتر لا ٢٠ سەرچاوەی پشتڕاستکراوەی هەیە بۆ هەموو شتێک کە نووسیومە؛ لە هەمەنکاتدا بێلایەنانەیە و دەەرە لە ڕەگەزپەرستی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٠٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::'''نەبوونی سەرچاوە ؟ ٢١ جۆری جیاواز سەرچاوەم داناوە بۆ هەر شتێک کە مووسیومە؛ تەنانەت زۆربەی سەرچاوەکانیش لە ویکیپیدیای ئینگلیزیەوە هێناومن بەتایبەتی خاچهەڵگرەکان و ناکۆکی ١٩٤٨ !!! ئەمەوێت بزانم هۆکار چییە کە تۆ تەنها بابەتەکانی پەیوەست بە خاچهەڵگران دەسڕیتەوە ؟!''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئەمە بەستەرەکەیەتی :::https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84&oldid=1589165 [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٥٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] سڵاو، دەستکاری و چالاکییەکانت لە ویکی سۆرانی بەرز دەنرخێندرێت. ھۆکاری سڕینەوەی دەقەکانت نەبوونی سەرچاوە بوو، و لقی بابەتەکانت زۆر کورت بوو و تەنھا ئەوانەم ھێشتەوە کە سەرچاوەیان ھەیە. واتای ئەوە نییە خراپەکاریت کردووە! ئێمە ڕێز لە ھەر کەسێک دەگرین ویکی سۆرانی پەرە پێ بدات. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٢٠:٤٠، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::'''@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] زۆرباشە لە مەبەستەکەت تێگەیشتم من سەرچاوەکانم دانابوو بەڵام لەبیرم کردبوو کە ڕاستەوخۆ لە پاش دەقی تایبەت بە خاچهەڵگران و ناکۆکی ١٩٤٨ دایبنێم؛''' ::'''ئێستا من هەموو سەرچاوەکان دەخەمە ڕوو سەبارەت بەو بابەتەنای کە سەرچاوەیەن نییە پاشان بابەتەکە دەگەڕێنمەوە باری ئاسایی خۆی.''' ::'''سپاس بۆ خستنەڕووی ئەمە.''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢١:٠٧، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە دیسان گشت دەقەکانت بە سەرچاوەوە و ھەروەھا بە ڕێنووسێکی ڕێکوپێکەوە بڵاو بکەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە ئەو سەرچاوە و دەقانەی دامناون مەیسڕەوە، تەنھا سەرچاوە و دەقەکانی خۆت دابنێوە، واتا «گەڕاندنەوە» ئەنجام مەدە. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٠٧:٢٥، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]]: زانیارییەکانت (تەنھا بەشێکی مێژووەکەی) بە یارمەتی ژیریی دەستکرد پێداچوونەوەم پێیدا کرد، وا دیارە ڕاست بوون، بەڵام تکاییە بێلایەنی خۆت لەناو وتارەکە بپارێزە و بەزمانێکی بێلایەن باسی بابەتەکان بکە نەک لایەنگیری. هاورێیان باسی سەرچاەوەیان کرد، تکایە چ شتێک پێویستە بیکە وەک دانانی سەرچاوە بەرامبەر دەقەکانی خۆیان، هەروەها بێلایەنی بپارێزە، و دواتر یەکێک لەو هاورێیانەی تر تاگ بکەوە با سەیری بکەنەوە. سوپاس بۆتۆش و ئەوانی تر. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٣٤، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::سڵاو بەڕێوبەر @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ب'''ابەتەکانم زیادکردەوە بێ ئەوەی دەستکاری ئەوانی تۆ بکەم''' :::::'''زیاتر لە <u>''٦٠ سەرچاوەی بەهێز''</u>م زیادکرد لە تەنیشت هەر دەقێکی تایبەت بە خۆی''' :::::هەندێک دەقی کۆن کە سەرچاوەیان نەبوو لامبرد و گۆڕیم بە دەقێکی درووست کە سەرچاوەی بەهێزی هەیە و سەرچاوەکانیشم لە تەنیشت خۆی بۆ نووسین. :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] دەتوانن خۆتان دڵنیا ببنەوە لێی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٨:١١، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:هیڤجا|هیڤجا]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٤٠، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی == سڵاو؛ @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] من دوێنێ لەسەر ئەم پەڕەیەم خوێندەوە بەشی ناونانی تێدابوو بەڵام ئێستا سڕدراوەتەوە بێ هیچ هۆکارێک؛ من '''بۆ ڕیسێرچێک پێویستیم بەمەبوو''' چوونکە '''زانیای زۆر گرنگی مێژووی تێدابوو لەبارەی ناونانی ئەو ناوچەیەوە''' ڕێک ئەوەبوو کە من بۆی دەگەڕام لەکۆتاییدا ''سەرچاوەیەکی کوردیم دۆزیەوە بۆ ئەوەی زیاتر ئەمە پشتڕاست بکاتەوە کە ناوی فەڵەستین یۆنانی - ڕۆمانییەو پەیوەست نییە بە عەرەبەوە''؛ من ڕیسێرچەکەم نووسی و ئاماژەم پێدا بە سەرچاوەکەی بەڵام '''کاتێک دکتۆرەکەمان چوو بەدوای سەرچاوەکانم گەڕا یەکێک لەوانە ئەم پەڕەیە بوو کە بە داخەوە لابرا بوو لەلایەن کەسێک بۆیە نمرەی زۆرم لێ شکا بەو بۆنەیەوە؛''' <u>هیوادارم کەس بەپێی جەوی خۆی و تاقەتی خۆی دەستکاری دەقی کەس نەکات ئەو دەقەی کە من بینیم ئاماژەی بە ٧ جۆری جیاواز سەرچاوە کردبوو ئەمڕۆ پڕۆفیسۆرەکەمان سەیری کرد بەڵام نەمابوو؛ ئەمە چەنی بەچەن ؟</u> [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-33059-05|&#126;2026-33059-05]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-33059-05|talk]]) ١٤:٥٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :[[پەڕگە:Name of isreal.png]] :<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] ✡ JJ ✡ [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ '''<u>پێم وابێت ئەم بەشە دەڵێیت؛ ئەمە کاری خۆمە و ئاماژەم با ٧ سەرچاوە دابوو تەنها لەبەر ئەو دەقە بەڵام وادیارە کەسێک دەقەکەی بە شێوازێکی <s>ڕەگەزپەرست و عەرەب پەرستی</s> بەتەواوەتی سڕیویەتیەوە بێ هیچ ئاماژەیەک!</u>''' ]</span>---- :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ SYSTEM LOG END | [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ]</span>---- ::<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> ::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ::. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] [[وپ:پەلاماری کەسی قەدەغەیە]]! بەسەر ئەو تۆمەتانەی نووسیتن ھێڵێکم دا ھێنا، ئێمە ناتوانین لە ڕووی دەستکاریی ھیچ کەسێکەوە بیروڕاکەی دەستنیشان بکەین. بۆ دەستکارییەکەش با بەکارھێنەر:@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] خۆی وەڵامت بداتەوە. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٥٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] سپاس بۆ ڕوونکردنەوەی یاساکان؛ بەڵام من پەلەماری کەسم نەداوە و '''ناوی هیچ کەسێکم نەهێناوە''' بۆ ئەوەی تۆمەتباری بکەم بەشێوەی کەسی؛ ئەو ئاماژانەی من تانها '''مەبەستم شێوازی دەستکاریکردنی دەقەکەیە''' کە بە شێوەیەکی ڕەگەزپەرستانە دەستکاریەکەی ئەنجامداوە '''بێ لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە من زیاتر لە ٦٠ سەرچاوەم داناوە بۆ قسەکانم''' ؛ بەڵام کە دەقەکەی سڕیوەتەوە '''هیچ ئاماژەیەکی بە هۆکارەکەی نەداوە''' وە لە هەمانکاتدا '''ئەم بەکارهێنەرە دەستکاری مۆبایلی ئەنجام''' دەدات کە پێم وایە شێوەیەکی پڕۆفیشناڵ نییە بۆ دەستکاریکردنی دەق؛ لەهەمانکاتدا '''زۆرینەی سەرچاوەکانی کە دامنابوو وەک ئاماژەیەک بۆ بەهێزی ئەم دەقە هەمووی سڕیوەتەوە بێ هیچ ئاماژەیەک کە<u>'' بۆچی''</u>''' ؟! [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٨:٤٣، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] کاک ھیڤجا تۆ من لە ڕێگەی دەستکارییەکانمەوە دەناسیت و دەزانیت چۆنم، پەرەپێدەری ویکی سۆرانیم بە زمانی فارسی وعەرەبی و ئینگلیزی، ٣٪ی وتارەکانی کوردی سۆرانی من دروستم کردوون، سەروو ٨٠٠ وتارم فراوان کردووە، بابەتی «ناونان»ی وتاری «ئیسرائیل» لە ڕووی دەق و سەرچاوە ھەڵە بوو، ئایا سەرچاوەی ئینگلیزی درۆ دەکات؟ من تەنھا ھەڵە ڕاست دەکەمەوە، ئەسڵەن من پەرەپێدەری ئەو وتارەم، و حەز دەکەیت بگەڕێ و بزانە ئەو دەقانە ڕاستن یان نا. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ١٩:١٢، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] سپاس کە ھاتوون بۆ ئێرە و دەتانەوێ پەرە بدەنە وتارەکانی ویکیپیدیای کوردی. من خۆم لەمێژە بەڕێز سایلێنت دەناسم، ھەر ئەو جۆرەی خۆشی وتی ماوەیەکی زۆرە لێرە خزمەتی پرۆژەکە دەکات. من پێم وایە ئەوی ڕوویداوە لێرە لە یەک تێنەگەیشتنە، ئەگەرنا ھەر دووتان دەتانەوێ خزمەتی پرۆژەکە بکەن. من خۆم سەیری بابەتەکانم نەکردووە، بەڵام دەستکاریی هەر دووتان بە سەرچاوە بووە. بۆ ئەوەی سەرچاوەکانت باشتر و ڕێکوپێکتر بن پێشنیار دەکەم سەیری [[داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب|<nowiki>{{بیرخستنەوەی وێب}}</nowiki>]] بەکاربێنی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٤٢، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] @[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ئەگەر بۆ بابەتێک ناکۆکیتان ھەیە و ھەر دووتان بۆ دەستکاریی خۆتان سەرچاوەی متمانەپێکراوتان ھەیە ئەوە دەتوانن وەک دوو ڕوانگەی جیاواز دەقی خۆتان بنووسن؛ بۆ نموونە ھەندێک لایەن لەبەر فڵان ھۆکار پێیان وایە ناوی ئیسرائیل لە فڵان شتەوە ھاتووە و ھەندێکی تر ......... بە پێچەوانە .... . [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٤٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] سەرچاوەی ئینگلیزی درۆناکات وایە ؟ کەواتە من ٨ سەرچاوەی ئینگلیزیم بۆ دانابوویت کە '''٣ دانەیان لە ویکیپیدیای ئینگلیزیەوە'''<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Philistia</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_name_Palestine</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Syria_Palaestina</ref> ::::::: وەرم گرتووە ٣ دانای تریش لە '''ئینساکڵۆپییای بریتانسیا''' <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref>https://www.britannica.com/place/Phoenicia</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Phoenician</ref> کە ''باوەڕ پێکراوترین ئینسایکڵۆپێدیای جیهانییە''؛ ٢ دانەش سەرچاوەی مێژووی یۆنانییە .<ref>https://monografie.fnp.org.pl/monografie/images/Files/l.niesiolowski-spano_chapter_2%5b0%5d.pdf</ref> <ref>https://books.google.iq/books?id=hAMMx3O2ZrYC&pg=PA37&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> ::::::: بەڕیز @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] لە ئینگلیزی شتێک هەیە کە پێی دەوترێت '''QUALLITY > QUANTITY''' واتە کوالێتی شتێک گەورەترە لە بڕی شتەکە؛ بەڕێز @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] لێرەدا ئاماژە بەوە دەکات کە زۆر وتاری دەستکاری کردوە لە ویکی کوردی بەڵام '''''ئایا بڕی دەستکاری کردن = کوالێتی دەستکاری کردنەکانی ؟!''''' بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] من لە ساڵی ٢٠٢١وە لە ویکی کوردی دەستکاری دەکەم زیاتر لە ١،٢٠٠ دەستکاریم ئەنجام داوە بە ناوی جیاوازەوە؛ ئەمە کەمترە لەوەی @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ئاماژەی پێدەکات لە پەڕەی بەکارهێنەرەکەی خۆی بەڵام ئایا هەمان کوالێتیە دەستکاریەکانمان ؟ خۆت بڕیار بدە ئەم بەڕیزە @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] دەستکاری بە مۆبایل ئەنجام دەدات و زۆربەی دەستکاریەکانیشی '''MISSLEADING''' ە واتە بەلاڕیدا بەرە؛ زۆر پێش ئەم بەڕیزە کارم کردووە بەڵام پاش ماوەیەکی زۆر دابڕان ئێستا گەڕاومەتەوەو دەمەوێت خزمەت بە ویکی کوردی بکەم ناکرێت من هەر شتێک دابنێم ئەم بەڕێزە @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] بێت بیسڕێتەوە بەبێ هۆکار ! [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٠١:٤١، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :: :تکایە هەردوولاتان هێمن ببنەوە و کۆتایی بە شەڕە دەستکاری لە ناو وتارەکەدا بھێنن و تەنیا لێرە (پەڕەی وتووێژ) درێژە بە بابەتەکە بدەن. ئەگەر هەردوولاتان پێتان وایە ڕای جیاواز هەیە لەسەر مێژووی بابەتەکە، ئەوا دەتوانن هەردوو ڕاکە بنووسن و سەرچاوەکان بەرامبەریان دابنێن، بەو مەرجەی بە شێوەیەکی بێلایەن دایبڕێژنەوە؛ بۆ نموونە: «بەپێی هەندێک سەرچاوە ئەمە بەم شێوەیەیە، لە کاتێکدا بەپێی هەندێک سەرچاوەی تر بەم شێوەیەیە». تکایە تەنیا سەرچاوەی باوەڕپێکراو بەکاربھێنن؛ ئینسایکلۆپیدیای بەریتانیکا و سەرچاوە ئەکادیمییەکان جێگەی متمانەی تەواوی ویکیپیدیان. بەردەوامبوونی شەڕە دەستکاری و سڕینەوەی سەرچاوەی باوەڕپێکراو بەبێ کۆدەنگی، دەبێتە هۆی پاراستنی وتارەکە (قفڵکردن) یان گرتنەبەری ڕێکاری کارگێڕی بەرامبەر لایەنی سەرپێچیکار. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٤٩، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) hu1nax00fnh59awerv3oa5uulfr6llo 1589601 1589600 2026-06-11T10:50:02Z Tessla 41338 /* سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی */ وەڵامدانەوە 1589601 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئیسرائیل]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1377248 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ بۆ https://hulul.el-jeel.com/200412/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٥٩، ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == «ئیسڕائیل» یاخود «ئیسرائیل»؟ == هاوڕێیان سڵاو و ڕێز، دەم و کاتتان باش. ئەمن پرسیارێکم هەبوو، لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، ئێمە بە زمانی خۆمان زۆرتر ئەڵێین «ئیسڕائیل» هەتاکوو «ئیسرائیل». ئێستا گەرەکمە بزانم لە زمانی کوردیی ناوەندیدا هەر یەکسەر «ئیسرائیل» درووستە یا لە ئێرەدا هەڵەیێک ڕووی داوە؟ زۆر سپاستان دەکەم. [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-11267-8|&#126;2026-11267-8]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-11267-8|talk]]) ١١:٣٦، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:~2026-11267-8|~2026-11267-8]]: ئەوەندەی بزانم، لەسەر دەم هەر دەڵێین ئیسڕائیل، بەڵام بۆ نووسین پیتی ر بەکاردێنین وەک ئیسرائیل. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٣٩، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) ::ڕاستە، بۆ خوێندنەوە لە سۆرانیدا بەتایبەتی شێوەزارەکانی باکووریتر وەک موکریانی دەڵێن ئیسڕائیل، بەڵام ھەموو کەس ھەر بەشێوەی ئیسرائیل دەینووسێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق ! == سڵاو بۆ '''ماوەی زیاتر لە ١٠٠ کاتژمێر خەریکی کۆکردنەوەی داتاو زانیاری بووم سەبارەت بە مێژووی وڵاتی ئسرائیل''' بە تەواوەی ب'''''ە بێلایەنانە هاموو شتێکم باسکرد''''' و '''''زیاد لە ٢٠ سەرچاوەم بۆ دەقەکانم داناوە کە هەمووی باوەڕپێکراوەن''''' ئێستا کەسێک هاتووە بە ناوی @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] کە بەشێوەیەکی '''''لایەنگرانە دوور لە هەموو ڕەوشتەکانی نووسینی بابەت''''' <u>'''''٪٩٠ دەقەکەنی منی سڕیوەتەوە'''''</u> <u>'''''و بێ ئەوەی هیچ بەڵگەیەکی سرووشتی لەلابێت یاخوود هیچ بەڵگەیەکی هەبێت بۆ کردنی ئەم کارەی.'''''</u> سەرچاوە سەرەکیەکانی من؛ ١. ویکیپێدیای ئینگلیزی <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israel</ref> ٢. سەرچاوەی ئینجیلی پیرۆز <ref>https://theisraelbible.com/71-bible-verses-that-celebrate-the-land-of-israel/</ref> <ref>https://www.openbible.info/topics/the_land_of_israel</ref> ٣. سەرچاوەی بڕیتانسیا بۆمێژوو <ref>https://www.britannica.com/topic/history-of-Israel</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Israel-Old-Testament-kingdom</ref> <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ٤. سەرچاوەی تەوراتی پیرۆز <ref>https://www.jtsa.edu/torah/the-god-of-israel/</ref> <ref>https://www.myjewishlearning.com/article/what-does-the-torah-say-about-israel/#:~:text=Among%20the%20most%20famous%20verses,of%20the%20idea%20that%20Israel</ref> <ref>https://torah.org/torah-portion/perceptions-5769-shlach/</ref> ٥. سەرچاوەی مێژووی ئیسلام <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/First_Muslim_conquest_of_Jerusalem</ref> <ref>https://www.historyofinformation.com/detail.php?id=1638</ref> ٦. سەرچاوەی کتێبی مێژووی مەسیح <ref>https://www.scribd.com/document/156403529/Ancient-Israel-Grabbe</ref> ٧. سەرچاوەی دەوڵەتە دۆستەکانی ئیسرائیل <ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/countries-that-recognize-israel</ref> ٨. سەرچاوەی مێژووی ئەسکەندەری مەزن <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> ٩. سەرچاوەی مێژووی بێزەنتینیەکان <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Jews_in_the_Roman_Empire</ref> ١٠. سەرچاوەی میژووی سووپای هاوپەیمانیاتی خاچهەڵگرانی مەسیح <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ١١. سەرچاوەی بەڕیتانی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://www.britannica.com/event/Arab-Israeli-wars</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/1948_Arab%E2%80%93Israeli_War</ref> ١٢، سەرچاوەی ئەمریکی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref> بەڕێزان @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] تکایە چاوێک بە بابەتەکانی ویکیپێدیای ئینگلیزی و ئەو سەرچاوانەی کە ئاماژەم پێداون بخشێنەرەوە بۆ دڵنیابوونەوە لەوەی کە نووسین و دەقەکانی من لەخۆوە نییەو سەرچاوەی بەهێزی مێژووی لەپشتەوەیە؛هیوادارم سنوورێک بۆ ئەم بەکارهێنەرە دابنێن و هیوادارم ڕێگە بە کەسی دیکەش نەدەن دەسکاری بابەتێک بکات بەشێوەیەکی هەڕەمەکیانە و دوور لە هەموو ڕەوشتوو بەهاکانی نووسینی بابەت و بە شێوەیەکی لایەنگرانە و ڕەگەزپەرستانە. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٦:٢٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٧:٠٢، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] دەکرێ بەستەری ئەو گۆڕانکارییەی دەیڵێن بینێرن، ھەرچەند کردم نەمبینی ئێوە لە بەشی مێژوو دەستکاریتان کردبێ و سڕابێتەوە! [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٦، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::سڵاو دەستکارییەکە دەکەمەوە بە باری ئاسایی خۆی هیوادارم چی دیکە ڕێگە نەدەن هەر کەسێک تانها بۆ کاتبەسەربردنی خۆی دەسکاری دەقێکی من بکات کە زیاتر لا ٢٠ سەرچاوەی پشتڕاستکراوەی هەیە بۆ هەموو شتێک کە نووسیومە؛ لە هەمەنکاتدا بێلایەنانەیە و دەەرە لە ڕەگەزپەرستی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٠٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::'''نەبوونی سەرچاوە ؟ ٢١ جۆری جیاواز سەرچاوەم داناوە بۆ هەر شتێک کە مووسیومە؛ تەنانەت زۆربەی سەرچاوەکانیش لە ویکیپیدیای ئینگلیزیەوە هێناومن بەتایبەتی خاچهەڵگرەکان و ناکۆکی ١٩٤٨ !!! ئەمەوێت بزانم هۆکار چییە کە تۆ تەنها بابەتەکانی پەیوەست بە خاچهەڵگران دەسڕیتەوە ؟!''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئەمە بەستەرەکەیەتی :::https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84&oldid=1589165 [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٥٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] سڵاو، دەستکاری و چالاکییەکانت لە ویکی سۆرانی بەرز دەنرخێندرێت. ھۆکاری سڕینەوەی دەقەکانت نەبوونی سەرچاوە بوو، و لقی بابەتەکانت زۆر کورت بوو و تەنھا ئەوانەم ھێشتەوە کە سەرچاوەیان ھەیە. واتای ئەوە نییە خراپەکاریت کردووە! ئێمە ڕێز لە ھەر کەسێک دەگرین ویکی سۆرانی پەرە پێ بدات. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٢٠:٤٠، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::'''@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] زۆرباشە لە مەبەستەکەت تێگەیشتم من سەرچاوەکانم دانابوو بەڵام لەبیرم کردبوو کە ڕاستەوخۆ لە پاش دەقی تایبەت بە خاچهەڵگران و ناکۆکی ١٩٤٨ دایبنێم؛''' ::'''ئێستا من هەموو سەرچاوەکان دەخەمە ڕوو سەبارەت بەو بابەتەنای کە سەرچاوەیەن نییە پاشان بابەتەکە دەگەڕێنمەوە باری ئاسایی خۆی.''' ::'''سپاس بۆ خستنەڕووی ئەمە.''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢١:٠٧، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە دیسان گشت دەقەکانت بە سەرچاوەوە و ھەروەھا بە ڕێنووسێکی ڕێکوپێکەوە بڵاو بکەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە ئەو سەرچاوە و دەقانەی دامناون مەیسڕەوە، تەنھا سەرچاوە و دەقەکانی خۆت دابنێوە، واتا «گەڕاندنەوە» ئەنجام مەدە. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٠٧:٢٥، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]]: زانیارییەکانت (تەنھا بەشێکی مێژووەکەی) بە یارمەتی ژیریی دەستکرد پێداچوونەوەم پێیدا کرد، وا دیارە ڕاست بوون، بەڵام تکاییە بێلایەنی خۆت لەناو وتارەکە بپارێزە و بەزمانێکی بێلایەن باسی بابەتەکان بکە نەک لایەنگیری. هاورێیان باسی سەرچاەوەیان کرد، تکایە چ شتێک پێویستە بیکە وەک دانانی سەرچاوە بەرامبەر دەقەکانی خۆیان، هەروەها بێلایەنی بپارێزە، و دواتر یەکێک لەو هاورێیانەی تر تاگ بکەوە با سەیری بکەنەوە. سوپاس بۆتۆش و ئەوانی تر. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٣٤، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::سڵاو بەڕێوبەر @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ب'''ابەتەکانم زیادکردەوە بێ ئەوەی دەستکاری ئەوانی تۆ بکەم''' :::::'''زیاتر لە <u>''٦٠ سەرچاوەی بەهێز''</u>م زیادکرد لە تەنیشت هەر دەقێکی تایبەت بە خۆی''' :::::هەندێک دەقی کۆن کە سەرچاوەیان نەبوو لامبرد و گۆڕیم بە دەقێکی درووست کە سەرچاوەی بەهێزی هەیە و سەرچاوەکانیشم لە تەنیشت خۆی بۆ نووسین. :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] دەتوانن خۆتان دڵنیا ببنەوە لێی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٨:١١، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:هیڤجا|هیڤجا]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٤٠، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی == سڵاو؛ @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] من دوێنێ لەسەر ئەم پەڕەیەم خوێندەوە بەشی ناونانی تێدابوو بەڵام ئێستا سڕدراوەتەوە بێ هیچ هۆکارێک؛ من '''بۆ ڕیسێرچێک پێویستیم بەمەبوو''' چوونکە '''زانیای زۆر گرنگی مێژووی تێدابوو لەبارەی ناونانی ئەو ناوچەیەوە''' ڕێک ئەوەبوو کە من بۆی دەگەڕام لەکۆتاییدا ''سەرچاوەیەکی کوردیم دۆزیەوە بۆ ئەوەی زیاتر ئەمە پشتڕاست بکاتەوە کە ناوی فەڵەستین یۆنانی - ڕۆمانییەو پەیوەست نییە بە عەرەبەوە''؛ من ڕیسێرچەکەم نووسی و ئاماژەم پێدا بە سەرچاوەکەی بەڵام '''کاتێک دکتۆرەکەمان چوو بەدوای سەرچاوەکانم گەڕا یەکێک لەوانە ئەم پەڕەیە بوو کە بە داخەوە لابرا بوو لەلایەن کەسێک بۆیە نمرەی زۆرم لێ شکا بەو بۆنەیەوە؛''' <u>هیوادارم کەس بەپێی جەوی خۆی و تاقەتی خۆی دەستکاری دەقی کەس نەکات ئەو دەقەی کە من بینیم ئاماژەی بە ٧ جۆری جیاواز سەرچاوە کردبوو ئەمڕۆ پڕۆفیسۆرەکەمان سەیری کرد بەڵام نەمابوو؛ ئەمە چەنی بەچەن ؟</u> [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-33059-05|&#126;2026-33059-05]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-33059-05|talk]]) ١٤:٥٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :[[پەڕگە:Name of isreal.png]] :<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] ✡ JJ ✡ [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ '''<u>پێم وابێت ئەم بەشە دەڵێیت؛ ئەمە کاری خۆمە و ئاماژەم با ٧ سەرچاوە دابوو تەنها لەبەر ئەو دەقە بەڵام وادیارە کەسێک دەقەکەی بە شێوازێکی <s>ڕەگەزپەرست و عەرەب پەرستی</s> بەتەواوەتی سڕیویەتیەوە بێ هیچ ئاماژەیەک!</u>''' ]</span>---- :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ SYSTEM LOG END | [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ]</span>---- ::<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> ::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ::. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] [[وپ:پەلاماری کەسی قەدەغەیە]]! بەسەر ئەو تۆمەتانەی نووسیتن ھێڵێکم دا ھێنا، ئێمە ناتوانین لە ڕووی دەستکاریی ھیچ کەسێکەوە بیروڕاکەی دەستنیشان بکەین. بۆ دەستکارییەکەش با بەکارھێنەر:@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] خۆی وەڵامت بداتەوە. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٥٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] سپاس بۆ ڕوونکردنەوەی یاساکان؛ بەڵام من پەلەماری کەسم نەداوە و '''ناوی هیچ کەسێکم نەهێناوە''' بۆ ئەوەی تۆمەتباری بکەم بەشێوەی کەسی؛ ئەو ئاماژانەی من تانها '''مەبەستم شێوازی دەستکاریکردنی دەقەکەیە''' کە بە شێوەیەکی ڕەگەزپەرستانە دەستکاریەکەی ئەنجامداوە '''بێ لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە من زیاتر لە ٦٠ سەرچاوەم داناوە بۆ قسەکانم''' ؛ بەڵام کە دەقەکەی سڕیوەتەوە '''هیچ ئاماژەیەکی بە هۆکارەکەی نەداوە''' وە لە هەمانکاتدا '''ئەم بەکارهێنەرە دەستکاری مۆبایلی ئەنجام''' دەدات کە پێم وایە شێوەیەکی پڕۆفیشناڵ نییە بۆ دەستکاریکردنی دەق؛ لەهەمانکاتدا '''زۆرینەی سەرچاوەکانی کە دامنابوو وەک ئاماژەیەک بۆ بەهێزی ئەم دەقە هەمووی سڕیوەتەوە بێ هیچ ئاماژەیەک کە<u>'' بۆچی''</u>''' ؟! [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٨:٤٣، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] کاک ھیڤجا تۆ من لە ڕێگەی دەستکارییەکانمەوە دەناسیت و دەزانیت چۆنم، پەرەپێدەری ویکی سۆرانیم بە زمانی فارسی وعەرەبی و ئینگلیزی، ٣٪ی وتارەکانی کوردی سۆرانی من دروستم کردوون، سەروو ٨٠٠ وتارم فراوان کردووە، بابەتی «ناونان»ی وتاری «ئیسرائیل» لە ڕووی دەق و سەرچاوە ھەڵە بوو، ئایا سەرچاوەی ئینگلیزی درۆ دەکات؟ من تەنھا ھەڵە ڕاست دەکەمەوە، ئەسڵەن من پەرەپێدەری ئەو وتارەم، و حەز دەکەیت بگەڕێ و بزانە ئەو دەقانە ڕاستن یان نا. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ١٩:١٢، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] سپاس کە ھاتوون بۆ ئێرە و دەتانەوێ پەرە بدەنە وتارەکانی ویکیپیدیای کوردی. من خۆم لەمێژە بەڕێز سایلێنت دەناسم، ھەر ئەو جۆرەی خۆشی وتی ماوەیەکی زۆرە لێرە خزمەتی پرۆژەکە دەکات. من پێم وایە ئەوی ڕوویداوە لێرە لە یەک تێنەگەیشتنە، ئەگەرنا ھەر دووتان دەتانەوێ خزمەتی پرۆژەکە بکەن. من خۆم سەیری بابەتەکانم نەکردووە، بەڵام دەستکاریی هەر دووتان بە سەرچاوە بووە. بۆ ئەوەی سەرچاوەکانت باشتر و ڕێکوپێکتر بن پێشنیار دەکەم سەیری [[داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب|<nowiki>{{بیرخستنەوەی وێب}}</nowiki>]] بەکاربێنی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٤٢، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] @[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ئەگەر بۆ بابەتێک ناکۆکیتان ھەیە و ھەر دووتان بۆ دەستکاریی خۆتان سەرچاوەی متمانەپێکراوتان ھەیە ئەوە دەتوانن وەک دوو ڕوانگەی جیاواز دەقی خۆتان بنووسن؛ بۆ نموونە ھەندێک لایەن لەبەر فڵان ھۆکار پێیان وایە ناوی ئیسرائیل لە فڵان شتەوە ھاتووە و ھەندێکی تر ......... بە پێچەوانە .... . [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٤٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] سەرچاوەی ئینگلیزی درۆناکات وایە ؟ کەواتە من ٨ سەرچاوەی ئینگلیزیم بۆ دانابوویت کە '''٣ دانەیان لە ویکیپیدیای ئینگلیزیەوە'''<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Philistia</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_name_Palestine</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Syria_Palaestina</ref> ::::::: وەرم گرتووە ٣ دانای تریش لە '''ئینساکڵۆپییای بریتانسیا''' <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref>https://www.britannica.com/place/Phoenicia</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Phoenician</ref> کە ''باوەڕ پێکراوترین ئینسایکڵۆپێدیای جیهانییە''؛ ٢ دانەش سەرچاوەی مێژووی یۆنانییە .<ref>https://monografie.fnp.org.pl/monografie/images/Files/l.niesiolowski-spano_chapter_2%5b0%5d.pdf</ref> <ref>https://books.google.iq/books?id=hAMMx3O2ZrYC&pg=PA37&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> ::::::: بەڕیز @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] لە ئینگلیزی شتێک هەیە کە پێی دەوترێت '''QUALLITY > QUANTITY''' واتە کوالێتی شتێک گەورەترە لە بڕی شتەکە؛ بەڕێز @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] لێرەدا ئاماژە بەوە دەکات کە زۆر وتاری دەستکاری کردوە لە ویکی کوردی بەڵام '''''ئایا بڕی دەستکاری کردن = کوالێتی دەستکاری کردنەکانی ؟!''''' بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] من لە ساڵی ٢٠٢١وە لە ویکی کوردی دەستکاری دەکەم زیاتر لە ١،٢٠٠ دەستکاریم ئەنجام داوە بە ناوی جیاوازەوە؛ ئەمە کەمترە لەوەی @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ئاماژەی پێدەکات لە پەڕەی بەکارهێنەرەکەی خۆی بەڵام ئایا هەمان کوالێتیە دەستکاریەکانمان ؟ خۆت بڕیار بدە ئەم بەڕیزە @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] دەستکاری بە مۆبایل ئەنجام دەدات و زۆربەی دەستکاریەکانیشی '''MISSLEADING''' ە واتە بەلاڕیدا بەرە؛ زۆر پێش ئەم بەڕیزە کارم کردووە بەڵام پاش ماوەیەکی زۆر دابڕان ئێستا گەڕاومەتەوەو دەمەوێت خزمەت بە ویکی کوردی بکەم ناکرێت من هەر شتێک دابنێم ئەم بەڕێزە @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] بێت بیسڕێتەوە بەبێ هۆکار ! [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٠١:٤١، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :: :تکایە هەردوولاتان هێمن ببنەوە و کۆتایی بە شەڕە دەستکاری لە ناو وتارەکەدا بھێنن و تەنیا لێرە (پەڕەی وتووێژ) درێژە بە بابەتەکە بدەن. ئەگەر هەردوولاتان پێتان وایە ڕای جیاواز هەیە لەسەر مێژووی بابەتەکە، ئەوا دەتوانن هەردوو ڕاکە بنووسن و سەرچاوەکان بەرامبەریان دابنێن، بەو مەرجەی بە شێوەیەکی بێلایەن دایبڕێژنەوە؛ بۆ نموونە: «بەپێی هەندێک سەرچاوە ئەمە بەم شێوەیەیە، لە کاتێکدا بەپێی هەندێک سەرچاوەی تر بەم شێوەیەیە». تکایە تەنیا سەرچاوەی باوەڕپێکراو بەکاربھێنن؛ ئینسایکلۆپیدیای بەریتانیکا و سەرچاوە ئەکادیمییەکان جێگەی متمانەی تەواوی ویکیپیدیان. بەردەوامبوونی شەڕە دەستکاری و سڕینەوەی سەرچاوەی باوەڕپێکراو بەبێ کۆدەنگی، دەبێتە هۆی پاراستنی وتارەکە (قفڵکردن) یان گرتنەبەری ڕێکاری کارگێڕی بەرامبەر لایەنی سەرپێچیکار. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٤٩، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]]، @[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٥٠، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) owg7qex3oa9wc8srljwj0slxwc8iizo 1589606 1589601 2026-06-11T11:53:21Z Hivja 64112 /* سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی */ وەڵامدانەوە 1589606 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئیسرائیل]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1377248 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ بۆ https://hulul.el-jeel.com/200412/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٥٩، ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == «ئیسڕائیل» یاخود «ئیسرائیل»؟ == هاوڕێیان سڵاو و ڕێز، دەم و کاتتان باش. ئەمن پرسیارێکم هەبوو، لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، ئێمە بە زمانی خۆمان زۆرتر ئەڵێین «ئیسڕائیل» هەتاکوو «ئیسرائیل». ئێستا گەرەکمە بزانم لە زمانی کوردیی ناوەندیدا هەر یەکسەر «ئیسرائیل» درووستە یا لە ئێرەدا هەڵەیێک ڕووی داوە؟ زۆر سپاستان دەکەم. [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-11267-8|&#126;2026-11267-8]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-11267-8|talk]]) ١١:٣٦، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:~2026-11267-8|~2026-11267-8]]: ئەوەندەی بزانم، لەسەر دەم هەر دەڵێین ئیسڕائیل، بەڵام بۆ نووسین پیتی ر بەکاردێنین وەک ئیسرائیل. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٣٩، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) ::ڕاستە، بۆ خوێندنەوە لە سۆرانیدا بەتایبەتی شێوەزارەکانی باکووریتر وەک موکریانی دەڵێن ئیسڕائیل، بەڵام ھەموو کەس ھەر بەشێوەی ئیسرائیل دەینووسێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق ! == سڵاو بۆ '''ماوەی زیاتر لە ١٠٠ کاتژمێر خەریکی کۆکردنەوەی داتاو زانیاری بووم سەبارەت بە مێژووی وڵاتی ئسرائیل''' بە تەواوەی ب'''''ە بێلایەنانە هاموو شتێکم باسکرد''''' و '''''زیاد لە ٢٠ سەرچاوەم بۆ دەقەکانم داناوە کە هەمووی باوەڕپێکراوەن''''' ئێستا کەسێک هاتووە بە ناوی @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] کە بەشێوەیەکی '''''لایەنگرانە دوور لە هەموو ڕەوشتەکانی نووسینی بابەت''''' <u>'''''٪٩٠ دەقەکەنی منی سڕیوەتەوە'''''</u> <u>'''''و بێ ئەوەی هیچ بەڵگەیەکی سرووشتی لەلابێت یاخوود هیچ بەڵگەیەکی هەبێت بۆ کردنی ئەم کارەی.'''''</u> سەرچاوە سەرەکیەکانی من؛ ١. ویکیپێدیای ئینگلیزی <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israel</ref> ٢. سەرچاوەی ئینجیلی پیرۆز <ref>https://theisraelbible.com/71-bible-verses-that-celebrate-the-land-of-israel/</ref> <ref>https://www.openbible.info/topics/the_land_of_israel</ref> ٣. سەرچاوەی بڕیتانسیا بۆمێژوو <ref>https://www.britannica.com/topic/history-of-Israel</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Israel-Old-Testament-kingdom</ref> <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ٤. سەرچاوەی تەوراتی پیرۆز <ref>https://www.jtsa.edu/torah/the-god-of-israel/</ref> <ref>https://www.myjewishlearning.com/article/what-does-the-torah-say-about-israel/#:~:text=Among%20the%20most%20famous%20verses,of%20the%20idea%20that%20Israel</ref> <ref>https://torah.org/torah-portion/perceptions-5769-shlach/</ref> ٥. سەرچاوەی مێژووی ئیسلام <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/First_Muslim_conquest_of_Jerusalem</ref> <ref>https://www.historyofinformation.com/detail.php?id=1638</ref> ٦. سەرچاوەی کتێبی مێژووی مەسیح <ref>https://www.scribd.com/document/156403529/Ancient-Israel-Grabbe</ref> ٧. سەرچاوەی دەوڵەتە دۆستەکانی ئیسرائیل <ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/countries-that-recognize-israel</ref> ٨. سەرچاوەی مێژووی ئەسکەندەری مەزن <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> ٩. سەرچاوەی مێژووی بێزەنتینیەکان <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Jews_in_the_Roman_Empire</ref> ١٠. سەرچاوەی میژووی سووپای هاوپەیمانیاتی خاچهەڵگرانی مەسیح <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ١١. سەرچاوەی بەڕیتانی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://www.britannica.com/event/Arab-Israeli-wars</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/1948_Arab%E2%80%93Israeli_War</ref> ١٢، سەرچاوەی ئەمریکی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref> بەڕێزان @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] تکایە چاوێک بە بابەتەکانی ویکیپێدیای ئینگلیزی و ئەو سەرچاوانەی کە ئاماژەم پێداون بخشێنەرەوە بۆ دڵنیابوونەوە لەوەی کە نووسین و دەقەکانی من لەخۆوە نییەو سەرچاوەی بەهێزی مێژووی لەپشتەوەیە؛هیوادارم سنوورێک بۆ ئەم بەکارهێنەرە دابنێن و هیوادارم ڕێگە بە کەسی دیکەش نەدەن دەسکاری بابەتێک بکات بەشێوەیەکی هەڕەمەکیانە و دوور لە هەموو ڕەوشتوو بەهاکانی نووسینی بابەت و بە شێوەیەکی لایەنگرانە و ڕەگەزپەرستانە. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٦:٢٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٧:٠٢، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] دەکرێ بەستەری ئەو گۆڕانکارییەی دەیڵێن بینێرن، ھەرچەند کردم نەمبینی ئێوە لە بەشی مێژوو دەستکاریتان کردبێ و سڕابێتەوە! [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٦، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::سڵاو دەستکارییەکە دەکەمەوە بە باری ئاسایی خۆی هیوادارم چی دیکە ڕێگە نەدەن هەر کەسێک تانها بۆ کاتبەسەربردنی خۆی دەسکاری دەقێکی من بکات کە زیاتر لا ٢٠ سەرچاوەی پشتڕاستکراوەی هەیە بۆ هەموو شتێک کە نووسیومە؛ لە هەمەنکاتدا بێلایەنانەیە و دەەرە لە ڕەگەزپەرستی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٠٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::'''نەبوونی سەرچاوە ؟ ٢١ جۆری جیاواز سەرچاوەم داناوە بۆ هەر شتێک کە مووسیومە؛ تەنانەت زۆربەی سەرچاوەکانیش لە ویکیپیدیای ئینگلیزیەوە هێناومن بەتایبەتی خاچهەڵگرەکان و ناکۆکی ١٩٤٨ !!! ئەمەوێت بزانم هۆکار چییە کە تۆ تەنها بابەتەکانی پەیوەست بە خاچهەڵگران دەسڕیتەوە ؟!''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئەمە بەستەرەکەیەتی :::https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84&oldid=1589165 [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٥٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] سڵاو، دەستکاری و چالاکییەکانت لە ویکی سۆرانی بەرز دەنرخێندرێت. ھۆکاری سڕینەوەی دەقەکانت نەبوونی سەرچاوە بوو، و لقی بابەتەکانت زۆر کورت بوو و تەنھا ئەوانەم ھێشتەوە کە سەرچاوەیان ھەیە. واتای ئەوە نییە خراپەکاریت کردووە! ئێمە ڕێز لە ھەر کەسێک دەگرین ویکی سۆرانی پەرە پێ بدات. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٢٠:٤٠، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::'''@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] زۆرباشە لە مەبەستەکەت تێگەیشتم من سەرچاوەکانم دانابوو بەڵام لەبیرم کردبوو کە ڕاستەوخۆ لە پاش دەقی تایبەت بە خاچهەڵگران و ناکۆکی ١٩٤٨ دایبنێم؛''' ::'''ئێستا من هەموو سەرچاوەکان دەخەمە ڕوو سەبارەت بەو بابەتەنای کە سەرچاوەیەن نییە پاشان بابەتەکە دەگەڕێنمەوە باری ئاسایی خۆی.''' ::'''سپاس بۆ خستنەڕووی ئەمە.''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢١:٠٧، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە دیسان گشت دەقەکانت بە سەرچاوەوە و ھەروەھا بە ڕێنووسێکی ڕێکوپێکەوە بڵاو بکەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە ئەو سەرچاوە و دەقانەی دامناون مەیسڕەوە، تەنھا سەرچاوە و دەقەکانی خۆت دابنێوە، واتا «گەڕاندنەوە» ئەنجام مەدە. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٠٧:٢٥، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]]: زانیارییەکانت (تەنھا بەشێکی مێژووەکەی) بە یارمەتی ژیریی دەستکرد پێداچوونەوەم پێیدا کرد، وا دیارە ڕاست بوون، بەڵام تکاییە بێلایەنی خۆت لەناو وتارەکە بپارێزە و بەزمانێکی بێلایەن باسی بابەتەکان بکە نەک لایەنگیری. هاورێیان باسی سەرچاەوەیان کرد، تکایە چ شتێک پێویستە بیکە وەک دانانی سەرچاوە بەرامبەر دەقەکانی خۆیان، هەروەها بێلایەنی بپارێزە، و دواتر یەکێک لەو هاورێیانەی تر تاگ بکەوە با سەیری بکەنەوە. سوپاس بۆتۆش و ئەوانی تر. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٣٤، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::سڵاو بەڕێوبەر @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ب'''ابەتەکانم زیادکردەوە بێ ئەوەی دەستکاری ئەوانی تۆ بکەم''' :::::'''زیاتر لە <u>''٦٠ سەرچاوەی بەهێز''</u>م زیادکرد لە تەنیشت هەر دەقێکی تایبەت بە خۆی''' :::::هەندێک دەقی کۆن کە سەرچاوەیان نەبوو لامبرد و گۆڕیم بە دەقێکی درووست کە سەرچاوەی بەهێزی هەیە و سەرچاوەکانیشم لە تەنیشت خۆی بۆ نووسین. :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] دەتوانن خۆتان دڵنیا ببنەوە لێی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٨:١١، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:هیڤجا|هیڤجا]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٤٠، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی == سڵاو؛ @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] من دوێنێ لەسەر ئەم پەڕەیەم خوێندەوە بەشی ناونانی تێدابوو بەڵام ئێستا سڕدراوەتەوە بێ هیچ هۆکارێک؛ من '''بۆ ڕیسێرچێک پێویستیم بەمەبوو''' چوونکە '''زانیای زۆر گرنگی مێژووی تێدابوو لەبارەی ناونانی ئەو ناوچەیەوە''' ڕێک ئەوەبوو کە من بۆی دەگەڕام لەکۆتاییدا ''سەرچاوەیەکی کوردیم دۆزیەوە بۆ ئەوەی زیاتر ئەمە پشتڕاست بکاتەوە کە ناوی فەڵەستین یۆنانی - ڕۆمانییەو پەیوەست نییە بە عەرەبەوە''؛ من ڕیسێرچەکەم نووسی و ئاماژەم پێدا بە سەرچاوەکەی بەڵام '''کاتێک دکتۆرەکەمان چوو بەدوای سەرچاوەکانم گەڕا یەکێک لەوانە ئەم پەڕەیە بوو کە بە داخەوە لابرا بوو لەلایەن کەسێک بۆیە نمرەی زۆرم لێ شکا بەو بۆنەیەوە؛''' <u>هیوادارم کەس بەپێی جەوی خۆی و تاقەتی خۆی دەستکاری دەقی کەس نەکات ئەو دەقەی کە من بینیم ئاماژەی بە ٧ جۆری جیاواز سەرچاوە کردبوو ئەمڕۆ پڕۆفیسۆرەکەمان سەیری کرد بەڵام نەمابوو؛ ئەمە چەنی بەچەن ؟</u> [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-33059-05|&#126;2026-33059-05]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-33059-05|talk]]) ١٤:٥٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :[[پەڕگە:Name of isreal.png]] :<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] ✡ JJ ✡ [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ '''<u>پێم وابێت ئەم بەشە دەڵێیت؛ ئەمە کاری خۆمە و ئاماژەم با ٧ سەرچاوە دابوو تەنها لەبەر ئەو دەقە بەڵام وادیارە کەسێک دەقەکەی بە شێوازێکی <s>ڕەگەزپەرست و عەرەب پەرستی</s> بەتەواوەتی سڕیویەتیەوە بێ هیچ ئاماژەیەک!</u>''' ]</span>---- :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ SYSTEM LOG END | [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ]</span>---- ::<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> ::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ::. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] [[وپ:پەلاماری کەسی قەدەغەیە]]! بەسەر ئەو تۆمەتانەی نووسیتن ھێڵێکم دا ھێنا، ئێمە ناتوانین لە ڕووی دەستکاریی ھیچ کەسێکەوە بیروڕاکەی دەستنیشان بکەین. بۆ دەستکارییەکەش با بەکارھێنەر:@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] خۆی وەڵامت بداتەوە. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٥٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] سپاس بۆ ڕوونکردنەوەی یاساکان؛ بەڵام من پەلەماری کەسم نەداوە و '''ناوی هیچ کەسێکم نەهێناوە''' بۆ ئەوەی تۆمەتباری بکەم بەشێوەی کەسی؛ ئەو ئاماژانەی من تانها '''مەبەستم شێوازی دەستکاریکردنی دەقەکەیە''' کە بە شێوەیەکی ڕەگەزپەرستانە دەستکاریەکەی ئەنجامداوە '''بێ لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە من زیاتر لە ٦٠ سەرچاوەم داناوە بۆ قسەکانم''' ؛ بەڵام کە دەقەکەی سڕیوەتەوە '''هیچ ئاماژەیەکی بە هۆکارەکەی نەداوە''' وە لە هەمانکاتدا '''ئەم بەکارهێنەرە دەستکاری مۆبایلی ئەنجام''' دەدات کە پێم وایە شێوەیەکی پڕۆفیشناڵ نییە بۆ دەستکاریکردنی دەق؛ لەهەمانکاتدا '''زۆرینەی سەرچاوەکانی کە دامنابوو وەک ئاماژەیەک بۆ بەهێزی ئەم دەقە هەمووی سڕیوەتەوە بێ هیچ ئاماژەیەک کە<u>'' بۆچی''</u>''' ؟! [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٨:٤٣، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] کاک ھیڤجا تۆ من لە ڕێگەی دەستکارییەکانمەوە دەناسیت و دەزانیت چۆنم، پەرەپێدەری ویکی سۆرانیم بە زمانی فارسی وعەرەبی و ئینگلیزی، ٣٪ی وتارەکانی کوردی سۆرانی من دروستم کردوون، سەروو ٨٠٠ وتارم فراوان کردووە، بابەتی «ناونان»ی وتاری «ئیسرائیل» لە ڕووی دەق و سەرچاوە ھەڵە بوو، ئایا سەرچاوەی ئینگلیزی درۆ دەکات؟ من تەنھا ھەڵە ڕاست دەکەمەوە، ئەسڵەن من پەرەپێدەری ئەو وتارەم، و حەز دەکەیت بگەڕێ و بزانە ئەو دەقانە ڕاستن یان نا. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ١٩:١٢، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] سپاس کە ھاتوون بۆ ئێرە و دەتانەوێ پەرە بدەنە وتارەکانی ویکیپیدیای کوردی. من خۆم لەمێژە بەڕێز سایلێنت دەناسم، ھەر ئەو جۆرەی خۆشی وتی ماوەیەکی زۆرە لێرە خزمەتی پرۆژەکە دەکات. من پێم وایە ئەوی ڕوویداوە لێرە لە یەک تێنەگەیشتنە، ئەگەرنا ھەر دووتان دەتانەوێ خزمەتی پرۆژەکە بکەن. من خۆم سەیری بابەتەکانم نەکردووە، بەڵام دەستکاریی هەر دووتان بە سەرچاوە بووە. بۆ ئەوەی سەرچاوەکانت باشتر و ڕێکوپێکتر بن پێشنیار دەکەم سەیری [[داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب|<nowiki>{{بیرخستنەوەی وێب}}</nowiki>]] بەکاربێنی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٤٢، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] @[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ئەگەر بۆ بابەتێک ناکۆکیتان ھەیە و ھەر دووتان بۆ دەستکاریی خۆتان سەرچاوەی متمانەپێکراوتان ھەیە ئەوە دەتوانن وەک دوو ڕوانگەی جیاواز دەقی خۆتان بنووسن؛ بۆ نموونە ھەندێک لایەن لەبەر فڵان ھۆکار پێیان وایە ناوی ئیسرائیل لە فڵان شتەوە ھاتووە و ھەندێکی تر ......... بە پێچەوانە .... . [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٤٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] سەرچاوەی ئینگلیزی درۆناکات وایە ؟ کەواتە من ٨ سەرچاوەی ئینگلیزیم بۆ دانابوویت کە '''٣ دانەیان لە ویکیپیدیای ئینگلیزیەوە'''<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Philistia</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_name_Palestine</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Syria_Palaestina</ref> ::::::: وەرم گرتووە ٣ دانای تریش لە '''ئینساکڵۆپییای بریتانسیا''' <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref>https://www.britannica.com/place/Phoenicia</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Phoenician</ref> کە ''باوەڕ پێکراوترین ئینسایکڵۆپێدیای جیهانییە''؛ ٢ دانەش سەرچاوەی مێژووی یۆنانییە .<ref>https://monografie.fnp.org.pl/monografie/images/Files/l.niesiolowski-spano_chapter_2%5b0%5d.pdf</ref> <ref>https://books.google.iq/books?id=hAMMx3O2ZrYC&pg=PA37&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> ::::::: بەڕیز @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] لە ئینگلیزی شتێک هەیە کە پێی دەوترێت '''QUALLITY > QUANTITY''' واتە کوالێتی شتێک گەورەترە لە بڕی شتەکە؛ بەڕێز @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] لێرەدا ئاماژە بەوە دەکات کە زۆر وتاری دەستکاری کردوە لە ویکی کوردی بەڵام '''''ئایا بڕی دەستکاری کردن = کوالێتی دەستکاری کردنەکانی ؟!''''' بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] من لە ساڵی ٢٠٢١وە لە ویکی کوردی دەستکاری دەکەم زیاتر لە ١،٢٠٠ دەستکاریم ئەنجام داوە بە ناوی جیاوازەوە؛ ئەمە کەمترە لەوەی @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ئاماژەی پێدەکات لە پەڕەی بەکارهێنەرەکەی خۆی بەڵام ئایا هەمان کوالێتیە دەستکاریەکانمان ؟ خۆت بڕیار بدە ئەم بەڕیزە @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] دەستکاری بە مۆبایل ئەنجام دەدات و زۆربەی دەستکاریەکانیشی '''MISSLEADING''' ە واتە بەلاڕیدا بەرە؛ زۆر پێش ئەم بەڕیزە کارم کردووە بەڵام پاش ماوەیەکی زۆر دابڕان ئێستا گەڕاومەتەوەو دەمەوێت خزمەت بە ویکی کوردی بکەم ناکرێت من هەر شتێک دابنێم ئەم بەڕێزە @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] بێت بیسڕێتەوە بەبێ هۆکار ! [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٠١:٤١، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ئەوەی وتم بەڕێز سایلێنت دەناسم و دەستکارییەکانی باش و بەسوودن، مەبەستم ئەوە نەبوو بەڕێزت پێچەوانەی وی دەستکاری دەکەیت؛ بەڵکوو دەستکارییەکانی بەڕێزت سایلێنتم بینیوە بەڵام دەستکارییەکانی بەڕێزتم نەبینیوە. ئێستاش سەیرێکی دەستکارییەکانی بەڕێز سایلێنتم کرد و بە پرسین لە ژیریی دەستکردیش بۆم دەرکەوت کە دەستکارییەکانی دروستن. ئەگەر درۆ نەبێ سەیری دەستکارییەکانی بەڕێزتم نەکردووە؛ بەڵام هەر ئەو جۆرەی منیش پێشتر وتم و ئێستا بەڕێوەبەر تێسلا ئاماژەی پێکرد ئەوە ئەگەر پێت وایە دەستکارییەکانی بەڕێزیشت دروستن، بە سەرچاوەی متمانەپێکراو و ڕێکوپێک و وەک ڕوانگەیەکی جیاواز نووسینەکانی خۆت بڵاو بکەوە. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٣، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :: :تکایە هەردوولاتان هێمن ببنەوە و کۆتایی بە شەڕە دەستکاری لە ناو وتارەکەدا بھێنن و تەنیا لێرە (پەڕەی وتووێژ) درێژە بە بابەتەکە بدەن. ئەگەر هەردوولاتان پێتان وایە ڕای جیاواز هەیە لەسەر مێژووی بابەتەکە، ئەوا دەتوانن هەردوو ڕاکە بنووسن و سەرچاوەکان بەرامبەریان دابنێن، بەو مەرجەی بە شێوەیەکی بێلایەن دایبڕێژنەوە؛ بۆ نموونە: «بەپێی هەندێک سەرچاوە ئەمە بەم شێوەیەیە، لە کاتێکدا بەپێی هەندێک سەرچاوەی تر بەم شێوەیەیە». تکایە تەنیا سەرچاوەی باوەڕپێکراو بەکاربھێنن؛ ئینسایکلۆپیدیای بەریتانیکا و سەرچاوە ئەکادیمییەکان جێگەی متمانەی تەواوی ویکیپیدیان. بەردەوامبوونی شەڕە دەستکاری و سڕینەوەی سەرچاوەی باوەڕپێکراو بەبێ کۆدەنگی، دەبێتە هۆی پاراستنی وتارەکە (قفڵکردن) یان گرتنەبەری ڕێکاری کارگێڕی بەرامبەر لایەنی سەرپێچیکار. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٤٩، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]]، @[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٥٠، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 1ppgbclnl77z4v1jd98br1qba4tu6ra 0 17276 1589469 1589356 2026-06-10T12:02:17Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589469 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = بوژنۆرد | ناوی_خۆماڵی = بۆجنوورد | ناوەکانی_تر = بجنورد | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] | وێنە = Mofakham Mirror House by Arashk Rajabpour.jpg | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Iran | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئێران}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگاکانی ئێران|پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای خۆراسانی باکوور|خۆراسانی باکوور]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[شارستانی بوژنۆرد|بوژنۆرد]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | بەرزایی_بە_م = ١٠٧٠ | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٢٨،٩٣١ | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٦]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = زۆرینە: [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|کورمانجی]]){{ھن}}کەمینە: [[زمانی فارسی|فارسی]] ([[زمانی تاتی (ئێران)|تاتی]])، [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]]، [[زمانی تورکی|تورکی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[شیعە]]، [[سوننە]]) | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٥٨ | وێبگە = [http://www.bojnurd.ir/ www.bojnurd.ir] }} '''بوژنۆرد''' یان '''نەینکخانە''' ناوی شارێکی [[کورد]]نشینی [[پارێزگای خۆراسانی باکوور]] و ھەروەھا ناوەندی ئەم پارێزگایەیە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە لە ساڵی ٢٠١٦ بەرامبەر لەگەڵ ٢٢٨،٩٣١ کەس بووە کە زۆربەیان [[کورد]]ن و بە زمانی [[کوردیی باکووری|کوردیی کورمانجی]] قسە دەکەن. == ھەرێم == کەشوھەوای بوژنۆرد کەشوھەوایەکی چیاییە، لەبەروەی [[ھاوین]]ەکانی بوژنۆرد ئاووھەوایێکی تەقریبەن نەرمە و [[زستان]]ەکانی سەرمای زستانیە.<ref>[http://bojnourd.irib.ir/ostan/440-1390-06-31-06-58-08/8069-1390-07-03-07-06-07 ناساندنی شارستانی بوژنۆرد - ناوەندی دەنگ و ڕەنگی خۆراسانی باکوور (بە زمانی فارسی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140411081443/http://bojnourd.irib.ir/ostan/440-1390-06-31-06-58-08/8069-1390-07-03-07-06-07 |date=١١ی نیسانی ٢٠١٤ }}</ref> ==دانیشتووانناسی== ===دانیشتووان=== {{Historical populations |title = مێژووی دانیشتووان |align =right |clear = |direction = |percentages = |state = |type = |shading = |width = |subbox = |pop_name = |year_name = |percent_name = |footnote = |source = <ref name="population history">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Cities with a population of 100,000 and more (1956-2006 census) |ناونیشان=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/13-cities-with-a-population-of-100-000-and-more-1335-1385-1956-2006-census-1.xlsx |وێبگە=irandataportal.syr.edu |بڵاوکەرەوە=Iran data portal |ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|پەڕە=١|format=XLS}}</ref> |graph-pos = |graph-width = |graph-height = |percol = |cols = |perrow = |rows = |١٩٥٦ |١٩٬٢٥٣ |١٩٦٦ |٣١٬٢٤٨ |١٩٧٦ |٤٧٬٧١٩ |١٩٨٦ |٩٣٬٣٩٢ |١٩٩١ |١١٢٬٤٢٦ |١٩٩٦ |١٣٤٬٨٣٥ |٢٠٠٦ |١٧٢٬٧٧٢<ref name="2006 North Khorasan Province"/> |٢٠١١ |١٩٩٬٧٩١<ref name="2011 North Khorasan Province"/> |٢٠١٦ |٢٢٨٬٩٣١<ref name="2016 North Khorasan Province"/> }} لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ١٧٢٬٧٧٢ کەس لە ٤٤٬٢١٧ بنەماڵەدا بووە.<ref name="2006 North Khorasan Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 : استان خراسان شمالی |trans-title=General Population and Housing Census 2006: North Khorasan Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/28.xls|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110920084106/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/28.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١١|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ١٩٩٬٧٩١ کەسی لە ٥٦٬٧٦١ بنەماڵەدا بژاردووە.<ref name="2011 North Khorasan Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390 : استان خراسان شمالی |trans-title=General Population and Housing Census 2011: North Khorasan Province |زمان=fa |وێبگە=Iran Data Portal—Syracuse University |ناونیشان=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/North-Khorasan.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230119210728/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/North-Khorasan.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|agency={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ٢٢٨٬٩٣١ کەس لە ٦٧٬٣٣٥ بنەماڵەدا پێوانە کردووە.<ref name="2016 North Khorasan Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان خراسان شمالی |trans-title=General Population and Housing Census 2016: North Khorasan Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_28.xlsx|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201027174651/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_28.xlsx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> === زمانەکان === زۆربەی دانیشتووانی بوژنۆرد لە [[کورد]]ەکان پێکھاتووە کە بە زمانی [[زمانی کوردی|کوردی]] و شێوازەی [[کوردیی باکووری|کورمانجی]] دەدوێن.<ref>https://seeiran.ir/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210122101414/https://seeiran.ir/ |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ }} عەشایری-کوردی-خۆراسانی-باکوور</ref> خەڵکە [[فارسەکان]] یان [[خەڵکی تات (ئێران)|تاتەکان]]، [[تورکمان]]ەکان و [[تورکەکان|تورکەکانی خۆراسانی]] لە دانیشتووانەکەی تری ئەم شارەن. [[زمانی تاتی (ئێران)|زمانی تاتی]] لە [[پارێزگای خۆراسانی باکوور|خۆراسانی باکوور]]، ئەمڕۆکانە بە زۆری لەگەڵ فارسی تێکەڵ بووە و لە بارودۆخی لەبیر چوونەوەیە و جێگەی خۆی بە [[زمانی فارسی]] داوەت.<ref>https://www.cgie.org.ir/fa/publication/entryview/7336 بوژنۆرد ھەنبانە بۆرینەی گەورەی ئیسلامی</ref> == جوگرافیا == شاری بوجنوورد، ناوەندی [[پارێزگای خۆراسانی باکوور]] بە ڕووبەری ٣٦ کیلۆمەتر چوارگۆشە، لە باکووری [[ڕۆژھەڵاتی ئێران]] لە ٥٧ پلە و ٢٠ خولەک درێژیی جوگرافی و ٣٧ پلە و ٢٨ خولەک پانتاییی جوگرافی لە باشووری زنجیرەچیای کۆپەداغ و ڕۆژھەڵاتی زنجیرەچیای [[چیای ئالاداغ|ئالاداغ]] و باکووری [[زنجیرەچیای ئەلبورز]] ھەڵکەوتووە. بوجنوورد ١٠٧٠ مەتر لە ئاستی دەریاوە بەرزە و دوورییەکەی لە تارانەوە ٨٢١ کیلۆمەترە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Bojnord |ناونیشان=https://www.visitiran.ir/destination/bojnord |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ |وێبگە=www.visitiran.ir |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220605182146/https://www.visitiran.ir/destination/bojnord |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ===کەشوھەوا=== بوجنوورد خاوەنی [[کەشوھەوای نیمچەوشکی سارد]] («BSk») بەپێی [[پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Köppen Climate Classification: How to Use the Other Plant Map |ناونیشان=https://www.lawnstarter.com/blog/landscaping/koppen-climate-classification-map/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=Lawnstarter |زمان=en-US}}</ref> {{Weather box |width = auto |location = بوجنوورد (١٩٩١–٢٠٢٠) |metric first = Y |single line = Y | Jan record high C =19.2 | Feb record high C =27.2 | Mar record high C =30.8 | Apr record high C =34.4 | May record high C =37.4 | Jun record high C =40.0 | Jul record high C =41.2 | Aug record high C =40.6 | Sep record high C =39.0 | Oct record high C =33.6 | Nov record high C =27.8 | Dec record high C =25.0 | year record high C = |Jan high C = 6.9 |Feb high C = 8.7 |Mar high C = 13.9 |Apr high C = 19.9 |May high C = 24.9 |Jun high C = 30.3 |Jul high C = 32.8 |Aug high C = 32.1 |Sep high C = 28.2 |Oct high C = 21.8 |Nov high C = 13.9 |Dec high C = 8.8 |Jan mean C = 0.9 |Feb mean C = 2.4 |Mar mean C = 7.0 |Apr mean C = 12.6 |May mean C = 17.8 |Jun mean C = 22.9 |Jul mean C = 25.4 |Aug mean C = 24.4 |Sep mean C = 20.2 |Oct mean C = 13.8 |Nov mean C = 7.0 |Dec mean C = 2.7 |Jan low C = -3.7 |Feb low C = -2.4 |Mar low C = 1.7 |Apr low C = 6.6 |May low C = 11.2 |Jun low C = 15.5 |Jul low C = 18.2 |Aug low C = 16.7 |Sep low C = 12.8 |Oct low C = 6.9 |Nov low C = 1.8 |Dec low C = -1.9 | Jan record low C =-19.0 | Feb record low C =-21.0 | Mar record low C =-13.6 | Apr record low C =-5.4 | May record low C =-0.2 | Jun record low C =4.0 | Jul record low C =10.0 | Aug record low C =5.4 | Sep record low C =1.6 | Oct record low C =-5.0 | Nov record low C =-14.4 | Dec record low C =-18.1 | year record low C = |precipitation colour = green |unit precipitation days = 1.0 mm |Jan precipitation mm = 22.2 |Feb precipitation mm = 31.9 |Mar precipitation mm = 45.3 |Apr precipitation mm = 38.7 |May precipitation mm = 30.4 |Jun precipitation mm = 10.2 |Jul precipitation mm = 6.8 |Aug precipitation mm = 4.8 |Sep precipitation mm = 7.7 |Oct precipitation mm = 12.4 |Nov precipitation mm = 25.8 |Dec precipitation mm = 19.2 |Jan precipitation days = 5.4 |Feb precipitation days = 6.3 |Mar precipitation days = 7.4 |Apr precipitation days = 6.1 |May precipitation days = 4.9 |Jun precipitation days = 1.9 |Jul precipitation days = 1.1 |Aug precipitation days = 0.7 |Sep precipitation days = 1 |Oct precipitation days = 2.8 |Nov precipitation days = 4.5 |Dec precipitation days = 4.5 | Jan rain days =4 | Feb rain days =5.5 | Mar rain days =9.2 | Apr rain days =9.6 | May rain days =7.9 | Jun rain days =2.9 | Jul rain days =2.1 | Aug rain days =1.1 | Sep rain days =1.9 | Oct rain days =4.5 | Nov rain days =7.4 | Dec rain days =5.9 | year rain days = | Jan snow days =7.2 | Feb snow days =7.5 | Mar snow days =4.7 | Apr snow days =0.6 | May snow days =0 | Jun snow days =0 | Jul snow days =0 | Aug snow days =0 | Sep snow days =0 | Oct snow days =0 | Nov snow days =1.2 | Dec snow days =4.1 | year snow days = | Jan humidity =72 | Feb humidity =71 | Mar humidity =68 | Apr humidity =64 | May humidity =58 | Jun humidity =47 | Jul humidity =45 | Aug humidity =42 | Sep humidity =48 | Oct humidity =57 | Nov humidity =69 | Dec humidity =73 | year humidity =59.5 | Jan dew point C =-4.1 | Feb dew point C =-3.0 | Mar dew point C =0.5 | Apr dew point C =4.9 | May dew point C =8.1 | Jun dew point C =9.1 | Jul dew point C =11.0 | Aug dew point C =8.8 | Sep dew point C =7.2 | Oct dew point C =4.0 | Nov dew point C =0.8 | Dec dew point C =-2.3 | Jan sun =152 | Feb sun =152 | Mar sun =174 | Apr sun =211 | May sun =272 | Jun sun =325 | Jul sun =342 | Aug sun =342 | Sep sun =289 | Oct sun =248 | Nov sun =175 | Dec sun =144 | year sun = |source = [[نۆئا]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Iran/CSV/Bojnurd_40723.csv |سەردێڕ=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020: Bojnurd-40723 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=ncei.noaa.gov |بڵاوکەرەوە=National Oceanic and Atmosoheric Administration |no-pp=y |type=Excel |format=CSV}}</ref> (ڕۆژانی بەفر و باران-بەفر ١٩٨١–٢٠١٠)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1981-2010/RA-II/Iran/WMO_Normals_Excel_IRAN_060719.xls |سەردێڕ=World Meteorological Organization Climate Normals for 1981-2010: Bojnurd(WMO number: 40723) |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٤ |وێبگە=ncei.noaa.gov |بڵاوکەرەوە=National Oceanic and Atmosoheric Administration |type=Excel |format=XLS |وتەگێڕانەوە=Parameter Code 80: Number of Days with Sleet/Snow |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221120051914/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1981-2010/RA-II/Iran/WMO_Normals_Excel_IRAN_060719.xls |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> }} {{Weather box |width = auto |collapsed =Y |location = بوجنوورد (١٩٧٧–٢٠١٠) |metric first = Y |single line = Y |Jan high C = 6.2 |Feb high C = 7.8 |Mar high C = 13.0 |Apr high C = 19.8 |May high C = 24.3 |Jun high C = 29.8 |Jul high C = 32.5 |Aug high C = 31.9 |Sep high C = 28.2 |Oct high C = 21.4 |Nov high C = 14.3 |Dec high C = 8.6 |Jan mean C = 1.2 |Feb mean C = 2.6 |Mar mean C = 7.2 |Apr mean C = 13.3 |May mean C = 17.6 |Jun mean C = 22.5 |Jul mean C = 25.2 |Aug mean C = 24.3 |Sep mean C = 20.3 |Oct mean C = 14.1 |Nov mean C = 8.3 |Dec mean C = 3.6 |Jan low C = -3.7 |Feb low C = -2.6 |Mar low C = 1.4 |Apr low C = 6.7 |May low C = 10.9 |Jun low C = 15.2 |Jul low C = 17.9 |Aug low C = 16.6 |Sep low C = 12.5 |Oct low C = 6.9 |Nov low C = 2.2 |Dec low C = -1.5 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 25.1 |Feb precipitation mm = 32.2 |Mar precipitation mm = 42.9 |Apr precipitation mm = 39.1 |May precipitation mm = 33.3 |Jun precipitation mm = 9.0 |Jul precipitation mm = 8.7 |Aug precipitation mm = 5.5 |Sep precipitation mm = 9.3 |Oct precipitation mm = 12.4 |Nov precipitation mm = 26.0 |Dec precipitation mm = 24.3 |Jan precipitation days = 10.6 |Feb precipitation days = 11.4 |Mar precipitation days = 12.4 |Apr precipitation days = 10.8 |May precipitation days = 9.8 |Jun precipitation days = 3.8 |Jul precipitation days = 2.4 |Aug precipitation days = 1.9 |Sep precipitation days = 2.8 |Oct precipitation days = 5.3 |Nov precipitation days = 8.1 |Dec precipitation days = 9.9 |Jan humidity = 72 |Feb humidity = 71 |Mar humidity = 68 |Apr humidity = 63 |May humidity = 58 |Jun humidity = 48 |Jul humidity = 46 |Aug humidity = 43 |Sep humidity = 48 |Oct humidity = 57 |Nov humidity = 67 |Dec humidity = 72 |Jan sun = 144.4 |Feb sun = 148.6 |Mar sun = 164.7 |Apr sun = 206.8 |May sun = 267.1 |Jun sun = 309.0 |Jul sun = 328.5 |Aug sun = 331.3 |Sep sun = 281.1 |Oct sun = 243.2 |Nov sun = 178.1 |Dec sun = 142.3 |source 1 =[[ڕێکخراوەی جیھانیی کەشناسی]] |source 2 =[[ئایریمو]] }} {{notelist-lr}} == پێشانگا == <gallery> Panorama Afarinesh park Bojnord Iran by Arashk Rajabpour.JPG|پارکی ئافەرینێشی بوژنۆرد Besghardash.jpg|شاری بوژنۆرد </gallery> == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای خۆراسانی باکوور]] * [[شارستانی بوژنۆرد]] * [[فڕۆکەخانەی بوژنۆرد]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category|Bojnord}} {{ناوەندی پارێزگاکانی ئێران}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئێران|کوردستان|ژیاننامە|سیاسەت}} [[پۆل:بوژنۆرد| ]] [[پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای خۆراسانی باکوور]] kpedrawxiqo3hffdbdsiw86gbx10pb9 0 18624 1589513 1552501 2026-06-10T19:23:52Z Nanx12 76995 1589513 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{کەسایەتی | ناو = جەمال عەبدولناسڕ | وێنە = Official Portrait - Gamal Abdel Nasser.jpg | قەبارەی وێنە = 200px | ناوی کاتی لەدایکبوون = | شوێنی لەدایکبوون = [[ئەسکەندەرییە]] | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٥ کانوونی دووەمی [[١٩١٨]] | ڕێکەوتی مردن =٢٨ی ئیلوولی [[١٩٧٠]] | شوێنی مردن = [[قاھیرە]] | ھۆکاری مردن = | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | نیشتەجێ = | نەتەوە = | ناوەکانی تر = | نەژاد = | شارومەندێتی = | ڕادەی خوێندەواری = | دایەن = | پیشە = سەرۆکی پێشووی میسر | ساڵانی چالاکی = | خاوەنکار = | شار = | مووچە = | دارایی = | باڵا = | کێش = | ناسراو بەھۆی = | سەرناو = | وادە = | پێشوو = | جێگر = | حیزب = [[پارتی سۆشیالیستی یەکگرتوو]] | بەرامبەرەکان = | ئایین = [[ئیسلام]]، مەزھەبی [[سوننە]] | ھاوسەر = | یار = | منداڵەکان = | دایک و باوک = | خزمەکان = | پەیوەندییەکان = | خەڵاتەکان = |واژوو = Nasser(PresidentofEgypt).jpg | ماڵپەڕ = http://www.nasser.org | پەراوێزەکان = }} '''جەمال عەبدولناسڕ''' ناوی تەواوی '''جەمال عەبدولناسڕ حوسێن سوڵتان عەلی عەبدولنەبی''' لەدایک بووی ١٥’ی جانێوەری ساڵی [[١٩١٨]]، ناوبراو دووەمین سەرۆکی [[میسر]] بووە پاش سەرۆکی یەکەم [[محەممەد نەجیب]] و جەمال یەکێک بووە لە گەورە بەشداربووەکان [[شۆڕشی ٢٣ی تەممووز (میسر)|شۆڕشی ٢٣ی تەممووز]] لە [[میسر]]، جەمال لە ساڵی [[١٩٥٦]] سەرۆکی میسر بووە تاوەکوو ساڵی [[١٩٧٠]]. جەمال لە ساڵی ١٩٧٠ کۆچی دوایی کرد. لەدوای ئەو محەممەد ئەنوەر سادات بووەتە سەرۆکی میسڕ. فەرمانڕەوایی جەمال وەک سەرۆکی میسر ماوەی ١٨ ساڵی خایاند. جەمال ئەندامبووە لە پارتی ئیشتراکی عەرەبی میسر. ژیانی خێزانی لەگەڵ {{قت|تەحیە}} کازم پێکھێناوە، خاوەنی شەش منداڵ بوون. جەمال عەبدولناسڕ بەشداری لە شەڕی نێوان [[فەلەستین]] و [[ئیسرائیل]] کردووە. سەرەتا وەک سەربازێک لە ساڵی [[١٩٤٨]] دواتریش لە ساڵی [[١٩٦٧]]، وەک سەرۆکی میسری بەشداری شەڕەکەی کرد. == سەرچاوەکان == * [http://www.nasser.org/Common/pictures01-%20sira.htm ژیاننامەی جەمال عەبدولناسڕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161226023836/http://nasser.org/Common/pictures01-%20sira.htm |date=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ }} * [http://www.aljazeera.net/specialfiles/pages/8b2abc36-e204-4d34-8051-e8d328b3f573 ماڵپەڕی جەزیرە لەسەر جەمال عەبدولناسڕ] {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سۆشیالیزم|شەڕی سارد|سیاسەت|میسر}} {{پۆلی کۆمنز|Gamal Abdel Nasser}} [[پۆل:سەرکردەکانی شەڕی سارد]] [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی سووریا]] [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی میسر]] [[پۆل:سەرۆک وەزیرانی میسر]] [[پۆل:سۆسیالیستە میسرییەکان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٨]] [[پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ]] [[پۆل:مردووانی ١٩٧٠]] [[پۆل:موسڵمانانی میسری]] [[پۆل:خەڵکانی ١٩٤٨، شەڕی عەرەب و ئیسرائیل]] [[پۆل:پیاوە فێمینیستەکان]] [[پۆل:وەرگرانی نیشنانی لێنین]] bb3led7qkvu2lhwng0hf9d000nwog2v 0 19274 1589486 1558925 2026-06-10T15:17:46Z MFTG 21816 1589486 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = دەربەندۆک | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| دربندوک}}<br>{{lang-en| Darbandok}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 |coord={{Coord| 36.65501| 44.38495}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی دەربەندۆک''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.65501| 44.38495 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/kagb/|سەردێڕ= دەستەی گشتی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ھەرێم|بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی سرێشمە]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٦٨٩ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = - کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێری گوندەکانی باشووری کوردستان لە ساڵی ١٩٧٧|ناونیشان= https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000/ |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = د.عبدوڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[١٩٧٧]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''دەربەندۆک''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی سرێشمە]] لە [[قەزای خەلیفان]] لە [[ئیدارەی سۆران|ئیدارەی سەربەخۆی سۆران]] [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref> https://www.hawlergov.org/app/node/393</ref><ref> ‎{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122702075619922&lng=1 | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = کوردی}} </ref><ref>زانیارینامەی سەرھێڵی [http://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=20151016205816127552 کورد پیدیا]</ref>. ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{قەزای خەلیفان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی خەلیفان]] r6oc4h1h6x22fq1yrplxr4qia4vak7r 0 41145 1589514 1589416 2026-06-10T19:31:58Z 1silent scientist 51740 1589514 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''داڤید بن گوریۆن''' (١٦ی تشرینی یەکەمی ١٨٨٦ – ١ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٣) یەکەم سەرۆک وەزیرانی [[ئیسرائیل]] بوو، لەدوای مردنی لەلایەن گۆڤاری [[تایم (گۆڤار)|تیم]] وەک یەکێک لە ١٠٠ کاریگەرترین کەسی جیھان دیاریکرا. لە [[پڵۆنسک]] لەدایکبووە، کە ئەوکات بەشێک بووە لە [[کۆنگرێسی پۆڵەندا]]، لە دایک و باوکێکی [[جووی پۆڵەندی]]، لە ساڵی ١٩٠٦ کۆچی کردووە بۆ ناوچەی [[فەلەستین]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]. بە وەرگرتنی ناوی بێن گۆریۆن لە ساڵی ١٩٠٩، بوو بە سەرکردەیەکی دیاری کۆمەڵگەی [[جوو]] لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا لە ساڵی ١٩٣٥ەوە تا دامەزراندنی دەوڵەتی [[ئیسرائیل]] لە ساڵی ١٩٤٨، کە تا ساڵی ١٩٦٣ سەرکردایەتی دەکرد بە پشوویەکی کورت لە ساڵانی ١٩٥٤–١٩٥٥. خولیای بێن گۆریۆن بۆ [[زایۆنیزم]] لە سەرەتای ژیانیدا گەشەی سەند، ئەمەش وای لێکرد ببێتە سەرکردەیەکی سەرەکیی زایۆنی و سەرۆکی جێبەجێکاری [[ڕێکخراوی زایۆنیی جیھانی]] لە ساڵی ١٩٤٦.<ref>{{cite book | last1 = Brenner | first1 = Michael | last2 = Frisch | first2 = Shelley | title = Zionism: A Brief History | publisher=Markus Wiener Publishers | date = April 2003 | page = 184 }}</ref> لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨، بە فەرمی دامەزراندنی ئیسرائیلی ڕای گەیاند، و یەکەم کەس بوو کە [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل]] واژوو کرد، کە خۆی یارمەتیی نووسینی دابوو. لە ژێر سەرکردایەتیی بێن گۆریۆندا، [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|جەنگی ١٩٤٨ی عەرەب–ئیسرائیل]] شاھیدی یەکگرتنی میلیشیا جیاوازەکانی جوو بوو بۆ ناو [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل]] (IDF)، سەرکەوتنی ئیسرائیل بەسەر [[کۆمکاری عەرەبی]]، و [[نەکبە|دەرکردن و ھەڵاتن]]ی زۆرینەی دانیشتووانی عەرەبی فەلەستین. دواتر بە «باوکی دامەزرێنەری ئیسرائیل» ناسرا.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/1/newsid_2492000/2492775.stm|title=1973: Israel's founding father dies|date=1 December 1973|access-date=31 August 2018|publisher=BBC}}</ref> دوای جەنگەکە، بێن گۆریۆن وەک یەکەم سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل و [[وەزارەتی بەرگری (ئیسرائیل)|وەزیری بەرگری]] کاری کرد. وەک سەرۆک وەزیران، یارمەتیی دروستکردنی دامەزراوەکانی دەوڵەتی دا، سەرپەرشتیی پڕۆژە نیشتمانییەکانی دەکرد کە ئامانجیان پەرەپێدانی وڵات بوو. ھەروەھا سەرپەرشتیی وەرگرتنی [[عەلییە|کۆچبەرانی جوو]]ی دەکرد. بەشێکی سەرەکیی ڕامیاریی دەرەوەی بریتی بوو لە باشترکردنی پەیوەندییەکان لەگەڵ [[ئەڵمانیای ڕۆژاوا]] لە ڕێگەی [[ڕێککەوتنی قەرەبووکردنەوە لە نێوان ئیسرائیل و کۆماری فیدراڵی ئاڵمانیا|ڕێککەوتنی قەرەبووکردنەوە]] وەک قەرەبوویەک بۆ دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامانی جووەکان لەلایەن نازییەکانەوە لە کاتی [[ھۆڵۆکۆست]].<ref>George Lavy, "Germany and Israel: moral debt and national interest" (1996) p. 45</ref> لە ساڵی ١٩٥٤ لە پۆستی سەرۆک وەزیران و وەزیری بەرگری دەستی کێشایەوە بەڵام وەک ئەندامێکی [[کنێسێت]] مایەوە. لە ساڵی ١٩٥٥ وەک وەزیری بەرگری گەڕایەوە دوای [[کێشەی لاڤۆن]] و دەستلەکارکێشانەوەی [[پینھاس لاڤۆن]]. دواتر لەو ساڵەدا دووبارە بووەوە بە سەرۆک وەزیران، دوای [[ھەڵبژاردنی یاسادانانی ئیسرائیل لە ١٩٥٥|ھەڵبژاردنەکانی ١٩٥٥]]. پشتگیریی [[ئۆپەراسیۆنە تۆڵەسەندنەوەکان]]ی ئیسرائیلی دەکرد بۆ [[پێڕستی ھێرشەکان دژی مەدەنییەکانی ئیسرائیل پێش ١٩٦٧|ھێرشە گەریلاکانی عەرەب]] و داگیرکردنی [[میسر]]، شانبەشانی [[بەریتانیا]] و [[فەڕەنسا]]، لە کاتی [[قەیرانی سوێس]] لە ساڵی ١٩٥٦. لە ساڵی ١٩٦٣ لە پایەکەی کشایەوە، و لە ساڵی ١٩٧٠ لە ژیانی ڕامیاری خانەنشین بوو. پاشان گواستییەوە بۆ [[کۆخەکەی بێن گۆریۆن|«کۆخە» نزمەکەی]] لە [[سدی بۆکێر]]، کە [[کێبوتز|کێبوتزێکە]] لە بیابانی [[نەگێڤ]]، کە تا مردنی لەوێ ژیا. دوای مردنی، بێن گۆریۆن لەلایەن گۆڤاری «تایم»ەوە وەک یەکێک لە [[تایم ١٠٠: گرینگترین کەسایەتییەکانی سەدە|١٠٠ گرینگترین کەسایەتیی سەدەی بیستەم]] ناوی ھێنرا. == ژیان == === منداڵی و خوێندن === دەیڤید بێن گۆریۆن لە [[پڵۆنسک]] لەدایکبووە لە [[کۆنگرێسی پۆڵەندا]]—کە ئەوکات بەشێک بووە لە [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]]، لە دایک و باوکێکی [[جووی پۆڵەندی]]. باوکی، ئەڤیگدۆر گرون، «pokątny doradca» (ڕاوێژکاری نھێنی) بوو، ڕێنوێنیی کڕیارەکانی دەکرد لە ڕێگەی سیستمی یاساییی ئیمپراتۆری کە زۆرجار گەندەڵ بوو.<ref>[[Shabtai Teveth|Teveth, Shabtai]] (1987) "Ben-Gurion. The Burning Ground. 1886–1948". Houghton Mifflin. {{ISBN|978-0-395-35409-4}}. p. 7</ref> دوای بڵاوبوونەوەی «[[دەوڵەتی جوو|Der Judenstaat]]»ی [[تیۆدۆر ھێرتزل]] لە ساڵی ١٨٩٦، ئەڤیگدۆر گرووپێکی [[زایۆنیزم|زایۆنی]] بە ناوی «بنی زیۆن»—منداڵانی زیۆن، ھاو-دامەزراند. لە ساڵی ١٩٠٠دا ژمارەی ئەندامانی ٢٠٠ کەس بوو.<ref>[[Tom Segev|Segev, Tom]] (2018–2019 translation [[Haim Watzman]]) "A State at Any Cost. The Life of David Ben-Gurion". Apollo. {{ISBN|978-1-78954-463-3}}. pp. 24, 25</ref> دەیڤید بچووکترینی سێ کوڕ بوو کە برا و خوشکێکی لە خۆی گەورەتریان ھەبوو. دایکی، شەیندێل (بریتمان)،<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=m7dtAAAAMAAJ&q=David+Ben-Gurion+Broitman|title=Avotaynu: The International Review of Jewish Genealogy|date=31 August 2018|publisher=G. Mokotoff|access-date=31 August 2018|via=Google Books}}</ref> بەھۆی [[ژەھراویبوونی خوێن]]ەوە کۆچی دوایی کرد دوای [[مردەوڵدبوون]]ێک لە ساڵی ١٨٩٧. ئەوە یازدەھەمین دووگیانیی ئەو بوو.<ref>Segev (2019). pp. 20, 21</ref> باوکی دوای دوو ساڵ دووبارە ھاوسەرگیریی کردەوە.<ref>Teveth (1987). p. 3</ref> بڕوانامەی لەدایکبوونی بێن گۆریۆن، کە لە ساڵی ٢٠٠٣ لە پۆڵەندا دۆزرایەوە، ئاماژەی بەوە کردووە کە برایەکی دووانەی ھەبووە کە کەمێک دوای لەدایکبوون کۆچی دوایی کردووە.<ref>{{cite news|url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/ben-gurion-may-have-been-a-twin-1.12453|archive-url=https://web.archive.org/web/20140118040152/http://www.haaretz.com/print-edition/news/ben-gurion-may-have-been-a-twin-1.12453|url-status=dead|archive-date=18 January 2014|title=Ben-Gurion may have been a twin|newspaper=Haaretz|date=18 April 2003|author=Tsahar Rotem}}</ref> لە نێوان تەمەنی پێنج بۆ ١٣ ساڵیدا، بێن گۆریۆن چووە پێنج [[چەدەر|چەدەر]]ی جیاواز و ھەروەھا وانە زۆرەملێیەکانی ڕووسی. دوو لە چەدەرەکان «مۆدێرن» بوون و بە [[زمانی عیبری|عیبری]] وانەیان تێدا دەگوترایەوە نەک [[ییدیش]]. باوکی نەیدەتوانی ناوی بێن گۆریۆن لە [[بێت میدراش]]ی پڵۆنسک تۆمار بکات، بۆیە پەروەردەی فەرمیی بێن گۆریۆن دوای [[بار میتزڤا]]کەی کۆتایی ھات.<ref>Teveth (1987). pp. 12–13</ref> لە تەمەنی ١٤ ساڵیدا ئەو و دوو ھاوڕێی گرووپێکی گەنجانیان بە ناوی «عەزرا» پێکھێنا، کە پەرەیان بە خوێندنی عیبری و کۆچکردن بۆ خاکی پیرۆز دەدا. گرووپەکە وانەی عیبرییان بۆ گەنجانی ناوچەکە دەگوتەوە و لە ساڵی ١٩٠٣دا پارەیان بۆ قوربانیانی [[کوشتارگەی کیشینێڤ]] کۆکردەوە. ژیاننامەنووسێک دەنووسێت کە «عەزرا» لە ماوەی ساڵێکدا ١٥٠ ئەندامی ھەبووە.<ref name="Teveth 1987 p.14">Teveth (1987) p. 14</ref> سەرچاوەیەکی جیاواز مەزەندە دەکات کە گرووپەکە زیاتر لە «چەند دەرزەنێک» ئەندامی نەبووە.<ref>Segev (2019). p. 23</ref> لە ساڵی ١٩٠٤ بێن گۆریۆن چوو بۆ [[وارشۆ]]، کە لەوێ ھیوای وابوو لە [[خوێندنگە]]ی میکانیکی-تەکنیکیی وارشۆ کە لەلایەن [[ھیپۆلیت واوێلبێرگ]] دامەزرابوو، ناوی خۆی تۆمار بکات. بڕوانامەی پێویستی بۆ وەرگرتن نەبوو و دەستی کرد بە وانەوتنەوەی عیبری لە چەدەرێکی وارشۆ. بە ئیلھاموەرگرتن لە [[تۆڵستۆی]] ببووە ڕوەکخۆڕ.<ref name="Teveth 1987 p.14" /> تێوەگلای ڕامیاریی زایۆنی بوو و لە تشرینی یەکەمی ١٩٠٥ پەیوەندی بە پارتی کرێکارانی جووی سۆشیال-دیموکراتی نھێنی—«[[پۆعلی زیۆن]]» کرد. دوو مانگ دواتر نوێنەری پڵۆنسک بوو لە کۆنفرانسێکی ناوخۆیی.<ref>Teveth (1987). pp. 28, 30</ref> لە کاتێکدا لە وارشۆ بوو [[شۆڕشی ١٩٠٥ی ڕووسیا|شۆڕشی ١٩٠٥ی ڕووسیا]] ڕوویدا و لە کاتی سەرکوتکردنی دواتردا لە شارەکە بوو؛ دووجار دەستگیرکرا، جاری دووەم بۆ ماوەی دوو ھەفتە ڕاگیرا و تەنھا بە یارمەتیی باوکی ئازاد کرا. لە کانوونی یەکەمی ١٩٠٥ گەڕایەوە بۆ پڵۆنسک وەک کارمەندێکی تەواووەختی پۆعلی زیۆن. لەوێ کاری دەکرد بۆ دژایەتیکردنی [[بوندی کرێکارانی گشتیی جوو|بوند]]ی دژە زایۆنی کە ھەوڵیان دەدا بنکەیەک دابمەزرێنن. ھەروەھا مانگرتنێکی لەسەر بارودۆخی کار لە نێوان کرێکارانی جلوبەرگ ڕێکخست. بە بەکارھێنانی تاکتیکی ترساندن ناسرابوو، وەک وەرگرتنی پارە بە زۆر لە جووە دەوڵەمەندەکان لەژێر ھەڕەشەی چەک بۆ کۆکردنەوەی پارە بۆ کرێکارانی جوو.<ref>Segev (2019) pp. Warsaw 32, 35, college rejection 41, 1905 revolution 43, Poalie Zion 46, prison 47, labor boss 49</ref><ref>Teveth (1987). pp. revolution 25, Poale Zion 28,31, gunman 30</ref><ref name ="Shatz">Adam Shatz, [https://www.lrb.co.uk/the-paper/v41/n20/adam-shatz/we-are-conquerors "We Are Conquerors"], "[[London Review of Books]]" Vol. 41 No. 20, 24 October 2019</ref> بێن گۆریۆن لە یاداشتەکانیدا باسی شارۆچکەکەی کردووە و دەڵێت: <blockquote>بۆ زۆربەمان، ھەستی دژە جوو پەیوەندییەکی کەمی بە تەرخانکردنی خۆمان [بۆ زایۆنیزم] ھەبوو. من خۆم ھەرگیز تووشی چەوسانەوەی دژە جوو نەبووم. پڵۆنسک بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش لێی بەدوور بوو... لەگەڵ ئەوەشدا، و پێم وایە ئەمە زۆر گرینگ بوو، پڵۆنسک بوو کە زۆرترین ڕێژەی جووی ڕەوانەی ئێرێتز ئیسرائیل کرد لە ھەر شارۆچکەیەکی پۆڵەندا کە ھاوپێوانەی بێت. ئێمە بۆ ھۆکاری نەرێنی کۆچمان نەکرد بەڵکو بۆ مەبەستی ئەرێنیی دووبارە بونیادنانەوەی نیشتمانێک... ژیان لە پڵۆنسک بە ڕادەیەکی تەواو ئاشتییانە بوو. سێ کۆمەڵگەی سەرەکی ھەبوون: [[ڕووسەکان]]، جووەکان و [[پۆڵەندییەکان]]... ژمارەی جووەکان و پۆڵەندییەکان لە شارەکەدا نزیکەی یەکسان بوو، نزیکەی پێنج ھەزار کەس بۆ ھەر لایەک. بەڵام جووەکان گرووپێکی چڕ و ناوەندییان پێکھێنابوو کە ناوچە ناوەکییەکانیان داگیرکردبوو، لە کاتێکدا پۆڵەندییەکان پەرش و بڵاوتر بوون، لە ناوچە دوورەدەستەکاندا دەژیان و تێکەڵی جووتیاران دەبوون. لە ئەنجامدا، کاتێک باندێکی کوڕانی جوو تووشی باندێکی پۆڵەندی دەبوون، ئەمانەی دوایی نزیکەی بە نائومێدی نوێنەرایەتیی یەک گەڕەکیان دەکرد و بەم شێوەیە لە توانای شەڕکردندا لاوازتر بوون لە جووەکان کە تەنانەت ئەگەر ژمارەشیان لە سەرەتادا کەم بوایە، دەیانتوانی بە خێرایی بانگی ھێزی یارمەتیدەر لە تەواوی ناوچەکە بکەن. دوور لەوەی لێیان بترسین، ئەوان زیاتر لێمان دەترسان. بە گشتی پەیوەندییەکان دۆستانە بوون، ھەرچەندە دوورەپەرێز بوون.<ref>Memoirs: David Ben-Gurion (1970), p. 36.</ref></blockquote> لە پاییزی ١٩٠٦ پۆڵەندای بەجێھێشت بۆ ئەوەی بچێتە [[ئێرێتز ئیسرائیل|فەلەستین]]. لەگەڵ خۆشەویستەکەی، ڕاشێل نێلکین و دایکی، ھەروەھا لەگەڵ [[شڵۆمۆ زێماخ]]، ھاوڕێی لە «عەزرا» گەشتی کرد. گەشتەکەی لەلایەن باوکییەوە دابین کرا.<ref>Teveth (1987). pp. 35, 36 Shlomo Zemach, Rachel Nelkin + her mother</ref> == ساڵانی کۆتایی و کۆچی دوایی == [[پەڕگە:Wolfgang Weber beim Interview (3x4 cropped).jpg|وێنۆک|بێن گۆریۆن لە ساڵی ١٩٧٢]] بێن گۆریۆن لە ساڵی ١٩٧٠ لە [[ڕامیاری]] خانەنشین بوو و ساڵانی کۆتایی تەمەنی لە ماڵێکی ساکاردا لە کێبوتزی [[سدی بۆکێر]] بەسەر برد، و کاری لەسەر مێژوویەکی ١١ بەرگیی ساڵانی سەرەتای ئیسرائیل دەکرد. لە ساڵی ١٩٧١دا، لە کاتی [[جەنگی پەکخستن]]دا سەردانی پێگەکانی ئیسرائیلی کرد لە درێژاییی [[نۆکەندی سوێز|کەناڵی سوێس]]. لە ١٨ی تشرینی دووەمی ١٩٧٣، کەمێک دوای [[جەنگی یۆم کیپوور]]، بێن گۆریۆن تووشی [[خوێنبەربوونی مێشک]] بوو، و گواسترایەوە بۆ [[ناوەندی پزیشکیی شیبا]] لە [[تێل ھاشۆمێر]]، ڕەمات گان. باری تەندروستیی لە ٢٣ی تشرینی دووەمدا دەستی بە خراپتر بوون کرد و دوای چەند ڕۆژێک، لە ١ی کانوونی یەکەمدا کۆچی دوایی کرد.<ref>"The Evening Independent" (1 December 1973 issue)</ref> تەرمەکەی لەناو کۆمەڵگەی کنێسێتدا دانرا پێش ئەوەی بە ھەلیکۆپتەر بۆ سدی بۆکێر بگواسترێتەوە. زەنگی ئاگادارکردنەوە لە سەرانسەری وڵاتدا لێدرا وەک نیشانەیەک بۆ کۆچی دوایی ئەو. لە تەنیشت پاوڵای ھاوسەری لە [[پارکی نیشتمانیی گۆڕی بێن گۆریۆن]] لە [[میدرێشێت بێن گۆریۆن]] نێژرا. == سەرچاوەکان == {{کورت}} {{پۆلی کۆمنز|David Ben-Gurion}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئیسرائیل|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|سیاسەت|زانستی سیاسەت}} [[پۆل:سەرکردەکانی شەڕی سارد]] [[پۆل:مێژووی ئیسرائیل]] [[پۆل:مردووانی ١٩٧٣]] [[پۆل:وەزیرانی حکوومەتی ئیسرائیل]] [[پۆل:جووە ئیسرائیلییەکان]] [[پۆل:جووە پۆڵەندییەکان]] [[پۆل:سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٦]] [[پۆل:نووسەرانی جوو]] [[پۆل:سۆسیالیستەکانی جوولەکە]] [[پۆل:جوولەکەکانی ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا]] g8u4krwd3gyks68jcscnqdsbddgtgnu 1589515 1589514 2026-06-10T19:32:53Z 1silent scientist 51740 1589515 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''داڤید بن گوریۆن''' (١٦ی تشرینی یەکەمی ١٨٨٦ – ١ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٣) یەکەم سەرۆک وەزیرانی [[ئیسرائیل]] بوو، لەدوای مردنی لەلایەن گۆڤاری [[تایم (گۆڤار)|تایم]] وەک یەکێک لە ١٠٠ کاریگەرترین کەسی جیھان دیاریکرا. لە [[پڵۆنسک]] لەدایکبووە، کە ئەوکات بەشێک بووە لە [[کۆنگرێسی پۆڵەندا]]، لە دایک و باوکێکی [[جووی پۆڵەندی]]، لە ساڵی ١٩٠٦ کۆچی کردووە بۆ ناوچەی [[فەلەستین]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]. بە وەرگرتنی ناوی بێن گۆریۆن لە ساڵی ١٩٠٩، بوو بە سەرکردەیەکی دیاری کۆمەڵگەی [[جوو]] لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا لە ساڵی ١٩٣٥ەوە تا دامەزراندنی دەوڵەتی [[ئیسرائیل]] لە ساڵی ١٩٤٨، کە تا ساڵی ١٩٦٣ سەرکردایەتی دەکرد بە پشوویەکی کورت لە ساڵانی ١٩٥٤–١٩٥٥. خولیای بێن گۆریۆن بۆ [[زایۆنیزم]] لە سەرەتای ژیانیدا گەشەی سەند، ئەمەش وای لێکرد ببێتە سەرکردەیەکی سەرەکیی زایۆنی و سەرۆکی جێبەجێکاری [[ڕێکخراوی زایۆنیی جیھانی]] لە ساڵی ١٩٤٦.<ref>{{cite book | last1 = Brenner | first1 = Michael | last2 = Frisch | first2 = Shelley | title = Zionism: A Brief History | publisher=Markus Wiener Publishers | date = April 2003 | page = 184 }}</ref> لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨، بە فەرمی دامەزراندنی ئیسرائیلی ڕای گەیاند، و یەکەم کەس بوو کە [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل]] واژوو کرد، کە خۆی یارمەتیی نووسینی دابوو. لە ژێر سەرکردایەتیی بێن گۆریۆندا، [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|جەنگی ١٩٤٨ی عەرەب–ئیسرائیل]] شاھیدی یەکگرتنی میلیشیا جیاوازەکانی جوو بوو بۆ ناو [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل]] (IDF)، سەرکەوتنی ئیسرائیل بەسەر [[کۆمکاری عەرەبی]]، و [[نەکبە|دەرکردن و ھەڵاتن]]ی زۆرینەی دانیشتووانی عەرەبی فەلەستین. دواتر بە «باوکی دامەزرێنەری ئیسرائیل» ناسرا.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/1/newsid_2492000/2492775.stm|title=1973: Israel's founding father dies|date=1 December 1973|access-date=31 August 2018|publisher=BBC}}</ref> دوای جەنگەکە، بێن گۆریۆن وەک یەکەم سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل و [[وەزارەتی بەرگری (ئیسرائیل)|وەزیری بەرگری]] کاری کرد. وەک سەرۆک وەزیران، یارمەتیی دروستکردنی دامەزراوەکانی دەوڵەتی دا، سەرپەرشتیی پڕۆژە نیشتمانییەکانی دەکرد کە ئامانجیان پەرەپێدانی وڵات بوو. ھەروەھا سەرپەرشتیی وەرگرتنی [[عەلییە|کۆچبەرانی جوو]]ی دەکرد. بەشێکی سەرەکیی ڕامیاریی دەرەوەی بریتی بوو لە باشترکردنی پەیوەندییەکان لەگەڵ [[ئەڵمانیای ڕۆژاوا]] لە ڕێگەی [[ڕێککەوتنی قەرەبووکردنەوە لە نێوان ئیسرائیل و کۆماری فیدراڵی ئاڵمانیا|ڕێککەوتنی قەرەبووکردنەوە]] وەک قەرەبوویەک بۆ دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامانی جووەکان لەلایەن نازییەکانەوە لە کاتی [[ھۆڵۆکۆست]].<ref>George Lavy, "Germany and Israel: moral debt and national interest" (1996) p. 45</ref> لە ساڵی ١٩٥٤ لە پۆستی سەرۆک وەزیران و وەزیری بەرگری دەستی کێشایەوە بەڵام وەک ئەندامێکی [[کنێسێت]] مایەوە. لە ساڵی ١٩٥٥ وەک وەزیری بەرگری گەڕایەوە دوای [[کێشەی لاڤۆن]] و دەستلەکارکێشانەوەی [[پینھاس لاڤۆن]]. دواتر لەو ساڵەدا دووبارە بووەوە بە سەرۆک وەزیران، دوای [[ھەڵبژاردنی یاسادانانی ئیسرائیل لە ١٩٥٥|ھەڵبژاردنەکانی ١٩٥٥]]. پشتگیریی [[ئۆپەراسیۆنە تۆڵەسەندنەوەکان]]ی ئیسرائیلی دەکرد بۆ [[پێڕستی ھێرشەکان دژی مەدەنییەکانی ئیسرائیل پێش ١٩٦٧|ھێرشە گەریلاکانی عەرەب]] و داگیرکردنی [[میسر]]، شانبەشانی [[بەریتانیا]] و [[فەڕەنسا]]، لە کاتی [[قەیرانی سوێس]] لە ساڵی ١٩٥٦. لە ساڵی ١٩٦٣ لە پایەکەی کشایەوە، و لە ساڵی ١٩٧٠ لە ژیانی ڕامیاری خانەنشین بوو. پاشان گواستییەوە بۆ [[کۆخەکەی بێن گۆریۆن|«کۆخە» نزمەکەی]] لە [[سدی بۆکێر]]، کە [[کێبوتز|کێبوتزێکە]] لە بیابانی [[نەگێڤ]]، کە تا مردنی لەوێ ژیا. دوای مردنی، بێن گۆریۆن لەلایەن گۆڤاری «تایم»ەوە وەک یەکێک لە [[تایم ١٠٠: گرینگترین کەسایەتییەکانی سەدە|١٠٠ گرینگترین کەسایەتیی سەدەی بیستەم]] ناوی ھێنرا. == ژیان == === منداڵی و خوێندن === دەیڤید بێن گۆریۆن لە [[پڵۆنسک]] لەدایکبووە لە [[کۆنگرێسی پۆڵەندا]]—کە ئەوکات بەشێک بووە لە [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]]، لە دایک و باوکێکی [[جووی پۆڵەندی]]. باوکی، ئەڤیگدۆر گرون، «pokątny doradca» (ڕاوێژکاری نھێنی) بوو، ڕێنوێنیی کڕیارەکانی دەکرد لە ڕێگەی سیستمی یاساییی ئیمپراتۆری کە زۆرجار گەندەڵ بوو.<ref>[[Shabtai Teveth|Teveth, Shabtai]] (1987) "Ben-Gurion. The Burning Ground. 1886–1948". Houghton Mifflin. {{ISBN|978-0-395-35409-4}}. p. 7</ref> دوای بڵاوبوونەوەی «[[دەوڵەتی جوو|Der Judenstaat]]»ی [[تیۆدۆر ھێرتزل]] لە ساڵی ١٨٩٦، ئەڤیگدۆر گرووپێکی [[زایۆنیزم|زایۆنی]] بە ناوی «بنی زیۆن»—منداڵانی زیۆن، ھاو-دامەزراند. لە ساڵی ١٩٠٠دا ژمارەی ئەندامانی ٢٠٠ کەس بوو.<ref>[[Tom Segev|Segev, Tom]] (2018–2019 translation [[Haim Watzman]]) "A State at Any Cost. The Life of David Ben-Gurion". Apollo. {{ISBN|978-1-78954-463-3}}. pp. 24, 25</ref> دەیڤید بچووکترینی سێ کوڕ بوو کە برا و خوشکێکی لە خۆی گەورەتریان ھەبوو. دایکی، شەیندێل (بریتمان)،<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=m7dtAAAAMAAJ&q=David+Ben-Gurion+Broitman|title=Avotaynu: The International Review of Jewish Genealogy|date=31 August 2018|publisher=G. Mokotoff|access-date=31 August 2018|via=Google Books}}</ref> بەھۆی [[ژەھراویبوونی خوێن]]ەوە کۆچی دوایی کرد دوای [[مردەوڵدبوون]]ێک لە ساڵی ١٨٩٧. ئەوە یازدەھەمین دووگیانیی ئەو بوو.<ref>Segev (2019). pp. 20, 21</ref> باوکی دوای دوو ساڵ دووبارە ھاوسەرگیریی کردەوە.<ref>Teveth (1987). p. 3</ref> بڕوانامەی لەدایکبوونی بێن گۆریۆن، کە لە ساڵی ٢٠٠٣ لە پۆڵەندا دۆزرایەوە، ئاماژەی بەوە کردووە کە برایەکی دووانەی ھەبووە کە کەمێک دوای لەدایکبوون کۆچی دوایی کردووە.<ref>{{cite news|url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/ben-gurion-may-have-been-a-twin-1.12453|archive-url=https://web.archive.org/web/20140118040152/http://www.haaretz.com/print-edition/news/ben-gurion-may-have-been-a-twin-1.12453|url-status=dead|archive-date=18 January 2014|title=Ben-Gurion may have been a twin|newspaper=Haaretz|date=18 April 2003|author=Tsahar Rotem}}</ref> لە نێوان تەمەنی پێنج بۆ ١٣ ساڵیدا، بێن گۆریۆن چووە پێنج [[چەدەر|چەدەر]]ی جیاواز و ھەروەھا وانە زۆرەملێیەکانی ڕووسی. دوو لە چەدەرەکان «مۆدێرن» بوون و بە [[زمانی عیبری|عیبری]] وانەیان تێدا دەگوترایەوە نەک [[ییدیش]]. باوکی نەیدەتوانی ناوی بێن گۆریۆن لە [[بێت میدراش]]ی پڵۆنسک تۆمار بکات، بۆیە پەروەردەی فەرمیی بێن گۆریۆن دوای [[بار میتزڤا]]کەی کۆتایی ھات.<ref>Teveth (1987). pp. 12–13</ref> لە تەمەنی ١٤ ساڵیدا ئەو و دوو ھاوڕێی گرووپێکی گەنجانیان بە ناوی «عەزرا» پێکھێنا، کە پەرەیان بە خوێندنی عیبری و کۆچکردن بۆ خاکی پیرۆز دەدا. گرووپەکە وانەی عیبرییان بۆ گەنجانی ناوچەکە دەگوتەوە و لە ساڵی ١٩٠٣دا پارەیان بۆ قوربانیانی [[کوشتارگەی کیشینێڤ]] کۆکردەوە. ژیاننامەنووسێک دەنووسێت کە «عەزرا» لە ماوەی ساڵێکدا ١٥٠ ئەندامی ھەبووە.<ref name="Teveth 1987 p.14">Teveth (1987) p. 14</ref> سەرچاوەیەکی جیاواز مەزەندە دەکات کە گرووپەکە زیاتر لە «چەند دەرزەنێک» ئەندامی نەبووە.<ref>Segev (2019). p. 23</ref> لە ساڵی ١٩٠٤ بێن گۆریۆن چوو بۆ [[وارشۆ]]، کە لەوێ ھیوای وابوو لە [[خوێندنگە]]ی میکانیکی-تەکنیکیی وارشۆ کە لەلایەن [[ھیپۆلیت واوێلبێرگ]] دامەزرابوو، ناوی خۆی تۆمار بکات. بڕوانامەی پێویستی بۆ وەرگرتن نەبوو و دەستی کرد بە وانەوتنەوەی عیبری لە چەدەرێکی وارشۆ. بە ئیلھاموەرگرتن لە [[تۆڵستۆی]] ببووە ڕوەکخۆڕ.<ref name="Teveth 1987 p.14" /> تێوەگلای ڕامیاریی زایۆنی بوو و لە تشرینی یەکەمی ١٩٠٥ پەیوەندی بە پارتی کرێکارانی جووی سۆشیال-دیموکراتی نھێنی—«[[پۆعلی زیۆن]]» کرد. دوو مانگ دواتر نوێنەری پڵۆنسک بوو لە کۆنفرانسێکی ناوخۆیی.<ref>Teveth (1987). pp. 28, 30</ref> لە کاتێکدا لە وارشۆ بوو [[شۆڕشی ١٩٠٥ی ڕووسیا|شۆڕشی ١٩٠٥ی ڕووسیا]] ڕوویدا و لە کاتی سەرکوتکردنی دواتردا لە شارەکە بوو؛ دووجار دەستگیرکرا، جاری دووەم بۆ ماوەی دوو ھەفتە ڕاگیرا و تەنھا بە یارمەتیی باوکی ئازاد کرا. لە کانوونی یەکەمی ١٩٠٥ گەڕایەوە بۆ پڵۆنسک وەک کارمەندێکی تەواووەختی پۆعلی زیۆن. لەوێ کاری دەکرد بۆ دژایەتیکردنی [[بوندی کرێکارانی گشتیی جوو|بوند]]ی دژە زایۆنی کە ھەوڵیان دەدا بنکەیەک دابمەزرێنن. ھەروەھا مانگرتنێکی لەسەر بارودۆخی کار لە نێوان کرێکارانی جلوبەرگ ڕێکخست. بە بەکارھێنانی تاکتیکی ترساندن ناسرابوو، وەک وەرگرتنی پارە بە زۆر لە جووە دەوڵەمەندەکان لەژێر ھەڕەشەی چەک بۆ کۆکردنەوەی پارە بۆ کرێکارانی جوو.<ref>Segev (2019) pp. Warsaw 32, 35, college rejection 41, 1905 revolution 43, Poalie Zion 46, prison 47, labor boss 49</ref><ref>Teveth (1987). pp. revolution 25, Poale Zion 28,31, gunman 30</ref><ref name ="Shatz">Adam Shatz, [https://www.lrb.co.uk/the-paper/v41/n20/adam-shatz/we-are-conquerors "We Are Conquerors"], "[[London Review of Books]]" Vol. 41 No. 20, 24 October 2019</ref> بێن گۆریۆن لە یاداشتەکانیدا باسی شارۆچکەکەی کردووە و دەڵێت: <blockquote>بۆ زۆربەمان، ھەستی دژە جوو پەیوەندییەکی کەمی بە تەرخانکردنی خۆمان [بۆ زایۆنیزم] ھەبوو. من خۆم ھەرگیز تووشی چەوسانەوەی دژە جوو نەبووم. پڵۆنسک بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش لێی بەدوور بوو... لەگەڵ ئەوەشدا، و پێم وایە ئەمە زۆر گرینگ بوو، پڵۆنسک بوو کە زۆرترین ڕێژەی جووی ڕەوانەی ئێرێتز ئیسرائیل کرد لە ھەر شارۆچکەیەکی پۆڵەندا کە ھاوپێوانەی بێت. ئێمە بۆ ھۆکاری نەرێنی کۆچمان نەکرد بەڵکو بۆ مەبەستی ئەرێنیی دووبارە بونیادنانەوەی نیشتمانێک... ژیان لە پڵۆنسک بە ڕادەیەکی تەواو ئاشتییانە بوو. سێ کۆمەڵگەی سەرەکی ھەبوون: [[ڕووسەکان]]، جووەکان و [[پۆڵەندییەکان]]... ژمارەی جووەکان و پۆڵەندییەکان لە شارەکەدا نزیکەی یەکسان بوو، نزیکەی پێنج ھەزار کەس بۆ ھەر لایەک. بەڵام جووەکان گرووپێکی چڕ و ناوەندییان پێکھێنابوو کە ناوچە ناوەکییەکانیان داگیرکردبوو، لە کاتێکدا پۆڵەندییەکان پەرش و بڵاوتر بوون، لە ناوچە دوورەدەستەکاندا دەژیان و تێکەڵی جووتیاران دەبوون. لە ئەنجامدا، کاتێک باندێکی کوڕانی جوو تووشی باندێکی پۆڵەندی دەبوون، ئەمانەی دوایی نزیکەی بە نائومێدی نوێنەرایەتیی یەک گەڕەکیان دەکرد و بەم شێوەیە لە توانای شەڕکردندا لاوازتر بوون لە جووەکان کە تەنانەت ئەگەر ژمارەشیان لە سەرەتادا کەم بوایە، دەیانتوانی بە خێرایی بانگی ھێزی یارمەتیدەر لە تەواوی ناوچەکە بکەن. دوور لەوەی لێیان بترسین، ئەوان زیاتر لێمان دەترسان. بە گشتی پەیوەندییەکان دۆستانە بوون، ھەرچەندە دوورەپەرێز بوون.<ref>Memoirs: David Ben-Gurion (1970), p. 36.</ref></blockquote> لە پاییزی ١٩٠٦ پۆڵەندای بەجێھێشت بۆ ئەوەی بچێتە [[ئێرێتز ئیسرائیل|فەلەستین]]. لەگەڵ خۆشەویستەکەی، ڕاشێل نێلکین و دایکی، ھەروەھا لەگەڵ [[شڵۆمۆ زێماخ]]، ھاوڕێی لە «عەزرا» گەشتی کرد. گەشتەکەی لەلایەن باوکییەوە دابین کرا.<ref>Teveth (1987). pp. 35, 36 Shlomo Zemach, Rachel Nelkin + her mother</ref> == ساڵانی کۆتایی و کۆچی دوایی == [[پەڕگە:Wolfgang Weber beim Interview (3x4 cropped).jpg|وێنۆک|بێن گۆریۆن لە ساڵی ١٩٧٢]] بێن گۆریۆن لە ساڵی ١٩٧٠ لە [[ڕامیاری]] خانەنشین بوو و ساڵانی کۆتایی تەمەنی لە ماڵێکی ساکاردا لە کێبوتزی [[سدی بۆکێر]] بەسەر برد، و کاری لەسەر مێژوویەکی ١١ بەرگیی ساڵانی سەرەتای ئیسرائیل دەکرد. لە ساڵی ١٩٧١دا، لە کاتی [[جەنگی پەکخستن]]دا سەردانی پێگەکانی ئیسرائیلی کرد لە درێژاییی [[نۆکەندی سوێز|کەناڵی سوێس]]. لە ١٨ی تشرینی دووەمی ١٩٧٣، کەمێک دوای [[جەنگی یۆم کیپوور]]، بێن گۆریۆن تووشی [[خوێنبەربوونی مێشک]] بوو، و گواسترایەوە بۆ [[ناوەندی پزیشکیی شیبا]] لە [[تێل ھاشۆمێر]]، ڕەمات گان. باری تەندروستیی لە ٢٣ی تشرینی دووەمدا دەستی بە خراپتر بوون کرد و دوای چەند ڕۆژێک، لە ١ی کانوونی یەکەمدا کۆچی دوایی کرد.<ref>"The Evening Independent" (1 December 1973 issue)</ref> تەرمەکەی لەناو کۆمەڵگەی کنێسێتدا دانرا پێش ئەوەی بە ھەلیکۆپتەر بۆ سدی بۆکێر بگواسترێتەوە. زەنگی ئاگادارکردنەوە لە سەرانسەری وڵاتدا لێدرا وەک نیشانەیەک بۆ کۆچی دوایی ئەو. لە تەنیشت پاوڵای ھاوسەری لە [[پارکی نیشتمانیی گۆڕی بێن گۆریۆن]] لە [[میدرێشێت بێن گۆریۆن]] نێژرا. == سەرچاوەکان == {{کورت}} {{پۆلی کۆمنز|David Ben-Gurion}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئیسرائیل|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|سیاسەت|زانستی سیاسەت}} [[پۆل:سەرکردەکانی شەڕی سارد]] [[پۆل:مێژووی ئیسرائیل]] [[پۆل:مردووانی ١٩٧٣]] [[پۆل:وەزیرانی حکوومەتی ئیسرائیل]] [[پۆل:جووە ئیسرائیلییەکان]] [[پۆل:جووە پۆڵەندییەکان]] [[پۆل:سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٦]] [[پۆل:نووسەرانی جوو]] [[پۆل:سۆسیالیستەکانی جوولەکە]] [[پۆل:جوولەکەکانی ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا]] n1w06d7qyxltcevf6jxpa75caxoe4ge 1589516 1589515 2026-06-10T19:33:27Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1589516 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''داڤید بن گوریۆن''' (١٦ی تشرینی یەکەمی ١٨٨٦ – ١ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٣) یەکەم سەرۆک وەزیرانی [[ئیسرائیل]] بوو، لەدوای مردنی لەلایەن گۆڤاری [[تایم (گۆڤار)|تایم]] وەک یەکێک لە ١٠٠ کاریگەرترین کەسی جیھان دیاریکرا. لە [[پڵۆنسک]] لەدایکبووە، کە ئەوکات بەشێک بووە لە [[کۆنگرێسی پۆڵەندا]]، لە دایک و باوکێکی [[جووی پۆڵەندی]]، لە ساڵی ١٩٠٦ کۆچی کردووە بۆ ناوچەی [[فەلەستین]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]. بە وەرگرتنی ناوی بێن گۆریۆن لە ساڵی ١٩٠٩، بوو بە سەرکردەیەکی دیاری کۆمەڵگەی [[جوو]] لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا لە ساڵی ١٩٣٥ەوە تا دامەزراندنی دەوڵەتی [[ئیسرائیل]] لە ساڵی ١٩٤٨، کە تا ساڵی ١٩٦٣ سەرکردایەتی دەکرد بە پشوویەکی کورت لە ساڵانی ١٩٥٤–١٩٥٥. خولیای بێن گۆریۆن بۆ [[زایۆنیزم]] لە سەرەتای ژیانیدا گەشەی سەند، ئەمەش وای لێکرد ببێتە سەرکردەیەکی سەرەکیی زایۆنی و سەرۆکی جێبەجێکاری [[ڕێکخراوی زایۆنیی جیھانی]] لە ساڵی ١٩٤٦.<ref>{{cite book | last1 = Brenner | first1 = Michael | last2 = Frisch | first2 = Shelley | title = Zionism: A Brief History | publisher=Markus Wiener Publishers | date = April 2003 | page = 184 }}</ref> لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨، بە فەرمی دامەزراندنی ئیسرائیلی ڕای گەیاند، و یەکەم کەس بوو کە [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل]] واژوو کرد، کە خۆی یارمەتیی نووسینی دابوو. لە ژێر سەرکردایەتیی بێن گۆریۆندا، [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|جەنگی ١٩٤٨ی عەرەب–ئیسرائیل]] شاھیدی یەکگرتنی میلیشیا جیاوازەکانی جوو بوو بۆ ناو [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل]] (IDF)، سەرکەوتنی ئیسرائیل بەسەر [[کۆمکاری عەرەبی]]، و [[نەکبە|دەرکردن و ھەڵاتن]]ی زۆرینەی دانیشتووانی عەرەبی فەلەستین. دواتر بە «باوکی دامەزرێنەری ئیسرائیل» ناسرا.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/1/newsid_2492000/2492775.stm|title=1973: Israel's founding father dies|date=1 December 1973|access-date=31 August 2018|publisher=BBC}}</ref> دوای جەنگەکە، بێن گۆریۆن وەک یەکەم سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل و [[وەزارەتی بەرگری (ئیسرائیل)|وەزیری بەرگری]] کاری کرد. وەک سەرۆک وەزیران، یارمەتیی دروستکردنی دامەزراوەکانی دەوڵەتی دا، سەرپەرشتیی پڕۆژە نیشتمانییەکانی دەکرد کە ئامانجیان پەرەپێدانی وڵات بوو. ھەروەھا سەرپەرشتیی وەرگرتنی [[عەلییە|کۆچبەرانی جوو]]ی دەکرد. بەشێکی سەرەکیی ڕامیاریی دەرەوەی بریتی بوو لە باشترکردنی پەیوەندییەکان لەگەڵ [[ئەڵمانیای ڕۆژاوا]] لە ڕێگەی [[ڕێککەوتنی قەرەبووکردنەوە لە نێوان ئیسرائیل و کۆماری فیدراڵی ئاڵمانیا|ڕێککەوتنی قەرەبووکردنەوە]] وەک قەرەبوویەک بۆ دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامانی جووەکان لەلایەن نازییەکانەوە لە کاتی [[ھۆڵۆکۆست]].<ref>George Lavy, "Germany and Israel: moral debt and national interest" (1996) p. 45</ref> لە ساڵی ١٩٥٤ لە پۆستی سەرۆک وەزیران و وەزیری بەرگری دەستی کێشایەوە بەڵام وەک ئەندامێکی [[کنێسێت]] مایەوە. لە ساڵی ١٩٥٥ وەک وەزیری بەرگری گەڕایەوە دوای [[کێشەی لاڤۆن]] و دەستلەکارکێشانەوەی [[پینھاس لاڤۆن]]. دواتر لەو ساڵەدا دووبارە بووەوە بە سەرۆک وەزیران، دوای [[ھەڵبژاردنی یاسادانانی ئیسرائیل لە ١٩٥٥|ھەڵبژاردنەکانی ١٩٥٥]]. پشتگیریی [[ئۆپەراسیۆنە تۆڵەسەندنەوەکان]]ی ئیسرائیلی دەکرد بۆ [[پێڕستی ھێرشەکان دژی مەدەنییەکانی ئیسرائیل پێش ١٩٦٧|ھێرشە گەریلاکانی عەرەب]] و داگیرکردنی [[میسر]]، شانبەشانی [[بەریتانیا]] و [[فەڕەنسا]]، لە کاتی [[قەیرانی سوێس]] لە ساڵی ١٩٥٦. لە ساڵی ١٩٦٣ لە پایەکەی کشایەوە، و لە ساڵی ١٩٧٠ لە ژیانی ڕامیاری خانەنشین بوو. پاشان گواستییەوە بۆ [[کۆخەکەی بێن گۆریۆن|«کۆخە» نزمەکەی]] لە [[سدی بۆکێر]]، کە [[کێبوتز|کێبوتزێکە]] لە بیابانی [[نەگێڤ]]، کە تا مردنی لەوێ ژیا. دوای مردنی، بێن گۆریۆن لەلایەن گۆڤاری «تایم»ەوە وەک یەکێک لە [[تایم ١٠٠: گرینگترین کەسایەتییەکانی سەدە|١٠٠ گرینگترین کەسایەتیی سەدەی بیستەم]] ناوی ھێنرا. == ژیان == === منداڵی و خوێندن === دەیڤید بێن گۆریۆن لە [[پڵۆنسک]] لەدایکبووە لە [[کۆنگرێسی پۆڵەندا]]—کە ئەوکات بەشێک بووە لە [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]]، لە دایک و باوکێکی [[جووی پۆڵەندی]]. باوکی، ئەڤیگدۆر گرون، «pokątny doradca» (ڕاوێژکاری نھێنی) بوو، ڕێنوێنیی کڕیارەکانی دەکرد لە ڕێگەی سیستمی یاساییی ئیمپراتۆری کە زۆرجار گەندەڵ بوو.<ref>[[Shabtai Teveth|Teveth, Shabtai]] (1987) "Ben-Gurion. The Burning Ground. 1886–1948". Houghton Mifflin. {{ISBN|978-0-395-35409-4}}. p. 7</ref> دوای بڵاوبوونەوەی «[[دەوڵەتی جوو|Der Judenstaat]]»ی [[تیۆدۆر ھێرتزل]] لە ساڵی ١٨٩٦، ئەڤیگدۆر گرووپێکی [[زایۆنیزم|زایۆنی]] بە ناوی «بنی زیۆن»—منداڵانی زیۆن، ھاو-دامەزراند. لە ساڵی ١٩٠٠دا ژمارەی ئەندامانی ٢٠٠ کەس بوو.<ref>[[Tom Segev|Segev, Tom]] (2018–2019 translation [[Haim Watzman]]) "A State at Any Cost. The Life of David Ben-Gurion". Apollo. {{ISBN|978-1-78954-463-3}}. pp. 24, 25</ref> دەیڤید بچووکترینی سێ کوڕ بوو کە برا و خوشکێکی لە خۆی گەورەتریان ھەبوو. دایکی، شەیندێل (بریتمان)،<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=m7dtAAAAMAAJ&q=David+Ben-Gurion+Broitman|title=Avotaynu: The International Review of Jewish Genealogy|date=31 August 2018|publisher=G. Mokotoff|access-date=31 August 2018|via=Google Books}}</ref> بەھۆی [[ژەھراویبوونی خوێن]]ەوە کۆچی دوایی کرد دوای [[مردەوڵدبوون]]ێک لە ساڵی ١٨٩٧. ئەوە یازدەھەمین دووگیانیی ئەو بوو.<ref>Segev (2019). pp. 20, 21</ref> باوکی دوای دوو ساڵ دووبارە ھاوسەرگیریی کردەوە.<ref>Teveth (1987). p. 3</ref> بڕوانامەی لەدایکبوونی بێن گۆریۆن، کە لە ساڵی ٢٠٠٣ لە پۆڵەندا دۆزرایەوە، ئاماژەی بەوە کردووە کە برایەکی دووانەی ھەبووە کە کەمێک دوای لەدایکبوون کۆچی دوایی کردووە.<ref>{{cite news|url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/ben-gurion-may-have-been-a-twin-1.12453|archive-url=https://web.archive.org/web/20140118040152/http://www.haaretz.com/print-edition/news/ben-gurion-may-have-been-a-twin-1.12453|url-status=dead|archive-date=18 January 2014|title=Ben-Gurion may have been a twin|newspaper=Haaretz|date=18 April 2003|author=Tsahar Rotem}}</ref> لە نێوان تەمەنی پێنج بۆ ١٣ ساڵیدا، بێن گۆریۆن چووە پێنج [[چەدەر|چەدەر]]ی جیاواز و ھەروەھا وانە زۆرەملێیەکانی ڕووسی. دوو لە چەدەرەکان «مۆدێرن» بوون و بە [[زمانی عیبری|عیبری]] وانەیان تێدا دەگوترایەوە نەک [[ییدیش]]. باوکی نەیدەتوانی ناوی بێن گۆریۆن لە [[بێت میدراش]]ی پڵۆنسک تۆمار بکات، بۆیە پەروەردەی فەرمیی بێن گۆریۆن دوای [[بار میتزڤا]]کەی کۆتایی ھات.<ref>Teveth (1987). pp. 12–13</ref> لە تەمەنی ١٤ ساڵیدا ئەو و دوو ھاوڕێی گرووپێکی گەنجانیان بە ناوی «عەزرا» پێکھێنا، کە پەرەیان بە خوێندنی عیبری و کۆچکردن بۆ خاکی پیرۆز دەدا. گرووپەکە وانەی عیبرییان بۆ گەنجانی ناوچەکە دەگوتەوە و لە ساڵی ١٩٠٣دا پارەیان بۆ قوربانیانی [[کوشتارگەی کیشینێڤ]] کۆکردەوە. ژیاننامەنووسێک دەنووسێت کە «عەزرا» لە ماوەی ساڵێکدا ١٥٠ ئەندامی ھەبووە.<ref name="Teveth 1987 p.14">Teveth (1987) p. 14</ref> سەرچاوەیەکی جیاواز مەزەندە دەکات کە گرووپەکە زیاتر لە «چەند دەرزەنێک» ئەندامی نەبووە.<ref>Segev (2019). p. 23</ref> لە ساڵی ١٩٠٤ بێن گۆریۆن چوو بۆ [[وارشۆ]]، کە لەوێ ھیوای وابوو لە [[خوێندنگە]]ی میکانیکی-تەکنیکیی وارشۆ کە لەلایەن [[ھیپۆلیت واوێلبێرگ]] دامەزرابوو، ناوی خۆی تۆمار بکات. بڕوانامەی پێویستی بۆ وەرگرتن نەبوو و دەستی کرد بە وانەوتنەوەی عیبری لە چەدەرێکی وارشۆ. بە ئیلھاموەرگرتن لە [[تۆڵستۆی]] ببووە ڕوەکخۆڕ.<ref name="Teveth 1987 p.14" /> تێوەگلای ڕامیاریی زایۆنی بوو و لە تشرینی یەکەمی ١٩٠٥ پەیوەندی بە پارتی کرێکارانی جووی سۆشیال-دیموکراتی نھێنی—«[[پۆعلی زیۆن]]» کرد. دوو مانگ دواتر نوێنەری پڵۆنسک بوو لە کۆنفرانسێکی ناوخۆیی.<ref>Teveth (1987). pp. 28, 30</ref> لە کاتێکدا لە وارشۆ بوو [[شۆڕشی ١٩٠٥ی ڕووسیا|شۆڕشی ١٩٠٥ی ڕووسیا]] ڕوویدا و لە کاتی سەرکوتکردنی دواتردا لە شارەکە بوو؛ دووجار دەستگیرکرا، جاری دووەم بۆ ماوەی دوو ھەفتە ڕاگیرا و تەنھا بە یارمەتیی باوکی ئازاد کرا. لە کانوونی یەکەمی ١٩٠٥ گەڕایەوە بۆ پڵۆنسک وەک کارمەندێکی تەواووەختی پۆعلی زیۆن. لەوێ کاری دەکرد بۆ دژایەتیکردنی [[بوندی کرێکارانی گشتیی جوو|بوند]]ی دژە زایۆنی کە ھەوڵیان دەدا بنکەیەک دابمەزرێنن. ھەروەھا مانگرتنێکی لەسەر بارودۆخی کار لە نێوان کرێکارانی جلوبەرگ ڕێکخست. بە بەکارھێنانی تاکتیکی ترساندن ناسرابوو، وەک وەرگرتنی پارە بە زۆر لە جووە دەوڵەمەندەکان لەژێر ھەڕەشەی چەک بۆ کۆکردنەوەی پارە بۆ کرێکارانی جوو.<ref>Segev (2019) pp. Warsaw 32, 35, college rejection 41, 1905 revolution 43, Poalie Zion 46, prison 47, labor boss 49</ref><ref>Teveth (1987). pp. revolution 25, Poale Zion 28,31, gunman 30</ref><ref name ="Shatz">Adam Shatz, [https://www.lrb.co.uk/the-paper/v41/n20/adam-shatz/we-are-conquerors "We Are Conquerors"], "[[London Review of Books]]" Vol. 41 No. 20, 24 October 2019</ref> بێن گۆریۆن لە یاداشتەکانیدا باسی شارۆچکەکەی کردووە و دەڵێت: <blockquote>بۆ زۆربەمان، ھەستی دژە جوو پەیوەندییەکی کەمی بە تەرخانکردنی خۆمان [بۆ زایۆنیزم] ھەبوو. من خۆم ھەرگیز تووشی چەوسانەوەی دژە جوو نەبووم. پڵۆنسک بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش لێی بەدوور بوو... لەگەڵ ئەوەشدا، و پێم وایە ئەمە زۆر گرینگ بوو، پڵۆنسک بوو کە زۆرترین ڕێژەی جووی ڕەوانەی ئێرێتز ئیسرائیل کرد لە ھەر شارۆچکەیەکی پۆڵەندا کە ھاوپێوانەی بێت. ئێمە بۆ ھۆکاری نەرێنی کۆچمان نەکرد بەڵکو بۆ مەبەستی ئەرێنیی دووبارە بونیادنانەوەی نیشتمانێک... ژیان لە پڵۆنسک بە ڕادەیەکی تەواو ئاشتییانە بوو. سێ کۆمەڵگەی سەرەکی ھەبوون: [[ڕووسەکان]]، جووەکان و [[پۆڵەندییەکان]]... ژمارەی جووەکان و پۆڵەندییەکان لە شارەکەدا نزیکەی یەکسان بوو، نزیکەی پێنج ھەزار کەس بۆ ھەر لایەک. بەڵام جووەکان گرووپێکی چڕ و ناوەندییان پێکھێنابوو کە ناوچە ناوەکییەکانیان داگیرکردبوو، لە کاتێکدا پۆڵەندییەکان پەرش و بڵاوتر بوون، لە ناوچە دوورەدەستەکاندا دەژیان و تێکەڵی جووتیاران دەبوون. لە ئەنجامدا، کاتێک باندێکی کوڕانی جوو تووشی باندێکی پۆڵەندی دەبوون، ئەمانەی دوایی نزیکەی بە نائومێدی نوێنەرایەتیی یەک گەڕەکیان دەکرد و بەم شێوەیە لە توانای شەڕکردندا لاوازتر بوون لە جووەکان کە تەنانەت ئەگەر ژمارەشیان لە سەرەتادا کەم بوایە، دەیانتوانی بە خێرایی بانگی ھێزی یارمەتیدەر لە تەواوی ناوچەکە بکەن. دوور لەوەی لێیان بترسین، ئەوان زیاتر لێمان دەترسان. بە گشتی پەیوەندییەکان دۆستانە بوون، ھەرچەندە دوورەپەرێز بوون.<ref>Memoirs: David Ben-Gurion (1970), p. 36.</ref></blockquote> لە پاییزی ١٩٠٦ پۆڵەندای بەجێھێشت بۆ ئەوەی بچێتە [[ئێرێتز ئیسرائیل|فەلەستین]]. لەگەڵ خۆشەویستەکەی، ڕاشێل نێلکین و دایکی، ھەروەھا لەگەڵ [[شڵۆمۆ زێماخ]]، ھاوڕێی لە «عەزرا» گەشتی کرد. گەشتەکەی لەلایەن باوکییەوە دابین کرا.<ref>Teveth (1987). pp. 35, 36 Shlomo Zemach, Rachel Nelkin + her mother</ref> == ساڵانی کۆتایی و کۆچی دوایی == [[پەڕگە:Wolfgang Weber beim Interview (3x4 cropped).jpg|وێنۆک|بێن گۆریۆن لە ساڵی ١٩٧٢]] بێن گۆریۆن لە ساڵی ١٩٧٠ لە [[ڕامیاری]] خانەنشین بوو و ساڵانی کۆتایی تەمەنی لە ماڵێکی ساکاردا لە کێبوتزی [[سدی بۆکێر]] بەسەر برد، و کاری لەسەر مێژوویەکی ١١ بەرگیی ساڵانی سەرەتای ئیسرائیل دەکرد. لە ساڵی ١٩٧١دا، لە کاتی [[جەنگی پەکخستن]]دا سەردانی پێگەکانی ئیسرائیلی کرد لە درێژاییی [[نۆکەندی سوێز|کەناڵی سوێس]]. لە ١٨ی تشرینی دووەمی ١٩٧٣، کەمێک دوای [[جەنگی یۆم کیپوور]]، بێن گۆریۆن تووشی [[خوێنبەربوونی مێشک]] بوو، و گواسترایەوە بۆ [[ناوەندی پزیشکیی شیبا]] لە [[تێل ھاشۆمێر]]، ڕەمات گان. باری تەندروستیی لە ٢٣ی تشرینی دووەمدا دەستی بە خراپتر بوون کرد و دوای چەند ڕۆژێک، لە ١ی کانوونی یەکەمدا کۆچی دوایی کرد.<ref>"The Evening Independent" (1 December 1973 issue)</ref> تەرمەکەی لەناو کۆمەڵگەی کنێسێتدا دانرا پێش ئەوەی بە ھەلیکۆپتەر بۆ سدی بۆکێر بگواسترێتەوە. زەنگی ئاگادارکردنەوە لە سەرانسەری وڵاتدا لێدرا وەک نیشانەیەک بۆ کۆچی دوایی ئەو. لە تەنیشت پاوڵای ھاوسەری لە [[پارکی نیشتمانیی گۆڕی بێن گۆریۆن]] لە [[میدرێشێت بێن گۆریۆن]] نێژرا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|David Ben-Gurion}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئیسرائیل|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|سیاسەت|زانستی سیاسەت}} [[پۆل:سەرکردەکانی شەڕی سارد]] [[پۆل:مێژووی ئیسرائیل]] [[پۆل:مردووانی ١٩٧٣]] [[پۆل:وەزیرانی حکوومەتی ئیسرائیل]] [[پۆل:جووە ئیسرائیلییەکان]] [[پۆل:جووە پۆڵەندییەکان]] [[پۆل:سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٦]] [[پۆل:نووسەرانی جوو]] [[پۆل:سۆسیالیستەکانی جوولەکە]] [[پۆل:جوولەکەکانی ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا]] 24vv8qa18p24a0iz9vpag3p0k0rroa6 0 73329 1589597 1585880 2026-06-11T10:44:52Z Épine 19745 /* زمانی کوردی */ کێشەی فایند ئێند ڕیپلەیس، چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1589597 wikitext text/x-wiki {{پپ}} {{ڕەوانەکەر|ھاوڕەگەزبازی||ھاوڕەگەزخوازی (ڕوونکردنەوە)}} {{ئاڕاستەی زایەندی}} {{زانیاریدانی ھاوزایەندخوازی|ڕووتێکردن}} '''ھاوزایەندخوازی''' (پێشووتر '''ھاوڕەگەزخوازی'''؛ {{بە ئینگلیزی|Homosexuality}}) بریتییە لە پەیوەندییەکی [[ڕۆمانس (ئەوین)|ڕۆمانتیکی]] و سێکسی لە نێوان ئەندامانی [[زایەند]]ێکی ھاوبەشدا. ھاوزایەندخوازی «نەخشێکی ھەتاھەتایی سەرنجی سۆزداری و سێکسیی و ڕۆمانسییە» لە نێوان ئەندامانی ھاوزایەند. ھەروەھا «ئاماژەیەکە بۆ ھەستی شوناسی کەسێک لەسەر بنەمای ئەو سەرنج و ڕەفتارە پەیوەندیدارانە و ئەندامییەتی لە [[کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە|کۆمەڵگەیەک]] کە ھەمان ھەست تیایاندا ھاوبەشە.»<ref name=apahelp/><ref name=amici/> لە پاڵ [[جیاڕەگەزخوازی]]{{تێبینی|جیاڕەگەزخوازی بە واتای ھێترۆسێکشواڵتی ھاتووە، واتە کەسێک کە پەیوەندی سۆزداری و سێکسی لەگەڵ [[زایەند]]ێکی جیا لەوەی خۆی دەبەستێت}} و [[دووڕەگەزخوازی]]دا، ھاوزایەندخوازی یەکێکە لە سێ پۆلە سەرەکییەی [[ئاڕاستەی زایەندی]]<ref name="apahelp"/> زاناکان ھۆکاری سەرەکیی ئاڕاستەی زایەندی نازانن، بەڵام پێیان وایە بەھۆی کاریگەرییەکی دوولایەنەی [[جێنەتیک|بۆماوەیی]] و [[ھۆرمۆن]]ییەوە دروست دەبێت، لە پاڵ ئەوانیشدا، کاریگەری کۆمەڵگا لەوانەیە ڕۆڵێک بگێڕێت.<ref name=Frankowski/><ref name=Lamanna/><ref name=Stuart/> زاناکان پێیان وانییە ھاوزایەندخوازی ھەڵبژاردەی کەسەکە خۆی بێت.<ref name="Frankowski"/><ref name="Lamanna"/><ref name="Kersey-Matusiak"/> ھەرچەندە ھیچکام لە بیردۆزەکان پاڵپشتییەکی گشتییان نییە، بەڵام زاناکان پشت بەو بیردۆزانە دەبەستن کە لە سایەی [[ژینناسی]]دا ھاتوونەتە ئاراوە<ref name="Frankowski"/> و دەچنەوە سەر ھۆکارە بۆماوەیییەکان.<ref name="rcp2007"/><ref name="Långström2010"/> ھیچ بەڵگەیەکی باوەڕپێکراو یان پشتگیراو لەلایەن زانستەوە نییە ئەوە بسەلمێنێت کە خێزان و تەمەنی منداڵی کاریگەرییان لەسەر ئاڕاستەی زایەندی ھەیە.<ref name="rcp2007"/> ھەرچەندە ھەندێک خەڵک پێیان وایە کە ھاوزایەندخوازی کردارێکی نا-سروشتییە، بەدواداچوونی زانستی سەلماندوێتی کە ھاوزایەندخوازی جیاوازییەکی ئاسایی و سروشتییە و دەرئەنجامێکی خراپ یان نەخۆشیی دەروونی نییە،<ref name="apahelp"/><ref name=PAHO/> خۆیشی لە خۆیدا شتێکی خراپ نییە. بەڵگە و لێکۆڵینەوەی پێویست لەبەردەستدا نییە ئەوە بسەلمێنێت کە دەستێوەردانی دەروونی توانای گۆڕینی ئاڕاستەی زایەندی ھەیە.<ref name="apa2009"/> باوترین ئەو دەستەواژانەی کە بۆ کەسانی ھاوزایەندخواز بەرکاردەھێنرێن [[لێزبیەن|لێزبیان]]{{تێبینی|بۆ ھاوزایەندخوازە مێینەکان لێزبیان بەکاردێت}} و [[گەی]]ن،{{تێبینی|بۆ ھاوزایەندخوازە نێرینەکان گەی بەکاردێت}} بەڵام ''گەی'' بە شێوەیەکی بەرچاو و دیار بۆ ئاماژەکردن بە ھەردوو مێ و نێرە ھاوزایەندخوازەکان بەکاردەھێنرێت. ئەستەمە زاناکان بتوانن بە وردیی یاخود بە نزیککراوەیی ڕێژەی سەدیی کەسانی ھاوزایەندخواز یاخود ئەوانەی کرداری سێکسییان لەگەڵ ئەندامانی ھەمان دیاری بکەن، لەبەر چەند ھۆکارێک، لەوانە؛ کەسانی ھاوزایەندخواز نایانەوێت شوناسی خۆیان ئاشکرابکەن، بەھۆی ئەو [[ھۆمۆفۆبیا]] و جیاکاری و کینە و توندڕەوی کە لەوانەیە، بەتایبەتی لە دەوڵەتە [[ئیسلام]]ییەکاندا ڕووبەڕوویان ببێتەوە.<ref name="levay"/> ڕەفتاری ھاوزایەندخوازی بە شێوەیەکی بەربڵاو لە ئاژەڵانیشدا بینراوە و دیاری کراوە.<ref name=hawragazxwazi271927/><ref name=hawragazxwazi371827/><ref name=hawragazxwazi372937/><ref name=Bagemihl/> زۆرێک لە گەی و لێزبیانەکان، ھەر وەک جیاڕەگەزخوازەکان، لە پەیوەندیی خۆشەویستی و ھاوسەرگیری پاک و دروست دان.{{تێبینی|پەیوەندی نێوان ھاوزایەندخوازان، بەتایبەتی پەیوەندی نێوان گەیەکان، ھەر بۆ [[سێکس]] نییە. ئەوانیش ئارەزووی پێکھێنانی پەیوەندی درێژخایەنیان ھەیە.}} ھەرچەندە ماوەیەکی کەمیشە [[سەرژمێریی دانیشتووان]] ئەوان لە ئاماری ھاوسەرگیری و پەیوەندییەکاندا پیشان دەدات.<ref name="Committed"/> پەیوەندییەکانی نێوان ھاوزایەندخوازان لە ڕووی سایکۆلۆجییەوە ھەر وەک ھی جیاڕەگەزخوازەکان وایە و ھیچ جیاوازییەکیان تێدا بەدی ناکرێت.<ref name=amici/> کرداری ھاوزایەندخوازی بە درێژایی مێژوو ھەبووە و ھەندێک جار پەسەند کراوە و ھەندێک جاری تریش بەپێی ئەو کۆمەڵگەیەی ئەو کەسانەی تێدا ژیاون ئەم دیاردەیە نەفرینی لێکراوە.<ref name=psych2010/> لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدەھەمەوە، جووڵە جیھانییەکان بۆ داواکردنی مافی یاسایی بۆ ھاوزایەندخوازان زیادی کرد. داواکارییەکانیان بریتیبوون لە دەستەبەرکردنی مافی [[ھاوسەرگیریی ھاوزایەند|شارستانی و ھاوسەرگیری]] و پاراستن و بەخێوکردنی مناڵە بێسەرپەرشتەکان و پاراستنیان لە توندوتیژی. لە ئێستادا ھیچ مافێک لەلایەن حکوومەتی [[عێراق|ئێراق]] و [[ھەرێمی کوردستان]]ەوە بە فەرمی بۆ ھاوزایەندخوازان دانەندراوە، [[ئێن ئاڕ تی]] لە ڕاپۆرتێکدا لەسەر ھاوزایەندخوازان ئەمەی دڵنیا کردووەتەوە.<ref name="nrtsreport3619"/> لە کۆمەڵگەی کوردیدا، ھاوزایەندخوازان بە ھەڵە لەگەڵ [[لەشفرۆشی|لەشفرۆشەکان]] و [[مناڵبازی|مناڵباز]] و [[کوڕبازی|نێربازاندا]] تێکەڵ دەکرێن، بە تایبەتی ھاوزایەندخوازە نێرەکان یاخود [[گەی]]ەکان،<ref name=nrtsreport3619/> زۆرجار وەک سووکایەتییەک پێیان بە «ھەتیوباز»یان «دوودەگی» بانگ دەکرێن، بەڵام لەڕاستیدا ھاوزایەندخوازی ھیچ پەیوەندییەکی بە لەشفرۆشی و مناڵبازی و نێربازییەوە نییە و پەیوەندییەکی ڕۆمانسی و سۆزدارانەی نێوان دوو مرۆڤی پێگەیشتووە. == وشەڕەتناسی == ===زمانی کوردی === پێشووتر وشەی ھاوڕەگەزخوازی لە زمانی کوردیدا بەکار دەھات، لەبەر نەبوونی وشەیەکی باشتر. ئەم وشەیە لە ڕووی زمانەوانییەوە کێشەی ھەیە، لەبەر ئەوەی وشەی ڕەگەز بەرامبەر بە وشەی (race) بەکارھاتووە، بۆیە ھاوزایەندخواز دەقاودەق بە کەسێک دەوترێت کە ڕەگەزپەرستە (تەنیا ھاوزایەندی خۆی دەخوازێ). وشەی زایەند لە کوردیی باکووردا بەرامبەر بە وشەی (sex) بەکارھاتووە، وشەی (ھاوزایەندخواز) دەقاودەق مانای ئەوە دەدات کە کەسێک ھاوزایەندی خۆی (same-sex) لە ڕووی جنسییەوە دەخوازێت. === وشەی ھۆمۆسێکسیوال === [[پەڕگە:Erastes eromenos Staatliche Antikensammlungen 1468.jpg|وێنۆک|150px| پارچەیەک وێنەی مێژوویی کە دوو گەی پیشان دەدات، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ٥٤٠ی پێش مەسیح.]] بەپێی زانستی [[وشەڕەتناسی]] وشەی ''ھۆمۆسێکشواڵ''، کە لە زمانە بیانییەکاندا بە واتای ھاوزایەندخواز دێت، تێکەڵەیەکی [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]] و [[زمانی لاتینی|لاتینییە]]، یەکەم پێکھاتەی لە گریکییەوە وەرگیراوە، ὁμός (ھۆمۆس) کە بەواتای «ھەمان» دێت، و بۆ وەسفکردنی کردار و سەرنجی سێکسی لە نێوان ئەندامانی ھەمان ڕەگەزدا بەکاردێت، و لێزبیانیزمیش دەگرێتەوە.<ref name=homodef46198/><ref name=homodef37193/> یەکەم دەرکەوتنی وشەی ''ھۆمۆسێکشواڵ'' لە نووسیندا لە نامیلکەیییەکی ساڵی ١٨٦٩ی ڕۆماننووسی نەمسایی کارل-ماریا کێرتبێنیدایە، کە نازانرێت کێ بڵاوی کردووەتەوە.<ref name=glbtq/> نامیلکەکە دژی ھەندێک یاسای شانشینی پڕوسیا وەستاوەتەوە کە ھەندێک کرداری سێکسیی قەدەغە کردبوو.<ref name=glbtq/><ref name=homolegal3619/> لە ١٨٨٦دا دەروونناس ڕیچارد ڤۆن کرافت-ئیبن لە کتێبەکەیدا بەناوی ''سایکۆپاتیا سێکسیوالیس'' ھەردوو ناوی ''ھۆمۆسێکشواڵ'' و ''ھێترۆسێکشواڵ''ی بەکارھێناوە. کتێبەکەی ئەو ھێندە بەناوبانگ بوو لە نێو خەڵکیدا، بوویە ھۆی ئەوەی ئەم دوو ناوە بە فەرمی بەکاربھێنرێن و ببن بە دوو ناوی گشتی.<ref name=von-kraft3628/><ref name=psexualis/> زۆرێک لە ڕێنیشاندەرەکانی نووسینی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکان]] پێشنیاری ئەوە دەکەن کە کە ''ھۆمۆسێکشواڵ'' وەک ناو بۆ کەسێک بەکارنەھێنرێت و لەجێی ئەوە ''گەی'' یان ''لێزبیان'' بەکار بھێندرێت.<ref name=glaad/> ھەندێکی تر پێشنیازیان کردووە کە بە تەواوەتی دەست ھەڵبگیرێت لە بەکارھێنانی ئەو وشەیە لەبەر ئەوەی مێژوویەکی تاریکی ھەیە و وەک سووکایەتییەک وایە، چونکە دەستەواژەکە زیاتر بۆ خووڕەوشتی سێکسی کەسەکە بەکاردێت نەک ھەستە ڕۆمانسییەکانی. گەی و لێزبیان ناودارترین جێگرەوەی وشەکەن کە لە کۆمەڵگەدا بە شێوەیەکی خراپ بەکارنایەن.<ref name=glaad/> پیتی سەرەتای ھەر یەک لە وشەکانی لێزبیان، گەی، بایسێکشواڵ و ترانسسێکشواڵ بۆ دروستکردنی وشەی ''LGBT'' ([[ئێڵ جی بی تی]]) بەکارھێنراون، کە ئاماژەیە بۆ کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە. ''گەی'' خۆی ئاماژەیە بە ھاوزایەندخوازیی نێرینە،<ref name=haiey3618/> دەشکرێت بۆ ئاماژەکردن بە تەواوی کەسانی ئێڵ جی بی تی بەبێ گوێدان بە زایەندیان بەکاربھێنرێت. بەڵام ''لێزبیان'' تەنھا تایبەتە بە ھاوزایەندخوازانی مێینە. وشەی لێزبیان لە دوورگەی ''لێسبۆسی'' یۆنایییەوە وەرگیراوە، لەوێ ھۆزانڤانی یۆنانی [[سافۆ]] ھۆزانی سەبارەت بە پەیوەندییە سۆزدارییەکانی لەگەڵ کچانی گەنجدا دەھۆنییەوە.<ref name=Mj3737/><ref name=hayw26193/> [[پەڕگە:Hyakinthos.jpg|وێنۆک|زێفیرەس و ھاییسنت لەسەر کوپێکی ئاتیکی، ٤٥٠ی پ.م. کارەکە لە مۆزەخانەی ھونەرە جوانەکانی بۆستن دەدۆزرێتەوە|150px]] ھەرچەندە نووسەرانی کۆن دەستەواژەی ''ھۆمۆسێکشواڵیان'' بۆ چوارچێوەیەک بەکارھێناوە کە تەنیا یەک ڕەگەزی تێدا بێت (بۆ نموونە قوتابخانەیەک تەنیا کچی تێدا بێت)، بەڵام لە ئێستادا وشەکە لە ڕێڕەوەکەی لای داوە و تەنھا بۆ ئاڕاستەی زایەندی و ھەستی سێکسیی کەسێک بەرامبەر بە ڕەگەزی خۆی بەکاردێت. بە گشتی لەجێی وشەی ھۆمۆسێکشواڵێتی چەند وشەیەکی دیکە بەکارھێنراون، لەوانە؛ [[گەی|ئەو پیاوانەی سێکس لەگەڵ پیاو دەکەن]]، (MSM) کە لە پزیشکیدا بۆ ئاماژەکردن بە چالاکیی سێکسی بەکارھێنراوە. ''ھۆمۆئیرۆتیک،'' بۆ کاری [[ھونەر]]یی بەکاردێت.<ref name=UNAIDS/><ref name=hayiaj261862/> چەند وشەیەکی دیکە کە وەک سووکایەتی بەکاردھاتوون: کویر، فاگێت، فەیری، پووف و ھۆمۆ.<ref name=naown1726/><ref name=haowm19364/><ref>{{harv|Dalzell|2008|p=1104}}</ref><ref name=terms/> لە سەرەتاکانی ١٩٩٠ەکاندا ئەم وشانە لەلایەن کۆمەڵگەی ئێڵ جی بی تییەوە ئاماژە خراپەکانیان لێکرایەوە، وشەی ''کویر'' لە ''لێکۆڵینەوەی کویر'' و ''بیردۆزەی کویر'' و تەنانەت لە زنجیرەی تەلیفیزیۆنی ''چاوێکی کویر بۆ کوڕێکی سترەیت''دا بەکارھاتووە.<ref name=haownsh351937/> (سترەیت بەو کەسانە دەوترێت کە ھاوزایەندخواز نین و جیاڕەگەزخوازن). ھەرچۆنێک بێت، گەر کەسێک مەبەستی خراپ بێت لە بەکارھێنانی ئەم وشەیە بە شێوازی لێدوانەکانیدا دیار دەبێت.<ref name=ajowm36197/> ھەندێک جار، لەبری وشەی «ھاوزایەندخواز» (کە وشە ڕاستەکەیە)، «ھاوزایەندباز» بەکار دەھێندرێت. لە [[زمانی کوردی]]دا وشەی شیاوی پەیوەندیدار بە [[جێندەر]] و [[زایەند]]ەوە دانەندراوە، بۆیە ئەو ناوانەی ئێستا لە جێی ھاوزایەندخوازی بەکاردێن، دروست نین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://speemedia.com/dreja.aspx?Jmare=35775&Jor=25 |سەردێڕ=ھاوزایەندباز |ڕێکەوتی سەردان= ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160804214337/http://speemedia.com/dreja.aspx?Jmare=35775&Jor=25 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == مێژوو == ڕەوشتی کۆمەڵگە بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازان و مامەڵەکردن لەگەڵیان بەپێی کات و ناوچە جوگرافییاکان گۆڕاوە، شوێن ھەبووە کە ھەموو نێرەکان تێیدا بەشداری پەیوەندی ھاوزایەندیان کردووە، لە ھەندێک شوێنیش دیاردەکە پشتگوێ خراوە و پەسەند کراوە، لە ناوچە ئایینییەکانیش بە کفر ناوبراوە و سزای کوشتنی بۆ داندراوە. [[پەڕگە:Gustave Courbet - Le Sommeil (1866), Paris, Petit Palais.jpg|ڕاست|وێنۆک|تابلۆی ''خەوتووەکان''، کێشراو لەلایەن گوستاڤ کۆربێرت، ساڵی ١٨٦٦]] لە کۆکراوەیەکی مرۆڤناسی وردی مێژوویی تایبەتە بە وەسفی چاندی گەلانی پێش-پیشەسازیی، «ھاوزایەندخوازی بەبەھێزی پەسەندنەکراوە بە ڕێژەی ٤١٪‏ لە ٤٢ چانددا؛ پەسەند کراوە یانیش پشتگوێ خراوە لەلایەن ٢١٪‏ی خەڵکی و، ١٢٪‏ ئامارێکی وایان نەداوە لەسەر ئەو دیاردەیە. لە ٧٠ گرافی مرۆڤزانیدا، ٧٠٪‏ وا پیشانی دەدەن کە ھاوزایەندخوازی نادیارە یان دەگمەنە. ٤١٪‏ش وای نیشان دەدەن کە ھەیە و شتەکە دەگمەن نییە.<ref>Adolescence and puberty By John Bancroft, June Machover Reinisch, p.162</ref> لەو چاندانەی کە کاریگەری [[ئایینە ئیبراھیمییەکان]]یان لەسەرە، یاسا و کڵێساکان ھاوزایەندخوازیان بە لادان لە ئایین و وەستان دژی یاسا و سروشت ناوبرد. ناپەسەند کردن و خراپ سەیری کردنی سێکسی کۆم لە نێوان دوو پیاودا دەگەڕێتەوە بۆ پێش [[مەسیحییەت]] بەھەرحاڵ. ئەوە شتێکی دیار بووە لە [[یۆنان|یۆنانی کۆندا]]، ناو بردنیشی بە نائاسایی یان ناسروشتی دەگەڕێتەوە بۆ فەیلەسوفی یۆنانی بەناوبانگ [[ئەفلاتوون]].<ref>"... sow illegitimate and bastard seed in courtesans, or sterile seed in males in defiance of nature." Plato in THE LAWS (Book VIII p.841 edition of Stephanus) or p.340, edition of Penguin Books, 1972.</ref> زۆرێک لە کەسایەتییە مێژوویییەکان وەک [[سوقرات]]، [[لۆرد بایرۆن]]، ئێدواردی دووەم و ھادریان<ref>Roman Homosexuality By Craig Arthur Williams, p.60</ref> بە ''دووڕەگەزخواز'' یان ''گەی'' بانگ کراون؛ ھەندێک لە زاناکان، وەک [[میشێل فووکۆ|میشێل فوکۆ]]، ئەمەیان بە پێشەکییەکی نەگونجاوی مێژووی ناوبردووە کە ئاژۆکی ئاڕاستەی زایەندی بیانی دەخاتە مەترسییەوە.<ref name=foucault>{{harv|Foucault|1986}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر= Hubbard Thomas K |سەردێڕ= Review of David M. Halperin, ''How to Do the History of Homosexuality.'' | journal = Bryn Mawr Classical Review |ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٣}}</ref> === ئەفریقا === کۆنترین تۆماری دوو خۆشەویستی ھاوزایەندخواز لە ئەفریقا دەگەڕێتەوە بۆ ٢٤٠٠ ساڵ پێش مەسیح لە لە [[میسر]]، ھەردووک [[:en:Khnumhotep and Niankhkhnum|خاناماوھاتپیو و نیەداناخاناماو]] بە کۆنترین کەپڵی ھاوزایەندخوازی ناوچەی ئەفریقیا داندراون. وێنەکەیان ئەوان پیشان دەدات کە لووتیان ناوە بە لووتی یەکەوە و خەریکە ماچ دەکەن، ئەمە یەکێکە لە ناودارترین ئەو شێوازی وێنانە کە ھونەری میسری پێی ناسراوە. لە وێنەکەدا وادیارە ئەوان دەورووبەریان گیراوە بە میراتگرەکانیان. ھەردوو ئاسترۆپۆلۆجیست ستیڤن مورەی و ویڵ ڕۆسکۆ دەڵێن کە ژنەکانی [[لیسۆتۆ]] پەیوەندی سێکسی و ئیرۆتیکیان بەستووە لەگەڵ یەکتری کە بە ماتزۆێل ناوبراوە.<ref name=murrayroscoe>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Boy Wives and Female Husbands: Studies of African Homosexualities |ناونیشان=https://archive.org/details/boywivesfemalehu00murr |دوایین=Murray |یەکەم=Stephen (ed.) |authorlink=Stephen O. Murray |نووسەر٢=Roscoe, Will (ed.) |ساڵ=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=St. Martin's Press |شوێن=New York |ژپنک=٠-٣١٢-٢٣٨٢٩-٠}}</ref> لە کۆنگۆی کۆنیش تۆمارکراوە کە شۆڕشگێڕانی ئازاندێ کوڕیان بە کرێ گرتووە بۆ ئەوەی یارمەتیان بدەن لە کاروباری گشتی ماڵەوە لەگەڵ [[سێکس]]کردن لەگەڵیان.<ref name=evanspritchard>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Evans-Pritchard |یەکەم١= E. E. | authorlink = E. E. Evans-Pritchard |ساڵ= ١٩٧٠|سەردێڕ= Sexual Inversion among the Azande |ناونیشان=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_1970-12_72_6/page/1428| journal = American Anthropologist |بەرگ= ٧٢| issue = 6|پەڕەکان= ١٤٢٨–١٤٣٤| doi=10.1525/aa.1970.72.6.02a00170}}</ref> === ئەمریکاکان === پێش داگیرکردنی لەلایەن [[ئەورووپا]]وە، لەنێوان [[سوورپێستەکان|ئەمریکییە سوورپێستەکاندا]] لە [[ئەمریکاکان]]دا شێوازێکی ھاوزایەندخوازی و سێکسی ھەمانڕەگەز بەرڵاوبووە لەلایەن کەسایەتییەکان. ئەوان کاتێک مناڵەکانیان پەروەردە دەکرد و گەورە دەکرد، لە تەمنێکی لاوێتیدا ھەڵبژاردنێکیان پێ دەدرا لەلایەن باوانەکانیانەوە کە ڕێگەیەک ھەڵبژێرێت تاکو ژیانی پێ بەسەر بەرێت، ئەگەر مناڵەکە ھەر کامێک لە دوو زایەندەکی ھەڵبژاردایە ئەوان بە پەروەردەیەکی تایبەت بەخێویان دەکرد و گەورەیان دەکرد و فێری خووڕەوشتی ئەو زایەندەیان دەکرد کە ھەڵی بژاردووە. ئەم کەسایەتییانە بە گشتی شامان بوون و واش بڵاوبوو کە گوایە ئەوان لە مرۆڤێکی ئاسایی بەھێزتر و باشتر بوون. ھاوزایەندخوازان و ترانسجێندەرەکان لە شارستانێتەکانی تری [[ئەمریکای لاتینی]] زۆربوون پێش داگیرکردنیان، وەک [[ئەزتێک]]، [[شارستانیەتیی مایا|مایا]]، کوێنچاز، مۆچس، زاپۆتێکس و تەپینامبای [[بەڕازیل]].<ref name=glbtqlatinamerica>{{بیرخستنەوە|یەکەم=Ben |دوایین=Pablo |ساڵ=٢٠٠٤|ناونیشان=http://www.glbtq.com/social-sciences/latin_america_colonial.html |سەردێڕ=Latin America: Colonial |periodical=glbtq.com |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071211012339/http://www.glbtq.com/social-sciences/latin_america_colonial.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071211012339/http://www.glbtq.com/social-sciences/latin_america_colonial.html |date=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref><ref name=glbtqmex>{{cite encyclopedia|last=Murray |first=Stephen |authorlink=Stephen O. Murray |editor=Claude J. Summers |encyclopedia=glbtq: An Encyclopedia of Gay, Lesbian, Bisexual, Transgender, and Queer Culture |title=Mexico |url=http://www.glbtq.com/social-sciences/mexico.html |accessdate=1 August 2007 |year=2004 |publisher=glbtq, Inc. |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071102132531/http://www.glbtq.com/social-sciences/mexico.html |archivedate=2 November 2007 |df=dmy-all}}</ref> داگیرکەرانی [[ئیسپانیا]] لەو ڕاستییە تۆقی بوون لە کرداری ھاوزایەندخوازی بە کراوەیی ئەنجام دەدرا لەلایەن دانیشتووانە ڕەسەنەکان، و ھەوڵی لەناوبردنی دیاردەکەیان دا بە ھەڕەشەکردن لەو کەسانە و ڕووبەڕووی کردنەوەیان لەگەڵ سزای سەخت وەک کوشتنی بە سووتان و سەگ تێ بەردان تێیان.<ref name=coello>Mártir de Anglería, Pedro. (1530). ''[http://www.udel.edu/LAS/Vol3-2Coello.html#Introduction Décadas del Mundo Nuevo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100529042703/http://www.udel.edu/LAS/Vol3-2Coello.html#Introduction |date=٢٩ی ئایاری ٢٠١٠}}''. Quoted by Coello de la Rosa, Alexandre. "Good Indians", "Bad Indians", "What Christians?": The Dark Side of the New World in Gonzalo Fernández de Oviedo y Valdés (1478–1557), ''Delaware Review of Latin American Studies'', Vol. 3, No. 2, 2002.</ref> لە ساڵی ٢٠١٣دا ھاوسەرگیری ھاوزایەندخوازان یاسایی کرا لە ئەمریکا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ=Haw. Atty. Gen. Op. No. 13-1 | ڕێکەوت=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣| ناونیشان=http://ag.hawaii.gov/wp-content/uploads/2012/11/AG-Opinion-13-1.pdf | ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣| ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131112173620/http://ag.hawaii.gov/wp-content/uploads/2012/11/AG-Opinion-13-1.pdf | ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ | ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === ئاسیا === [[پەڕگە:Suzuki Harunobu Shunga.jpg|وێنۆک|upright|چەپ| دوو [[گەی]] لە وێنەیەکی ژاپۆنیدا.]] لە [[ڕۆژھەڵاتی ئاسیا]]، ئەوین و سێکسی ھاوزایەند ئاماژەی پێ کراوە ھەر لە سەرەتای دەستپێکردنی نووسینەوەی مێژووەوە. ھاوزایەندخوازی لە [[چین]] بیندراوە و ئەوان لای خۆیان چەند ناوێکی تایبەتیان بۆ داناوە، چەند حاڵەتێکی لەو شێوەیە تۆمار کراوە لە ٦٠٠ی پێش مەسیحەوە. ھاوزایەندخوازی لە چەندین کاری بەناوبانگی وێژەی چینیدا ناوی ھاتووە. بۆ نموونە، باسی سێکسی ھەمانڕەگەز کراوە لە [[ڕۆمان]]ی کلاسیکی ''خەون لە ھۆبە سوورەکە''، کە ھەر لەو دەمدا کتێبی ھاوشێوە لەسەر پەیوەندییە سێکسییەکان نووسراوەتەوە. [[کۆنفووشیزم]]، کە فەلسەفەیەکی کۆمەڵایەتی و ڕامیاری بوو، زۆر بە کەمی تیشکی خستبووە سەر ئاڕاستەی زایەندی، ئەمە ھاوزایەندخوازی و جیاڕەگەزخوازیش دەگرێتەوە. وێژەی مینگ دایناستی، وەک ''بیان ئێر چای'' (弁而釵/弁而钗)، بە شێوەیەک پەیوەندی سۆزداری نێوان ھاوزایەندخوازان پیشان دەدات کە ئارامتر و خۆشترە وەک لەوەی جیاڕەگەزخوازەکان.<ref>Kang, Wenqing. ''Obsession: male same-sex relations in China, 1900–1950'', Hong Kong University Press. Page 2</ref> دژایەتیکردنی ھاوزایەندخوازی لە دەمی [[ئیمپراتۆرییەتی تانگ|خانەدانی تانگدا]] دەستی پێ کرد (٦١٨–٩٠٧)، کە دراوەتە پاڵ بەرزبوونەوەی کاریگەرییەکانی [[ئیسلام]] و [[مەسیحییەت]].<ref name="Hinsch, Bret 1990 p. 77-78">Hinsch, Bret. (1990). ''Passions of the Cut Sleeve''. University of California Press. p. 77-78.</ref> لە [[سینگاپوور|سینگاپور]]، لە حوزەیرانی ٢٠١٤دا ٢٠٬٠٠٠ کەس پشتگیری خۆیان پیشان دا بۆ دامەزرانی مافی تایبەت بۆ ھاوزایەندخوازەکان. === ئەورووپا === ==== دەمی کلاسیکی ==== کۆنترین دۆکیومێنتی ڕۆژاوایی (لە شێوەی کاری وێژەیی، ھونەریی و شتومەکی میتۆگرافیکی) کە ھاوزایەندخوازی لەخۆ دەگرێت دەگەڕێتەوە بۆ [[یۆنانی کۆن]]. جگە لە ھاوزایەندخوازی، ئەو دۆکیومێنتانە وای پیشان دەدەن کە پەیوەندی سۆزداری لەگەڵ ژنان و گەنجان سەرەکیترین بنیاتنەری ژیانی ئەوینی پیاوێکی ئاسایی ئەو کاتە بووە. پەیوەندی سۆزداری ھەمانڕەگەزەکان دەروازەیەکی کۆمەڵایەتی ئەو کاتە بووە کە بە شێوەیەکی جۆراوجۆر بوونیاتنراوە بە تێپەڕبوونی کات و لە شارێکەوە بۆ ئەوی تر. ھاوزایەندخوازی لە یۆناندا بە نرخ داندراوە بە مەبەستی پارێزگاریکردن لە گەشەسەندنی مرۆڤایەتیی. [[ئەفلاتوون]] لە نووسینە کۆنەکانیدا باسی لە لایەنە باشەکانی کردووە،<ref name=plato1>Plato, Phaedrus in the ''Symposium''</ref> بەڵام لە نووسینە نوێترەکانیشیدا لەگەڵ قەدەغەکردنی بووە.<ref name=plato2>Plato, Laws, 636D & 835E</ref> [[ئەرەستوو|ئەرستۆ]] لە کتێبی ''پۆلیتیکس'' بیرۆکەکەی ئەفلاتوون لە لەناوبردنی ھاوزایەندخوازی پشتگوێ خستووە (٢٫٤)؛ ئەو ڕوونی دەکاتەوە کە بەڕبەڕی وەک [[کێلتەکان]] بە بۆنەیەکی تایبەت دایان ناوە (٢٫٦٫٦) لەکاتێکدا کە [[کریت]]ەکان بۆ کۆنترۆڵکردنی دانیشتووان بەکاریان ھێناوە.<ref name=boswell1>{{harv|Boswell|1980}}</ref> [[پەڕگە:Lafond Sappho and Homer.jpg|ڕاست|وێنۆک|ژنانی گەنج دەبیندرێن کە دەوری سافۆیان داوە لەم وێنەیەی لافۆند، «سافۆ گۆرانی بۆ ھۆمەر دەڵێت»، ١٨٢٤.]] کەمتر زانراوە لەسەر ھاوزایەندخوازی نێوان ژنان لە یۆنانی کۆندا. [[سافۆ]]، لەدایکبوو لە دوورگەی لێسبۆس، کاریگەری کردووەتە سەر ئەو ناوانەی کە بۆ ژنە ھاوزایەندخوازەکان بەکاردێن، سافیک و لێزبیان بوون بە دووناوی فەرمی بۆ بەکارھێنان لەگەڵ ھاوزایەندە ژنەکاندا لە سەرەتاکانی سەدەی نۆزدەھەمدا.<ref name=lesbian>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.etymonline.com/index.php?term=lesbian|سەردێڕ=Lesbian|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Online Etymology Dictionary|ساڵ=٢٠٠١|نووسەر=Douglas Harper|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080430141341/http://www.etymonline.com/index.php?term=lesbian|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی نیسانی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=sapphic>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.etymonline.com/index.php?term=Sapphic|سەردێڕ=Sapphic|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Online Etymology Dictionary|ساڵ=٢٠٠١|نووسەر=Douglas Harper|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170702034948/http://www.etymonline.com/index.php?term=Sapphic|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھۆنراوەکانی سافۆ تیشک دەخاتە سەر ئەوین و پەیوەندی سۆزداری بۆ ھەردوو زایەند. خوێنەرەوەکانی ھۆنراوەکانی ئەم ھۆزانڤانە بەناوبانگە باسی خۆشەویستی و پەیوەندییەکەی دەکەن لەگەڵ چەند ژنێک، بەڵام بەڵگە لەسەر پەیوەندی جەستەیی لەگەڵیان کەمە.<ref>Denys Page, ''Sappho and Alcaeus'', Oxford UP, 1959, pp. 142–146.</ref><ref>{{harv|Campbell|1982|p=xi–xii}}</ref> لە [[ڕۆمای کۆن]]دا، جەستەی نێرەکان ناوەندی سەرنجی سێکسی بووە، بەڵام پەیوەندی سۆزداری تەنھا لە نێوان پیاوی ئازادی پێگەیشتوو و کۆیلەکەی یان پیاوێکی گەورەتر و پیاوێکی گەنجی بەرەڵاکراو کە ڕۆڵی وەرگری ھەبووە لەکاتی سێکسدا ڕوویداوە. ئیمپڕاتۆری مەسیح تیۆدۆسییەسی یەکەم یاسایەکی دەرکرد لە ٦ی ئابی ٣٩٠ کە نێرە وەرگرەکان بسووتێندرێن. لە کۆتایی دەسەڵاتەکەی، جوستینیانی یەکەم قەدەغەکردنی ھاوزایەندخوازی زیاتر فراون کرد بەبیانووی ئەوەی کە دەبێتە ھۆی وێرانکردنی شارەکان و ئەویش «سزای خوا» دەبێت. دوای نەمانیشی لەسەر دەسەڵات سزادانی ھاوزایەندخوازان ھەر تا ماوەیەک بەردەوام بوو. ==== ڕێنێسانس ==== لە [[ڕینێسانس|ڕێنێسانسدا]]، شارە دەوڵەمەندەکانی [[ئیتاڵیا]] – بەتایبەتی [[فلۆرێنس]] و [[ڤێنیز]] – ناسرابوون بەو ژمارە زۆرەی ھاوزایەندخوازان کە ھەیانە، کە زۆرێک لە نێرەکانی ئەو کاتەی گرتبۆوە و بەردەوامبوون لەو نەخشەی کە ڕۆمانییەکان و یۆنانییەکان بەخشیبوویان بە ھاوزایەندخوازی.<ref>Rocke, Michael, (1996), ''Forbidden Friendships: Homosexuality and male Culture in Renaissance Florence'', ISBN 0-19-512292-5</ref><ref>Ruggiero, Guido, (1985), ''The Boundaries of Eros'', ISBN 0-19-503465-1</ref> ھەرچەندە ڕێژەیەکی زۆری پیاوەکان ھاوزایەندخواز بوون، دەسەڵاتدارەکان بڕیاریان دا کە دەست بکەن بە کوشتن و غەرامەکردنی ڕێژەیەکی ئەو دانیشتووانانە. لە نیوەی دووەمی سەدەی سێزدەھەم، کوشتن سزای ھاوزایەندخوازی بوو لە زۆربەی شوێنەکانی ئەورووپا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب| یەکەم = Lester R. | دوایین = Kurtz | سەردێڕ = Encyclopedia of violence, peace, & conflict | ناونیشان = https://books.google.com/books?id=TG2kN033mDkC&pg=PA140&dq#v=onepage&q=&f=false | بڵاوکەرەوە = Academic Press | ساڵ = ١٩٩٩| پەڕە = ١٤٠| ژپنک = ٠-١٢-٢٢٧٠١٠-X| ڕێکەوتی سەردان = ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧ | ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20161130151621/https://books.google.com/books?id=TG2kN033mDkC&pg=PA140&dq#v=onepage&q=&f=false | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ | ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> چەند کەسایەتییەکی مێژووی وەک شا جەیمسی یەکەم و دوق بەکینھام لە چەند نامیلکەیەکدا زۆربوونی ڕێژەی ھاوزایەندخوازانیان باس کردووە. ==== دەمی نوێخواز ==== چەند نامەیەکی خۆشەویستی نێوان پیاوێکی خانەدان و کەسایەتی بەناوبانگ مستەر ویڵسن بڵاوکرانەوە لە ساڵی ١٧٢٣ لە [[ئینگلتەرا]] و لەلایەن چەند زانایەکی نوێخوازەوە ھاندرا تاکو ببێتە [[ڕۆمان]]ێک. ڕۆمانی بەناوبانگی ١٧٤٩ بەناوی ''فانی ھیڵ'' بەشێکی ھاوزایەندخوازی لەخۆ دەگرێت، بەڵام ئەمە لە گۆڕانکاری وەشانی ١٧٥٠کەیدا لابرا.<ref>Gladfelder, Hal (May 2006) ''In Search of Lost Texts: Thomas Cannon's 'Ancient and Modern Pederasty Investigated and Exemplified"'', Institute of Historical Research</ref> ھەروەھا لە ساڵی ١٧٤٩دا یەکەم پەڕتووکی پارێزگاریکردن لە ھاوزایەندخوازان بە [[زمانی ئینگلیزی]] بڵاو کرایەوە، کە لەلایەن تۆماس کانۆن نووسرابوو، بەڵام ھەر یەکسەر بڵاوکردنەوەی ڕاگیرا. لە دەورووبەری ١٧٨٥ەکاندا، جێریمی بێنتامیش پارێزگارییەکی تری نووسییەوە، بەڵام بڵاونەکرایەوە تاکو ساڵی ١٩٧٨.<ref>Journal of Homosexuality (ISSN 0091-8369) Volume: 3 Issue: 4, Volume: 4 Issue: 1</ref> [[سزای مەرگ]]ی ھاوزایەندخوازان بەردەوام بوو لە [[ھۆڵەندا]] تا ساڵی ١٨٠٣، لە ئینگلتەراش تاکو ساڵی ١٨٣٥ ھەر بەردەوام بوو. [[پەڕگە:Édouard-Henri Avril (29).jpg|وێنۆک|کوڕێکی [[دووڕەگەزخوازی|دووڕەگەزخواز]] (ناوەڕاست) لەکاتی [[سێکس]]کردن لەگەڵ ژنێک و پیاوێکدا؛ تابلۆکە کاری [[ئێدوارد ھێنری ئاڤریل]]ە (١٨٤٩–١٩٢٨).]] لە نێوان ١٨٦٤ و ١٨٨٠ {{ئەڵمانی|کارل ھێنریک ئولریش}} زنجیرەیەک لە دوازدە کتێبی بڵاوکردەوە بەناوی ''بەدواداچوون لەسەر مەتەڵی خۆشەویستی پیاو-پیاوانە''. لە ١٨٦٧دا، ئەو بووبە یەکەم ھاوزایەندخواز کە بە کراوەیی بە ڕووی خەڵکدا قسەی کرد و پارێزگاری لە ھاوزایەندخوازەکان کرد کاتێک کە لە کۆنگرەی ئەڵمانی لە مونیک بەشداری کرد بۆ چارەسەرێک بۆ یاسای ئەنتی-ڕەگەزخوازەکان و لابردنی ئەو یاسایانە.<ref name="levay"/> ''ھەڵگەڕانەوەی سێکسی'' کە لەلایەن ھاڤلۆک ئیلیسەوە نووسرابوو لە ساڵی ١٨٩٦دا بڵاوکرایەوە کە بەرەنگاری ئەو بیردۆزانە دەبۆوە کە دەیانوت ھاوزایەندخوازی شتێکی ناسروشتییە، ھەروەھا ھەوڵی شکاندنی پڕوپاگەندە و ستێریۆتایپەکانی دەدا. ئەو سوور بوو لەسەر ئەوەی کە ھاوزایەندخوازی شتێکی سروشتییە و حاڵەتێکی تایبەت بووە و پەیوەندیی ھەبووە بە زیرەکی و داھێنەری مرۆڤەکانەوە.<ref name=sexualinversion>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Sexual Inversion |یەکەم=Havelock |دوایین=Ellis |یەکەم٢=John Addington |دوایین٢=Symonds |ساڵ=١٩٧٥|بڵاوکەرەوە=Arno Press |ژپنک=٠-٤٠٥-٠٧٣٦٣-١}} (reprint)</ref> ھەرچەندە خەڵکی کتێبی پزیشکی لەم شێوەیەیان نەدەخوێندەوە بە گشتی، ئەوان بوونە ھۆی دروستبوونی ''ساینتیفیک ھیومانتێریان کۆمیتیی'' ماگنەس ھیرشفیڵد، کە لە ساڵی ١٨٩٧ەوە بۆ ١٩٣٣ دژی سزای ئەنتی-ھاوزایەندخوازی وەستایەوە لە [[ئەڵمانیا]]، لەگەڵ دروستبوونی چەندین جووڵەی گەورە لای ڕۆشنبیران و نووسەرانی بەریتانیا کە لەلایەن ئێدوارد کارپێنتەر و جان ئادینگتن سیمندسەوە نوێنەرایەتی دەکرا. لەگەڵ کتێبێک بە ناوی ''خۆشەویستی ھۆمۆجێنیک'' لە ساڵی ١٨٩٤، توێژەری کۆمەڵایەتی ئێدوارد کارپێنتەر دەستی کرد بە نووسینەوەی زنجیرەیەک لە وتار و نامیلکە لەسەر ھاوزایەندخوازی و لە ساڵی ١٩١٦دا لە کتێبەکەیدا بە ناوی ''ڕۆژەکانم و خەونەکانم'' ڕوونی کردەوە کە ئەو ھاوزایەندخواز بووە. === ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست === [[پەڕگە:Portrait de Shah Abbas Ier et son page - MAO 494 - v5.jpg|200px|وێنۆک|ڕاست|[[شا عەباسی یەکەم|شا عەباسی یەکەمی سەفەوی]] لەگەڵ کوڕێکدا. کێشراوە لەلایەن محەممەد قاسم (١٦٢٧).<ref>Nahavandi and Bomati, illustration opposite p.162</ref>]] چەند کۆچکردنێکی [[عەرەب]] ڕوویداوە لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستەوە]] بەرەو ئەورووپا لە ناوەندی ١٨٠٠کاندا. دوو لەو کۆچکەرانە، ڕافیعە ئەلتەحتاوی و محەممەد ئەلسەفەر سەرسووڕمانی خۆیان پیشان دا کە فەڕەنسییەکان زۆرجار بە ئەنقەست بە ھەڵە ئەو ھۆنراوانەیان وەرگێڕاوە کە لەسەر کوڕ نووسراون و ئەوان لەجێی کوڕ کچیان داناوە بۆ ئەوەی لە پێوەرە ڕەوشتییەکانیان و نەریتیان لانەدەن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=El-Rouayheb|یەکەم=Khaled|سەردێڕ=Before Homosexuality in the Arab-Islamic World, 1500–1800|ناونیشان=https://archive.org/details/beforehomosexual0000elro|ساڵ=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=The University of Chicago Press|ژپنک=٠-٢٢٦-٧٢٩٨٨-٥|پەڕە=[https://archive.org/details/beforehomosexual٠٠٠٠elro/page/٢ ٢]}}</ref> [[ئیسرائیل]] بە باشترین وڵات ناسراوە لەگەڵ ھاوزایەندخوازان لە ھەموو ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و [[ئاسیا]]دا<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| ڕێکەوت = ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٨| ناونیشان = http://www.independent.co.uk/life-style/love-sex/taboo-tolerance/the-five-most-improved-places-for-gay-tolerance-932635.html| وتەگێڕانەوە = Israel is the only Middle-Eastern country to support gay rights legislation, and the country attracts gay people from Palestine and Lebanon.| ڕێکەوتی سەردان = ٢٩ی ئایاری ٢٠٠٩|ئیش= The Independent| سەردێڕ = The five most improved places for gay tolerance|شوێن= London| ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20170611133449/http://www.independent.co.uk/life-style/love-sex/taboo-tolerance/the-five-most-improved-places-for-gay-tolerance-932635.html| ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١١ی حوزەیرانی ٢٠١٧| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و [[تێل ئەڤیڤ]] ناسراوە بە «پایتەختی گەیەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست»،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Was Arafat Gay?|نووسەر=James Kirchick|بڵاوکەرەوە=Out}}</ref> و بە یەکێک لە ئارامترین و باشترین شارەکان بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازان داندراوە. نواندنی شانازی ھاوزایەندخوازان ھەموو ساڵێک لە تێل ئەڤیڤ جێ دەگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2010/07/02/dispatch-gay-tel-aviv/|سەردێڕ=Gay Tel Aviv|یەکەم=Anthony|دوایین=Grant|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠١٠|ئیش=The New York Times|ڕێکەوتی سەردان= ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170630125434/http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2010/07/02/dispatch-gay-tel-aviv/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەلایەکی ترەوە، زۆرینەی حکوومەتەکانی تری ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست زۆرجار دیاردەی ھاوزایەندخوازی پشتگوێ دەخەن و دان بە ھەبوونیدا نانێن، ھەندێک جاریش بەتاوانبوونی دەکەن. ھاوزایەندخوازی لە نزیکەی ھەموو دەوڵەتە ئیسلامییەکان نایاسایییە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Iran 'must stop youth executions' |نووسەر=Steven Eke |ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠٠٥|newspaper=BBC News |ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4725959.stm |ڕێکەوتی سەردان= ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170824103849/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4725959.stm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئابی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> جووتبوون لە نێوان ئەندامانی ھاوزایەند لە ھەندێک لە دەوڵەتە ئیسلامییەکان سزای کوشتنی ھەیە، وەک لە [[عەرەبستانی سعوودی]]، [[ئێران]]، [[مۆریتانیا]]، باکووری [[نێجیریا]]، [[سوودان]]، و [[یەمەن]]دا دیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 |سەردێڕ=7 countries still put people to death for same-sex acts |بڵاوکەرەوە=ILGA |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091029185853/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091029185853/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 |date=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩}}</ref> سەرۆککۆماری ئێران [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]] لە یەکێک لە وتارەکانیدا لە ساڵی ٢٠٠٧دا لە زانکۆی کۆڵۆمبیا، بانگەشەی ئەوەی کرد کە لە ئێراندا کەسی گەی نەبووە. بەھەرحاڵ، ھەرچی ھاوزایەندخوازێکیش ھەبێت بە کراوەیی دان بەوەدا نانێت کە گەیە، لە ترسی ڕەتکردنەوەیان لەلایەن خێزانەکەیانەوە یانیش دەستدرێژی کردنە سەریان لەلایەن حکوومەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Nazila|دوایین=Fathi|سەردێڕ=Despite Denials, Gays Insist They Exist, if Quietly, in Iran|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2007/09/30/world/middleeast/30gays.html?_r=1&hp&oref=slogin|بڵاوکەرەوە=New York Times|ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170630124400/http://www.nytimes.com/2007/09/30/world/middleeast/30gays.html?_r=1&hp&oref=slogin|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ==== کوردستان ==== [[پەڕگە:Kurdistan LGBT pride flag.png|thumb|دیزاینی نوێی ئاڵای کوردستان و سەربەرزیی کۆمەڵەی پەلکەزێڕینەی ھەرێمی کوردستان.]] لە مێژووی [[کوردستان]]دا ھاوزایەندخوازی ھەر ھەبووە، وەک ھەموو ناوچەکانی تری جیھان، بەڵام ھەرگیز بە کراوەیی ماف بۆ ھاوزایەندخوازان دانەندراوە و دیاردەکە پشتگوێ خراوە. لە ئێستادا، ھاوزایەندخوازی لە ئێراقدا قەدەغە نەکراوە، بەڵام ھێشتا خەڵکی دژی دەوەستن و بە چاوێکی خراپ سەیری دەکرێت. لە ساڵی ٢٠١٠دا بڵاوکرایەوە کە یاسایەکی نوێ دادەندرێت بۆ یەکسانی نێوان زایەندەکان. بەڵام لە کۆمەڵگە ئایینییە ناوخۆیییەکان ناڕەزایی دەربڕدرا و وترا کە ئەمە یاسایەکە بۆ پەسەندکردنی ھاوزایەندخوازی.<ref name=rudaw>[http://www.rudaw.net/english/culture_art/3374.html ''Homosexuality Fears Over Gender Equality in Iraqi Kurdistan''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120124162204/http://www.rudaw.net/english/culture_art/3374.html |date=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}}</ref> کامیل حاجی عەلی، بەڕێوەبەری ئەوقاف و کاروباری ئایینی لە کوردستان وتی کە ئەم یاسایە «بەدڕەوشتی» بڵاودەکاتەوە و کۆمەڵگەی کوردی «تێک دەدات.» دوای کۆمەڵێک جووڵەی ئایینی، [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] کۆنگرەیەکیان بەست و دانیشتووانیان ئاگادار کردەوە کە ئەم یاسایە ھاوسەرگیری ھاوزایەندخوازەکان یاسایی ناکات.<ref name=rudaw/> لە ساڵی ٢٠١٧دا، کەناڵی تەلەڤیزیۆنی ناوخۆی کوردستان [[ئێن ئاڕ تی]] [[بەڵگەفیلم]]ێکیان بە ناو کوردستاندا پەخش کرد لەسەر ھاوزایەندخوازی کە بیرۆکەی گشتیی بابەتەکەیان خستە ڕوو، لە بەڵگەفیلمەکەدا چەند ھاوزایەندخوازێکی کورد بانگھێشت کرابوون بۆ ئەوەی قسە لەسەر بابەتەکە بکەن.<ref name=nrtsreport3619/> بەڵگەفیلمەکە بە گشتی وەڵامێکی خراپی درایەوە لەلایەن کوردستان و کۆمەڵگە ئایینییەکانەوە. لە ١ی حوزەیرانی ساڵی ٢٠١٧، [[ڕێکخراوەی لاڤە|ڕێکخراوی لاڤە]] دامەزرا، کە یەکەم ڕێکخراوە لە ناوخۆی کوردستان بە ئاشکرا داوای مافی ھاوزایەندخوازان بکات. دواتر لاڤە داخراو و کار و چالاکییەکانیان گواستەوە بۆ [[ڕێکخراوەی ڕاسان]]. ڕێکخراوەی ڕاسان لە ساڵی ٢٠٢١دا لەلایەن ئەندام پەرلەمانێکی [[کۆمەڵی دادگەریی کوردستان]] بە ناوی عومەر گوڵپی سکاڵایان لەسەر تۆمار کرا. دواتر چەند ھەوڵێک درا بۆ دەستگیرکردن و دەرکردنی یاسا دژی ھاوزایەندخوازی، بەڵام گشت ھەوڵەکان شکستیان ھێنا. ==== دەمی پێش ئیسلام ==== [[پەڕگە:Édouard-Henri Avril (18).jpg|وێنۆک|وێنەیەکی خەیاڵیی ھادریان و ئەنتینۆس؛ تابلۆکە کاری [[ئێدوارد ھێنری ئاڤریل]] شێوەکاری سەدەی ١٩ و ٢٠ە کە زۆربەی کارەکانی دیمەنی ئیرۆتیکن.|230px]] لە ئیمپڕاتۆرێتی ئاشووری کۆندا، ھاوزایەندخوازی ھەبووە و باو بووە؛ قەدەغەنەکراو بوو ھەروەھا بە بێڕەوشتی یان نەخۆشی دا نەئەندرا. ھەندێک لە تێکستە ئایینییەکان پاڕانەوەی تێدابووە بۆ ھاوزایەندخوازان. چەند کتێب ھەبوون کە بە شێوەیەکی یەکسان پاڕانەوەی تێدابووە بۆ پەیوەندییە سۆزدارییەکانی ھەر سێ ئاڕاستەی زایەندییەکە.<ref>Gay Rights Or Wrongs: A Christian's Guide to Homosexual Issues and Ministry, by Mike Mazzalonga, 1996, p.11</ref><ref>The Nature Of Homosexuality, Erik Holland, page 334, 2004</ref><ref>Pritchard, p. 181.</ref> لە [[ئێرانی مەزن|ئاریانی مەزندا]]، ھاوزایەندخوازی و پەیوەندی سێکسی و ئرۆتیکی نێوان ئەوان ڕێگە پێدراو بووە، تەنانەت لە زۆربەی شوێنە گشتییەکانیشدا. لە سیمینار و بۆنە تایبەتەکانەوە بۆ کامپی سەربازان و گەرماو و کافێخانەکان. لە سەردەمی [[سەفەوییەکان]]دا (١٥٠١–١٧٢٣) تەنانەت خانەی [[لەشفرۆشی|لەشفرۆشی پیاوانیش]] یاسایی بووە.<ref name="Wikipedia">{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر = https://en.wikipedia.org/wiki/Homosexuality#Modern_period|سەردێڕ =Homosexuality |زمان =ئینگلیزی |سەردان =٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref> ھەندێک لە زاناکان دەڵێن کە دەتواندرێت نموونەی ھاوزایەندخوازی لە وێژەی کۆندا بەدی بکرێت، وەک لە [[داستانی گلگامێش]] و چێرۆکی دەیڤد و جۆناتانی [[کتێبی پیرۆز|کتێبی پیرۆزی مەسیحییەکان]] دیارە. لە داستانی گلگامێشدا، پەیوەندی نێوان گلگامێش و کەسایەتییەک بە ناوی ئینکیدو ھاوزایەندخوازی بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dynes|یەکەم=Wayne|سەردێڕ=Homosexuality in the Ancient World|ساڵ=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Garland Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٣-٠٥٤٦-٠|پەڕەکان=vii–xv|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=JrpU6O3VnawC&lpg=PP1&dq=homosexuality%20in%20the%20ancient%20world&pg=PP1#v=onepage&q&f=false|chapter=Introduction|ڕێکەوتی سەردان= ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161130185857/https://books.google.com/books?id=JrpU6O3VnawC&lpg=PP1&dq=homosexuality%20in%20the%20ancient%20world&pg=PP1#v=onepage&q&f=false|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Held|یەکەم=George F.|سەردێڕ=Parallels between The Gilgamesh Epic and Plato's Symposium|ساڵ=١٨٣|پەڕەکان=١٩٩–٢٠٧|editor=Wayne R. Dynes & Stephen Donaldson}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kilmer|یەکەم=Anne Draffkorn|سەردێڕ=A Note on an Overlooked Word-Play in the Akkadian Gilgamesh|ساڵ=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Garland Publishing, Inc.|پەڕە=٢٦٤|editor=Wayne R. Dynes and Stephen Donaldson}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Thorbjørnsrud|یەکەم=Berit|سەردێڕ=What Can the Gilgamesh Myth Tell Us about Religion and the View of Humanity in Mesopotamia?|ساڵ=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Garland Publishing, Inc.|پەڕە=٤٥٢}}</ref> ھەروەک چۆن دەیڤد خۆشەویستییەکی بەھێزی ھەبووە بۆ جۆناتان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ackerman|یەکەم=Susan|بەستەری نووسەر=Susan Ackerman (biblical scholar)|سەردێڕ=When Heroes Love|ناونیشان=https://archive.org/details/whenheroesloveam0000acke|ساڵ=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Columbia University Press|ژپنک=٠-٢٣١-١٣٢٦٠-٣|پەڕەکان=xii}}</ref> == سروشت و کەسایەتی == === کردار و ئارەزووەکان === [[کۆمەڵەی دەروونیی ئەمریکی|کۆمەڵەی دەروونی ئەمریکی]]، [[کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی]]، لەگەڵ کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتی دەڵێن کە ئاڕاستەی زایەندی «تایبەتمەندییەکی کەسیی نییە کە بتواندرێت بە جودایی پێناسە بکرێت، بەڵکو ئاڕاستەی زایەندی جیھانی ئەو کەسە پێناسە دەکات کە ئەگەری دۆزینەوەی پەیوەندییەکی سۆزداری بەچێژی ھەیە تێیدا.»<ref name=amici/> {{دەقی تایبەت|ئاڕاستەی زایەندی بە زۆری وەک خەسڵەتێکی کەسێک باس دەکرێت، وەک [[زایەند|سێکسی ژینناسیی]] و یانیش تەمەن. ئەم تێڕوانینە ناتەواوە لەبەرئەوەی ئاڕاستەی زایەندی بەردەوام بە زاراوەی ژیری پێناسە دەکرێت و پێویست بە پەیوەندی سۆزدارییە لەگەڵ تاکەکەسەکانی تر. کرداری سێکسی و سەرنجی ڕۆمانتیکی بە ھاوزایەندخوازی یان جیاڕەگەزخوازی پۆلێن دەکرێت لەسەر بنەمای زایەندی زیندەیی کەسەکەی کە پێیان ھەڵدەستێت. بە دڵنیایییەوە، پەیوەندی بە کردارەکەوە ھەیە – یان ویستنی کردنی کارەکە – لەگەڵ یەکێکی تر کە جیاڕەگەزخوازی، ھاوزایەندخوازی، یان دووڕەگەزخوازییەکەی خۆی دەنوێنێت. ئەمە کرداری ئاسایی وەک دەست گرتن و ماچکردنیش دەگرێتەوە.<ref name=amici/>}} لە لێکۆڵینەوەیەکی ساڵی ٢٠٠٤دا، کە لەسەر ژنان بوو، ھەردووک ژنە لێزبیان و جیاڕەگەزخوازەکانیش لە ڕووی سێکسییەوە کاریگەرییان کرایە سەر کاتێک فیلمی ئیرۆتیکی و سێکسییان پیشاندرا، فیلمەکان لە ژن و ژن و پیا و ژن پێکھاتبوون و ھەردووکیان کاریگەرییان کردە سەر مەبەستەکان. بەڵام کاتێک ھەمان لێکۆڵینەوە لەگەڵ پیاوە جیاڕەگەزخوازەکان کرا، ئەوان تەنھا بە فیلمێک ئارەزووی سێکسییان بەرز دەبۆوە کە ژنی تێدا بوو، گەیەکانیش تەنھا بەوانەی کە پیاویان تێدابوو. نوێنەری لێکۆڵینەوەکە وتی کە ئاڕاستەی زایەندی ژنان کەمتر تیشکی خستووەتە سەر یەک زایەندی دیاری کراو لە چاو پیاوەکاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| سەردێڕ = Why women are leaving men for other women| ناونیشان = http://www.cnn.com/2009/LIVING/personal/04/23/o.women.leave.menfor.women/| ڕێکەوت = ٢٣ی نیسانی ٢٠٠٩| ڕێکەوتی سەردان = ١٩ی ئایاری ٢٠٠٩|ئیش= CNN| ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20170614055442/http://www.cnn.com/2009/LIVING/personal/04/23/o.women.leave.menfor.women/| ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٧| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === پەیوەندی سۆزداری === [[پەڕگە:Old Male couple.jpg|وێنۆک|دوو خۆشەویستی ھاوزایەندخوازی پیر – پەیوەندی خۆشەویستی نێوان ھاوزایەندخوازان ھەر وەک ھەموو پەیوەندییەکانی تر دەکرێت درێژخایەن بێت.]] ئەو کەسانەی کە ھاوزایەندخوازن دەتوانن بە چەند شێوەیەکی جیاواز خۆیان دەرببڕن، ئەگەریش ھەیە کە بە ڕەفتارەکانیاندا دیاربێت، وەک شێوازی ھەڵبژاردنی پۆشاک و ڕۆیشتن و قسەکردن، لەوانەشە بەو شتانەدا دیار نەبێت.<ref name=apahelp/> ئەوان لەوانەیە بە ناحەزی پەیوەندی لەگەڵ زایەندێکی جیاوازدا ببەستن (ئەگەر پیاو بوو لەگەڵ ژن و بەپێچەوانەوە)، بە سەرەکی بۆ ئەوەی ھەست نەکرێت بەوەی ئەوان کە ھاوزایەندخوازن، لەوانەشە لە پەیوەندی خۆشەویستی ئاسایی (ھاوزایەندخوازی) خۆیان بن، ھەندێکیشیان لەوانەیە ھیچ خۆشەویستییەک نەکەن بە مەبەستی ئایینی.<ref name=apahelp/> یەکێک لە ڕاپرسییەکان وای پیشان دەدات کە لە بەینی ٤٠٪‏ و ٦٠٪‏ گەیەکان لە پەیوەندی سۆزداریان و لە نێوان ٤٥٪‏ و ٨٠٪‏ لێزبیانەکانیش بە ھەمان شێوە.<ref name=aparesolution>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Resolution on Sexual Orientation and Marriage – Research Summary |ناونیشان=http://www.apa.org/about/policy/gay-marriage.pdf |بڵاوکەرەوە=American Psychological Association |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130603131046/http://www.apa.org/about/policy/gay-marriage.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی حوزەیرانی ٢٠١٣}}</ref> لە زانیارییەکانی ڕاپرسییەکەش دەبیندرێت کە لە بەینی ١٨٪‏ و ٢٨٪‏ی خۆشەویستە گەیەکان و لە بەینی ٨٪‏ و ٢١٪‏ی لێزبیانەکان بۆ ماوەی ١٠ ساڵ پێکەوە ماونەتەوە لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکان]]. زۆرێک لەو بەدواداچوونانەی کە کراوە ڕوونی دەکاتەوە کە پەیوەندییە ھاوزایەندەکان و جیاڕەگەزەکانیش یەکسانن لە ڕووی توندی پەیوەندییەکانەوە و ھیچ جیاوازییەکیان نییە. زاناکان دەڵێن کە تەمەن و زایەند باشترە بۆ کردن بە پێوەر بۆ پێوانی درێژخایەنی پەیوەندییەک نەک ئاڕاستەی زایەندی تاکێک. ئەوانەی لە ناو پەیوەندییە ھاوزایەندخوازی و جیاڕەگەزخوازییەکانن وەک یەک ھەوڵی پاراستنی پەیوەندییەکەیان دەدەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-01/apa-elo011708.php |سەردێڕ=Relationship Satisfaction and Commitment |بڵاوکەرەوە=Eurekalert.org |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100507073038/http://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-01/apa-elo011708.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئایاری ٢٠١٠ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=Duffy>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.1300/J082v12n02_01|سەردێڕ=Satisfaction and commitment in homosexual and heterosexual relationships|journal=Journal of Homosexuality|ساڵ=١٩٨٥|یەکەم=S.M/|دوایین=Duffy|نووسەر٢=C.E. Rusbult|بەرگ=١٢|issue=2|پەڕەکان=١–٢٣|ناونیشان=http://www.labmeeting.com/paper/17688909/duffy-rusbult-1985-satisfaction-and-commitment-in-homosexual-and-heterosexual-relationships|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٠٩|pmid=٣٨٣٥١٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171019190212/http://www.labmeeting.com/paper/17688909/duffy-rusbult-1985-satisfaction-and-commitment-in-homosexual-and-heterosexual-relationships|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=Baccman>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=Expectations of romantic relationships: A comparison between homosexual and heterosexual men with regard to Baxter's criteria|journal=Social Behavior and Personality|ساڵ=١٩٩٩|یەکەم=Baccman|دوایین=Charlotte|نووسەر٢=Per Folkesson|نووسەر٣=Torsten Norlander|ناونیشان=http://www.sbp-journal.com/index.php/sbp/article/view/976|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131104194406/http://www.sbp-journal.com/index.php/sbp/article/view/976|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === خۆئاشکراکردن === {{وتاری سەرەکی|خۆئاشکراکردن}} [[پەڕگە:Johanna sigurdardottir official portrait.jpg|upright|وێنۆک|یۆھانا سیگیرادۆتیر، [[سەرۆک وەزیران]]ی پێشووی [[ئایسلەند]]ا، یەکەم [[لێزبیەن|لێزبیانی]] ئاشکرای سەری حکوومەت بووە لە کاتی مۆدێرندا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=ئایسلەنداو و پی ئێمە ھاوزایەندخوازەکەی|ئیش=TIME|نووسەر=موودی جۆناس|ناونیشان=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1875032,00.html|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی دووەم، ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی دووەم، ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170717162851/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1875032,00.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>|ڕاست]] بە ئینگلیزی پێی دەڵێن ''ھاتنەدەرەوە لە دۆڵابی جلەکە''، دەستەواژەیەکە کە بۆ کەسێک بەکاردەھێندرێت کە ئاشکرای دەکات بۆ دەورووبەرەکەی کە ھاوزایەندخوازە. ئەمە پڕۆسەیەکی سەختی ژیانی ھاوزایەندخوازانە چونکە خەمی ئەوەیان دەبێت کە دەورووبەرەکەیان سروشتی ئەوان پەسەند نەکەن و ھەستان بەم کارە لەڕووی دەروونییەوە فشاریان دەخاتە سەر.<ref name="Coming Out: A Journey">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://utahpridecenter.org/index.php?option=com_content&task=view&id=25&Itemid=44 |سەردێڕ=Coming Out: A Journey |بڵاوکەرەوە=Utahpridecenter.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090825202112/http://utahpridecenter.org/index.php?option=com_content&task=view&id=25&Itemid=44 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئابی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بە گشتی، خۆئاشکراکردن بە سێ قۆناغ دادەندرێت. یەکەم قۆناغ ئەوەیە کە تاک تێیدا خۆی دەناسێت یانیش درک بەوە دەکات کە ھاوزایەندخوازە و چێژ لە پەیوەندی ھاوزایەندەکانی وەردەگرێت و ئەم ڕاستییە قبوڵ دەکات. ئەمە زۆرجار بە خۆئاشکراکردنێکی دەروونی ناو دەبرێت.<ref>In a joint statement with other major American medical organizations, the APA says that "different people realize at different points in their lives that they are heterosexual, gay, lesbian, or bisexual". {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.apa.org/pi/lgbc/publications/justthefacts.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070807205013/http://www.apa.org/pi/lgbc/publications/justthefacts.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئابی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Just the Facts About Sexual Orientation & Youth: A Primer for Principals, Educators and School Personnel |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٠٧|ساڵ=١٩٩٩|بڵاوکەرەوە=American Academy of Pediatrics, American Counseling Association, American Association of School Administrators, American Federation of Teachers, American Psychological Association, American School Health Association, The Interfaith Alliance, National Association of School Psychologists, National Association of Social Workers, National Education Association}}</ref> دووەم قۆناغیش بڕیاردانی کەسەکەیە لە ئاگادارکردنەوەی دەورووبەرەکەی (نم. خێزانەکەی و ھاوڕێکان) کە ئەو ھاوزایەندخوازە. سێیەم قۆناغیش تێکەڵبوون و ژیانە لەگەڵ کۆمەڵگەی ئێڵ جی بی تی.<ref name=hrccontinuum>{{بیرخستنەوە|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٠٧|ناونیشان=http://dev.hrc.org/issues/3333.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071102101657/http://dev.hrc.org/issues/3333.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|periodical=Human Rights Campaign |سەردێڕ=The Coming Out Continuum}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071102101657/http://dev.hrc.org/issues/3333.htm |date= ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧}}</ref> لە ئێستادا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، خەڵکی بە گشتی یان لە تەمەنی ١٥–١٨ خۆیان ئاشکرا دەکەن یان لە تەمەنێکی دواتردا کە دەگەنە کۆلێژ بۆ نموونە. لە کوردستان و ئێراق خۆئاشکراکردن بە ڕێژەیەکی زۆر کەم ھەیە و لەوانەیە خەڵکانی ئێڵ جی بی تی خۆیان ئاشکرا نەکەن چونکە ھیچ یاسایەک نییە بیانپارێزێت و ئەگەر ھەیە ژیانیان بکەوێتە مەترسییەوە. لەو تەمەنەدا لەوانەیە بڕوایان بە دەورووبەرەکەیان نەبێت و ئاگاداریان نەکەنەوە، بە تایبەتی چونکە کۆمەڵگە زۆرینەیان بەھۆی ھەڵە تێگەیشتنەوە بە خراپی دادەنێن؛ ھەندێکجار تەنانەت خێزانەکانی خۆشیان نازانن. درک پێ کردن بە ھاوزایەندخوازی خود پرۆسەیەکی ئاسان نییە و بگرە زۆریش ئاڵۆزە. بە پێچەوانەی کۆمەڵەکانی ترەوە (وەک ئایینەکان بۆ نموونە) ھاوزایەندخوازان لە کۆمەڵگەیەکدا گەورە نابن کە یەکسەر ھەڵی بژێرن کە ھاوزایەندخواز بن وەک کەسانی دەورووبەریان،{{تێبینی|لەکاتێکدا کە ھەر مرۆڤێک دەتوانێت ئایین و خووڕەوشتی کۆمەڵگەکەی ھەڵبگرێ، ھاوزایەندخوازان لەتوانایاندا نییە کە ھەڵی بژێرن و بیگۆڕن.}} چونکە شتێک نییە ھەڵبژاردن بێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.washingtontimes.com/news/2014/dec/31/modern-science-says-homosexuality-not-choice/ |سەردێڕ=زانستی مۆدێرن دەڵێت کە ھاوزایەندخوای ھەڵبژاردن نییە |ڕێکەوتی سەردان= ٤ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170606041746/http://www.washingtontimes.com/news/2014/dec/31/modern-science-says-homosexuality-not-choice/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> واتە ھەر تاکێک دەتوانێت بە ئاسانی ھەڵگری ئایین و بیر و باوەڕی باوان و کۆمەڵگەکەی بێت و کەیش ویستی دەتوانێت بیانگۆڕێت، بەڵام لە ھاوزایەندخوازیدا وا نییە و ئەمیان شتێکی درک پێ کردنە نەک ھەڵبژاردن و ھەرگیزیش ناتواندرێت بگۆڕدرێت.<ref>http://truth-out.org/archive/component/k2/item/85575:american-psychology-declares-homosexuality-cant-be-cured{{بەستەری مردوو|url=http://truth-out.org/archive/component/k2/item/85575:american-psychology-declares-homosexuality-cant-be-cured |date=حوزەیرانی ٢٠١٨}}</ref> باشترین بەڵگە لەسەر ئەوە ئەمەیە، ئەگەر پیاوێک جیاڕەگەزخواز بێت، واتە گەی نەبێت، ناتوانێت سێکس لەگەڵ پیاوێکی تردا بکات چونکە دژی سروشتی ئەوە، بە ھەمان شێوە بۆ گەیەک یان لێزبیانێک. ھەندێکجار لە کۆمەڵگەکاندا دەبیسترێت کە کەسێک «گەی بووە بەڵام بووەتەوە بە جیاڕەگەزخواز»، ئەمە لەڕاستیدا مەحاڵە، ئەو کەسە یان ھەر لە سەرەتاوە [[دووڕەگەزخوازی|دووڕەگەزخواز]] بووە یانیش ئێستاش ھەر گەیە. خەڵکانی ئێڵ جی بی (گەی و لێزبیان و دووڕەگەزخوازەکان) زۆرجار لە کۆمەڵگەیەکدا پەروەردە دەکرێن کە کۆنەپەرست و تێنەگەیشتوون بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازی.<ref name="Rosario et al.">Rosario, M. , Schrimshaw, E. , Hunter, J. , & Braun, L. (February 2006). Sexual identity development among lesbian, gay, and bisexual youths: Consistency and change over time. ''Journal of Sex Research'', 43(1), 46–58. Retrieved 4 April 2009, from PsycINFO database.</ref> ئەوان کاتێک لە سروشتی خۆیان تێدەگەن کە سەیری کۆمەڵگەکانی تری دەورووبەریان دەکەن.{{تێبینی|چونکە کۆمەڵگەکانی خۆیان پەروەردەیان ناکەن لەسەر شتێکی وا، تا تەمەنێکی گەورەتر نازانن ئەوان بۆ جیاوازن، بەڵام ھەر لە مناڵییەوە ھەست بەم گۆڕانە دەکەن لە خۆیاندا کاتێک کە لەگەڵ کۆمەڵگە تێکەڵ دەبن و سروشتی خەڵکی تر دەزانن}} ھەندێک لە ھاوزایەندخوازان بە گشتی و بە ڕووی جیھاندا خۆیان ئاشکرا دەکەن،<ref name=glbtqouting>{{بیرخستنەوە|دوایین=Neumann |یەکەم=Caryn E |ناونیشان=http://www.glbtq.com/social-sciences/outing.html |سەردێڕ=Outing |ساڵ=٢٠٠٤|periodical=glbtq.com |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070609220520/http://www.glbtq.com/social-sciences/outing.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٧}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609220520/http://www.glbtq.com/social-sciences/outing.html |date= ٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٧}}</ref> زۆرێکیش لە کەسایەتی ناودار ھەیە لەو شێوەیە، بۆ نموونە [[لەیدی گاگا]]. خۆئاشکراکردن ئاوا بە کراوەیی دەکرێت چەند ھۆکارێکی لە پشتەوە بێت، وەک سیاسی یان ئاکاریی و، دەکەوێتە ناو مەودایەکی فراوانتری ھۆکارییەوە.<ref name=biasfreeusage>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=The Dictionary of Bias-Free Usage: A Guide to Nondiscriminatory Language |دوایین=Maggio |یەکەم=Rosalie |ساڵ=١٩٩١|بڵاوکەرەوە=Oryx Press |ژپنک=٠-٨٩٧٧٤-٦٥٣-٨|پەڕە=٢٠٨}}</ref> === لێزبیانزم و ھاوزایەندخوازیی ژنان === {{ھەروەھا ببینە|لێزبیان}} [[پەڕگە:Simeon Solomon - Sappho and Erinna in a Garden at Mytilene.jpg|وێنۆک|ڕاست|[[سافۆ]] و ئیرینا لە باخچەیەک لە میتیلین.]] لێزبیانەکان زۆرجار ئاڕاستەی زایەندییەکەی خۆیان بە شێوەیەکی جیا ڕووندەکەنەوە وەک لە پیاوە گەیەکان، و تێگەیشتنی جیایان ھەیە لەو ئیتۆلۆژیایانەی کە لە لێکۆڵینەوە لەسەر پیاوە گەیەکان ھاتوونەتە بەردەست. ئەوان لەوانەیە بە شێوەیەکی جیاتر بڕواننە ژیان وەک ھاوزایەندخوازێک وەک لە پیاوەکان. کاتێک لە ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ساڵی ١٩٧٠ لێکۆڵینەوەیەک کرا، لێزبیانەکان باسی ژیانی خۆیان کرد وەک ھاوزایەندخوازان. ئەمە تەنھا بەدواداچوونێکی گەورەیە کە لەسەر ئاڕاستەی زایەندی ژنان کراوە کە ڕوونی دەکاتەوە چۆن ژنەکان دەڕواننە ھاوزایەندخوازی لەوەتەی بەدواداچوونی کینسی کرا لە ١٩٥٣وە. لێکۆڵینەوەکە زانیارییەکی گشتی تێدابوو لەبارەی تێڕوانینی لێزبیانەکان لە پەیوەندی سۆزداری ھاوزایەند و ئاڕاستەی زایەندی ئەوان. لێزبیانەکان ئەو کوالیتییانەیان باس کرد کە لە ژنێکدا ھەیە بەڵام لە پیاوێکدا نییە، ئەوانەش کە وا دەکەن باشتر بن بۆ پەیوەندییەک لەچاو پیاوەکاندا، لەو کوالیتیانە کە ئەوان بەسۆزترن بەرامبەر ھەستی کەسانی تر جگە لە خۆیان وەک لە پیاوان.<ref name="Hite-Rpt">Shere Hite, ''The Hite Report: A Nationwide Study of Female Sexuality'' (N.Y. : Seven Stories Press, 2004 ed. pbk. [1st printing?] © 1976, 1981, 2004), pp. 325–328 & 330 (ISBN 1-58322-569-2).</ref> لێزبیانەکان بە گشتی دوو جۆریان ھەیە، بەچ (پیاوانە) لەگەڵ فێم (ژنانە). بەچەکان وا دەبیندرێن کە قژیان کورتە و پۆشاکی پیاوان لەبەر دەکەن و ژنانەکانیش وەک ھەر خانمێکی ترن. == دێمۆگرافیا == [[پەڕگە:Annise Parker.JPG|وێنۆک|ئانی پارکەر سەرۆکی [[شارەوانی]] شاری ھیوستن بوو لە ٢٠١٠ بۆ ٢٠١٦ و بە کراوەیی ھاوزایەندخوازە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Locke Concedes In Mayor's Race – Politics News Story – KPRC Houston |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://www.click2houston.com/politics/21933862/detail.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091216054340/http://www.click2houston.com/politics/21933862/detail.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091216054340/http://www.click2houston.com/politics/21933862/detail.html |date=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩}}</ref>]] داتا و زانیاری لەسەر گەی و لێزبیانەکان پێویستە بۆ ئەوەی ڕێژەی ھاوزایەندخوازانی جیھان بە جێگیری بزانرێت و بەرچاو بکەوێت کە ھاوزایەندخوازان چۆن مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت لەلایەن کۆمەڵگەوە.<ref name=black/> ئەم داتایانە سوودی زیاتریان دەبێت؛ بۆ نموونە یارمەتی ژماردنی زەرەرەکان و سوودەکانی ئابووری [[پەیوەندیی نافەرمی|پەیوەندی نافەرمی]] دەدات،<ref name=black/> و کاریگەری یاسایی کردنی ڕێگەدان بە بەخێوکردنی ھەتیوەکان لەلایەن ھاوزایەندخوازان دەخاتە ڕوو، ھەروەھا ڕۆڵەکانیان لە نێوان سەربازیی دەوڵەتەکان؛ و لەلایەکی ترەوە، زانینی ڕێژەی «گەی و لێزبیان پەیمان ھەڵدەگرێت لە یارمەتیدانی زانایانی کۆمەڵناسی لە تێگەیشتنی مەودایەکی گەورە لە پرسیاری گرنگ—[وەک] پرسیارەکان لەبارەی ھەڵبژاردەی مارکێتیی گشتییەوە، یەکگرتووی شارستانییەتی مرۆڤایەتی، خانووبەرە، جیاکاری، لەگەڵ بڕیارەکان [لەبارەی ھەڵبژاردەی] نیشتەجێبوونی جوگرافییەوە.»<ref name=black/> پێوانی دیاردەی ھاوزایەندخوازی کارێکی دژوارە، لەبەر ئەوەی دەبێت بایەخێکی زۆر بدرێت بە یەکەی پێوانەکەی بەکاردێت،<ref name="levay"/> وڵاتەکانی جیھان، کە زۆربەیان ڕەتی دەکەنەوە قسە لەسەر ھاوزایەندخوازی بکەن (ئێران بە نموونە)، زانیاریی زیاتر لەسەر سروشتی [[ئاڕاستەی زایەندی|ئاڕاستەی زایەندیی]] کەسەکانەوە، و ھتد. زۆرێک لە خەڵکی ھەن کە سۆزیان ھەیە بەرامبەر کەسانی تر کە لە ھاوزایەندی خۆیانن، بەڵام ڕەتی دەکەنەوە کە دان بەو ڕاستییەدا بنێن کە یان گەیین یان دووڕەگەزخواز. ئەمەش کێشەیەکی ترە. ھەروەھا شتێکی تر کە خەریکە بەدواداچوونەکە مەحاڵ دەکات، ئەوەیە کە دەبێت چەند خەسڵەتێک کە لەوانەیە پەیوەندی بە ئاڕاستەی زایەندییەوە نەبێت دەستنیشان بکات لە خەڵکیدا. لەوانەیە زۆرێک لەو کەسانەی کە خۆیان بە جیاڕەگەزخواز ناودەبەن ھاوزایەندخواز دەربچن.<ref name=black/> [[پەڕگە:Tim Cook 2009 cropped.jpg|وێنۆک|[[تیم کووک]]، سەرۆکی بەڕێوەبەری فەرمانبەرانی کۆمپانیای [[ئەپڵ]] پیاوێکی ھاوزایەندخوازە.<ref name=timcook2719/>]] لە ساڵەکانی ١٩٤٨ و ١٩٥٣دا، زیندەزان و پرۆفیسۆری [[وشەڕەتناسی|ئێتیمۆلۆژیا]] ئاڵفرێد کینسی، ڕای گەیاند کە نزیکەی ٤٦٪‏ خەڵکی لە ڕەگەزی نێر کاردانەوەی سێکسییان بەرامبەر بە ھەردوو زایەند ھەبووە لە تەمەنیاندا، و ٣٧٪‏ ئەو کەسانەش بە لایەنی کەمەوە یەک کاردانەوەی ھاوزایەندخوازییان ھەبووە.<ref name=sexualbehavior37287/><ref name="more-or-less-2010-10-01"/> دواتر ڕەوشتناسییەکەی کینسی ڕەخنەی لێ گیرا لەلایەن جان تەکیەوە، لەبەر بەکارھێنانی سامپڵی ھەڵبژاردوو لەجێی بەکارھێنانی سامپڵی ھەڵکەوتیی.<ref name=idea-creative719/><ref name=idea-creative628/> بەدواداچوونێکی تر کرا بۆ بەدرۆخستنەوەی سامپڵەکانی کینسی، بەڵام لە کۆتاییدا ئەو بەدواداچوونەش بە ھەمان ئەنجامەکەی کینسی گەیشت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Book Review by Martin Duberman, ''The Nation'', November 3, 1997 |ناونیشان=http://www.kinseyinstitute.org/publications/duberman.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090111215816/http://www.kinseyinstitute.org/publications/duberman.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090111215816/http://www.kinseyinstitute.org/publications/duberman.html |date=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}} Martin Duberman on Gebhart's "cleaning" of data</ref> سایمن لاڤەی، کو لێکۆڵەرەوەی سروشتی [[مێشک]]ی ھاوزایەندخوازانە، ئەنجامەکانی کینسی بەکارھێنا وەک نموونەیەک بۆ ئەو ئاگادارییەی کە پێویستە لەکاتی بەدواداچوونی دێمۆگرافیکی، لەبەرئەوەی لەوانەیە ئەنجامی بە تەواوەتی بەدەست بێت لەسەر بنەمای ئەو سیاسەتانەی بەکارھێندراوە بۆ بەڕێوەبردنی بەدواداچوونەکە.<ref name=levay/> بەپێی بەدواداچوونە گەورەکان، ٢٪‏ بۆ ١١٪‏ خەڵکی جۆرێک لە کۆنتاکتی ھاوزایەندییان ھەبووە لە ژیانیاندا؛<ref name = Billy1993/><ref name = Binson1995/><ref name = Johnson1992/><ref name = Laumann1994/><ref name = Wellings1994/><ref name = ACSF1992/><ref name = Bogaert2004/><ref name = Fay1989/><ref name = Sell1995/><ref name=SavinWilliams2009/> ئەم ژمارەیە بەرزتر دەبێتەوە بۆ ١٦–٢١٪‏ کاتێک خووڕەوشتی ھەردوو لا خراونەتە ڕوو لەکاتی بەدواداچوونەکە.<ref name=SavinWilliams2009/> لە لێکۆڵینەوەیەکی ٢٠٠٦دا، ٢٠٪‏ی بەشداربووان بە نەناسراوی دانیان ناوە بە ھەبوونی ھەستی ھاوزایەند تێیان دا، بەڵام تەنھا ٢٪‏ بۆ ٣٪‏ لەو بەشداربووانە خۆیان بە ھاوزایەندخواز ناساندبوو.<ref name="McConaghy et al">McConaghy et al. , 2006</ref> بەدواداچوونێکی تری ١٩٩٢ کە لە بەریتانیا کرا، ئاماژەی بەوە دا کە ٦٫١٪‏ی نێرەکان کردەوەیەکی ھاوزایەندخوازییان کردووە، و لە فەڕەنساش ڕێژەکەی ئەو کەسانە ٤٫١٪‏ بووە.<ref name=gayfeelings2719/> بەپێی ڕاپۆرتێکی ''پەیمانگای ویلیامز'' کە لە ئازاری ٢٠١١ پێشکەش کرا، لە ٩ ملیۆن کەسی پێگەیشتوو لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، تەنھا ٣٫٥٪‏یان گەی، لێزبیان، یان دووڕەگەزخواز بوون.<ref name=statsofusa2719/><ref name=statsofusa3618/> بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٠ی ویلایەتە یەکگرتووەکان، نزیکەی ٦٠١٬٢٠٩ خانوو ھەبووە کە کەپڵی ھاوزایەند تێیدا ژیاون.<ref name=moresources2719/> بەدواداچوونێکی تری ساڵی ٢٠١٣ کە لەلایەن سی-دی-سییەوە کرا و ٣٤٬٠٠٠ ئەمریکی تێیدا بەشدارییان کرد، ڕێژەی لێزبیان و گەیەکان بە ١٫٦٪‏ دەخەمڵێنێت، و ڕێژەی دووڕەگەزخوازەکانیش ٠٬٧٪‏ بوون.<ref name="cdc.gov"/> == دەروونناسی == [[دەروونناسی]] یەکێک بووە لە یەکەمین ئەو زانستانەی کە بە شێوەیەکی تایبەت و جیا لە ھاوزایەندخوازی کۆڵیوەتەوە. یەکەم ھەوڵدان بۆ ئەوەی ھاوزایەندخوازی بە نەخۆشی ناوببرێت لە سەدەی نۆزدەھەم درا لەلایەن چەند سێکسناسێکی تازەپێگەیشتووەوە لە جووڵەیەکی ئەورووپیدا. لە ساڵی ١٨٨٦، سێکسناس ڕیچارد ڤۆن کرافت-ئیبن، ھاوزایەندخوازی لەپاڵ ٢٠٠ بابەتی سێکسیی تر بە سەربەخۆیی باس کرد لە یەکێک لە کتێبەکانیدا لەژێر ناوی ''سایکۆپاتیا سێکسوالیس''. بەپێی کرافت-ئیبن ھاوزایەندخوازی یان لە «قۆناغی دروستبوونی کۆرپەلەدا پەیدا دەبێت»یانیش «دوای لەدایکبوونی.» لە کۆتا دوو دەیەی سەدەی نۆزدەھەمدا، بیرۆکەیەکی جیاواز لەبارەی ھاوزایەندخوازی دەستی گرت بەسەر بوارەکانی [[پزیشکی]] و [[دەروونپزیشکی|دەروونناسیدا]]، کە کردارەکەی بە «شێوەیەکی دروست کە لە کەسێکدا دەبیندرێت بە ئاڕاستەی زایەندییەکی جێگیرەوە» ناوی دەبرت. کۆمەڵەی دەروونی ئەمریکی، کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی، لەگەڵ کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتی دەڵێن: {{دەقی تایبەت|لە ١٩٥٢دا، کاتێک کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی یەکەمین پێڕستی نەخۆشییە دەروونییەکانی بڵاوکردەوە، ھاوزایەندخوازیشی لەخۆ گرتبوو. ھەر یەکسەر دوای ئەمە، ئەم پۆلێنکردنە بەدواداچوونی سەختی بۆ کرا بۆ پشتڕاستکردنەوەی لە لێکۆڵینەوەیەکدا کە لەلایەن پەیمانگای نەتەوەیی تەندروستی دەروونییەوە سپۆنسەر کرابوو. بەھەرحاڵ، ئەم لێکۆڵینەوەیە و ھەموو ئەوانەشی کە بەدوایدا ھاتن شکستیان ھێنا لەوەی کە بتوانن بە بەڵگەی زانستییەوە بیسەلمێنن کە ھاوزایەندخوازی نەخۆشییە یان نائاسایییە و یەکێک لە ئاڕاستەی زایەندییە ئاسایییەکانی مرۆڤەکان نییە. لە ئەنجامی کۆکردنەوەی ئەم جۆرە بەدواداچوونانە، پرۆفیشناڵەکانی پزیشکی، تەندروستی دەروونی، و زانستی کۆمەڵایەتی و ڕەفتاری بەو دەرئەنجامە گەیشتن کە ناوبردنی ھاوزایەندخوازی بە نەخۆشی دەروونی نابەجێیە و ئەو پۆلێنکردنەی کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی خەمڵاندنێکی سەربەخۆیانە بووە و لەسەر بنەمای کۆمەڵایەتی و تێڕوانینی پزیشکیی ھەڵە ھاتووەتە ئاراوە. بەھۆی ئەو بەڵگە زانستیانەی کە ڕووبەڕووی کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی بوونەوە دەربارەی ھەڵەکەیان، ئەوان ھاوزایەندخوازییان لە پێڕستی نەخۆشییە دەروونییەکان دەرکرد لە ساڵی ١٩٧٣دا. دوای ئەوەی کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی بەسەر زانیاری و داتا زانستییەکاندا چوونەوە لەم بارەیەوە، ئەوان ھەمان ڕێیان گرتە بەر لە ١٩٧٥{{تێبینی|کە ھاندانی لابردنی ھاوزایەندخوای بوو لە پێڕستی نەخۆشییەکان}}، ھانی ھەموو پرۆفیشناڵی تەندروستییە دەروونییەکانی دا کە «نوێنەرایەتی لابردنی ئەو نەخۆشییە دەروونییە بدەن کە ماوەیەکی زۆرە دراوەتە پاڵ ھاوزایەندخوازی.» کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتییش ئێستا لەسەر یاسا و سیاسەتێکی ھاوشێوە کار دەکەن. بۆیە، پرۆفیشناڵان و لێکۆڵەرەوەکانی تەندروستی دەروونی دەمێکە ئەو ڕاستییەیان خستووەتە ڕوو کە ھاوزایەندخوازی ھیچ کۆسپ و بەربەستێک دانانێت لەبەردەم ژیانێکی خۆش و تەندروست و بەپڕشت، و ھەروەھا زۆرینەی ھاوزایەندخوازانی جیھان بە شێوەیەکی دروست لە مەوداکانی کۆمەڵایەتی و پەیوەندییەکان دەبیندرێن.<ref name=amici/>|25px|25px|<ref name="rcp2007"/>}} [[پەڕگە:Richard von Krafft Ebing.jpg|وێنۆک|ڕاست|کرافت-ئیبن، نووسەری ''سایکۆپاتیا سێکسیوالیس''، ١٨٤٠–١٩٠٢.]] ھەتاکو ئێستاش یەکدەنگی لەلایەن زانایانی تەندروستی بەردەوامە لەسەر ئەوەی کە پەیوەندی سێکسی و سۆزداری نێوان ھاوزایەندخوازان بە تەواوەتی سروشتی و ئاسایی و تەندروستە.<ref name=response>American Psychological Association: [http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/therapeutic-response.pdf Appropriate Therapeutic Responses to Sexual Orientation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100615023708/http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/therapeutic-response.pdf |date=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٠}}</ref> لە ئێستادا بەدواداچوونێکی گەورە و قووڵ ھەیە کە دەیسەلمێنێت کە کەسێک گەی، لێزبیان، یانیش دووڕەگەزخواز بێت، دەروونێکی ئاسایی و بێ کێشەی ھەیە و لە توانایدایە بە شێوەیەکی ئاسایی ژیان بباتە سەر.<ref name="rcp2007"/> ڕێکخراوی ''تەندروستیی جیھانی'' لە یەکێک لە پێڕستەکانیدا بەھەمان شێوە سەرەتا ھاوزایەندخوازی بە نەخۆشی ناودەبرت، بەڵام دواتر لە پێڕستەکە لابرا دوای ئەوەی ٤٣ ڕێکخراوی تەندروستیی جیھانی دژی ئەمە وەستان لە ١٧ی ئایاری ١٩٩٠.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.euro.who.int/en/what-we-do/health-topics/communicable-diseases/hivaids/news/news/2011/6/stop-discrimination-against-homosexual-men-and-women |سەردێڕ=Stop discrimination against homosexual men and women |بڵاوکەرەوە=World Health Organisation — Europe |ڕێکەوت=١٧ی ئایاری ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120709194330/http://www.euro.who.int/en/what-we-do/health-topics/communicable-diseases/hivaids/news/news/2011/6/stop-discrimination-against-homosexual-men-and-women |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تەممووزی ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileCategory=50&FileID=546 |سەردێڕ=The decision of the World Health Organisation 15 years ago constitutes a historic date and powerful symbol for members of the LGBT community |بڵاوکەرەوە=ILGA |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091030051630/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileCategory=50&FileID=546 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091030051630/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileCategory=50&FileID=546 |date=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩}}</ref><ref name=pinknewsstigma>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Homophobic stigma&nbsp;– A community cause |ناونیشان=http://www.pinknews.co.uk/news/articles/2005-1496.html |ڕێکەوت=١٧ی ئایاری ٢٠٠٦|periodical=PinkNews.co.uk |یەکەم=Marc |دوایین=Shoffman |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070419234733/http://www.pinknews.co.uk/news/articles/2005-1496.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی نیسانی ٢٠٠٧}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070419234733/http://www.pinknews.co.uk/news/articles/2005-1496.html |date=١٩ی نیسانی ٢٠٠٧}}</ref> ''کۆمەڵگەی دەروونپزیشکی چینی'' ھاوزایەندخوازی لە پێڕستی نەخۆشییە دەروونییەکان لادا لە ساڵی ٢٠٠١دا دوای پێنج ساڵ لە بەدواداچوون لەسەر ھاوزایەندخوازی.<ref>''The New York Times'': [https://www.nytimes.com/2001/03/08/health/08PSYC.html Homosexuality Not an Illness, Chinese Say] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160722131618/http://www.nytimes.com/2001/03/08/health/08PSYC.html |date=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> کۆلێژی ڕۆیاڵی دەروونپزیشکان دەڵێت: «ئەم مێژووە بەدبەختە ڕوونی دەکاتەوە کە چۆن کۆمەڵێک لە خەڵکی بە تایبەتمەندییەکی کەسییەوە تووشی لێکۆڵینەوەی پزیشکی زیان بەخش دەبن و دەبنە بنەمای بە-کەم-سەیرکردن لە کۆمەڵگەدا.»<ref name="rcp2007"/> ھەرچەندە کە زانست ئەوەی پشتڕاست کردووەتەوە کە ھاوزایەندخوازی سروشتێکی ئاسایی مرۆڤە، ھاوزایەندخوازان ھێشتا تووشی ڕەتکردنەوە دەبن لەلایەن ھەندێک لە ھاوڕێکانیان و ئەندامانی خێزانەکانیان، کە ئەمەش ڕوونی دەکاتەوە کە کەسانی ئێڵ جی بی تی لە ڕووی دەروونییەوە قورسیی زیاتریان دەخرێتە سەر وەک لە مرۆڤێکی باوی تر. ھەندێک لەو لێزبیان و گەی و دووڕەگەزخوازانەی کە دەست درێژ دەکەن بۆ تێراپی و چارەسەری دەروونی، لەبەر ھەمان ئەو ھۆکارانەیە کە جیاڕەگەزخوازان ڕووی تێدەکەن (فشار و دڵەڕاوکێ، کێشەی پەیوەندی، کێشە لە کار و لەگەڵ ھاوڕێکانیدا، ھتد)؛ ئاڕاستەی زایەندی ئەوان ھیچ پەیوەندییەکی بەم کێشانەوە نییە و ھیچ پزیشکێکی دەروونی لە ئاڕاستەی زایەندی کەس ناپرسێت لەکاتی تیمارکردنیان. ئیتر ھەر کێشەیەکی ھەبێت کەسەکە، چانسێکی زۆر ھەیە کە ڕووبەڕووی [[ھۆمۆفۆبیا]] دەبێتەوە دوای وەرگرتنی تیمارەکەی، بەبیانووی ئەوەی کە ئەو کەسە بۆیە لەڕووی دەروونییەوە فشاری لەسەر بووە چونکە ھاوزایەندخواز بووە.<ref name=textbook>Cabaj, R; Stein, T. eds. ''Textbook of Homosexuality and Mental Health'', p. 421</ref> بەھەرحاڵ، ئاڕاستەی زایەندی کەسێک ھیچ پەیوەندییەکی بە نەخۆشییە دەروونییەکانییەوە نییە. == ھۆکارەکان == === بۆماوەیییەکان بەرامبەر بە ژینگەیییەکان === ھەرچەندە زاناکان فاکتەرە بۆماوەیییەکانیان بەلاوە گرنگترە،<ref name="Frankowski"/> ئەوان ئەگەریان بۆ ئەوە داناوە کە دەکرێت ھاوزایەندخوازی لە ھەردوو بۆماوەیی و ژینگەییشەوە دروست ببێت و باوەڕیان تەنھا بە یەک دانە نییە و ئەوی تریان پشتگوێ خستبێت. ئەوان دەڵێن کە ئاڕاستەی زایەندیی کەسێک ھەر زوو لە تەمەنی لاوێتییەوە دەردەکەوێت و، جێندررخوازی بەھۆی دەستتێوەردانێکی ئاڵۆزی [[:en:Nature versus nurture|سروشت و نەرچەر]] دروست دەبێت.<ref name="apahelp"/><ref name="Lamanna"/><ref name="Stuart"/> فاکتەرە بایۆلۆژییەکان بۆماوەیی و ھۆرمۆنییە، کە ھەردووکیان ڕۆڵی سەرەکییان ھەیە لە پێگەیاندنی مێشک، و فاکتەرە ژینگەیییەکانیش لەوانەیە پەیوەست بە کۆمەڵایەتی و ژینگەی گەورەبوونی ھاوزایەندخوازەکە بێت.<ref name="apahelp"/><ref name="Frankowski"/><ref name="Lamanna"/> ھەر کامێک لەوانە بێت، زاناکان پێیان وانییە کە ھاوزایەندخوازی ھەڵبژاردنی کەسەکەیە.<ref name="Lamanna"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.rcpsych.ac.uk/pdf/PS02_2014.pdf|سەردێڕ=Royal College of Psychiatrists' statement on sexual orientation|بڵاوکەرەوە=Royal College of Psychiatrists' statement on sexual orientation|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170809182830/http://www.rcpsych.ac.uk/pdf/PS02_2014.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئابی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پەیمانگای ئەمریکیی پزیشکیی مناڵان دەڵێت: {{وتە لەگەڵ سەرچاوە|ھیچ بەڵگەیەکی زانستی نییە [جەخت لەسەر ئەوە بکاتەوە] کە [[دایک و باوک]]ایەتی نائاسایی، دەستدرێژی سێکسی، یانیش ڕووداوە ناحەزەکانی تری ژیان کاریگەری ھەیە لەسەر [دروستبوونی] ئاڕاستەی زایەندی. ئەو بەڵگانەی ئێستا ھەن پیشانی دەدەن کە زۆرجار ئاڕاستەی زایەندی لە تەمەنی لاوێتیدا سەر ھەڵدەدات.|<ref name="Frankowski"/><ref name="perrin2002">{{بیرخستنەوەی کتێب| دوایین = Perrin | یەکەم = E. C. | سەردێڕ = Sexual Orientation in Child and Adolescent Health Care | ناونیشان = https://archive.org/details/sexualorientatio0000perr_u2r7 | بڵاوکەرەوە = Kluwer Academic/Plenum Publishers | ساڵ = ٢٠٠٢|شوێن= New York | ژپنک = ٠-٣٠٦-٤٦٧٦١-٥}}</ref>}} کۆمەڵەی دەروونی ئەمریکی، کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی، لەگەڵ کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتی لە ٢٠٠٦دا وتیان: {{وتە لەگەڵ سەرچاوە|لە ئێستادا، ھیچ بەڵگەیەکی زانستی یەکدەنگ نییە لەسەر فاکتەرێکی دیاری کراو کە وا لە کەسێک دەکات ببێت بە جیاڕەگەزخواز، ھاوزایەندخواز، یانیش دووڕەگەزخواز–بە کاریگەرییە بایالۆژی و دەروونی و کۆمەڵایەتییەکانیشەوە کە لەوانەیە لەسەر باوان ھەیانبووبێت. بەھەرحاڵ، زۆرینەی بەڵگەکان وای پیشان دەدەن کە زۆرینەی گەی و لێزبیانەکان لەلایەن باوانی جیاڕەگەزخوازەوە گەورە کراون و زۆرینەی ئەو مناڵانەشی لەلایەن دایک و باوکی ھاوزایەندخوازە گەورە دەکرێن{{تێبینی|باوانی ھاوزایەندخواز مەبەست لە دوو دایک یان دوو باوکە. ھاوزایەندخوازان چونکە مناڵیان نابێت، ئەوان دەتوانن ھەتیوەکان بەخێوکەن}} لەکاتی گەورەبوونیاندا دەبن بە جیاڕەگەزخواز.|<ref name="apahelp"/>}} بەدواداچوون لەسەر ھاوزایەندخوازی کۆمەڵە دیبەیتێکی زانستی و سیاسی و کۆمەڵایەتی دەھێنێتە ئاراوە و ئەگەری زیاتر فەحسکردنی دوو کەس پێش ھاوسەرگیری بەرزتر دەکاتەوە.<ref name=chicagotribune>{{بیرخستنەوە|ناونیشان=http://archives.chicagotribune.com/2007/aug/12/news/chi-gaygene_bd12aug12 |سەردێڕ=Study of gay brothers may find clues about sexuality |یەکەم=Robert |دوایین=Mitchum |periodical=Chicago Tribune |ڕێکەوت=١٢ی ئابی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081023155659/http://archives.chicagotribune.com/2007/aug/12/news/chi-gaygene_bd12aug12 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081023155659/http://archives.chicagotribune.com/2007/aug/12/news/chi-gaygene_bd12aug12 |date=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.churchtimes.co.uk/content.asp?id=60752 |سەردێڕ=How much is known about the origins of homosexuality? |بڵاوکەرەوە=Church Times |ڕێکەوت=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100406055257/http://www.churchtimes.co.uk/content.asp?id=60752 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی نیسانی ٢٠١٠}}</ref> تاکو ئێستا ھیچ «جینێکی گەی» نەدۆزراوەتەوە، ھەرچەندە چەندجارێکیش ھەوڵی دۆزینەوەی دراوە. لەلایەکی ترەوە، چەند بەڵگەیەکی باشی بۆماوەیی ھەن کە لەسەر ھاوزایەندخوازی کراون، بە تایبەتی لە نێرەکاندا، کە لەسەر [[دووانە]]کان کراون. باسەکە دەچێتەوە سەر کرۆمۆسۆم ٨ لەگەڵ جینی XQ28 لەسەر کرۆمۆسۆمی ئێکس.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Ngun |یەکەم١= TC |دوایین٢= Vilain |یەکەم٢= E |ساڵ= ٢٠١٤|سەردێڕ= The biological basis of human sexual orientation: is there a role for epigenetics? | journal = Adv Genet |بەرگ= ٨٦|پەڕەکان= ١٦٧–٨٤| doi = 10.1016/B978-0-12-800222-3.00008-5 | pmid = ٢٥١٧٢٣٥٠}}</ref> ماوەیەک دەبێت کە ئاڕاستەی زایەندی دەدرێتە پاڵ ئێپیجێنێتیکس. === لە ڕووی ئێڤەلوشن و پەرەسەندنەوە === {{multiple image | align = vertical | width1 = 120 | image1 = Double Mars symbol.svg | caption1 = نیشانەی ھاوزایەندخوازیی نێر | width2 = 120 | image2 = Double Venus symbol.svg | caption2 = نیشانەی ھاوزایەندخوازیی مێ }} بەڕێوەبەرانی لێکۆڵینەوەیەکی ساڵی ٢٠٠٨ ڕایان گەیاند کە «بەڵگەی باوەڕپێکراو ھەیە لەسەر ئەوەی کە ئاڕاستەی زایەندی مرۆڤەکان کاریگەری بۆماوەیی لەسەرە، لەبەر ئەوە نازانرێت ھاوزایەندخوازی، کە یارمەتی کەمکردنەوەی [[زاوزێ]] دەدات، چۆن بە ڕێژەیەکی زۆر لە کۆمەڵگەدا دەرکەوتووە.» ئەوان ئاماژەیان بەوە کرد کە لەکاتێکدا جێنەتیکی ھاوزایەندخوازەکان ڕێگرن لەبەردەم زاوزێ لەنێوانیاندا، ئەوان لەوانەیە سوود لە جیاڕەگەزخوازەکانی دەورووبەریان وەرگن بۆ زاوزێ.<ref>Zietsch et al. (2008)</ref> بۆ نموونە، گەیەکان لە ڕێگەی چاندنی سپێرمی یەکێک لە پیاوەکان لە [[ژن]]ێکی دیاریکراودا کە لە تاقیگەدا دەکرێت، مناڵ دروست بکەن، لەوانەشە ھەتیو بەخێو بکەن، لێزبیانەکانیش لە [[ھێلکەدان]]ی یەکێکیان سپێرم دەچێندرێت و یەکێکیان دەبنە ھەڵگری مناڵەکە؛ ئەگەریشی ھەیە کە یەکێک بە کرێ بگرن مناڵێکیان بۆ دروست بکات. لێکۆڵینەوەیەکی ٢٠٠٩ش ئاماژەی دا بە زیادبوون لە دانیشتووانە ھاوزایەندخوازە ژنەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=New Evidence of Genetic Factors Influencing Sexual Orientation in Men: Female Fecundity Increase in the Maternal Line |ناونیشان=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_2009-06_38_3/page/393 |نووسەر١=Iemmola, Francesca |نووسەر٢=Camperio Ciani, Andrea|journal=Archives of Sexual Behavior|بڵاوکەرەوە=Springer Netherlands|ساڵ=٢٠٠٩|بەرگ=٣٨|doi=10.1007/s10508-008-9381-6|pmid=١٨٥٦١٠١٤|پەڕەکان=٣٩٣–٩}}</ref> بەدواداچوونێکی ''بەیڵی و زەک'' دوای لێکۆڵینەوە لەسەر ھاوزایەندخوازی لە ئاژەڵاندا تووانی تەحەدای ئەو بیرۆکەیە بکات کە دەڵێت ھاوزایەندخوازی یارمەتی کەمکردنەوەی دانیشتووان دەدات. ھەروەھا ئەوان پێشنیار دەکەن کە بەدواداچوونەکانی داھاتوو تیشک بخاتە سەر ھۆکارە بۆماوەیییەکان لەجیاتی دەرکەوتن و ئۆریجنەکەی.<ref name="Bailey et al.">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Bailey |یەکەم١= N. W. |دوایین٢= Zuk |یەکەم٢= M. |ساڵ= ٢٠٠٩|سەردێڕ= Same-sex sexual behavior and evolution |ناونیشان= http://www.faculty.ucr.edu/~mzuk/Bailey%20and%20Zuk%202009%20Same%20sex%20behaviour.pdf | format = PDF | journal = Trends In Ecology & Evolution |بەرگ= ٢٤| issue = 8|پەڕەکان= ٤٣٩–٤٤٦| doi = 10.1016/j.tree.2009.03.014 | pmid=١٩٥٣٩٣٩٦}}</ref> === ھەوڵدان بۆ گۆڕینی ئاڕاستەی زایەندی کەسەکان === ھەتاکو ئێستا ھیچ لێکۆڵینەوەیەکی فەرمی زانستی نییە کە ئەوە ڕوونبکاتەوە کە دەکرێت ئاڕاستەی زایەندی کەسێک بگۆڕدرێت، ھەرچەندە ھەوڵی ئەم کردارە دراوە و دەدرێت لەلای ئەو کۆمەڵگایانەی کە لە ڕووی ئایینییەوە توندن و پێوەرێکی ڕەوشتیی جیاوازیان ھەیە وەک لە کۆمەڵگە پێشکەوتووەکان.<ref name="apa2009"/> یەکدەنگی پڕۆفیشناڵەکانی زانستی کۆمەڵایەتی و ڕێکخراوە دەروونی و تەندروستییەکانی تر ئەوەیە کە ھاوزایەندخوازی شتێکی ئاسایییە و یەکێکە لە ئاڕاستەی زایەندییەکانی مرۆڤەکان و ھەتاھەتاییشە، بۆیە نەخۆشییەکی دەروونی نییە و کەواتە چارەسەریشی نییە.<ref name="apa2009"/> کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی دەڵێت کە «زۆربەی کەسەکان ھەست بە ھیچ ھەڵبژاردنێک ناکەن لە ئاڕاستەی زایەندییەکەیان.»<ref name="answers">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.apa.org/topics/sexuality/sorientation.pdf |سەردێڕ=Answers to Your Questions. For a Better Understanding of Sexual Orientation & Homosexuality |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=American Psychological Association |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140111050857/http://www.apa.org/topics/sexuality/sorientation.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کۆمەڵێک کەس ئەو بیر و باوەڕەیان ھێناوەتە ئاراوە کە گوایە ھاوزایەندخوازی نەخۆشییەکی دەروونییە، کێشەیەکە لەکاتی دروستبوونی کۆرپەلە یانیش بەرھەمی سیستی ئایین و ڕەوشتە و دەمەقاڵێی ئەوە دەکەن کە گوایە ھاوزایەندخوازی دەتواندرێت «چارەسەر بکرێت» بە بەکارھێنانی سایکۆتێراپی یان ئایین و دەستتێوەردان لەم کردارە. زۆرێک لەو کەسانەی ھەڵگری ئەم بیر و باوەڕەن و ھەوڵی بڵاوکردنەوەی دەدەن، وەک بیندراوە، بەشێکن لە جووڵەیەکی سیاسیی ئایینی کە توندڕەوی و ستێریۆتایپ بەرامبەر بە کۆمەڵگەی ئێڵ جی بی تی بەرز دەکاتەوە.<ref name="apa2009"/> تاکو ئێستا ھیچ ڕێکخراوێکی دەروونی پرۆفیشناڵ و پێشکەوتوو ھەوڵی گۆڕینی ھاوزایەندخوازییان لە ھیچ کەسێکدا نەداوە و بەڵکو دژی ئەوەشن و سیاسەتەکانیان خەڵکی ئاگادار دەکاتەوە لە دوورکەوتنەوە لە شتێکی وا. لەو ڕێکخراوە پزیشکییە پێشکەوتووانەی کە دژی ھەوڵی گۆڕینی ئاڕاستەی زایەندی دەدەن پێکھاتوون لە: یەکێتی دەروونپزیشکی ئەمریکی، یەکێتی دەروونی ئەمریکی، یەکێتی ڕاوێژکاری ئەمریکی، کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.glad.org/uploads/docs/cases/2009-11-17-doma-aff-herek.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/5sEshQkXj?url=http://www.glad.org/uploads/docs/cases/2009-11-17-doma-aff-herek.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئابی ٢٠١٠ |سەردێڕ=Expert affidavit of Gregory M. Herek, Ph.D. |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |df=dmy}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100828054600/http://www.glad.org/uploads/docs/cases/2009-11-17-doma-aff-herek.pdf |date=٢٨ی ئابی ٢٠١٠ }}</ref> زانکۆی ڕۆیاڵی دەروونپزیشکان،<ref name=royal2009>Royal College of Psychiatrists: [http://www.rcpsych.ac.uk/press/pressreleasearchives/2009/statement.aspx Statement from the Royal College of Psychiatrists' Gay and Lesbian Mental Health Special Interest Group] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100527055029/http://www.rcpsych.ac.uk/press/pressreleasearchives/2009/statement.aspx |date=27 May 2010}}</ref> لەگەڵ کۆمەڵگەی دەروونپزیشکی ئوستراڵین.<ref name="aps">Australian Psychological Society: [http://www.psychology.org.au/publications/tip_sheets/orientation/ Sexual orientation and homosexuality] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090717121843/http://www.psychology.org.au/publications/tip_sheets/orientation/ |date=17 July 2009}}</ref> یەکێتی دەروونپزیشکی ئەمریکی و زانکۆی ڕۆیاڵی دەروونپزیشکان ناڕەزاێتی خۆیان دەربڕی لەبارەی ئەو ڕێکخراوانەی ھەوڵی گۆڕینی ھاوزایەندخوازییان داوە چونکە ئەوان بەبێ ھیچ بەدواداچوونێکی زانستی ئەم ھەوڵانە دەدەن و «بەڵگە» زانستییەکانیان لەسەر ئەوەی کە گوایە ھاوزایەندخوازی نەخۆشییە لاوازە و باوەڕپێنەکراوە. ئەوان ڕوونیان کردەوە کە ھەوڵێکی وا بە فیڕۆ دەڕوات و تەنھا کێشەی کۆمەڵایەتی دروست دەکات.<ref name="royal2009"/><ref name="apaexgay">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/policy/ex-gay.pdf |سەردێڕ=Statement of the American Psychological Association |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110806095055/http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/policy/ex-gay.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی ئابی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> یەکێتی دەروونپزیشکی ئەمریکی دەڵێت کە «ھاوزایەندخوازی ھەرگیز ھەڵبژاردنێک نییە کە بتواندرێت بگۆڕدرێت، و ئاڕاستەی زایەندی کاریگەرییەکی دوولایەنەی فاکتەرە زیندەیی و ژینگەیییەکانە [...] کە لە تەمەنێکی گەنجدا لە کەسێکدا دەردەکەوێت<ref name="Lamanna"/> [...] و [بەڵگەکان پیشانی دەدەن] کە فاکتەرە زیندەیی و بۆماوەیی و ھۆرمۆنییەکان کاریگەرییەکی مەزنیان لەسەر ئاڕاستەی زایەندی ھەیە.» ئەوان دەڵێن کە «شوناسی زایەندیی{{تێبینی|شوناسی زایەندیی بە sexual identity ھاتووە، ئەمە بیرۆکەی کەسێکە لەسەر ئەوەی کە ئەو ئایا نێرە یان مێیە. ئەمە بە تەواوەتی جیاوازە لە ئاڕاستەی زایەندی کە بەرامبەر بە sexual orientation ھاتووە، ئەمەش ھۆکارێکە کە وادەکات کە بە ھەڵە ھاوزایەندخوازی بە نەخۆشی لەقەڵەم بدرێت، لەبەرئەوەی زۆرجار لەگەڵ شوناسی زایەندیی تێکەڵ دەکرێت.}} – نەک ئاڕاستەی زایەندی – دەتواندرێت لەڕێی سایکۆتێراپییەوە یان ڕووداوەکانی ژیانەوە بگۆڕدرێت»<ref name=apa2009/> واتە ھاوزایەندخوازی وەک شوناسی ڕەگەزیی نییە بگۆڕدرێت. ئەوان ھەروەھا وتوویانە کە «کەسەکان لەوانەیە ئاگاداربنەوە لە ئاستی جیاوازی ژیانیاندا کە ئەوان جیاڕەگەزخواز، گەی، لێزبیان، یان دووڕەگەزخوازن» و «دژی ھەر چارەسەرێکی دەروونی دەبێت، وەک تێراپی دووبارەبووەوە و 'گۆڕین'، کە لەسەر بنەمای ئەو لێکدانەوەیە ھاتووەتە ئاراوە کە گوایە ھاوزایەندخوازی لەخۆیدا نەخۆشی دەروونییە» یەکێتی دەروونپزیشکی ئەمریکی ھەروەھا ھانی پرۆفیشناڵەکانی تەندروستی دەدات کە خۆیان لە بە-ھەڵە-بڵاوکردنەوەی زانیارییە پزیشکییەکان دەربارەی ھاوزایەندخوازی بەدوور بگرن و باسی شتێکی وەک ئاڕاستەی زایەندی نەکەن لەکاتی چارەسەرکردنی نەخۆشێکدا.<ref name="apa2009"/> == گەورەکردنی مناڵان == لەوەتەی ھاوزایەندخوازەکان لە ھەندێک لە شوێنەکانی جیھان مافی ھاوسەرگیری و بەخێوکردنی مناڵیان پێ دراوە، تێبینی کراوە کە باوانە ھاوزایەندخوازەکان ھێندەی باوانە جیاڕەگەزخوازەکان بەتوانان لە بەخێوکردنی مناڵەکانیان و توانیویانە بە شێوەیەکی تەندروست گەورەیان بکەن و لە ڕووی کۆمەڵایەتیی و دەروونییەوە ھەر وەک مناڵەکانی تر بوون کە لەلایەن باوانە جیاڕەگەزخوازەکانەوە گەورەکراون؛ بگرە باشتریش بوون.<ref name=cpa2006>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/Marriage%20of%20Same-Sex%20Couples%20Position%20Statement%20-%20October%202006%20(1).pdf |سەردێڕ=Marriage of Same-Sex Couples&nbsp;– 2006 Position Statement Canadian Psychological Association |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090419195945/http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/Marriage%20of%20Same-Sex%20Couples%20Position%20Statement%20-%20October%202006%20(1).pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی نیسانی ٢٠٠٩ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=apsp>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.psychology.org.au/Assets/Files/LGBT-Families-Lit-Review.pdf |سەردێڕ=Elizabeth Short, Damien W. Riggs, Amaryll Perlesz, Rhonda Brown, Graeme Kane: Lesbian, Gay, Bisexual and Transgender (LGBT) Parented Families&nbsp;– A Literature Review prepared for The Australian Psychological Society |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110304014530/http://www.psychology.org.au/Assets/Files/LGBT-Families-Lit-Review.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠١١}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110304014530/http://www.psychology.org.au/Assets/Files/LGBT-Families-Lit-Review.pdf |date= ٤ی ئازاری ٢٠١١}}</ref><ref name=amici2010>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ca9.uscourts.gov/datastore/general/2010/10/27/amicus29.pdf |سەردێڕ=Brief of the American Psychological Association, The California Psychological Association, The American Psychiatric Association, and the American Association for Marriage and Family Therapy as Amici Curiae in support of plaintiff-appellees |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101226182332/http://www.ca9.uscourts.gov/datastore/general/2010/10/27/amicus29.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەپێی لێکۆڵینەوە و بەدواداچوونی وێژەی زانستیی، ھیچ بەڵگەیەک نییە کە بەپێچەوانەوە شتەکان نیشان بدات و بڵێت کە ئەو مناڵانەی لەلایەن باوانە ھاوزایەندخوازەکانەوە گەورەکراون ھیچ کێشەیەکیان ھەیە.<ref name="amici"/><ref name=pediatrics>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Pawelski JG, Perrin EC, Foy JM, etal |سەردێڕ=The effects of marriage, civil union, and domestic partnership laws on the health and well-being of children |journal=Pediatrics |بەرگ=١١٨|issue=1 |پەڕەکان=٣٤٩–٦٤|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٦|pmid=١٦٨١٨٥٨٥|doi=10.1542/peds.2006-1279}}</ref><ref name="herek2006">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=Herek GM |سەردێڕ=Legal recognition of same-sex relationships in the United States: a social science perspective |journal=The American Psychologist |بەرگ=٦١|issue=6 |پەڕەکان=٦٠٧–٢١|ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٦|pmid=١٦٩٥٣٧٤٨|doi=10.1037/0003-066X.61.6.607 |ناونیشان=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠|df=dmy}} {{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=stacey2010>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشان=http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/fulltext/123248173/HTMLSTART?CRETRY=1&SRETRY=0|سەردێڕ=How Does the Gender of Parents Matter|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|doi=10.1111/j.1741-3737.2009.00678.x|بەرگ=٧٢|journal=Journal of Marriage and Family|پەڕەکان=٣–٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=cpa2005>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/advocacy/brief.pdf |سەردێڕ=Brief presented to the Legislative House of Commons Committee on Bill C38 by the Canadian Psychological Association – June 2, 2005. |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121013225547/http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/advocacy/brief.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەدواداچوونەکان ئەوە پیشان دەدەن کە مناڵەکانی کە لەلایەن باوانە ھاوزایەندخوازەکانەوە گەورە دەکرێن کەمتر خەم لە ھاوزایەندخوازی دەخۆن و زیاتر کراوەن بە ڕوویدا.<ref name=ABCNews>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Census 2010: One-Quarter of Gay Couples Raising Children |یەکەم=SUSAN |دوایین=DONALDSON JAMES |ناونیشان=http://abcnews.go.com/Health/sex-couples-census-data-trickles-quarter-raising-children/story?id=13850332 |newspaper=ABC News |ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠١٣|وتەگێڕانەوە="Still, more than 80 percent of the children being raised by gay couples are not adopted, according to Gates." |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170630053712/http://abcnews.go.com/Health/sex-couples-census-data-trickles-quarter-raising-children/story?id=13850332 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەروەھا ھەمان بەدواداچوون ڕوونی دەکاتەوە کە ئەو ھاوزایەندخوازانەی کە پێشووتر [[ھاوسەرگیری]]یان کردووە و مناڵیان لە ڕەگەزی بەرامبەر ھەبووە، مناڵەکانیشیان لەکاتی گەورەبوونیاندا توخمێکی ھاوزایەندخوازییان تێدا دەرکەوتووە، ئەمەش بەھۆی جێنێتیک و بۆماوەیییەوە ڕوودەدات، ھەرچەندە ئەوە حاڵەتێکی زۆر دەگمەنە و ئەو مناڵانەی کە لەلایەن باوانە ھاوزایەندخوازەکانەوە گەورە دەکرێن زۆرینەیان جیاڕەگەزخواز دەردەچن.<ref name="Stacey_Biblarz">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Stacey J, Biblarz TJ |ساڵ= ٢٠٠١|سەردێڕ= (How) Does the Sexual Orientation of Parents Matter? |ناونیشان= http://faculty.law.miami.edu/mcoombs/documents/Stacey_Biblarz.pdf | format = PDF | journal = American Sociological Review |بەرگ= ٦٦| issue = 2 |پەڕەکان= ١٥٩–١٨٣|وتەگێڕانەوە= This may be partly due to genetic and family socialization processes, but what sociologists refer to as "contextual effects" not yet investigated by psychologists may also be important...even though children of lesbian and gay parents appear to express a significant increase in homoeroticism, the majority of all children nonetheless identify as heterosexual, as most theories across the essentialistt" to "social constructionist" spectrum seem (perhaps too hastily) to expect. | doi = 10.2307/2657413 |ڕێکەوتی سەردان= ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110928195415/http://faculty.law.miami.edu/mcoombs/documents/Stacey_Biblarz.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٥دا، پڕۆفێسۆری دەروونناسی چارلۆت جەی پاترسن، بەدواداچوونێکی ئەنجام دا بۆ کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی و داتاکانیش ئەوەیان پشتڕاست کردەوە کە ڕێژەی ھاوزایەندخوازی لە نێوان مناڵەکانی ئەواندا کەم بووە.<ref name="APAreport">American Psychological Association [http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/parenting-full.pdf Lesbian & Gay Parenting] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923221332/http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/parenting-full.pdf |date=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٥ }}</ref> == تەندروستی == === فیزیکی === {{سیاسەتەکانی خوێندانی ھاوزایەندخوازان}} ناوەکانی ''ئەو پیاوانەی سێکس لەگەڵ پیاو دەکەن'' لەگەڵ ''[[لێزبیەن|ئەو ژنانەی سێکس لەگەڵ ژن دەکەن]]'' بەکاردەھێندرێن بۆ ئەو کەسانەی کە سێکس لەگەڵ ھەمان ڕەگەزی خۆیان دەکەن بەبێ گوێدان بە شووناسی زایەندی ئەوان. زۆرێک لە خەڵکی ڕەتی دەکەنەوە کە خۆیان بەو ناوانەوە بگرنەوە کە کۆمەڵگە بۆیان دیاری دەکات و بەکاری بێنن بۆ پێناسەکردنی خۆیان، ناوەکانی وەک گەی و لێزبیان و بایسێکسوال (یان دووڕەگەزخوازی) ش ھەر کۆمەڵێکن لەو ناوانە.<ref name=msmafrica>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.aidsportal.org/News_Details.aspx?id=5208&nex=5 |سەردێڕ=MSM in Africa: highly stigmatized, vulnerable and in need of urgent HIV prevention |بڵاوکەرەوە=Aidsportal.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070713125016/http://www.aidsportal.org/News_Details.aspx?ID=5208 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تەممووزی ٢٠٠٧|df=dmy}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713125016/http://www.aidsportal.org/News_Details.aspx?ID=5208 |date=١٣ی تەممووزی ٢٠٠٧}}</ref><ref name=UNAIDS1>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=UNAIDS: Men who have sex with men |بڵاوکەرەوە=UNAIDS |ناونیشان=http://www.unaids.org/en/PolicyAndPractice/KeyPopulations/MenSexMen/default.asp |format=asp |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080618190907/http://www.unaids.org/en/PolicyAndPractice/KeyPopulations/MenSexMen/default.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|df=dmy}}</ref><ref name=TGHIVINF>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Greenwood |یەکەم=Cseneca |نووسەر٢=Mario Ruberte |سەردێڕ=African American Community and HIV (Slide 14 mentions TG women) |بڵاوکەرەوە=East Bay AIDS Education and Training Center |ڕێکەوت=٩ی نیسانی ٢٠٠٤|ناونیشان=http://www.hawaii.edu/hivandaids/African_American_Transgenders_and_HIV.ppt |format=ppt |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080910171338/http://www.hawaii.edu/hivandaids/African_American_Transgenders_and_HIV.ppt |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080910171338/http://www.hawaii.edu/hivandaids/African_American_Transgenders_and_HIV.ppt |date=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨}}</ref><ref name=MSTSW>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Operario D, Burton J, Underhill K, Sevelius J |سەردێڕ=Men who have sex with transgender women: challenges to category-based HIV prevention |journal=AIDS Behav |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=١٨–٢٦|ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|pmid=١٧٧٠٥٠٩٥|doi=10.1007/s10461-007-9303-y}}</ref><ref name=TGMSMNET>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Operario D, Burton J |سەردێڕ=HIV-related tuberculosis in a transgender network—Baltimore, Maryland, and New York City area, 1998–2000 |journal=MMWR Morb. Mortal. Wkly. Rep. |بەرگ=٤٩|issue=15 |پەڕەکان=٣١٧–٢٠|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٠|pmid=١٠٨٥٨٠٠٨|ناونیشان=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm4915a1.htm |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090421103403/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm4915a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەم دەستەواژانە زۆرجار لە وێژەی پزیشکی و [[زانستە کۆمەڵایەتییەکان|زانستی کۆمەڵایەتی]] بەکاردێن بۆ باسکردنی ئەو کۆمەڵە خەڵکە بۆ بەدواداچوون و لێکۆڵینەوەکان، لەم پڕۆسەیەدا ئەوان گوێ بە شووناسی زایەند نادەن، واتە گوێ بەوە نادەن کە کەسەکە خۆی بە چی دادەنێت. ئەم دەستەواژانە بە کێشاویی دەبیندرێن لەبەرئەوەی «ڕەھەندی کۆمەڵایەتی ئاژۆکی سێکسی دەشارێتەوە؛ خۆ-ناونانەکانی لێزبیان، گەی، و کەسانی دووڕەگەزخواز لاواز دەکات؛ و بە شێوەیەکی تەواو باسی کردارە جنسییەکان و جۆرەکانی ناکات.»<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Young RM, Meyer IH |سەردێڕ=The trouble with "MSM" and "WSW": erasure of the sexual-minority person in public health discourse |journal=Am J Public Health |بەرگ=٩٥|issue=7 |پەڕەکان=١١٤٤–٩|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٥|pmid=١٥٩٦١٧٥٣|pmc=١٤٤٩٣٣٢|doi=10.2105/AJPH.2004.046714}}</ref> ھەرچۆنێک بێت، گەیەکان و لێزبیانەکان لەگەڵ یەکدا چالاکن لەبەر چەند ھۆکارێکی جیاواز جیاواز، کە گرنگترینیان چێژی سێکسی و خۆشەویستی و پەیوەندییە. لە پاڵ ئەوەی ئەم کردارانە چەند لایەنێکی باشی ھەیە، دەکرێت نەخۆشی کوشندەشی پێوە بێت. بۆ ئەوەی خود لەم نەخۆشییە کوشندانە بپارێزرێت پێویستە [[کۆندۆم]] و شمەکی بەرگری تر بەکاربێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=STI Epi Update: Oral Contraceptive and Condom Use |ناونیشان=http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/std-mts/std511_e.html |بڵاوکەرەوە=Public Health Agency of Canada |ڕێکەوت=٢٣ی نیسانی ١٩٩٨|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060927063228/http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/std-mts/std511_e.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٦}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060927063228/http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/std-mts/std511_e.html |date=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٦}}</ref> بەھەرحاڵ، ئەو نەخۆشییانەی وەک [[ئایدز]] وان ناگوازرێنەوە تاکو لایەنێکیان نەیانبێت. واتە ڤایرۆسی ئێچ-ئای-ڤی لە خۆیەوە دروست نابێت، بەڵکو دەگوازرێتەوە. ئەگەر پەیوەندی بەبێ کۆندۆم یاخود بەرگری تر بەسترا، پێویستە بەردەوام دڵنیا بکرێتەوە کە ئەو کەسەی کرداری سێکسی لەگەڵدا دەکرێت پاکە لەم ڤایرۆسانە. لە ئێستادا لە ھەندێک لە وڵاتەکاندا خوێنی گەیەکان وەرناگیرێت (واتە بەکار ناھێندرێت بۆ کەسێکی تر) لەبەرئەوەی پێیان وایە کە گەیەکان لە مەترسییەکی زیاتردان لە کۆمەڵگەدا بەرامبەر بەو نەخۆشییانە.<ref name=Blood>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Cber / Fda |ناونیشان=http://www.fda.gov/cber/faq/msmdonor.htm |سەردێڕ=FDA Policy on Blood Donations from Men Who Have Sex with Other Men |بڵاوکەرەوە=Web.archive.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20071011035223/http://www.fda.gov/cber/faq/msmdonor.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> ==== تەندروستی گشتی ==== پزیشکەکان لە سەرانسەری جیھاندا ئەم خاڵانەیان پەسەند کردووە بۆ ئەوەی خانمە لێزبیانەکان و پیاوە گەیەکان ڕەچاوی بکەن لەکاتی [[سێکس]]دا تاکو خۆیان لە نەخۆشی بپارێزن: ===== ژنان ===== * لە خوێنی [[سووڕی مانگانە]] و ھەر برینێکی [[قوز|ئەندامی زاووزێی]] خەڵکی خۆت بەدوور بگرە، مەگەر ١٠٠٪‏ زانیت کە ئەوان پاکن و لە نەخۆشی دوورن. * دڵنیا بەرەوە لە بەکارھێنانی کۆندۆم بەسەر ئەو [[یاریی سێکسی|یارییە سێکسیانەی]] کە دەچێت بە کۆم یان ئەندامی زاووزێی زیاتر لە یەک کەسدا. ھەمیشە یارییە سێکسییەکانی خۆت بۆ خۆت ھەڵبگرە و با ھەر کەسێک دانەیەکی خۆی ھەبێت * بەربەستێک دابنێ لە بەردەم ئەندامی زاووزێی کەسەکەی کە لەگەڵیت لەکاتی سێکسی دەمدا، وەک کۆندۆم یان ھەر شتێکی تر کە ڕێگری لە دەستتێوەدانی ڕاستەوخۆ دەکات * دەستکێشی لەیتکس بەکاربھێنە و دەستکێشەکان بە ڕۆنێکی تەندروستی نازیان بەخش چەور بکە گەر زانیت خوێنبەربوون ڕوودەدات.<ref name=mravack>Mravack, Sally A. (July 2006)."Primary Care for Lesbians and Bisexual Women", ''American Family Physician'' '''74''' (2) p. 279–286.</ref> ===== پیاوان ===== * خۆت لە شلەکانی جەستەی ئەو پیاوەی لەگەڵیدای بەدوور بگرە، ئەمە وەک [[تۆو (ژینناسی)|تۆو]]، [[تۆواو]]، و [[خوێن]] یان ھەر برینێکی تر، مەگەر ١٠٠٪‏ زانیت کە ئەوان پاکن و لە نەخۆشی بەدوورن. * [[کۆندۆم]] بەکاربھێنە لەکاتی سێکسی [[دەم]] و [[کۆم]]دا * بەربەست بەکاربھێنە لەکاتی [[کۆم بۆ دەم]]، بۆ ھەر ئەندامێکی جەستەت کۆندۆمێک بەکاربھێنیت باشترە * دڵنیابەرەوە لە بەکارھێنانی کۆندۆم بەسەر ئەو یارییە سێکسییانەی کە دەچێت بە کۆم یان ئەندامی زاووزێی زیاتر لە یەک کەسدا. ھەمیشە یارییە سێکسییەکانی خۆت بۆ خۆت ھەڵبگرە و با ھەر کەسێک دانەیەکی خۆی ھەبێت<ref>Catalyst, Sr. Kitty, Staff of San Francisco City Clinic; "Reading This Might Save Your Ass"; 2001, San Francisco HIV Prevention and STD Prevention and Control.</ref><ref>Men Like Us: The GMHC Complete Guide to Gay Men's Sexual, Physical, and Emotional Well-being; Wolfe, Daniel; Gay Men's Health Crisis, Inc; Published by Ballantine Books, 2000; {{ISBN|0-345-41496-9}}, 9780345414960.</ref> * چەورکەر بەکاربھێنە گەر زانیت خوێنبەربوون ڕوودەدات === دەروونی === لەکاتێکدا کە سەرەتا ھاوزایەندخوازی لەناو وێژەی پزیشکیدا سەری ھەڵدا، ئەوان زۆرجار پێیان وابوو کە نەخۆشییەکی دەروونی بۆماوەیی ڕەگەکەیەتی. زۆرێک لە لێکۆڵینەوەکانی لەسەر ھاوزایەندخوازەکان دەکرا زیادتر تیشکی دەخستە سەر [[خەمۆکی]]، بەکارھێنانی ماددەی ھۆشبەر، و خۆکوژی لەواندا. ھەرچەندە ئەم کێشانە ھەن لەناو ئەو کەسانەی کە جیاڕەگەزخواز نین و بە پێچەوانەوە، وتووێژکردن لەسەر ئەمە بە دراماتیکی کەم بۆوە دوای ئەوەی ھاوزایەندخوازی لە پێڕستی نەخۆشییە دەروونییەکان لابرا لە ساڵی ١٩٧٣. لەجێی ئەوانەی کە پێشوو باس کران، نالایەنگیری یاسایی، بەرزکردنەوەی درۆ و دەلەسە و، کەمی پشتگیری بۆ ھاوزایەندخوازان، بوون بە فاکتەرەکان کە تووشی خەڵکانی ئێڵ جی بی تی دەبێت و زۆرجاریش کاریگەری مەزنیان دەبێت لەسەریان لەڕووی دەروونییەوە،<ref>Schlager, Neil, ed. (1998). ''Gay & Lesbian Almanac''. St. James Press. {{ISBN|1-55862-358-2}}, p. 152.</ref> ھەر ئەمانەش کران بە پێوەری حاڵەتی دەروونی ھاوزایەندخوازان. ئەو شورەیی، نایەکسانی، زوڵم و ستەم و بە-کەم-سەیرکردنەی کە بە ھاوزایەندخوازییەوە لکێنراوە دەبێتە ئەنجامی کێشەی دەروونی بەپێی تێپەڕبوونی کات، بەڵام بەپێچەوانەوە بۆ جیاڕەگەزخوازی چونکە دیاردەیەکی باوترە لە کۆمەڵگەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=Meyer, Ilan H. |سەردێڕ=Prejudice, social stress, and mental health in lesbian, gay, and bisexual populations: conceptual issues and research evidence |journal=Psychological Bulletin |بەرگ=١٢٩|issue=5 |پەڕەکان=٦٧٤–٩٧|ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٣|pmid=١٢٩٥٦٥٣٩|pmc=٢٠٧٢٩٣٢|doi=10.1037/0033-2909.129.5.674}}</ref> بەڵگەکان وای پیشان دەدەن کە ئەم جۆرە کردارانە بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازانی گەنج لە ڕووی دەروونییەوە دەیانخاتە مەترسییەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-10/cums-bgm100207.php |سەردێڕ=Black gay men, lesbians, have fewer mental disorders than whites, says Mailman School of PH study |بڵاوکەرەوە=Eurekalert.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100507073023/http://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-10/cums-bgm100207.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئایاری ٢٠١٠ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === گەنجانی گەی و لێزبیان === گەنجانی ئێڵ جی بی تی مەترسییەکی زیاتری خۆکوشتن، خوگرتن بە ماددە ھۆشبەرەکان، کێشەی قوتابخانە و گۆشەگیرییان لەسەرە بەھۆی ئەو ژینگە نەیار و گوناھبارکەرانەی کە تێیدا دەژین؛ کە خراپەی زۆریان بەرامبەر دەکرێت تێیدا، وەک بەدڕەفتاری دەروونی و جەستەیی بەرامبەریان، لەگەڵ جیابوونەوە لە خێزان و ھاوڕێکانیان.<ref name=dhhs>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Report of the Secretary's Task Force on Youth Suicide |editor-first=Marcia R. (ed.) |editor-last= Fenleib |ساڵ=١٩٨٩|بڵاوکەرەوە=United States Government Printing Office |ژپنک=٠-١٦-٠٠٢٥٠٨-٧|دوایین=Gibson |یەکەم=P. |contribution=Gay and Lesbian Youth Suicide}}</ref> ھەر لێرەشدا ڕاناوەستێت و گەنجانی ئێڵ جی بی تی بە شێوەیەکی زیاتر لە ڕووی جەستەیی و دەروونییەوە لەلایەن باوانیان یاخود ھاوڕێکانیان ئازار دەدرێت و ھەندێک جار تەنانەت [[دەستدرێژیی سێکسی|دەستدرێژی سێکسییشیان]] دەکرێتە سەر. ھۆکارەکانی ئەم خراپانە بەرامبەر گەنجانی ئێڵ جی بی تی دەگەڕێتەوە بۆ دوو ھۆکاری ''سەرەکی''. ١: ئەوان ھێرشیان دەکرێتە سەر لەبەر شوناسی زایەند و جیاوازییان لە زۆرینەی ئەندامانی کۆمەڵگە، زۆرجار لەبەر شێوازی پۆشاکەکانیان و شتی لاوەکی تر. ٢: لەکاتی ڕەتکردنەوەیان لەلایەن ئەندامانی خێزان و ھاوڕێکانیانەوە، ئەوان دەکرێن بە قوربانی و لەوانەیە ئەو مناڵانەی لە خێزانێکی [[ھۆمۆفۆبیا|ھۆمۆفۆبیدا]] گەورە دەکرێن ھەمان ڕەوشتیان ھەبێت بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازان بەبێ ھیچ ھۆکارێک یان ھەڵبژاردنێک. ئەم ڕەتکردنەوانە ئەنجامی خراپیان لێ دەکەوێتەوە و ھاوزایەندخوازی ناگۆڕێت. ئەگەر کەسێک بەو شێوەیە ڕەت بکرێتەوە لەلایەنە کۆمەڵایەتییەکانی ژیان لەوانەیە خوو بداتە خواردنەوە و بەکارھێنانی ماددەی ھۆشبەر و سێکسکردن لەگەڵ چەند کەسێکدا لە ھەمان کاتدا بۆ ئەوەی قەرەبووی بکاتەوە، لەوانەشە ھاوزایەندخوازە ھەرزەکارەکان لە ماڵەوە ڕابکەن بەھۆی ئەم شتانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشان=http://www.apa.org/journals/features/ccp733477.pdf |سەردێڕ=Victimization Over the Life Span: A Comparison of Lesbian, Gay, Bisexual, and Heterosexual Siblings |یەکەم=Kimberly F. |دوایین=Balsam |نووسەر٢=Esther D. Rothblum |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٥|journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology |بەرگ=٧٣|issue=3 |پەڕەکان=٤٧٧–٤٨٧|format=PDF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070311233920/http://www.apa.org/journals/features/ccp733477.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئازاری ٢٠٠٧|doi=10.1037/0022-006x.73.3.477 |pmid=١٥٩٨٢١٤٥}}</ref> {{وتە لەگەڵ سەرچاوە|ڕەتکردنەوەی زیاتر لەلایەن خێزانەکانەوە دەدرێتە پاڵ تەندروستییەکی خراپتر. [ئەگەر بەراوردیان بکەین]، پێگەیشتووە لێزبیان، گەی، و بایسێسوالەکان کە زیاتر لەلایەن خێزانەکانیانەوە ڕەت کراونەتەوە لە تەمەنی ھەرزەکارییدا ٨٫٤ جار زیاتر مەترسی ھەوڵی خۆکوشتنیان لەسەر بووە، ٥٫٩ جار زیاتر مەترسی خەمۆکی سەختییان لەسەر بووە، ٣٫٤ جار زیاتر مەترسی بەکارھێنانی ماددەی ھۆشبەری قەدەغەکراویان لەسەربووە و ٣٫٤ جاری تریش زیاتر مەترسیی سێکسی بێ بەرگرییان لەسەر بووە بەراورد بەو کەسانەی کە لەلایەن خێزانەکانیانەوە ھەرگیز ڕەت نەکراونەتەوە یاخود زۆر بە کەمی ڕەت کراونەتەوە.|<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.1542/peds.2007-3524 |ناونیشان=http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/123/1/346 |سەردێڕ=Family Rejection as a Predictor of Negative Health Outcomes in White and Latino Lesbian, Gay, and Bisexual Young Adults |یەکەم=Caitlin |دوایین=Ryan |journal=Pediatrics |نووسەر٢=David Huebner |نووسەر٣=Rafael M. Diaz |نووسەر٤=Jorge Sanchez |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=PEDIATRICS |بەرگ=١٢٣|issue=1 |پەڕەکان=٣٤٦–٣٥٢|pmid=١٩١١٧٩٠٢ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090316103844/http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/123/1/346 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٠٩ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>}} کارەساتەکان کە بەسەر گەنجانی ئێڵ جی بی تی دێن زیاتر لە شارە گەورەکاندا ڕوو دەدات، بەھۆی ئەمەشەوە [[وێبگە|ماڵپەڕەکانی]] سەر [[ئینتەرنێت]] ھەستاون بۆ ئەوەی یارمەتی گەنجان و پێگەیشتووانی ئێڵ جی بی تی بەن.<ref name=suicideorg>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Gay, Lesbian, Bisexual, and Transgender Suicide |ناونیشان=http://www.suicide.org/gay-and-lesbian-suicide.html |یەکەم=Kevin |دوایین=Caruso |periodical=Suicide.org |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070430000229/http://www.suicide.org/gay-and-lesbian-suicide.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی نیسانی ٢٠٠٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> [[پرۆژەی ترێڤەر]]، ھێڵێکی یارمەتی ڕێگریی خۆکوژی بۆ گەنجە گەیەکان، دامەزرا دوای پەخشێکی ئەو فیلمەی کە [[خەڵاتەکانی ئۆسکار|خەڵاتی ئۆسکاری]] بردەوە بەناوی ''ترێڤەر''. ڕێندی ستۆن و جەیمز لیسێزن، کە دروستکەری فیلمەکەن، بە یەکەوە پرۆژەکەیان دامەزراند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=http://www.cnn.com/2008/SHOWBIZ/07/02/trevor.project/index.html?iref=24hours | سەردێڕ=24-hour help for gay youth |ئیش=CNN | ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٠٨| ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٥| نووسەر=Wilson, Jacque | ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170614043343/http://www.cnn.com/2008/SHOWBIZ/07/02/trevor.project/index.html?iref=24hours | ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٧ | ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == یاسا و سیاسەتەکان == === یاسایییەتی === {{یاساکانی جیھان کە بۆ ھاوزایەندخوازی داندراوە}}ھەندێک لە دەوڵەتەکان پەیوەندی سێکسیی ھاوزایەندخوازییان قەدەغە نەکردووە، بە مەرجێک ھەردوو لایەن لە تەمەنی یاساییدا بن و بە پەسەندکردنی ھەردوولا پەیوەندییەکە پێکھاتبێت. ھەندێک لە دەسەڵاتە دادوەرییەکانی کە لەناو جیھاندا ھەن مافی یەکسان بۆ ھاوزایەندخوازانی کۆمەڵگەکەیان دەستەبەردەکەن و دەیانپارێزن و وەک خێزانە جیاڕەگەزخوازەکان مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت، واتە ڕێگەی [[ھاوسەرگیری]]شیان پێ دەدرێت. ھەندێک لە دەوڵەتەکانی تریش ھانی خەڵکەکەیان دەدەن کە خۆیان بە پەیوەندی جیاڕەگەزەوە بلکێنن و لە ھەندێک لە دەوڵەتەکانی تریش ھاوزایەندخوازی بە تاوان داندراوە. ھاوزایەندخوازەکانی کە لە زۆرینەی ناوچە ئیسلامییەکان جێگیرن مەترسی [[سزای مەرگ]]یان لەسەرە، وەک لە [[ئێران]] و بەشێکی نێجیریا دەبیندرێت. ھەرچەندە ھاوزایەندخوازی لە ھەندێک شوێنەکانی [[جیھانی ڕۆژاوایی]] وەک [[پۆڵەندا]] لە ١٩٣٢، [[دانمارک|دانیمارک]] لە ١٩٣٣، [[سوێد|سوید]] لە ١٩٤٤، و [[شانشینی یەکگرتوو]] لە ١٩٦٧، یاسایی کرا، [[کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە|کۆمەڵگەی ئێڵ جی بی تی]] لە ناوەڕاستەکانی ١٩٧٠ ئینجا ھەندێک یاسای شارستانیی و سیاسییان بۆ داندرا، ئەویش تەنھا لە ھەندێک لە وڵاتە پێگەیشتووەکان. گۆڕانکارییەک بەرچاو ڕوویدا کاتێک لە ١٩٧٣دا کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی ھاوزایەندخوازی لە پێڕستی نەخۆشییە دەروونییەکان سڕییەوە و پێناسەیەکی نوێی بۆ ھاوزایەندخوازی دابین کرد. لە ١٩٧٧دا، کیبێک بووبە یەکەم ویلایەت کە بە یاسایی بەدڕەفتاری بەرامبەر بە ئاڕاستەی زایەندییەکان قەدەغە کرد. لە ١٩٨٠ و ١٩٩٠ەکان، زۆرینەی وڵاتە پێگەیشتووەکان یاسای فەرمییان بۆ ھاوزایەندخوازەکان دانا و لە ھەمان کاتدا یاساییان کرد و بەدڕەفتارییان بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازان قەدەغە کرد، بەتایبەتی بەرامبەر بە کەپڵە گەیەکان لە خانووبەرە و سێرڤس کارەکانیان، ھتد. لەلایەکی ترەوە، زۆرینەی وڵاتەکانی تر لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و [[ئەفریقا]]، لەگەڵ چەند وڵاتێکی تر لە ئاسیا، و چەند ناوچەیەکی تریش، یان ھاوزایەندخوازییان لە یاساکانیان دەرکردووە و گرنگی پێ نایەن یانیش بە تاوان دەیژمێرن. کوردستان کە لە ئێستادا بەشێکە لە ئێراق، بە ھەمان شێوە دیاردەکەی پشتگوێ خستووە، بەڵام بە فەرمیش نایاسایی نییە. لەوانەیە ئەگەر کوردستان ببێت بە دەوڵەت، یاسای تایبەت بۆ ھاوزایەندخوازان دابنرێت. لە ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣دا، ھاوزایەندخوازی کرا بە تاوان لە [[ھیندستان]] لەلایەن بڕیارێکی دادگاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=SHYAMANTHA|یەکەم=ASOKAN|سەردێڕ=India's Supreme Court turns the clock back with gay sex ban|ناونیشان=http://www.reuters.com/article/2013/12/11/us-india-rights-gay-idUSBRE9BA05620131211|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|newspaper=Reuters|ڕێکەوت=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924191626/http://www.reuters.com/article/2013/12/11/us-india-rights-gay-idUSBRE9BA05620131211|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> {{لابردنی ھاوزایەندخوازی لە کردارە نایاسایییەکان لە جیھاندا}} === یاساکان دژی جیاکاری === ==== ویلایەتە یەکگرتووەکان ==== * {{تۆخ|جیاکاری لە دامەزراندنی کار}} نیشانەیەکە بۆ جیاکاری لەکاتی بە کرێ گرتنی کارمەند و خراپکاری لەکاتی پێدانی شێوازی کارەکان و پلە بەرزکردنەوە و دەرکردن و جیاکاری خراپی زیاتر، لەبەر ھۆکاری سادە، زۆرجار ھاوزایەندخوازیش یەکێکە لەو ھۆکارانە. لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکاندا]]، یاسا و سیاسەتێکی زۆر کەم ھەیە کە پشتگیری لە جیاکاری دەکات لەکاتی دامەزراندنی کارمەندەکان.<ref name=soandthelaw>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Sexual Orientation and the Law |یەکەم=James M |دوایین=Donovan |نووسەر٢=American Association of Law Libraries Standing Committee on Lesbian and Gay Issues |ساڵ=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=William S. Hein & Co. |ژپنک=٠-٨٣٧٧-٠١٦٦-X}} § 5:17</ref> ھاوزایەندخوازی شتێکی یاسایییە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، بۆیە ھاوزایەندخوازان مافی ئەوەیان ھەیە کراوە بن لەبارەی ھاوزایەندخوازییەکەیانەوە لە کارەکانیان. بریاری بەڕێوەبەرایەتی ١٣٠٨٧ی سەرۆککۆمار [[بیڵ کڵینتن]] جیاکاریی بەھۆی ئاڕاستەی زایەندی نایاسایی کرد لە خزمەتگوزاریی پێشبڕکێییی ھێزی کاری مەدەنیی فیدیرالی لە ١٩٩٨.<ref name=clintonexecorder>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Executive Order 13087 of May 28, 1998 |ناونیشان=http://frwebgate.access.gpo.gov/cgi-bin/getdoc.cgi?dbname=1998_register&docid=fr02jn98-135.pdf |format=PDF |periodical=Federal Register |بەرگ=٦٣|ژمارە=١٠٥|ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ١٩٩٨|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20041118191439/http://frwebgate.access.gpo.gov/cgi-bin/getdoc.cgi?dbname=1998_register&docid=fr02jn98-135.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەوانەیە ئەو کەسانەی کە جیاکاری دەکەن بەھۆی، لەسەر بنەمای، یان دژی ھاوزایەندخوازی لە دامەزراندنی کارمەندان، لەوانەیە ڕووبەڕووی یاسا ببنەوە.<ref name=ashtonciviletti>Ashton v. Civiletti, 613 F.2d 923, 20 Fair Empl. Prac. Cas. (BNA) 1601, 21 Empl. Prac. Dec. (CCH) P 30297 (D.C. Cir. 1979)</ref><ref name=kellyoakland>Kelly v. City of Oakland, 198 F.3d 779, 81 Fair Empl. Prac. Cas. (BNA) 1455, 77 Empl. Prac. Dec. (CCH) P 46281 (9th Cir. 1999)</ref> * {{تۆخ|جیاکاری لە خانووبەرە}} ئاماژەیە بۆ جیاکاری و خراپ مامەڵەکردن لەگەڵ کڕیارانی خانووەکان لەلایەن خاوەنەکانییانەوە لەبەر جیاوازی ئەو کەسانەی دەیانەوێت بیکڕن. لە ویلایەتە یەکگرتووەکان ھیچ یاسایەک نییە دژی ئەم جیاکارییانە کە زۆرجار لەسەر بنەمای شووناسی ئاڕاستەی زایەندیی و ھاوزایەندخوازیی و، ھتد… دروست دبن، بووەستێتەوە. بەڵام لە ئێستادا ١٣ ویلایەت و چەند شارێکی گەورە بە سەربەخۆیی یاسایان داناوە بۆ نەھێشتنی ئەم دیاردەیە.<ref name=findlawrenters>{{بیرخستنەوە|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ناونیشان=http://realestate.findlaw.com/tenant/tenant-fair-housing/tenant-fair-housing-orientation.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071210161544/http://realestate.findlaw.com/tenant/tenant-fair-housing/tenant-fair-housing-orientation.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Renter's Rights Against Sexual Orientation Discrimination}}</ref> * {{تۆخ|تاوانی ڕق}} (ھەروەھا ناسراوە بە تاوانی لایەنگیری) پێکھاتووە لە چەند تاوانێک کە ھۆکاری لایەنگر بزواندووێتی بەرامبەر بە گرووپە کۆمەڵایەتییەکان، زۆرجار ئەو گرووپانەی کە لە ڕووی ڕەگەز، [[ئایین]]، ئاڕاستەی زایەندیی، [[کەمتوانی]]، [[گرووپی ڕەگەزی]]، نەتەوە، تەمەن، [[جێندەر]]، شووناسی جێندەر، یان لایەنگیری سیاسیی لەو کەسانەی کە ھەستاون بە تاوانەکە جیاوازن. لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، ٤٥ ویلایەت، لەوان [[واشینگتن دی سی]]، یاسایی بنچینەییان ھەیە کە تاوانی ڕقی ئاوا و ھاوشێوەی یان جیاواز لەمانە نایاسایی دەکات. ھەر یەکە لەم یاسایانە باسی بەدخووی بەرامبەر بە ئایین و زایەند و نەتەوە تێدایە؛ ٣٢دانە لە خاڵەکان لەسەر ئاڕاستەی زایەندییە، ٢٨ دانە لەسەر جێندەرە و، ١١ی تریش لەسەر [[ترانسجێندەر|ترانسجێندەریی]] و شوناسیی جێندەرییە.<ref name=adl>{{بیرخستنەوە|ناونیشان=http://www.adl.org/99hatecrime/state_hate_crime_laws.pdf |format=PDF |سەردێڕ=State Hate Crime Laws |periodical=Anti-Defamation League |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070614124916/http://www.adl.org/99hatecrime/state_hate_crime_laws.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٧}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614124916/http://www.adl.org/99hatecrime/state_hate_crime_laws.pdf |date=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٧}}</ref> لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩دا، جووڵەی ڕاگرتنی تاوانی ڕق ''ماتیو شێفەرد و جەیمز بیارد جونییەر'' دامەزرا، کە «[...] ھێز بە لقی دادوەری دەدات بە لێکۆڵینەوە و بەلەدادگادانی تاوانە ڕقە توندڕەوییەکان کە تێیدا کەسە جیاکە قوربانییەکەی ھەڵبژاردووە لەبەر زایەند و ڕەنگ و ئایین و نەتەوە و جێندەر و ئاڕاستەی زایەندیی و، شووناسیی جێندەریی یاخود کەمتوانیی بینراو.» ئەمە کرایە ناو قانوونەوە و وای لە تاوانە ڕقییەکان کردووە کە تاوانێکی فیدڕاڵی بێت لە ویلایەتە یەکگرتووەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.hrc.org/13699.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091028224353/http://www.hrc.org/13699.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩ |سەردێڕ=President Barack Obama Signs Hate Crimes Legislation Into Law |بڵاوکەرەوە=HRC |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠}}</ref> ==== یەکێتیی ئەورووپا ==== لە [[یەکێتیی ئەورووپا]]دا، جیاکاری لە ھەر جۆرێک لەسەر بنەمای ئاڕاستەی زایەندی یان شووناسی جێندەریی نایاسایییە لەژێر بەیاننامەی مافی یەکێتی ئەورووپی سەرەکی.<ref>[[s:Charter of Fundamental Rights of the European Union#CHAPTER III. EQUALITY|Charter of Fundamental Rights of the European Union]]</ref> ==== عێراق ==== لەکاتێکدا کە عێراق لەژێر دەستی بەریتانیادا بوو، ھاوزایەندخوازی تێیدا قەدەغە کرابوو. لەدوای ئەوە، کاتێک کە عێراق کەوتە ژێر دەستی حکوومەتی [[بەعسیزم|بەعسەوە]]، ھاوزایەندخوازی لەخۆیدا قەدەغە نەکرابوو. لەژێر یاساکانی ١٩٦٩دا، کاتێک کۆدی تاوانەکان دەرچوو، تەنھا لەکاتێکدا نایاسایی کردبوو ئەگەر دەستدرێژی، تۆلازی، بۆ فیلمی سێکسیی، لەشفرۆشیی، نەتوانین بۆ ڕێگەپێدان بەھۆی تەمەن و نەخۆشی دەروونی بووایە.<ref name="WikiUsers5780">{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر =https://en.wikipedia.org/wiki/LGBT_rights_in_Iraq |سەردێڕ = «LGBT rights in Iraq» |زمان =ئینگلیزی |سەردان = ٧ی تەممووزی ٢٠١٧}}</ref> ھیچ یاسایەک دژی جیاکاری دانەندرابوو. لە ٢٧ی نیسانی ساڵی ٢٠٢٤ پەڕلەمانی عێڕاق یاسای «بەرەنگاربوونەوەی لەشفرۆشی و لادانی سێکسی» تێپەڕاند و لە ٢ی تەمووزی ھەمان ساڵیشەوە کەوتە واری جێبەجێکردنەوە، بەمەش وەک لە یاساکەدا ھاتووە ئەو کەسانەی بانگەشە یاخود پڕاکتیزەی ھاوزایەندخوازی دەکەن ڕووبەڕووی سزای یاسایی دەبنەوە و ھەروەھا ئەو دکتۆرەش کە نەشتەرگەری گۆڕینی زایەند دەکات بەھەمان شێوە تووشی سزای یاسایی دەبێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/notfound.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=www.rudaw.net}}</ref> === چالاکی ڕامیاری === لە ١٩٦٠ەکانەوە، زۆرێک لە خەڵکانی [[کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە (دەستەواژە)|ئێڵ جی بی تی]] لە ڕۆژاوا، بە تایبەتی ئەوانەی لە شارە گەورەکان نیشتەجێ بوون، چاندێکی ھاوزایەندخوازییان دامەزراندووە. چاندی ھاوزایەندخوازی بە جووڵەی [[شانازیی ھاوزایەندخوازان|شانازی گەی]] ناسراوە لای زۆرێک لە خەڵکی، کە ساڵانە لەناو شارەکاندا ڕوودەدات. زۆرینەی ئەندامانی ئەم چاندە، بە ھاوزایەندخواز و پشتگیرەکانیشیانەوە، بەشداری لە شانازی گەی دەکەن بە لەبەرکردنی پۆشاک و بەرزکردنەوەی ئاڵای [[پەلکەزێڕینە]]، کە نیشانەیەکی ھاوزایەندخوازانە. سەرۆک وەزیری [[کەنەدا]]، [[جەستن تروودۆو|جەستن ترودۆ]]، چەندین جار بەشداری کردووە لە شانازی گەی و پشتگیری خۆی بۆ ھاوزایەندخوازەکان دەربڕیوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Swoon-worthy photos: Canadian Prime Minister Justin Trudeau steals hearts at Toronto's Pride parade | ناونیشان = https://www.usatoday.com/story/news/nation-now/2017/06/26/gay-pride-parade-2017-justin-trudeau-steals-hearts-toronto-pride/427773001/ |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووز، ٢٠١٧ | بڵاوکەرەوە = USA Today |زمان = ئینگلیزی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان =http://www.bbc.com/news/av/world-us-canada-36701570/justin-trudeau-joins-canada-gay-pride-march | سەردێڕ =Justin Trudeau joins Canada gay pride march | ڕێکەوتی سەردان =٧ی تەممووزی ٢٠١٧ | بەرھەم = BBC | بڵاوکەرەوە = BBC News | زمان =ئینگلیزی}}</ref> ھەرچۆنێک بێت، ھەموو ھاوزایەندخوازەکان بەشداری ناکەن لە شانازی گەی. زۆرێک لە پیاوە گەی و ژنە لێزبیانەکان پشتگوێی دەخەن. لەگەڵ بەربڵاوبوونەوەی ئەیدز لە ١٩٨٠دا، زۆرێک لە کۆمەڵەکان و خەڵکانی تری ئێڵ جی بی تی ھەستان بە ڕێکخستن و بەرزکردنەوەی ھەڵمەت بۆ پەروەردەکردنی خەڵکی لەسەر ئەیدز و چۆنێتی خۆلادان لەو نەخۆشییە و بەرزکردنەوەی ئاگاداری لەسەر بەکارھێنانی پاراستن لەکاتی سێکسدا. ھەروەھا ئەوان بەدواداچوونیان دەکرد لەسەر دیاردەکە و دەستی یارمەتییان درێژ دەکرد بۆ تووشبووەکان بەو نەخۆشییە و داوایان لە حکوومەت کرد کە گرنگی زیاتر بدات بەم دیاردەیە. {{multiple image | width = 200 | direction = vertical | align = right | image1 = Pride Parade 2016 (28071266173).jpg | alt1 = | image2 = Pride Parade 2016 (28071267343).jpg | alt2 = | footer = سەرۆک وەزیرانی کەنەدا، [[جەستن تروودۆو|جەستن ترودۆ]]، لە کاتی بەشداریکردن لە [[نمایشی شانازی]] لە [[تۆرۆنتۆ]]، [[کەنەدا]]. }} ئەو زیانانەی کە ئەو کاتە ئەیدز نایبۆوە و ڕێژەی کوشتنی زۆر کردبوو، وادیاربوو بووە ھۆی خاوکردنەوەی جووڵە ھاوزایەندخوازییەکان و لایەنەکانی تری ژیان، چونکە تیشک خرابووە سەر چارەسەرکردن و نەھێشتنی دیاردەکە. ھەرچۆنێک بێت، کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە لەو کاتەدا لە لایەنی سیاسییەوە چالاکبوونەوە و تەحەدای کۆمەڵگەی جیاڕەگەزخوازانیان کرد کە بە ھەمان شێوەی ئەوان ھەستن لەسەر دیاردەکە و ئەو کارەساتەی ئەیدز نابوویەوە. بەھۆی ئەم جووڵانەوە، زۆرێک لە فیلمەکان ھەستان بە بەرچاوخستنی کێشەکە، لەو فیلمانە: ''بەستنێکی زوو'' (١٩٨٥)، ''دۆستی درێژخایەن'' (١٩٩٠)، ''فێڵەدێڵفیا'' (١٩٩٣)، و ھتد… لە ڕامیارییدا، چەند ڕەگەزخوازێکی زۆر ھەن کە لە سیاسەتدا کار دەکەن، تەنانەت لەو وڵاتانەشی کە یاسایان دژی ھاوزایەندخوازی ھەبوو ئەمە بینراوە. لەم کەسایەتییانە [[:en:Guido Westerwelle|گویدۆ ڤێسترڤل]]، [[:en:Peter Mandelson|پیتەر ماندلسن]] و [[:en:Per-Kristian Foss|پێر-کریستییان فاس]]، کە وەزیری کاروباری ئابووری [[نەرویژ|نەرویج]] بوو. جووڵەکانی ئێڵ جی بی تی لەلایەن چەند کەسایەتی و ڕێکخراوەوە تووشی ڕووبەڕووبوونەوە دەبن و کەسانێک ھەن کە دژی ھاوزایەندخوازی دەوەستنەوە، زۆرجار لەبەر ھۆکاری ئایینی. ھەندێک لە خەڵکی پێیان وایە کە ھەموو پەیوەندییەکی سێکسیی جگە لە لەگەڵ ھاوسەری جیاڕەگەز دژی نەریتیی خێزانییە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Salt Lake City, UT |ناونیشان=http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/v/index.jsp?vgnextoid=a1312e636369f010VgnVCM100000176f620aRCRD |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080603123925/http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/v/index.jsp?vgnextoid=a1312e636369f010VgnVCM100000176f620aRCRD |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|سەردێڕ=First Presidency Message on Same-Gender Marriage |بڵاوکەرەوە=Newsroom.lds.org |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080603123925/http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/v/index.jsp?vgnextoid=a1312e636369f010VgnVCM100000176f620aRCRD |date= ٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}}</ref> و پێیان وایە کە مناڵەکان دەبێت لە ماڵێکدا بن کە دایک و باوکێک بەڕێوەی بەرێ.<ref name=DMD>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Brownback |یەکەم=Sam |سەردێڕ=Defining Marriage Down&nbsp;– We need to protect marriage. |بڵاوکەرەوە=National Review |ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠٠٤|ناونیشان=http://www.nationalreview.com/comment/brownback200407090921.asp |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080601155703/http://www.nationalreview.com/comment/brownback200407090921.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040710092937/http://www.nationalreview.com/comment/brownback200407090921.asp |date=١٠ی تەممووزی ٢٠٠٤ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.lds.org/topics/family-proclamation |سەردێڕ=''The Family: A Proclamation to the World'' |بڵاوکەرەوە=Lds.org |ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ١٩٩٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131208223716/https://www.lds.org/topics/family-proclamation |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەندێک لەو کەسانەی کە دژی مافەکانی ھاوزایەندخوازانن پێیان وایە کە ئەم مافانە کێشەی تێکەڵبوون دروست دەکەن لە ڕووی ئازادی تاکەکەسی،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/news/news.html?in_article_id=496871&in_page_id=1770 |سەردێڕ=Gay hate law 'threat to Christian free speech' |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|یەکەم=Steve |دوایین=Doughty |بڵاوکەرەوە=Daily Mail |شوێن=London}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/news/news.html?in_article_id=403815&in_page_id=1770 |سەردێڕ=Christian faces court over 'offensive' gay festival leaflets |یەکەم=Steve |دوایین=Doughty |ڕێکەوت=٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Daily Mail |شوێن=London |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20061019212703/http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/news/news.html?in_article_id=403815&in_page_id=1770 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/michael_gove/article805241.ece |بڵاوکەرەوە=The Times |سەردێڕ=I'd like to say this, but it might land me in prison |ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٢|یەکەم=Michael |دوایین=Gove |شوێن=London |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20080918211024/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/michael_gove/article805241.ece |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.cbc.ca/canada/calgary/story/2007/11/28/chandler-meeting.html |سەردێڕ=Christian group likens Tory candidate review to witch hunt |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=CBC News |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080605082143/http://www.cbc.ca/canada/calgary/story/2007/11/28/chandler-meeting.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.lifesitenews.com/news/archive/ldn/2008/apr/08040901 |سەردێڕ=Conduct unbecoming a free society |ڕێکەوت=٩ی نیسانی ٢٠٠٨|دوایین=Kempling |یەکەم=Chris |بڵاوکەرەوە=National Post |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140328143153/http://www.lifesitenews.com/news/archive/ldn/2008/apr/08040901 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئازادی ئایینی،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.law.com/jsp/ihc/PubArticleIHC.jsp?id=1193735028038 |سەردێڕ=Employer's Dilemma: When Religious Expression and Gay Rights Cross |یەکەم=Judith |دوایین=Moldover |بڵاوکەرەوە=New York Law Journal |ڕێکەوت=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071031184612/http://www.law.com/jsp/ihc/PubArticleIHC.jsp?id=1193735028038 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1374/is_1_68/ai_n24944645 |سەردێڕ=Collision of religious and gay rights in the workplace |بڵاوکەرەوە=Humanist |ڕێکەوت=کانوونی دووەم–شوباتی ٢٠٠٨|یەکەم=Bob |دوایین=Ritter |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120305210524/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1374/is_1_68/ai_n24944645/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئازاری ٢٠١٢}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305210524/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1374/is_1_68/ai_n24944645/ |date= ٥ی ئازاری ٢٠١٢ }}</ref> توانای بەڕێوەبردنی کڵێساکان،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/6904057.stm |سەردێڕ=Bishop loses gay employment case |ڕێکەوت=١٨ی تەممووزی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=BBC News |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170930123030/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/6904057.stm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ڕێکخراوە خێرخوازییەکان،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/2080669/Catholic-adoption-service-stops-over-gay-rights.html |سەردێڕ=Catholic adoption service stops over gay rights |ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Telegraph |یەکەم=Martin |دوایین=Beckford |شوێن=London |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171020151524/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/2080669/Catholic-adoption-service-stops-over-gay-rights.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.boston.com/news/local/articles/2006/03/11/catholic_charities_stuns_state_ends_adoptions/ |سەردێڕ=Catholic Charities to halt adoptions over issue involving gays |ڕێکەوت=١٠ی ئازاری ٢٠٠٦|دوایین=LeBlanc |یەکەم=Steve |بڵاوکەرەوە=Boston Globe |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160303212653/http://www.boston.com/news/local/articles/2006/03/11/catholic_charities_stuns_state_ends_adoptions/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و ڕێکخراوی ئایینی تر. بەھەرحاڵ، ئەو کڵێسا و ڕێکخراوانەی کە دژی یاساکانی حکوومەت دەوەستن و جیاکاری دەکەن لەنێوان ھاوزایەندخوازان و بەدڕەفتاری دەکەن بەرامبەرییان، ھەڕەشەی باج لێسەندنیان لێ دەکرێت لەلایەن حکوومەتەوە.<ref name=BannedBoston>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/012/191kgwgh.asp |سەردێڕ=Banned in Boston:The coming conflict between same-sex marriage and religious liberty |یەکەم=Maggie |دوایین=Gallagher |ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٠٦|بەرگ=٠١١|issue=33 |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060516000949/http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/012/191kgwgh.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئایاری ٢٠٠٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2007/08/14/nyregion/14civil.html |ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Church Group Complains of Civil Union Pressure |یەکەم=Jill |دوایین=Capuzzo |newspaper=The New York Times |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170630114638/http://www.nytimes.com/2007/08/14/nyregion/14civil.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2007/09/18/nyregion/18grove.html |سەردێڕ=Group Loses Tax Break Over Gay Union Issue |یەکەم=Jill |دوایین=Capuzzo |newspaper=The New York Times |ڕێکەوت=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170628033942/http://www.nytimes.com/2007/09/18/nyregion/18grove.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.deseretnews.com/article/1,5143,700226242,00.html |سەردێڕ=LDS Church expresses disappointment in California gay marriage decision |ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٠٨|یەکەم=Carrie |دوایین=Moore |بڵاوکەرەوە=Deseret News |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090601193325/http://www.deseretnews.com/article/1%2C5143%2C700226242%2C00.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|df=dmy}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090601193325/http://www.deseretnews.com/article/1,5143,700226242,00.html |date= ١ی حوزەیرانی ٢٠٠٩}}</ref> لە ئێستادا کڵێساکان پارەی پێداویستییەکانیان (وەک ئاو، کارەبا، ھتد…) نادەن و لەسەر حکوومەتە. == کۆمەڵگە و کۆمەڵناسی == === بیر و ڕای گشتی === {{کاردانەوە کۆمەڵایەتییەکان بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازی}} پەسەند نەکردنی ئەو کەسانەی کە جیاڕەگەزخواز نین، وەک ھاوزایەندخوازان، لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە زیاتر لە وڵاتەکانی ئاسیا و ئەفریقا دەبیندرێت، بە تایبەتی وڵاتە دواکەوتووەکان، و بە شێوەیەکی بەرچاو لە ئەورووپا و [[ئوسترالیا]] و ئەمریکاکان پەسەند دەکرێن. کۆمەڵگەکانی ڕۆژاوا بە گشتی زۆر باشن لە ڕووی پەسەندکردنیانەوە و مافی خۆشیان ھەیە، بە تایبەتی لە کۆتا دەیەکانی ڕابردوودا گرنگی بە مافەکانیان دراوە و کۆمەڵگە فێرکراوە لەسەر دیاردەکە. لە ٢٠١٧دا، پرۆفیسۆر ئەیمی ئەدامچیک ڕوونی کردەوە کە ئەم جیاوازییە جیھانییانە لە پەسەندکردنی ھاوزایەندخوازان دەگەڕێتەوە بۆ سەر سێ فاکتەر کە پێکھاتوون لە: بەھێزی دیموکراسی، پێگەیشتوویی ئابووری، و ئەو ئایینانەی کە لەو شوێنانە بەربڵاون.<ref name="Adamczyk">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Adamczyk|یەکەم=Amy|سەردێڕ=Cross-National Public Opinion about Homosexuality: Examining Attitudes across the Globe|ساڵ=٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=University of California Press|پەڕەکان=٣–٧|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=wly8DQAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170217022835/https://books.google.com/books?id=wly8DQAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی شوباتی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === پەیوەندییەکان === لە ٢٠٠٦دا، کۆمەڵەی دەروونی ئەمریکی، کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی، لەگەڵ کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتی، لە دادگای باڵا لە ویلایەتی [[کالیفۆرنیا]] کورتەیەکیان پێشکەش کرد: «خەڵکانی گەی و لێزبیان پەیوەندی پابەندبوو و درێژخایەن دروست دەکەن کە یەکسانن بە پەیوەندییە جیاڕەگەزخوازەکان. [[ھاوسەرگیری]] کە لە ھاوزایەندخوازان دابڕاوە سوودی کۆمەڵایەتی، دەروونی، و تەندروستی دەھێنێت. بە ڕەتکردنەوەی مافی ھاوسەرگیری بۆ ھاوزایەندخوازان، ویلایەتەکە پشتی ئەو ستیگمایانە دەگرێت و ڕێیان پێ دەدات کە بەردەوام بێت کە [بە ھۆکاری مێژوویی] دراونەتە پاڵ ھاوزایەندخوازی. ھاوزایەندخوازی تووشی ستیگما کراوە و ئەم ستیگمایەش ئەنجامی نەرێنیی دەبێت. بەربەستنی [[ھاوسەرگیریی ھاوزایەند|ھاوسەرگیری ھاوزایەندخوازان]] لەلایەن ویلایەتی کالیفۆرنیاوە، شکانەوەیەکی ئەم ستیگمایەیە.» ئەوان ھەروەھا ئاماژەیان بەوە دا کە «ھیچ بنەمایەکی زانستیی نییە بۆ جیاکردنەوە لە نێوان کەپڵە جیاڕەگەزخواز و ھاوزایەندخوازەکان لە بارەی مافی یاسایی، سوودەکان، و [ئەو کێشانەی] کە لە ڕووی ھاوسەرگیری شارستانییەوە دروست دەبن.»<ref name=amici/> ھاوسەرگیری ھاوزایەند لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٠٨دا یاسایی کرا کاتێک ویلایەتی کالیفۆرنیا بڕوانامەی ھاوسەرگیری بۆ ھاوزایەندخوازان دەرکرد و بەسەر بەربەستەکەدا چۆوە کە دژی یاساکانی ویلایەتەکە بوو.<ref>*{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر =https://en.wikipedia.org/wiki/Same-sex_marriage_in_California |سەردێڕ = «Same-sex marriage in California» |زمان =ئینگلیزی |سەردان = ٢٧ی تەممووزی ٢٠١٧}}</ref> === ئایین === ھەرچەندە پەیوەندی نێوان ھاوزایەندخوازی و ئایین دەتوانێت بگۆڕێت لە ناوچەیەکەوە و بۆ ناوچەیەکی تر و بەپێی تێپەڕبوونی کات، ئەو ئایینانەی کە لە ئێستادا بەربڵاوترینن لە جیھاندا، کە [[ئایینە ئیبراھیمییەکان]]ن، ھاوزایەندخوازی و شێوەکانی تری پەیوەندیداری بە نەرێنیی پیشانی کۆمەڵگە دەدەن. ئەم دژ وەستانە دەتوانێت لە مەودایەکی فراوان لە بە کەم سەیرکردنی کردارەکە، تا تەواو بەربەستکردنی و دژ وەستانی لە ھەبوون لە کۆمەڵگەدا درێژ ببێتەوە. ھەندێک لە ئایینەکان وا بانگەشە دەکەن کە ڕووتێکردنی ھاوزایەند لە خۆیدا تاوانە،<ref name=OPCtrial>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.upper-register.com/irons_trial/charges.pdf|سەردێڕ=Charge #1 and specifications preferred by the Presbytery of Southern California against The Rev. C. Lee Irons|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|format=PDF|بڵاوکەرەوە=Presbytery of Southern California of the Orthodox Presbyterian Church|وتەگێڕانەوە=claiming that homosexuality is an unchosen "condition," rather than a sin of the heart, [...] contradicts the teaching of Scripture that both the desire and the act are sin.|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080723194409/http://www.upper-register.com/irons_trial/charges.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەندێکی تر دەڵێن تەنھا کردارە ھاوزایەندییەکان تاوانە،<ref>سێکس و کۆمەڵگە – بەرگی ٣ – پەڕەی ٨٣٤</ref> و ھەندێکی تریان بە تەواوی ھاوزایەندخوازییان پەسەند کردووە،<ref>The Wiley-Blackwell Companion to Religion and Social Justice – Page 543, Michael D. Palmer, Stanley M. Burgess – 2012</ref> لەکاتێکدا ھەندێکی تریش ھەن بە ڕێژەیەکی زۆر کەم کە ھانی ھاوزایەندخوازان دەدەن.<ref>Introduction to New and Alternative Religions in America, Eugene V. Gallagher, W. Michael Ashcraft – 2006</ref> ھەندێک لە خەڵکی پێیان وایە و بانگەشەی ئەوە دەکەن کە ھەستی ھاوزایەند دەتوانرێت نەھێڵرێت بە باوەڕ بە ئایین. ھەندێک خەڵک کرداری ھاوزایەندخوازییان لەلا پیرۆزە و میتۆلۆجی خۆشەویستی ھاوزایەند دەتوانرێت لە بەشەکانی جیھاندا بدۆزرێتەوە.<ref>Cabezón, p. vii, "Introduction"</ref> == ھاوزایەندخوازیی ئاژەڵانی تر == [[پەڕگە:Males Anas platyrhynchos 2.jpg|وێنۆک|دوو قازی کێوی نێرینە]] [[پەڕگە:Wuppertal - Zoo - Panthera leo 01 (1) ies.webm|وێنۆک|دوو [[شێر]]ی نێر لە کاتی سێکسکردندا]] خووڕەوشتی ھاوزایەندخوازی و دووڕەگەزخوازی بە شێوەیەکی بەربڵاو لە نێوان ئاژەڵەکاندا دەبیندرێن. ئەم خووڕەوشتانە لە [[سێکس|چالاکی سێکسییەوە]] درێژ دەبێتەوە بۆ باوانێتیکردن و بوون بە کەپڵ. بەدواداچوونێکی ١٩٩٩ی بڕووس بەیجمێڵ پیشانی دەدات کە کردەوە و خووڕەوشتی ھاوزایەندخوازی و پەیوەندیدار پێوەی لە سەروو ٥٠٠ جۆر لە ئاژەڵانی تردا تۆمار کراوە، ھەر لە [[پریمات]]ەکانەوە تا کرمەکان.<ref name=Bagemihl/><ref name="Biological Exuberance: Animal">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Harrold |یەکەم=Max |سەردێڕ=Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity |بڵاوکەرەوە=The Advocate, reprinted in Highbeam Encyclopedia |ڕێکەوت=١٦ی شوباتی ١٩٩٩|ناونیشان=http://www.thefreelibrary.com/Biological+Exuberance:+Animal+Homosexuality+and+Natural+Diversity.-a053877996 |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110520172429/http://www.thefreelibrary.com/Biological+Exuberance:+Animal+Homosexuality+and+Natural+Diversity.-a053877996 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئایاری ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پەیوەندی سێکسی نێوان ئاژەڵەکان بە شێوەی زۆر جیاواز دەردەکەوێت و دەنوێنرێت. ھەرچەندە چەند بیردۆزەیەک ھەیە، بەڵام لە ڕووی زانستییەوە ھێشتا نازانرێت ھۆکاری جیاوازی ئەم دەربڕینانە چییە لەم جۆرە پەیوەندییانەدا، و لەبەر ئەوەشی ھەموو جۆرێک لە ئاژەڵەکان بەدواداچوونیان لەسەر نەکراوە،<ref name="'Catalogue of Life' reaches">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Gordon |یەکەم=Dr Dennis | سەردێڕ='Catalogue of Life' reaches one million species |بڵاوکەرەوە=National Institute of Water and Atmospheric Research |ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠٠٧|ناونیشان=http://www.niwascience.co.nz/pubs/mr/archive/2007-04-10-3 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070713004634/http://www.niwascience.co.nz/pubs/mr/archive/2007-04-10-3 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تەممووزی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٧}}</ref> بیردۆزەیەک یان وەڵامێکی جێگیر ئەستەمە دەستکەوتنی. وەک بەیجمێڵ دەڵێت: «شانشینی ئاژەڵان [ئەم کردەوەیە] ئەنجام دەدەن بە جیاوازییەکی سێکسیی زۆریشەوە، لەوان ھاوزایەندخوازی، دووڕەگەزخوازی، و سێکسی بێ زاووزێ» وا دیارە لەلای ئاژەڵەکانی تر پەسەندکردنی زۆر زیاترە لە چاو مرۆڤەکاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.publishersweekly.com/pw/print/19990201/26501-gay-lib-for-the-animals-a-new-look-at-homosexuality-in-nature-.html |سەردێڕ=Gay Lib for the Animals: A New Look At Homosexuality in Nature – 2/1/1999 – Publishers Weekly |بڵاوکەرەوە=Publishersweekly.com |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120729131204/http://www.publishersweekly.com/pw/print/19990201/26501-gay-lib-for-the-animals-a-new-look-at-homosexuality-in-nature-.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref> لە یەکێک لە جۆرەکانی ئاژەڵان، کە پێکھاتووە لە [[پەز]]ەکان، یان مەڕە ماڵی کراوەکان، ڕووتێکردنی ھاوزایەندخوازی بە شێوەیەکی زۆر دەبیندرێت.<ref name="books.google.ca">''[https://books.google.com/books?id=EftT_1bsPOAC&pg=PA179 Animal Homosexuality: A Biosocial Perspective] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170223053821/https://books.google.com/books?id=EftT_1bsPOAC&pg=PA179 |date=٢٣ی شوباتی ٢٠١٧}}'' By Aldo Poiani, A. F. Dixson, p. 179, 2010, Cambridge University Press</ref><ref name=levay2/> نزیکەی ١٠٪‏ مەڕە نێرینەکان ڕەتی دەکەنەوە کە لەگەڵ مێینەکاندا کردەوەی سێکسیی ئەنجام بدەن، لەکاتێکدا وەڵامی خێرایان دەبێت بۆ ئەنجامدانیی لەگەڵ نێرێکی تردا.<ref name=levay2>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Gay, Straight, and The Reason Why The Science of Sexual Orientation|ناونیشان=https://archive.org/details/gaystraightreaso0000leva|دوایین=Levay|یەکەم=Simon |ساڵ=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |شوێن=Cambridge, Massachusetts |پەڕەکان=[https://archive.org/details/gaystraightreaso٠٠٠٠leva/page/٧٠ ٧٠]–٧١}}</ref> ھاوزایەندخوازی نێوان ئاژەڵەکان ئەوەمان پیشان دەدەن کە ھاوزایەندخوازی لە ڕاستیدا نەخۆشی نییە و لە ناو سروشتدا بەردەوام ڕوودەدات، و لە ھەمان کاتدا قسەی زۆرینەی کەسایەتییە ئایینییەکان، بە تایبەتی ئەوانەی نێو کۆمەڵگەی ئیسلامی، پووچەڵ دەکاتەوە لەوەی کە دەڵێن ھاوزایەندخوازی لە ئاژەڵدا ڕوو نادات. == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|20em|refs= <ref name="apahelp">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Sexual orientation, homosexuality and bisexuality|بڵاوکەرەوە=American Psychological Association|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٣|ناونیشان=http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئابی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130808032050/http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx}}</ref> <ref name=amici>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.courts.ca.gov/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf |پەڕە=٣٠|سەردێڕ=Case No. S147999 in the Supreme Court of the State of California, In re Marriage Cases Judicial Council Coordination Proceeding No. 4365(...) – APA California Amicus Brief&nbsp;— As Filed |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120118184353/http://www.courts.ca.gov/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref name="Frankowski">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.1542/peds.113.6.1827 |نووسەر=Frankowski BL|نووسەر٢=American Academy of Pediatrics Committee on Adolescence|سەردێڕ=Sexual orientation and adolescents |journal=Pediatrics|بەرگ=١١٣ |issue=٦ |پەڕەکان=١٨٢٧–٣٢ |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٤|pmid=١٥١٧٣٥١٩|ناونیشان=http://pediatrics.aappublications.org/content/113/6/1827.long}}</ref> <ref name="Lamanna">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Mary Ann Lamanna|نووسەر٢=Agnes Riedmann|نووسەر٣=Susan D Stewart|سەردێڕ=Marriages, Families, and Relationships: Making Choices in a Diverse Society|بڵاوکەرەوە=Cengage Learning|ژپنک=١-٣٠٥-١٧٦٨٩-٨|ساڵ=٢٠١٤|پەڕە=٨٢|ڕێکەوتی سەردان=١١ی شوباتی ٢٠١٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=fofaAgAAQBAJ&pg=PA82|وتەگێڕانەوە=The reason some individuals develop a gay sexual identity has not been definitively established &nbsp;– nor do we yet understand the development of heterosexuality. The American Psychological Association (APA) takes the position that a variety of factors impact a person's sexuality. The most recent literature from the APA says that sexual orientation is not a choice that can be changed at will, and that sexual orientation is most likely the result of a complex interaction of environmental, cognitive and biological factors...is shaped at an early age...[and evidence suggests] biological, including genetic or inborn hormonal factors, play a significant role in a person's sexuality (American Psychological Association 2010).|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161130141623/https://books.google.com/books?id=fofaAgAAQBAJ&pg=PA82|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="Stuart">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=گەیڵ ویسگارز ستوارت|سەردێڕ=Principles and Practice of Psychiatric Nursing|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٠-٣٢٣-٢٩٤١٢-X|ساڵ=٢٠١٤|پەڕە=٥٠٢|ڕێکەوتی سەردان=١١ی شوباتی ٢٠١٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ivALBAAAQBAJ&pg=PA502|وتەگێڕانەوە=No conclusive evidence supports any one specific cause of homosexuality; however, most researchers agree that biological and social factors influence the development of sexual orientation.|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161130185850/https://books.google.com/books?id=ivALBAAAQBAJ&pg=PA502|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="Kersey-Matusiak">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Gloria Kersey-Matusiak|سەردێڕ=Delivering Culturally Competent Nursing Care|بڵاوکەرەوە=Springer Publishing Company|ژپنک=٠-٨٢٦١-٩٣٨١-١|ساڵ=٢٠١٢|پەڕە=١٦٩|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠١٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=X8O_wGedAYoC&pg=PA169|وتەگێڕانەوە=Most health and mental health organizations do not view sexual orientation as a 'choice.'|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161130123356/https://books.google.com/books?id=X8O_wGedAYoC&pg=PA169|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="rcp2007">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.rcpsych.ac.uk/workinpsychiatry/specialinterestgroups/gaylesbian/submissiontothecofe.aspx|سەردێڕ=Submission to the Church of England's Listening Exercise on Human Sexuality|بڵاوکەرەوە=The Royal College of Psychiatrists|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130502011813/http://www.rcpsych.ac.uk/workinpsychiatry/specialinterestgroups/gaylesbian/submissiontothecofe.aspx|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئایاری ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="Långström2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Långström |یەکەم١= N. |دوایین٢= Rahman |یەکەم٢= Q. |دوایین٣= Carlström |یەکەم٣= E. |دوایین٤= Lichtenstein |یەکەم٤= P. |سەردێڕ= Genetic and Environmental Effects on Same-sex Sexual Behavior: A Population Study of Twins in Sweden | doi = 10.1007/s10508-008-9386-1| journal = Archives of Sexual Behavior |بەرگ= ٣٩| issue = 1|پەڕەکان= ٧٥–٨٠|ساڵ= ٢٠٠٨| pmid = ١٨٥٣٦٩٨٦}}</ref> <ref name=PAHO>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ="Therapies" to change sexual orientation lack medical justification and threaten health |ناونیشان=http://new.paho.org/hq/index.php?option=com_content&task=view&id=6803&Itemid=1926 |بڵاوکەرەوە=Pan American Health Organization |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئایاری ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120523040848/http://new.paho.org/hq/index.php?option=com_content&task=view&id=6803&Itemid=1926 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠١٢|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110113141618/http://new.paho.org/hq/index.php?option=com_content |date=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ }} archived here.</ref> <ref name="levay">Simon LeVay (1996). ''[http://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/books/chap1/queerscience.htm Queer Science: The Use and Abuse of Research into Homosexuality] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170317060357/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/books/chap1/queerscience.htm |date=١٧ی ئازاری ٢٠١٧}}.'' Cambridge: The MIT Press ISBN 0-262-12199-9</ref> <ref name=hawragazxwazi271927>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090616122106.htm|سەردێڕ=Same-sex Behavior Seen In Nearly All Animals, Review Finds|ئیش=ScienceDaily|ڕێکەوتی سەردان= ١ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110128123637/http://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090616122106.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=hawragazxwazi371827>[http://www.news-medical.net/news/2006/10/23/20718.aspx ''1,500 animal species practice homosexuality''. ''The Medical News'', 23 October 2006] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110210172226/http://www.news-medical.net/news/2006/10/23/20718.aspx |date=10 February 2011}}</ref> <ref name=hawragazxwazi372937>Sommer, Volker & Paul L. Vasey (2006), Homosexual Behaviour in Animals, An Evolutionary Perspective. Cambridge University Press, Cambridge. ISBN 0-521-86446-1</ref> <ref name=Bagemihl>{{harv|Bagemihl|1999}}</ref> <ref name="apa2009">American Psychological Association: [http://www.apa.org/about/governance/council/policy/sexual-orientation.aspx Resolution on Appropriate Affirmative Responses to Sexual Orientation Distress and Change Efforts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101174139/http://www.apa.org/about/governance/council/policy/sexual-orientation.aspx |date= ١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦}}</ref> <ref name="Committed">*[http://www.mercurynews.com/census/ci_18334802?nclick_check=1 Census statistics show quarter of California same-sex couples raising kids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809145325/http://www.mercurynews.com/census/ci_18334802?nclick_check=1 |date= ٩ی ئابی ٢٠١٦}} *[http://www.starnewsonline.com/article/20110630/ARTICLES/110639995/1004/sitemaps Region Saw Increase In Same-Sex Households] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160329030306/http://www.starnewsonline.com/article/20110630/articles/110639995/1004/sitemaps |date=٢٩ی ئازاری ٢٠١٦}} *[http://abcnews.go.com/Health/sex-couples-census-data-trickles-quarter-raising-children/story?id=13850332 Census 2010: One Quarter of Gay Couples Raising Children] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630053712/http://abcnews.go.com/Health/sex-couples-census-data-trickles-quarter-raising-children/story?id=13850332 |date=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧}} *[http://www.startribune.com/local/125537288.html Minnesota Sees 50% Rise in Number of Gay Couples] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717123400/http://www.startribune.com/local/125537288.html |date=17 July 2011}} *[http://www.poughkeepsiejournal.com/article/20110714/NEWS01/107140334/Census-Dutchess-Ulster-gay-households-increase Census:Dutchess, Ulster Gay Households Increase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160119045141/http://www.poughkeepsiejournal.com/article/20110714/NEWS01/107140334/Census-Dutchess-Ulster-gay-households-increase |date=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦}} *[http://westchesterrealestateinformation.com/same-sex-couples-numbers-soar-in-ny-2010-census-finds/ Same Sex Couples' Numbers Soar In N.Y, 2010 Census Finds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430050627/http://westchesterrealestateinformation.com/same-sex-couples-numbers-soar-in-ny-2010-census-finds/ |date=٣٠ی نیسانی ٢٠١٣}} *[http://www.edgeboston.com/index.php?ch=news&sc=local&sc3=&id=123278 87% Increase in Same-Sex Nevada Households Since 2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141026075323/http://www.edgeboston.com/index.php?ch=news&sc=local&sc3=&id=123278 |date=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤}} *[http://www.necn.com/07/14/11/Gay-lesbian-households-increase-in-Okla/landing_politics.html?&apID=aebfe9933c274365a694d062894d773c 2010 Census indicates increase among same-sex homeowners in Oklahoma] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130130091511/http://www.necn.com/07/14/11/Gay-lesbian-households-increase-in-Okla/landing_politics.html?&apID=aebfe9933c274365a694d062894d773c |date=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣}} *[http://www.wnyc.org/blogs/wnyc-news-blog/2011/jul/15/spike-number-same-sex-couples-city/ Spike In Number of City's Same-Sex Couples] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727052503/http://www.wnyc.org/blogs/wnyc-news-blog/2011/jul/15/spike-number-same-sex-couples-city/ |date=27 July 2011}}</ref> <ref name=psych2010>[http://healthyminds.org/More-Info-For/GayLesbianBisexuals.aspx Sexual Orientation] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110726000000/http://healthyminds.org/More-Info-For/GayLesbianBisexuals.aspx |date=26 July 2011}}. ''American Psychiatric Association''.</ref> <ref name="nrtsreport3619">[https://www.facebook.com/NRTTVenglish/videos/1455995347807378/ homosexuals in the Kurdish Region], NRT Media</ref> <ref name=homodef46198>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= A Dictionary of True Etymologies|دوایین=Room |یەکەم=Adrian |ساڵ=١٩٨٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٠٢-٠٣٤٠-٣|پەڕە=٨٤}}</ref> <ref name=homodef37193>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= A Student's Dictionary of Psychology|دوایین=Statt |یەکەم=David A. |ساڵ=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Psychology Press |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٦٩-٣٤٢-٢|پەڕە=٩٣}}</ref> <ref name=glbtq>{{بیرخستنەوە|ناونیشان=http://www.glbtq.com/social-sciences/kertbeny_km.html |سەردێڕ=Karl-Maria Kertbeny: The Coinage and Dissemination of the Term |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢|periodical=glbtq.com |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120927020758/http://www.glbtq.com/social-sciences/kertbeny_km.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٢}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626100855/http://www.glbtq.com/social-sciences/kertbeny_km.html |date=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}</ref> <ref name=homolegal3619>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر١=Feray Jean-Claude |نووسەر٢=Herzer Manfred |ساڵ= ١٩٩٠|سەردێڕ= Homosexual Studies and Politics in the 19th Century: Karl Maria Kertbeny | journal = Journal of Homosexuality |بەرگ= ١٩|پەڕە= ١| doi=10.1300/j082v19n01_02}}</ref> <ref name=von-kraft3628>[http://www.glbtq.com/social-sciences/krafft_ebing_r.html Krafft-Ebing, Richard von (1840–1902)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120409220543/http://www.glbtq.com/social-sciences/krafft_ebing_r.html |date=9 April 2012}}. ''glbtq.com''.</ref> <ref name=psexualis>{{بیرخستنەوە|ناونیشان=http://www.kino.com/psychopathia/history.html |سەردێڕ=Psychopathia Sexualis |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|periodical=Kino.com |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071004223140/http://www.kino.com/psychopathia/history.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> <ref name=glaad>[http://www.glaad.org/referenceguide Media Reference Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823105346/http://www.glaad.org/referenceguide |date=٢٣ی ئابی ٢٠١١}} (citing AP, NY Times, Washington Post style guides), GLAAD. Retrieved 10 May 2007.</ref> <ref name=haiey3618>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/gay|سەردێڕ=gay|وێبگە=Oxford Dictionaries|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠١٥|وتەگێڕانەوە=(Of a person, especially a man) homosexual.|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160827054658/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/gay|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=Mj3737>Marguerite Johnson, Terry Ryan: ''Sexuality in Greek and Roman society and literature: a sourcebook'' p.4</ref> <ref name=hayw26193>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://dictionary.reference.com/browse/lesbian |سەردێڕ=Lesbian &#124; Define Lesbian at Dictionary.com |بڵاوکەرەوە=Dictionary.reference.com |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160307135535/http://dictionary.reference.com/browse/lesbian |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=UNAIDS>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=UNAIDS: Men who have sex with men |بڵاوکەرەوە=UNAIDS |ناونیشان=http://www.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/dataimport/pub/briefingnote/2006/20060801_policy_brief_msm_en.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120320001221/http://www.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/dataimport/pub/briefingnote/2006/20060801_policy_brief_msm_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئازاری ٢٠١٢}}</ref> <ref name=hayiaj261862>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Younger|یەکەم=John G.|سەردێڕ=Sex in the ancient world from A to Z|ناونیشان=https://archive.org/details/sexancientworldf00youn|ساڵ=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Routledge|شوێن=London [u.a.]|ژپنک=٠-٤١٥-٢٤٢٥٢-٥|پەڕە=[https://archive.org/details/sexancientworldf٠٠youn/page/n٥٨ ٣٨]|edition=1st published.}}</ref> <ref name=naown1726>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The American Heritage Dictionary of the English Language, Fourth Edition|ناونیشان=https://archive.org/details/americanheritage0000unse_a1o7|بڵاوکەرەوە=Houghton Mifflin|ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٠-٦١٨-٧٠١٧٢-٩}}</ref> <ref name=haowm19364>{{بیرخستنەوەی وێب| دوایین = Spears | یەکەم = Richard A. | سەردێڕ = Fag |ئیش= Dictionary of American Slang and Colloquial Expressions | ساڵ = ٢٠٠٧| ناونیشان = http://dictionary.reference.com/browse/faggot | ڕێکەوتی سەردان = ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢| ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20160227014915/http://dictionary.reference.com/browse/faggot | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٧ی شوباتی ٢٠١٦ | ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=terms>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.sex-lexis.com/ |سەردێڕ=Dictionary of Sexual Terms |بڵاوکەرەوە=Sex-lexis.com |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20041015054212/http://www.sex-lexis.com/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref name=haownsh351937>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Taylor|یەکەم=Marvin J.|سەردێڕ=Queer Things from Old Closets: Libraries Gay and Lesbian Studies – Queer Theory|ناونیشان=http://rbm.acrl.org/content/rbml/8/1/19.full.pdf|بڵاوکەرەوە=Association of College and Research Libraries|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160116080410/http://rbm.acrl.org/content/rbml/8/1/19.full.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=ajowm36197>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=eds|یەکەم=Marc Wolinsky ...|سەردێڕ=Gays and the military: Joseph Steffan versus the United States|ساڵ=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press|شوێن=Princeton, NJ|ژپنک=٠-٦٩١-٠٣٣٠٧-٢|پەڕەکان=٤٠–٤٨|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=kM8WgQQghwIC&pg=PA49&lpg=PA49&dq=Gays+military+homo+derogatory+epithet&source=bl&ots=GKgHK00BxL&sig=MpmlY0QZHaF2ebPZ3o-phV1IMmo&hl=en&sa=X&ei=xxFuULTrGqP20gH5x4EY&ved=0CC8Q6AEwAw#v=onepage&q=Gays%20military%20homo%20derogatory%20epithet&f=false|edition=[Online-Ausg.].|ڕێکەوتی سەردان= ١ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161130175809/https://books.google.com/books?id=kM8WgQQghwIC&pg=PA49&lpg=PA49&dq=Gays+military+homo+derogatory+epithet&source=bl&ots=GKgHK00BxL&sig=MpmlY0QZHaF2ebPZ3o-phV1IMmo&hl=en&sa=X&ei=xxFuULTrGqP20gH5x4EY&ved=0CC8Q6AEwAw#v=onepage&q=Gays%20military%20homo%20derogatory%20epithet&f=false|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <!--========= دێمۆگرافیا ==========--> <ref name=timcook2719>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = http://www.nbcnews.com/watch/nightly-news/apple-s-tim-cook-is-first-fortune-500-to-come-out-as-gay-350111811811|سەردێڕ = Apple's CEO Tim Cook Is First Fortune 500 to Come Out as Gay|بڵاوکەرەوە = NBC News|ڕێکەوت = ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان = ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|وێبگە = www.nbcnews.com|ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20170724022131/http://www.nbcnews.com/watch/nightly-news/apple-s-tim-cook-is-first-fortune-500-to-come-out-as-gay-350111811811|ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٤ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=black>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Black |یەکەم١= Dan |دوایین٢= Gates |یەکەم٢= Gary |دوایین٣= Sanders |یەکەم٣= Seth |دوایین٤= Taylor |یەکەم٤= Lowell |ساڵ= ٢٠٠٠|سەردێڕ= Demographics of the Gay and Lesbian Population in the United States: Evidence from Available Systematic Data Sources | journal = Demography |بەرگ= ٣٧ | issue = ٢|پەڕەکان= ١٣٩–١٥٤ | doi=10.2307/2648117 | pmid=١٠٨٣٦١٧٣}}</ref> <ref name=sexualbehavior37287>Sexual Behavior in the Human Male, p. 656</ref> <ref name="more-or-less-2010-10-01">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Harford|یەکەم=Tim|سەردێڕ=More or Less examines Office for National Statistics figures on gay, lesbian and bisexual people|ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/programmes/b00tznbk|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تەممووزی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151105183125/http://www.bbc.co.uk/programmes/b00tznbk|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=idea-creative719>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=David Leonhardt |سەردێڕ=John Tukey, 85, Statistician; Coined the Word 'Software' |journal=The New York Times |ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠٠٠}}</ref> <ref name=idea-creative628>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Biography 15.1, ''John W. Tukey'' (1915–2000) |ناونیشان=http://www.swlearning.com/quant/kohler/stat/biographical_sketches/bio15.1.html |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئایاری ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171105192244/http://www.swlearning.com/quant/kohler/stat/biographical_sketches/bio15.1.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} John Tukey criticizes sample procedure</ref> <ref name = Billy1993>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.2307/2136206|vauthors=Billy JO, Tanfer K, Grady WR, Klepinger DH |سەردێڕ=The sexual behavior of men in the United States|jstor=2136206 |journal=Family Planning Perspectives |بەرگ=٢٥|issue=2 |پەڕەکان=٥٢–٦٠|ساڵ=١٩٩٣|pmid=٨٤٩١٢٨٧}}</ref> <ref name = Binson1995>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.1080/00224499509551795|یەکەم١=Diane |دوایین١=Binson |یەکەم٢=Stuart |دوایین٢=Michaels |یەکەم٣=Ron |دوایین٣=Stall |یەکەم٤=Thomas J. |دوایین٤=Coates |یەکەم٥=John H. |دوایین٥=Gagnon |یەکەم٦=Joseph A. |دوایین٦=Catania |ساڵ=١٩٩٥|سەردێڕ=Prevalence and Social Distribution of Men Who Have Sex with Men: United States and Its Urban Centers |journal=The Journal of Sex Research |بەرگ=٣٢|issue=3 |پەڕەکان=٢٤٥–٥٤ |jstor=3812794}}</ref> <ref name = Johnson1992>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Johnson AM, Wadsworth J, Wellings K, Bradshaw S, Field J |سەردێڕ=Sexual lifestyles and HIV risk |journal=Nature |بەرگ=٣٦٠|issue=6403 |پەڕەکان=٤١٠–٢|ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ١٩٩٢|pmid=١٤٤٨١٦٣|doi=10.1038/360410a0}}</ref> <ref name = Laumann1994>Laumann, E. O. , Gagnon, J. H. , Michael, R. T. , & Michaels, S. (1994). ''The social organization of sexuality: Sexual practices in the United States.'' Chicago: University of Chicago Press.{{Page needed|date=September 2010}}</ref> <ref name = Wellings1994>Wellings, K. , Field, J. , Johnson, A. , & Wadsworth, J. (1994). ''Sexual behavior in Britain: The national survey of sexual attitudes and lifestyles.'' London, UK: Penguin Books.{{Page needed|date=September 2010}}</ref> <ref name = ACSF1992>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| doi = 10.1038/360407a0 |نووسەر= Investigators ACSF |ساڵ= ١٩٩٢|سەردێڕ= AIDS and sexual behaviour in France | journal = Nature |بەرگ= ٣٦٠| issue = 6403|پەڕەکان= ٤٠٧–٤٠٩| pmid = ١٤٤٨١٦٢}}</ref> <ref name = Bogaert2004>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=Bogaert AF |سەردێڕ=The prevalence of male homosexuality: the effect of fraternal birth order and variations in family size |journal=Journal of Theoretical Biology |بەرگ=٢٣٠|issue=1 |پەڕەکان=٣٣–٧|ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٤|pmid=١٥٢٧٥٩٩٧|doi=10.1016/j.jtbi.2004.04.035}} Bogaert argues that: "The prevalence of male homosexuality is debated. One widely reported early estimate was 10% (e.g. , Marmor, 1980; Voeller, 1990). Some recent data provided support for this estimate (Bagley and Tremblay, 1998), but most recent large national samples suggest that the prevalence of male homosexuality in modern western societies, including the United States, is lower than this early estimate (e.g. , 1–2% in Billy et al. , 1993; 2–3% in Laumann et al. , 1994; 6% in Sell et al. , 1995; 1–3% in Wellings et al. , 1994). It is of note, however, that homosexuality is defined in different ways in these studies. For example, some use same-sex behavior and not same-sex attraction as the operational definition of homosexuality (e.g. , Billy et al. , 1993); many sex researchers (e.g. , Bailey et al. , 2000; Bogaert, 2003; Money, 1988; Zucker and Bradley, 1995) now emphasize attraction over overt behavior in conceptualizing sexual orientation." (p. 33) Also: "...the prevalence of male homosexuality (in particular, same-sex attraction) varies over time and across societies (and hence is a "moving target") in part because of two effects: (1) variations in fertility rate or family size; and (2) the fraternal birth order effect. Thus, even if accurately measured in one country at one time, the rate of male homosexuality is subject to change and is not generalizable over time or across societies." (p. 33)</ref> <ref name = Fay1989>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Fay RE, Turner CF, Klassen AD, Gagnon JH |سەردێڕ=Prevalence and patterns of same-gender sexual contact among men |journal=Science |بەرگ=٢٤٣|issue=4889 |پەڕەکان=٣٣٨–٤٨|ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ١٩٨٩|pmid=٢٩١١٧٤٤|doi=10.1126/science.2911744}}</ref> <ref name = Sell1995>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.1007/BF01541598|vauthors=Sell RL, Wells JA, Wypij D |سەردێڕ=The prevalence of homosexual behavior and attraction in the United States, the United Kingdom and France: results of national population-based samples |journal=Archives of Sexual Behavior |بەرگ=٢٤|issue=3 |پەڕەکان=٢٣٥–٤٨|ڕێکەوت=حوزەیرانی ١٩٩٥|pmid=٧٦١١٨٤٤}}</ref> <ref name=SavinWilliams2009>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| editor1-last = Hope | editor1-first = Debra A |سەردێڕ= Contemporary Perspectives on Lesbian, Gay, and Bisexual Identities | doi = 10.1007/978-0-387-09556-1 |زنجیرە= Nebraska Symposium on Motivation |بەرگ= ٥٤|ساڵ= ٢٠٠٩|ژپنک= ٩٧٨-٠-٣٨٧-٠٩٥٥٥-٤}}</ref> <ref name=gayfeelings2719>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE0D91E3EF93BA35751C1A964958260&sec=&spon=&pagewanted=all|سەردێڕ=Sexual Behavior Levels Compared in Studies In Britain and France|ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٢|ئیش=nytimes.com}}</ref> <ref name=statsofusa2719>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://williamsinstitute.law.ucla.edu/research/census-lgbt-demographics-studies/how-many-people-are-lesbian-gay-bisexual-and-transgender |نووسەر=Gary Gates |سەردێڕ=How Many People are Lesbian, Gay, Bisexual and Transgender? |بڵاوکەرەوە=The Williams Institute |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئایاری ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170721165514/http://williamsinstitute.law.ucla.edu/research/census-lgbt-demographics-studies/how-many-people-are-lesbian-gay-bisexual-and-transgender/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تەممووزی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref name=statsofusa3618>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://williamsinstitute.law.ucla.edu/wp-content/uploads/Gates-How-Many-People-LGBT-Apr-2011.pdf |format=PDF |نووسەر=Gary Gates |سەردێڕ=How many people are lesbian, gay, bisexual, and transgender? |بڵاوکەرەوە=The Williams Institute |پەڕە=١ |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150425174542/http://williamsinstitute.law.ucla.edu/wp-content/uploads/Gates-How-Many-People-LGBT-Apr-2011.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی نیسانی ٢٠١٥ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref name=moresources2719>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Gay and Lesbian Families in the United States: Same-Sex Unmarried Partner Households |ناونیشان=http://www.urban.org/UploadedPDF/1000491_gl_partner_households.pdf |دوایین١=Smith |یەکەم١=David M. |دوایین٢=Gates |یەکەم٢=Gary J. |ڕێکەوت=٢٢ی ئابی ٢٠٠١|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110107082654/http://www.urban.org/UploadedPDF/1000491_gl_partner_households.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="cdc.gov">[http://www.cdc.gov/nchs/data/nhsr/nhsr077.pdf "Sexual Orientation and Health Among U.S. Adults: National Health Interview Survey, 2013."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709014014/https://www.cdc.gov/nchs/data/nhsr/nhsr077.pdf |date= ٩ی تەممووزی ٢٠١٧}} ''CDC''. 15 July 2014. 15 July 2014.</ref> }} {{Refbegin|20em}} === کتێبەکان === ;١٩٨٠کان # Adam, Barry (1987). ''The Rise of a Gay and Lesbian Movement'', G. K. Hall & Co. {{ISBN|0-8057-9714-9}} # {{بیرخستنەوە|یەکەم=John |دوایین=Boswell |ناونیشان=http://www.press.uchicago.edu/cgi-bin/hfs.cgi/00/231.ctl |سەردێڕ=Christianity, Social Tolerance, and Homosexuality: Gay People in Western Europe from the Beginning of the Christian Era to the Fourteenth Century |بڵاوکەرەوە=University of Chicago Press |ساڵ=١٩٨٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٠٦٧١١-٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060928195316/http://www.press.uchicago.edu/cgi-bin/hfs.cgi/00/231.ctl |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٦}} # Dover, Kenneth J. , ''Greek Homosexuality'', Gerald Duckworth & Co. Ltd. 1979, {{ISBN|0-674-36261-6}}(hardcover), {{ISBN|0-674-36270-5}}(paperback) # d'Emilio, John ''Sexual Politics, Sexual Communities: The Making of a Homosexual Minority in the United States, 1940–1970'', University of Chicago Press 1983, {{ISBN|0-226-14265-5}} # {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=The History of Sexuality |یەکەم=Michel |دوایین=Foucault |authorlink=Michel Foucault |ساڵ=١٩٨٦|بڵاوکەرەوە=Pantheon Books |ژپنک=٠-٣٩٤-٤١٧٧٥-٥}} # Roth, Norman. ''The care and feeding of gazelles: Medieval Arabic and Hebrew love poetry.'' IN: Lazar & Lacy. ''Poetics of Love in the Middle Ages'', George Mason University Press 1989, {{ISBN|0-913969-25-7}} ;١٩٩٠ەکان # {{بیرخستنەوە|یەکەم١=Bruce |دوایین١=Bagemihl |سەردێڕ=Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity|بڵاوکەرەوە=St. Martin's Press|ساڵ=١٩٩٩|ژپنک=٠-٣١٢-١٩٢٣٩-٨|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=5CbRGV8AAIQC}} # Bérubé, Allan, ''Coming out under Fire: The History of Gay Men and Women in World War Two'', New York: MacMillan 1990, {{ISBN|0-02-903100-1}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٧|سەردێڕ=Two spirit people: American Indian, lesbian women and gay men |نووسەر١=Brown, Lester B. |editor1=Lester B. Brown |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٨٩٠-٠٠٠٣-٣|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=AwnQBETJsvEC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٠|سەردێڕ=Handbook of medieval sexuality |یەکەم١=Vern L. |دوایین١=Bullough |یەکەم٢=James A. |دوایین٢=Brundage |بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٣-٣٦٦٢-٤|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=PgSI1gvKhtAC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٥|سەردێڕ=Gay New York: Gender, Urban Culture, and the Making of the Gay Male World, 1890–1940 |نووسەر١=Chauncey, George |edition=reprint, illustrated |بڵاوکەرەوە=Basic Books |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٦٥-٠٢٦٢١-٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=QCkEAQAAIAAJ}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٠|سەردێڕ=Encyclopedia of homosexuality (2 Volumes) |یەکەم١=Wayne R. |دوایین١=Dynes |یەکەم٢=Warren |دوایین٢=Johansson |یەکەم٣=William A. |دوایین٣=Percy |یەکەم٤=Stephen |دوایین٤=Donaldson |بڵاوکەرەوە=Garland Pub. |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٤٠-٦٥٤٤-٧|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=TYyGAAAAIAAJ}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٣|سەردێڕ=Odd girls and twilight lovers: a history of lesbian life in twentieth-century America |نووسەر١=Faderman, Lillian|edition=4 |بڵاوکەرەوە=Columbia University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣١-٠٧٤٨٨-٩|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=44i96GWYxSQC}} # Hinsch, Bret, ''Passions of the Cut Sleeve: The Male Homosexual Tradition in China'', The University of California Press, 1990, {{ISBN|0-520-06720-7}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٤|سەردێڕ=Outing: shattering the conspiracy of silence |نووسەر١=Johansson, Warren |نووسەر٢=William A. Percy |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-٥٦٠٢٤-٤١٩-٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-lZ903C-dkMC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٤|سەردێڕ=Sex in America: a definitive survey |نووسەر١=Michael, Robert T. |بڵاوکەرەوە=Little, Brown |ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٦-٩١١٩١-٧|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=PkjmGwAACAAJ}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٨|سەردێڕ=Pederasty and Pedagogy in Archaic Greece |نووسەر١=Percy, William Armstrong |بڵاوکەرەوە=University of Illinois Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٥٢-٠٦٧٤٠-٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=TCvoj1efp8UC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٨٧|سەردێڕ=Compañeras: Latina lesbians (an anthology) |نووسەر١=Ramos, Juanita |بڵاوکەرەوە=Latina Lesbian History Project |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ElVnAAAAMAAJ}} # Rousseau, George, ''Perilous Enlightenment: Pre- and Post-Modern Discourses—Sexual, Historical'', Manchester University Press 1991, {{ISBN|0-7190-3301-2}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٢|سەردێڕ=Sexuality and eroticism among males in Moslem societies |نووسەر١=Schmitt, Arno |نووسەر٢=Jehoeda Sofer |editor1=Arno Schmitt |editor2=Jehoeda Sofer |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-٥٦٠٢٤-٠٤٧-١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Kw_BVSVmNsUC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٩|سەردێڕ=An American obsession: science, medicine, and homosexuality in modern society |نووسەر١=Terry, Jennifer |بڵاوکەرەوە=University of Chicago Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٧٩٣٦٧-٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=C6pGoWWLfhEC}} ;٢٠٠٠ەکان # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٥|سەردێڕ=Regulating sex: the politics of intimacy and identity |یەکەم١=Elizabeth |دوایین١=Bernstein |یەکەم٢=Laurie |دوایین٢=Schaffner |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٩٤٨٦٩-٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YQzW5I2RGNcC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٢|سەردێڕ=Before Stonewall: activists for gay and lesbian rights in historical context |نووسەر١=Bullough, Vern L. |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-٥٦٠٢٣-١٩٣-٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=A7x_VnES2esC}} # {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Greeks And Greek Love: A Radical Reappraisal of Homosexuality In Ancient Greece|نووسەر=Davidson, James|ساڵ=٢٠٠٧|ژپنک=٠-٢٩٧-٨١٩٩٧-٦|بڵاوکەرەوە=Weidenfeld & Nicolson}} # {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gunther |یەکەم=Scott Eric |ڕێکەوت=٢٠٠٩|سەردێڕ=The Elastic Closet, A History of Homosexuality in France, 1942-present |شوێن=New York |بڵاوکەرەوە=Palgrave Macmillan |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣٠-٥٩٥١٠-١}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٤|سەردێڕ=The lavender scare: the Cold War persecution of gays and lesbians in the federal government |نووسەر١=Johnson, David K. |بڵاوکەرەوە=University of Chicago Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٤٠٤٨١-٣|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=_FM_hkMdxpIC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٣|سەردێڕ=Historical dictionary of the lesbian liberation movement: still the rage |نووسەر١=Myers, JoAnne |بڵاوکەرەوە=Scarecrow Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٠٨-٤٥٠٦-٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=dzYbAAAAYAAJ}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٢|سەردێڕ=Queering India: same-sex love and eroticism in Indian culture and society |نووسەر١=Vanita, Ruth |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٩٢٩٥٠-٩|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=I9rrucxQbmEC}} === وتارە ڕۆژنامەیییەکان === # {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=On the Prevalence of Homosexuality and Bisexuality, in a Random Community Survey of 750 Men Aged 18 to 27 |دوایین=Bagley |یەکەم=Christopher |دوایین٢=Tremblay |یەکەم٢=Pierre |شوێن=New York |بڵاوکەرەوە=Haworth Press |ساڵ=١٩٩٨|journal=Journal of Homosexuality |بەرگ=٣٦|issue= 2 |issn=0091-8369 |oclc=٩١١٢٩٣٩١|doi=10.1300/j082v36n02_01 |پەڕەکان=١–١٨}} # {{بیرخستنەوە|doi=10.2307/374839 |سەردێڕ=The Homophobic Imagination |دوایین=Crew |یەکەم=Louie |دوایین٢=Norton |jstor=374839 |یەکەم٢=Rictor |شوێن=3, Nov 74 |بەرگ=٣٦|issue=3 |پەڕەکان=٢٧٢–٩٠|journal=College English |issn=0010-0994 |ساڵ=١٩٧٤|oclc=٤٢٧٠٩٢٢١١}} # {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=New Evidence of Genetic Factors Influencing Sexual Orientation in Men: Female Fecundity Increase in the Maternal Line |دوایین=Iemmola |یەکەم=Francesca |دوایین٢=Ciani |یەکەم٢=Andrea Camperio |بڵاوکەرەوە=Springer |format=Article |ساڵ=٢٠٠٩|journal=Archives of Sexual Behavior |پەڕەکان=٣٩٣–٣٩٩|بەرگ=٣٨|شوێن=no. 3 |issn=0004-0002 |oclc=٣٦٠٢٣٢٥٢٦|doi=10.1007/s10508-008-9381-6 |ناونیشان=http://www.springerlink.com/content/l6104277w82137x4 |pmid=١٨٥٦١٠١٤}}{{بەستەری مردوو|url=http://www.springerlink.com/content/l6104277w82137x4 |date=شوباتی ٢٠٢٠}} # {{بیرخستنەوە|doi=10.1126/science.1887219 |سەردێڕ=A difference in hypothalamic structure between heterosexual and homosexual men. |دوایین=LeVay |یەکەم=Simon |ساڵ=١٩٩١|journal=Science |پەڕەکان=١٠٣٤–٧|issue=5023 |بەرگ=٢٥٣|issn=0036-8075 |oclc=١٢١٦٥٥٩٩٦|ناونیشان=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/253/5023/1034 |pmid=١٨٨٧٢١٩}} # {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Fraternal Birth Order and Ratio of Heterosexual/Homosexual Feelings in Women and Men |یەکەم٩=N |دوایین٩=Martin |یەکەم٨=J |دوایین٨=Bailey |یەکەم٧=M |دوایین٧=Wright |یەکەم٦=S |دوایین٦=MacGregor |دوایین=McConaghy |یەکەم٥=M |یەکەم=N |دوایین٢=Hadzi-Pavlovic |یەکەم٢=D |دوایین٥=Keller |دوایین٣=Stevens |یەکەم٣=C |دوایین٤=Manicavasagar |یەکەم٤=V | displayauthors = 8|ساڵ=٢٠٠٦|journal=Journal of Homosexuality |پەڕەکان=١٦١–١٧٤|issue=4 |بەرگ=٥١|issn=0091-8369 |oclc=٢٠٢٦٢٩٨٨٥|pmid=١٧١٣٥١٣٣|doi=10.1300/J082v51n04_09 |ناونیشان=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1090513808000688}} === وتارەکانی ئینتەرنێت === # Burr, Chandler. [https://www.theatlantic.com/doc/199706/homosexuality-biology/ Homosexuality and biology]. ''The Atlantic'', June 1997, {{ISSN|1072-7825}}. An overview of recent research in layman's language. # [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/55169.stm BBC News (شوبات ١٩٩٨)]: Fingerprints Study # [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/325979.stm BBC News (نیسان ١٩٩٩)]: Doubt cast on 'gay gene' # {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://my.webmd.com/content/article/22/1728_56075?src=Inktomi&condition=Home+&+Top+Stories |سەردێڕ=WebMD (March 2000) |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080110000912/http://my.webmd.com/content/article/22/1728_56075?src=Inktomi&condition=Home+&+Top+Stories |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}{{cbignore|bot=medic}}: Pointing the Finger at Androgen as a Cause of Homosexuality # [http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/3735668.stm BBC News (تشرینی یەکەم ٢٠٠٤)]: Genetics of homosexuality # James Davidson, ''London Review of Books'', 2 June 2005, [http://www.lrb.co.uk/v27/n11/davi02_.html "Mr and Mr and Mrs and Mrs"]—detailed review of ''The Friend'', by Alan Bray, a history of same-sex marriage and other same-sex formal bonds {{Refend}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{بەستەری پرۆژە خوشکەکان}} * {{dmoz|Society/Gay,_Lesbian,_and_Bisexual/History/|گەی، لێزبیان و دووڕەگەزخواز/مێژوو}} * [http://plato.stanford.edu/entries/homosexuality/ ئینسایکڵۆپیدیای فەلسەفەی ستانفۆرد – ھاوزایەندخوازی] * [http://www.nrttv.com/En/media-video-detail.aspx?Cor=2&Jimare=12125 ڕاپۆرتی ئێن ئاڕ تی لەسەر ھاوزایەندخوازی]{{بەستەری مردوو|url=http://www.nrttv.com/En/media-video-detail.aspx?Cor=2&Jimare=12125 |date=ئابی ٢٠٢١}} * ئەم وتارە [[:en:Homosexuality|بە زمانی ئینگلیزی بخوێنەوە]] {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|کۆمەڵگا|مێژوو|پزیشکی|کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە|سیاسەت|ژینناسی|سێکسناسی|دەروونناسی|فەلسەفە|کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە}} {{وتاری ھەڵبژێردراو|وەشان=٥٣٢٤٥٠|ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠١٧}} </span> [[پۆل:ھاوزایەندخوازی| ]] [[پۆل:ئەوین]] [[پۆل:کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە]] [[پۆل:ئاڕاستەی زایەندی]] [[پۆل:پەیوەندییە کەسییەکان]] [[پۆل:ھاوڕەگەزخوازی]] kg83e0s076ee5x50klu0z8zqxit6d91 1589598 1589597 2026-06-11T10:45:44Z Épine 19745 /* زمانی کوردی */ 1589598 wikitext text/x-wiki {{پپ}} {{ڕەوانەکەر|ھاوڕەگەزبازی||ھاوڕەگەزخوازی (ڕوونکردنەوە)}} {{ئاڕاستەی زایەندی}} {{زانیاریدانی ھاوزایەندخوازی|ڕووتێکردن}} '''ھاوزایەندخوازی''' (پێشووتر '''ھاوڕەگەزخوازی'''؛ {{بە ئینگلیزی|Homosexuality}}) بریتییە لە پەیوەندییەکی [[ڕۆمانس (ئەوین)|ڕۆمانتیکی]] و سێکسی لە نێوان ئەندامانی [[زایەند]]ێکی ھاوبەشدا. ھاوزایەندخوازی «نەخشێکی ھەتاھەتایی سەرنجی سۆزداری و سێکسیی و ڕۆمانسییە» لە نێوان ئەندامانی ھاوزایەند. ھەروەھا «ئاماژەیەکە بۆ ھەستی شوناسی کەسێک لەسەر بنەمای ئەو سەرنج و ڕەفتارە پەیوەندیدارانە و ئەندامییەتی لە [[کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە|کۆمەڵگەیەک]] کە ھەمان ھەست تیایاندا ھاوبەشە.»<ref name=apahelp/><ref name=amici/> لە پاڵ [[جیاڕەگەزخوازی]]{{تێبینی|جیاڕەگەزخوازی بە واتای ھێترۆسێکشواڵتی ھاتووە، واتە کەسێک کە پەیوەندی سۆزداری و سێکسی لەگەڵ [[زایەند]]ێکی جیا لەوەی خۆی دەبەستێت}} و [[دووڕەگەزخوازی]]دا، ھاوزایەندخوازی یەکێکە لە سێ پۆلە سەرەکییەی [[ئاڕاستەی زایەندی]]<ref name="apahelp"/> زاناکان ھۆکاری سەرەکیی ئاڕاستەی زایەندی نازانن، بەڵام پێیان وایە بەھۆی کاریگەرییەکی دوولایەنەی [[جێنەتیک|بۆماوەیی]] و [[ھۆرمۆن]]ییەوە دروست دەبێت، لە پاڵ ئەوانیشدا، کاریگەری کۆمەڵگا لەوانەیە ڕۆڵێک بگێڕێت.<ref name=Frankowski/><ref name=Lamanna/><ref name=Stuart/> زاناکان پێیان وانییە ھاوزایەندخوازی ھەڵبژاردەی کەسەکە خۆی بێت.<ref name="Frankowski"/><ref name="Lamanna"/><ref name="Kersey-Matusiak"/> ھەرچەندە ھیچکام لە بیردۆزەکان پاڵپشتییەکی گشتییان نییە، بەڵام زاناکان پشت بەو بیردۆزانە دەبەستن کە لە سایەی [[ژینناسی]]دا ھاتوونەتە ئاراوە<ref name="Frankowski"/> و دەچنەوە سەر ھۆکارە بۆماوەیییەکان.<ref name="rcp2007"/><ref name="Långström2010"/> ھیچ بەڵگەیەکی باوەڕپێکراو یان پشتگیراو لەلایەن زانستەوە نییە ئەوە بسەلمێنێت کە خێزان و تەمەنی منداڵی کاریگەرییان لەسەر ئاڕاستەی زایەندی ھەیە.<ref name="rcp2007"/> ھەرچەندە ھەندێک خەڵک پێیان وایە کە ھاوزایەندخوازی کردارێکی نا-سروشتییە، بەدواداچوونی زانستی سەلماندوێتی کە ھاوزایەندخوازی جیاوازییەکی ئاسایی و سروشتییە و دەرئەنجامێکی خراپ یان نەخۆشیی دەروونی نییە،<ref name="apahelp"/><ref name=PAHO/> خۆیشی لە خۆیدا شتێکی خراپ نییە. بەڵگە و لێکۆڵینەوەی پێویست لەبەردەستدا نییە ئەوە بسەلمێنێت کە دەستێوەردانی دەروونی توانای گۆڕینی ئاڕاستەی زایەندی ھەیە.<ref name="apa2009"/> باوترین ئەو دەستەواژانەی کە بۆ کەسانی ھاوزایەندخواز بەرکاردەھێنرێن [[لێزبیەن|لێزبیان]]{{تێبینی|بۆ ھاوزایەندخوازە مێینەکان لێزبیان بەکاردێت}} و [[گەی]]ن،{{تێبینی|بۆ ھاوزایەندخوازە نێرینەکان گەی بەکاردێت}} بەڵام ''گەی'' بە شێوەیەکی بەرچاو و دیار بۆ ئاماژەکردن بە ھەردوو مێ و نێرە ھاوزایەندخوازەکان بەکاردەھێنرێت. ئەستەمە زاناکان بتوانن بە وردیی یاخود بە نزیککراوەیی ڕێژەی سەدیی کەسانی ھاوزایەندخواز یاخود ئەوانەی کرداری سێکسییان لەگەڵ ئەندامانی ھەمان دیاری بکەن، لەبەر چەند ھۆکارێک، لەوانە؛ کەسانی ھاوزایەندخواز نایانەوێت شوناسی خۆیان ئاشکرابکەن، بەھۆی ئەو [[ھۆمۆفۆبیا]] و جیاکاری و کینە و توندڕەوی کە لەوانەیە، بەتایبەتی لە دەوڵەتە [[ئیسلام]]ییەکاندا ڕووبەڕوویان ببێتەوە.<ref name="levay"/> ڕەفتاری ھاوزایەندخوازی بە شێوەیەکی بەربڵاو لە ئاژەڵانیشدا بینراوە و دیاری کراوە.<ref name=hawragazxwazi271927/><ref name=hawragazxwazi371827/><ref name=hawragazxwazi372937/><ref name=Bagemihl/> زۆرێک لە گەی و لێزبیانەکان، ھەر وەک جیاڕەگەزخوازەکان، لە پەیوەندیی خۆشەویستی و ھاوسەرگیری پاک و دروست دان.{{تێبینی|پەیوەندی نێوان ھاوزایەندخوازان، بەتایبەتی پەیوەندی نێوان گەیەکان، ھەر بۆ [[سێکس]] نییە. ئەوانیش ئارەزووی پێکھێنانی پەیوەندی درێژخایەنیان ھەیە.}} ھەرچەندە ماوەیەکی کەمیشە [[سەرژمێریی دانیشتووان]] ئەوان لە ئاماری ھاوسەرگیری و پەیوەندییەکاندا پیشان دەدات.<ref name="Committed"/> پەیوەندییەکانی نێوان ھاوزایەندخوازان لە ڕووی سایکۆلۆجییەوە ھەر وەک ھی جیاڕەگەزخوازەکان وایە و ھیچ جیاوازییەکیان تێدا بەدی ناکرێت.<ref name=amici/> کرداری ھاوزایەندخوازی بە درێژایی مێژوو ھەبووە و ھەندێک جار پەسەند کراوە و ھەندێک جاری تریش بەپێی ئەو کۆمەڵگەیەی ئەو کەسانەی تێدا ژیاون ئەم دیاردەیە نەفرینی لێکراوە.<ref name=psych2010/> لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدەھەمەوە، جووڵە جیھانییەکان بۆ داواکردنی مافی یاسایی بۆ ھاوزایەندخوازان زیادی کرد. داواکارییەکانیان بریتیبوون لە دەستەبەرکردنی مافی [[ھاوسەرگیریی ھاوزایەند|شارستانی و ھاوسەرگیری]] و پاراستن و بەخێوکردنی مناڵە بێسەرپەرشتەکان و پاراستنیان لە توندوتیژی. لە ئێستادا ھیچ مافێک لەلایەن حکوومەتی [[عێراق|ئێراق]] و [[ھەرێمی کوردستان]]ەوە بە فەرمی بۆ ھاوزایەندخوازان دانەندراوە، [[ئێن ئاڕ تی]] لە ڕاپۆرتێکدا لەسەر ھاوزایەندخوازان ئەمەی دڵنیا کردووەتەوە.<ref name="nrtsreport3619"/> لە کۆمەڵگەی کوردیدا، ھاوزایەندخوازان بە ھەڵە لەگەڵ [[لەشفرۆشی|لەشفرۆشەکان]] و [[مناڵبازی|مناڵباز]] و [[کوڕبازی|نێربازاندا]] تێکەڵ دەکرێن، بە تایبەتی ھاوزایەندخوازە نێرەکان یاخود [[گەی]]ەکان،<ref name=nrtsreport3619/> زۆرجار وەک سووکایەتییەک پێیان بە «ھەتیوباز»یان «دوودەگی» بانگ دەکرێن، بەڵام لەڕاستیدا ھاوزایەندخوازی ھیچ پەیوەندییەکی بە لەشفرۆشی و مناڵبازی و نێربازییەوە نییە و پەیوەندییەکی ڕۆمانسی و سۆزدارانەی نێوان دوو مرۆڤی پێگەیشتووە. == وشەڕەتناسی == ===زمانی کوردی === پێشووتر وشەی ھاوڕەگەزخوازی لە زمانی کوردیدا بەکار دەھات، لەبەر نەبوونی وشەیەکی باشتر. ئەم وشەیە لە ڕووی زمانەوانییەوە کێشەی ھەیە، لەبەر ئەوەی وشەی ڕەگەز بەرامبەر بە وشەی (race) بەکارھاتووە، بۆیە ھاوزایەندخواز دەقاودەق بە کەسێک دەوترێت کە ڕەگەزپەرستە (تەنیا ھاوزایەندی خۆی دەخوازێ). وشەی زایەند لە کوردیی باکووردا بەرامبەر بە وشەی (sex) بەکارھاتووە، وشەی (هاوڕەگەزخواز) دەقاودەق مانای ئەوە دەدات کە کەسێک ھاوزایەندی خۆی (same-sex) لە ڕووی جنسییەوە دەخوازێت. === وشەی ھۆمۆسێکسیوال === [[پەڕگە:Erastes eromenos Staatliche Antikensammlungen 1468.jpg|وێنۆک|150px| پارچەیەک وێنەی مێژوویی کە دوو گەی پیشان دەدات، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ٥٤٠ی پێش مەسیح.]] بەپێی زانستی [[وشەڕەتناسی]] وشەی ''ھۆمۆسێکشواڵ''، کە لە زمانە بیانییەکاندا بە واتای ھاوزایەندخواز دێت، تێکەڵەیەکی [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]] و [[زمانی لاتینی|لاتینییە]]، یەکەم پێکھاتەی لە گریکییەوە وەرگیراوە، ὁμός (ھۆمۆس) کە بەواتای «ھەمان» دێت، و بۆ وەسفکردنی کردار و سەرنجی سێکسی لە نێوان ئەندامانی ھەمان ڕەگەزدا بەکاردێت، و لێزبیانیزمیش دەگرێتەوە.<ref name=homodef46198/><ref name=homodef37193/> یەکەم دەرکەوتنی وشەی ''ھۆمۆسێکشواڵ'' لە نووسیندا لە نامیلکەیییەکی ساڵی ١٨٦٩ی ڕۆماننووسی نەمسایی کارل-ماریا کێرتبێنیدایە، کە نازانرێت کێ بڵاوی کردووەتەوە.<ref name=glbtq/> نامیلکەکە دژی ھەندێک یاسای شانشینی پڕوسیا وەستاوەتەوە کە ھەندێک کرداری سێکسیی قەدەغە کردبوو.<ref name=glbtq/><ref name=homolegal3619/> لە ١٨٨٦دا دەروونناس ڕیچارد ڤۆن کرافت-ئیبن لە کتێبەکەیدا بەناوی ''سایکۆپاتیا سێکسیوالیس'' ھەردوو ناوی ''ھۆمۆسێکشواڵ'' و ''ھێترۆسێکشواڵ''ی بەکارھێناوە. کتێبەکەی ئەو ھێندە بەناوبانگ بوو لە نێو خەڵکیدا، بوویە ھۆی ئەوەی ئەم دوو ناوە بە فەرمی بەکاربھێنرێن و ببن بە دوو ناوی گشتی.<ref name=von-kraft3628/><ref name=psexualis/> زۆرێک لە ڕێنیشاندەرەکانی نووسینی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکان]] پێشنیاری ئەوە دەکەن کە کە ''ھۆمۆسێکشواڵ'' وەک ناو بۆ کەسێک بەکارنەھێنرێت و لەجێی ئەوە ''گەی'' یان ''لێزبیان'' بەکار بھێندرێت.<ref name=glaad/> ھەندێکی تر پێشنیازیان کردووە کە بە تەواوەتی دەست ھەڵبگیرێت لە بەکارھێنانی ئەو وشەیە لەبەر ئەوەی مێژوویەکی تاریکی ھەیە و وەک سووکایەتییەک وایە، چونکە دەستەواژەکە زیاتر بۆ خووڕەوشتی سێکسی کەسەکە بەکاردێت نەک ھەستە ڕۆمانسییەکانی. گەی و لێزبیان ناودارترین جێگرەوەی وشەکەن کە لە کۆمەڵگەدا بە شێوەیەکی خراپ بەکارنایەن.<ref name=glaad/> پیتی سەرەتای ھەر یەک لە وشەکانی لێزبیان، گەی، بایسێکشواڵ و ترانسسێکشواڵ بۆ دروستکردنی وشەی ''LGBT'' ([[ئێڵ جی بی تی]]) بەکارھێنراون، کە ئاماژەیە بۆ کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە. ''گەی'' خۆی ئاماژەیە بە ھاوزایەندخوازیی نێرینە،<ref name=haiey3618/> دەشکرێت بۆ ئاماژەکردن بە تەواوی کەسانی ئێڵ جی بی تی بەبێ گوێدان بە زایەندیان بەکاربھێنرێت. بەڵام ''لێزبیان'' تەنھا تایبەتە بە ھاوزایەندخوازانی مێینە. وشەی لێزبیان لە دوورگەی ''لێسبۆسی'' یۆنایییەوە وەرگیراوە، لەوێ ھۆزانڤانی یۆنانی [[سافۆ]] ھۆزانی سەبارەت بە پەیوەندییە سۆزدارییەکانی لەگەڵ کچانی گەنجدا دەھۆنییەوە.<ref name=Mj3737/><ref name=hayw26193/> [[پەڕگە:Hyakinthos.jpg|وێنۆک|زێفیرەس و ھاییسنت لەسەر کوپێکی ئاتیکی، ٤٥٠ی پ.م. کارەکە لە مۆزەخانەی ھونەرە جوانەکانی بۆستن دەدۆزرێتەوە|150px]] ھەرچەندە نووسەرانی کۆن دەستەواژەی ''ھۆمۆسێکشواڵیان'' بۆ چوارچێوەیەک بەکارھێناوە کە تەنیا یەک ڕەگەزی تێدا بێت (بۆ نموونە قوتابخانەیەک تەنیا کچی تێدا بێت)، بەڵام لە ئێستادا وشەکە لە ڕێڕەوەکەی لای داوە و تەنھا بۆ ئاڕاستەی زایەندی و ھەستی سێکسیی کەسێک بەرامبەر بە ڕەگەزی خۆی بەکاردێت. بە گشتی لەجێی وشەی ھۆمۆسێکشواڵێتی چەند وشەیەکی دیکە بەکارھێنراون، لەوانە؛ [[گەی|ئەو پیاوانەی سێکس لەگەڵ پیاو دەکەن]]، (MSM) کە لە پزیشکیدا بۆ ئاماژەکردن بە چالاکیی سێکسی بەکارھێنراوە. ''ھۆمۆئیرۆتیک،'' بۆ کاری [[ھونەر]]یی بەکاردێت.<ref name=UNAIDS/><ref name=hayiaj261862/> چەند وشەیەکی دیکە کە وەک سووکایەتی بەکاردھاتوون: کویر، فاگێت، فەیری، پووف و ھۆمۆ.<ref name=naown1726/><ref name=haowm19364/><ref>{{harv|Dalzell|2008|p=1104}}</ref><ref name=terms/> لە سەرەتاکانی ١٩٩٠ەکاندا ئەم وشانە لەلایەن کۆمەڵگەی ئێڵ جی بی تییەوە ئاماژە خراپەکانیان لێکرایەوە، وشەی ''کویر'' لە ''لێکۆڵینەوەی کویر'' و ''بیردۆزەی کویر'' و تەنانەت لە زنجیرەی تەلیفیزیۆنی ''چاوێکی کویر بۆ کوڕێکی سترەیت''دا بەکارھاتووە.<ref name=haownsh351937/> (سترەیت بەو کەسانە دەوترێت کە ھاوزایەندخواز نین و جیاڕەگەزخوازن). ھەرچۆنێک بێت، گەر کەسێک مەبەستی خراپ بێت لە بەکارھێنانی ئەم وشەیە بە شێوازی لێدوانەکانیدا دیار دەبێت.<ref name=ajowm36197/> ھەندێک جار، لەبری وشەی «ھاوزایەندخواز» (کە وشە ڕاستەکەیە)، «ھاوزایەندباز» بەکار دەھێندرێت. لە [[زمانی کوردی]]دا وشەی شیاوی پەیوەندیدار بە [[جێندەر]] و [[زایەند]]ەوە دانەندراوە، بۆیە ئەو ناوانەی ئێستا لە جێی ھاوزایەندخوازی بەکاردێن، دروست نین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://speemedia.com/dreja.aspx?Jmare=35775&Jor=25 |سەردێڕ=ھاوزایەندباز |ڕێکەوتی سەردان= ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160804214337/http://speemedia.com/dreja.aspx?Jmare=35775&Jor=25 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == مێژوو == ڕەوشتی کۆمەڵگە بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازان و مامەڵەکردن لەگەڵیان بەپێی کات و ناوچە جوگرافییاکان گۆڕاوە، شوێن ھەبووە کە ھەموو نێرەکان تێیدا بەشداری پەیوەندی ھاوزایەندیان کردووە، لە ھەندێک شوێنیش دیاردەکە پشتگوێ خراوە و پەسەند کراوە، لە ناوچە ئایینییەکانیش بە کفر ناوبراوە و سزای کوشتنی بۆ داندراوە. [[پەڕگە:Gustave Courbet - Le Sommeil (1866), Paris, Petit Palais.jpg|ڕاست|وێنۆک|تابلۆی ''خەوتووەکان''، کێشراو لەلایەن گوستاڤ کۆربێرت، ساڵی ١٨٦٦]] لە کۆکراوەیەکی مرۆڤناسی وردی مێژوویی تایبەتە بە وەسفی چاندی گەلانی پێش-پیشەسازیی، «ھاوزایەندخوازی بەبەھێزی پەسەندنەکراوە بە ڕێژەی ٤١٪‏ لە ٤٢ چانددا؛ پەسەند کراوە یانیش پشتگوێ خراوە لەلایەن ٢١٪‏ی خەڵکی و، ١٢٪‏ ئامارێکی وایان نەداوە لەسەر ئەو دیاردەیە. لە ٧٠ گرافی مرۆڤزانیدا، ٧٠٪‏ وا پیشانی دەدەن کە ھاوزایەندخوازی نادیارە یان دەگمەنە. ٤١٪‏ش وای نیشان دەدەن کە ھەیە و شتەکە دەگمەن نییە.<ref>Adolescence and puberty By John Bancroft, June Machover Reinisch, p.162</ref> لەو چاندانەی کە کاریگەری [[ئایینە ئیبراھیمییەکان]]یان لەسەرە، یاسا و کڵێساکان ھاوزایەندخوازیان بە لادان لە ئایین و وەستان دژی یاسا و سروشت ناوبرد. ناپەسەند کردن و خراپ سەیری کردنی سێکسی کۆم لە نێوان دوو پیاودا دەگەڕێتەوە بۆ پێش [[مەسیحییەت]] بەھەرحاڵ. ئەوە شتێکی دیار بووە لە [[یۆنان|یۆنانی کۆندا]]، ناو بردنیشی بە نائاسایی یان ناسروشتی دەگەڕێتەوە بۆ فەیلەسوفی یۆنانی بەناوبانگ [[ئەفلاتوون]].<ref>"... sow illegitimate and bastard seed in courtesans, or sterile seed in males in defiance of nature." Plato in THE LAWS (Book VIII p.841 edition of Stephanus) or p.340, edition of Penguin Books, 1972.</ref> زۆرێک لە کەسایەتییە مێژوویییەکان وەک [[سوقرات]]، [[لۆرد بایرۆن]]، ئێدواردی دووەم و ھادریان<ref>Roman Homosexuality By Craig Arthur Williams, p.60</ref> بە ''دووڕەگەزخواز'' یان ''گەی'' بانگ کراون؛ ھەندێک لە زاناکان، وەک [[میشێل فووکۆ|میشێل فوکۆ]]، ئەمەیان بە پێشەکییەکی نەگونجاوی مێژووی ناوبردووە کە ئاژۆکی ئاڕاستەی زایەندی بیانی دەخاتە مەترسییەوە.<ref name=foucault>{{harv|Foucault|1986}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر= Hubbard Thomas K |سەردێڕ= Review of David M. Halperin, ''How to Do the History of Homosexuality.'' | journal = Bryn Mawr Classical Review |ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٣}}</ref> === ئەفریقا === کۆنترین تۆماری دوو خۆشەویستی ھاوزایەندخواز لە ئەفریقا دەگەڕێتەوە بۆ ٢٤٠٠ ساڵ پێش مەسیح لە لە [[میسر]]، ھەردووک [[:en:Khnumhotep and Niankhkhnum|خاناماوھاتپیو و نیەداناخاناماو]] بە کۆنترین کەپڵی ھاوزایەندخوازی ناوچەی ئەفریقیا داندراون. وێنەکەیان ئەوان پیشان دەدات کە لووتیان ناوە بە لووتی یەکەوە و خەریکە ماچ دەکەن، ئەمە یەکێکە لە ناودارترین ئەو شێوازی وێنانە کە ھونەری میسری پێی ناسراوە. لە وێنەکەدا وادیارە ئەوان دەورووبەریان گیراوە بە میراتگرەکانیان. ھەردوو ئاسترۆپۆلۆجیست ستیڤن مورەی و ویڵ ڕۆسکۆ دەڵێن کە ژنەکانی [[لیسۆتۆ]] پەیوەندی سێکسی و ئیرۆتیکیان بەستووە لەگەڵ یەکتری کە بە ماتزۆێل ناوبراوە.<ref name=murrayroscoe>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Boy Wives and Female Husbands: Studies of African Homosexualities |ناونیشان=https://archive.org/details/boywivesfemalehu00murr |دوایین=Murray |یەکەم=Stephen (ed.) |authorlink=Stephen O. Murray |نووسەر٢=Roscoe, Will (ed.) |ساڵ=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=St. Martin's Press |شوێن=New York |ژپنک=٠-٣١٢-٢٣٨٢٩-٠}}</ref> لە کۆنگۆی کۆنیش تۆمارکراوە کە شۆڕشگێڕانی ئازاندێ کوڕیان بە کرێ گرتووە بۆ ئەوەی یارمەتیان بدەن لە کاروباری گشتی ماڵەوە لەگەڵ [[سێکس]]کردن لەگەڵیان.<ref name=evanspritchard>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Evans-Pritchard |یەکەم١= E. E. | authorlink = E. E. Evans-Pritchard |ساڵ= ١٩٧٠|سەردێڕ= Sexual Inversion among the Azande |ناونیشان=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_1970-12_72_6/page/1428| journal = American Anthropologist |بەرگ= ٧٢| issue = 6|پەڕەکان= ١٤٢٨–١٤٣٤| doi=10.1525/aa.1970.72.6.02a00170}}</ref> === ئەمریکاکان === پێش داگیرکردنی لەلایەن [[ئەورووپا]]وە، لەنێوان [[سوورپێستەکان|ئەمریکییە سوورپێستەکاندا]] لە [[ئەمریکاکان]]دا شێوازێکی ھاوزایەندخوازی و سێکسی ھەمانڕەگەز بەرڵاوبووە لەلایەن کەسایەتییەکان. ئەوان کاتێک مناڵەکانیان پەروەردە دەکرد و گەورە دەکرد، لە تەمنێکی لاوێتیدا ھەڵبژاردنێکیان پێ دەدرا لەلایەن باوانەکانیانەوە کە ڕێگەیەک ھەڵبژێرێت تاکو ژیانی پێ بەسەر بەرێت، ئەگەر مناڵەکە ھەر کامێک لە دوو زایەندەکی ھەڵبژاردایە ئەوان بە پەروەردەیەکی تایبەت بەخێویان دەکرد و گەورەیان دەکرد و فێری خووڕەوشتی ئەو زایەندەیان دەکرد کە ھەڵی بژاردووە. ئەم کەسایەتییانە بە گشتی شامان بوون و واش بڵاوبوو کە گوایە ئەوان لە مرۆڤێکی ئاسایی بەھێزتر و باشتر بوون. ھاوزایەندخوازان و ترانسجێندەرەکان لە شارستانێتەکانی تری [[ئەمریکای لاتینی]] زۆربوون پێش داگیرکردنیان، وەک [[ئەزتێک]]، [[شارستانیەتیی مایا|مایا]]، کوێنچاز، مۆچس، زاپۆتێکس و تەپینامبای [[بەڕازیل]].<ref name=glbtqlatinamerica>{{بیرخستنەوە|یەکەم=Ben |دوایین=Pablo |ساڵ=٢٠٠٤|ناونیشان=http://www.glbtq.com/social-sciences/latin_america_colonial.html |سەردێڕ=Latin America: Colonial |periodical=glbtq.com |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071211012339/http://www.glbtq.com/social-sciences/latin_america_colonial.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071211012339/http://www.glbtq.com/social-sciences/latin_america_colonial.html |date=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref><ref name=glbtqmex>{{cite encyclopedia|last=Murray |first=Stephen |authorlink=Stephen O. Murray |editor=Claude J. Summers |encyclopedia=glbtq: An Encyclopedia of Gay, Lesbian, Bisexual, Transgender, and Queer Culture |title=Mexico |url=http://www.glbtq.com/social-sciences/mexico.html |accessdate=1 August 2007 |year=2004 |publisher=glbtq, Inc. |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071102132531/http://www.glbtq.com/social-sciences/mexico.html |archivedate=2 November 2007 |df=dmy-all}}</ref> داگیرکەرانی [[ئیسپانیا]] لەو ڕاستییە تۆقی بوون لە کرداری ھاوزایەندخوازی بە کراوەیی ئەنجام دەدرا لەلایەن دانیشتووانە ڕەسەنەکان، و ھەوڵی لەناوبردنی دیاردەکەیان دا بە ھەڕەشەکردن لەو کەسانە و ڕووبەڕووی کردنەوەیان لەگەڵ سزای سەخت وەک کوشتنی بە سووتان و سەگ تێ بەردان تێیان.<ref name=coello>Mártir de Anglería, Pedro. (1530). ''[http://www.udel.edu/LAS/Vol3-2Coello.html#Introduction Décadas del Mundo Nuevo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100529042703/http://www.udel.edu/LAS/Vol3-2Coello.html#Introduction |date=٢٩ی ئایاری ٢٠١٠}}''. Quoted by Coello de la Rosa, Alexandre. "Good Indians", "Bad Indians", "What Christians?": The Dark Side of the New World in Gonzalo Fernández de Oviedo y Valdés (1478–1557), ''Delaware Review of Latin American Studies'', Vol. 3, No. 2, 2002.</ref> لە ساڵی ٢٠١٣دا ھاوسەرگیری ھاوزایەندخوازان یاسایی کرا لە ئەمریکا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ=Haw. Atty. Gen. Op. No. 13-1 | ڕێکەوت=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣| ناونیشان=http://ag.hawaii.gov/wp-content/uploads/2012/11/AG-Opinion-13-1.pdf | ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣| ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131112173620/http://ag.hawaii.gov/wp-content/uploads/2012/11/AG-Opinion-13-1.pdf | ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ | ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === ئاسیا === [[پەڕگە:Suzuki Harunobu Shunga.jpg|وێنۆک|upright|چەپ| دوو [[گەی]] لە وێنەیەکی ژاپۆنیدا.]] لە [[ڕۆژھەڵاتی ئاسیا]]، ئەوین و سێکسی ھاوزایەند ئاماژەی پێ کراوە ھەر لە سەرەتای دەستپێکردنی نووسینەوەی مێژووەوە. ھاوزایەندخوازی لە [[چین]] بیندراوە و ئەوان لای خۆیان چەند ناوێکی تایبەتیان بۆ داناوە، چەند حاڵەتێکی لەو شێوەیە تۆمار کراوە لە ٦٠٠ی پێش مەسیحەوە. ھاوزایەندخوازی لە چەندین کاری بەناوبانگی وێژەی چینیدا ناوی ھاتووە. بۆ نموونە، باسی سێکسی ھەمانڕەگەز کراوە لە [[ڕۆمان]]ی کلاسیکی ''خەون لە ھۆبە سوورەکە''، کە ھەر لەو دەمدا کتێبی ھاوشێوە لەسەر پەیوەندییە سێکسییەکان نووسراوەتەوە. [[کۆنفووشیزم]]، کە فەلسەفەیەکی کۆمەڵایەتی و ڕامیاری بوو، زۆر بە کەمی تیشکی خستبووە سەر ئاڕاستەی زایەندی، ئەمە ھاوزایەندخوازی و جیاڕەگەزخوازیش دەگرێتەوە. وێژەی مینگ دایناستی، وەک ''بیان ئێر چای'' (弁而釵/弁而钗)، بە شێوەیەک پەیوەندی سۆزداری نێوان ھاوزایەندخوازان پیشان دەدات کە ئارامتر و خۆشترە وەک لەوەی جیاڕەگەزخوازەکان.<ref>Kang, Wenqing. ''Obsession: male same-sex relations in China, 1900–1950'', Hong Kong University Press. Page 2</ref> دژایەتیکردنی ھاوزایەندخوازی لە دەمی [[ئیمپراتۆرییەتی تانگ|خانەدانی تانگدا]] دەستی پێ کرد (٦١٨–٩٠٧)، کە دراوەتە پاڵ بەرزبوونەوەی کاریگەرییەکانی [[ئیسلام]] و [[مەسیحییەت]].<ref name="Hinsch, Bret 1990 p. 77-78">Hinsch, Bret. (1990). ''Passions of the Cut Sleeve''. University of California Press. p. 77-78.</ref> لە [[سینگاپوور|سینگاپور]]، لە حوزەیرانی ٢٠١٤دا ٢٠٬٠٠٠ کەس پشتگیری خۆیان پیشان دا بۆ دامەزرانی مافی تایبەت بۆ ھاوزایەندخوازەکان. === ئەورووپا === ==== دەمی کلاسیکی ==== کۆنترین دۆکیومێنتی ڕۆژاوایی (لە شێوەی کاری وێژەیی، ھونەریی و شتومەکی میتۆگرافیکی) کە ھاوزایەندخوازی لەخۆ دەگرێت دەگەڕێتەوە بۆ [[یۆنانی کۆن]]. جگە لە ھاوزایەندخوازی، ئەو دۆکیومێنتانە وای پیشان دەدەن کە پەیوەندی سۆزداری لەگەڵ ژنان و گەنجان سەرەکیترین بنیاتنەری ژیانی ئەوینی پیاوێکی ئاسایی ئەو کاتە بووە. پەیوەندی سۆزداری ھەمانڕەگەزەکان دەروازەیەکی کۆمەڵایەتی ئەو کاتە بووە کە بە شێوەیەکی جۆراوجۆر بوونیاتنراوە بە تێپەڕبوونی کات و لە شارێکەوە بۆ ئەوی تر. ھاوزایەندخوازی لە یۆناندا بە نرخ داندراوە بە مەبەستی پارێزگاریکردن لە گەشەسەندنی مرۆڤایەتیی. [[ئەفلاتوون]] لە نووسینە کۆنەکانیدا باسی لە لایەنە باشەکانی کردووە،<ref name=plato1>Plato, Phaedrus in the ''Symposium''</ref> بەڵام لە نووسینە نوێترەکانیشیدا لەگەڵ قەدەغەکردنی بووە.<ref name=plato2>Plato, Laws, 636D & 835E</ref> [[ئەرەستوو|ئەرستۆ]] لە کتێبی ''پۆلیتیکس'' بیرۆکەکەی ئەفلاتوون لە لەناوبردنی ھاوزایەندخوازی پشتگوێ خستووە (٢٫٤)؛ ئەو ڕوونی دەکاتەوە کە بەڕبەڕی وەک [[کێلتەکان]] بە بۆنەیەکی تایبەت دایان ناوە (٢٫٦٫٦) لەکاتێکدا کە [[کریت]]ەکان بۆ کۆنترۆڵکردنی دانیشتووان بەکاریان ھێناوە.<ref name=boswell1>{{harv|Boswell|1980}}</ref> [[پەڕگە:Lafond Sappho and Homer.jpg|ڕاست|وێنۆک|ژنانی گەنج دەبیندرێن کە دەوری سافۆیان داوە لەم وێنەیەی لافۆند، «سافۆ گۆرانی بۆ ھۆمەر دەڵێت»، ١٨٢٤.]] کەمتر زانراوە لەسەر ھاوزایەندخوازی نێوان ژنان لە یۆنانی کۆندا. [[سافۆ]]، لەدایکبوو لە دوورگەی لێسبۆس، کاریگەری کردووەتە سەر ئەو ناوانەی کە بۆ ژنە ھاوزایەندخوازەکان بەکاردێن، سافیک و لێزبیان بوون بە دووناوی فەرمی بۆ بەکارھێنان لەگەڵ ھاوزایەندە ژنەکاندا لە سەرەتاکانی سەدەی نۆزدەھەمدا.<ref name=lesbian>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.etymonline.com/index.php?term=lesbian|سەردێڕ=Lesbian|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Online Etymology Dictionary|ساڵ=٢٠٠١|نووسەر=Douglas Harper|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080430141341/http://www.etymonline.com/index.php?term=lesbian|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی نیسانی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=sapphic>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.etymonline.com/index.php?term=Sapphic|سەردێڕ=Sapphic|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Online Etymology Dictionary|ساڵ=٢٠٠١|نووسەر=Douglas Harper|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170702034948/http://www.etymonline.com/index.php?term=Sapphic|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھۆنراوەکانی سافۆ تیشک دەخاتە سەر ئەوین و پەیوەندی سۆزداری بۆ ھەردوو زایەند. خوێنەرەوەکانی ھۆنراوەکانی ئەم ھۆزانڤانە بەناوبانگە باسی خۆشەویستی و پەیوەندییەکەی دەکەن لەگەڵ چەند ژنێک، بەڵام بەڵگە لەسەر پەیوەندی جەستەیی لەگەڵیان کەمە.<ref>Denys Page, ''Sappho and Alcaeus'', Oxford UP, 1959, pp. 142–146.</ref><ref>{{harv|Campbell|1982|p=xi–xii}}</ref> لە [[ڕۆمای کۆن]]دا، جەستەی نێرەکان ناوەندی سەرنجی سێکسی بووە، بەڵام پەیوەندی سۆزداری تەنھا لە نێوان پیاوی ئازادی پێگەیشتوو و کۆیلەکەی یان پیاوێکی گەورەتر و پیاوێکی گەنجی بەرەڵاکراو کە ڕۆڵی وەرگری ھەبووە لەکاتی سێکسدا ڕوویداوە. ئیمپڕاتۆری مەسیح تیۆدۆسییەسی یەکەم یاسایەکی دەرکرد لە ٦ی ئابی ٣٩٠ کە نێرە وەرگرەکان بسووتێندرێن. لە کۆتایی دەسەڵاتەکەی، جوستینیانی یەکەم قەدەغەکردنی ھاوزایەندخوازی زیاتر فراون کرد بەبیانووی ئەوەی کە دەبێتە ھۆی وێرانکردنی شارەکان و ئەویش «سزای خوا» دەبێت. دوای نەمانیشی لەسەر دەسەڵات سزادانی ھاوزایەندخوازان ھەر تا ماوەیەک بەردەوام بوو. ==== ڕێنێسانس ==== لە [[ڕینێسانس|ڕێنێسانسدا]]، شارە دەوڵەمەندەکانی [[ئیتاڵیا]] – بەتایبەتی [[فلۆرێنس]] و [[ڤێنیز]] – ناسرابوون بەو ژمارە زۆرەی ھاوزایەندخوازان کە ھەیانە، کە زۆرێک لە نێرەکانی ئەو کاتەی گرتبۆوە و بەردەوامبوون لەو نەخشەی کە ڕۆمانییەکان و یۆنانییەکان بەخشیبوویان بە ھاوزایەندخوازی.<ref>Rocke, Michael, (1996), ''Forbidden Friendships: Homosexuality and male Culture in Renaissance Florence'', ISBN 0-19-512292-5</ref><ref>Ruggiero, Guido, (1985), ''The Boundaries of Eros'', ISBN 0-19-503465-1</ref> ھەرچەندە ڕێژەیەکی زۆری پیاوەکان ھاوزایەندخواز بوون، دەسەڵاتدارەکان بڕیاریان دا کە دەست بکەن بە کوشتن و غەرامەکردنی ڕێژەیەکی ئەو دانیشتووانانە. لە نیوەی دووەمی سەدەی سێزدەھەم، کوشتن سزای ھاوزایەندخوازی بوو لە زۆربەی شوێنەکانی ئەورووپا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب| یەکەم = Lester R. | دوایین = Kurtz | سەردێڕ = Encyclopedia of violence, peace, & conflict | ناونیشان = https://books.google.com/books?id=TG2kN033mDkC&pg=PA140&dq#v=onepage&q=&f=false | بڵاوکەرەوە = Academic Press | ساڵ = ١٩٩٩| پەڕە = ١٤٠| ژپنک = ٠-١٢-٢٢٧٠١٠-X| ڕێکەوتی سەردان = ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧ | ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20161130151621/https://books.google.com/books?id=TG2kN033mDkC&pg=PA140&dq#v=onepage&q=&f=false | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ | ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> چەند کەسایەتییەکی مێژووی وەک شا جەیمسی یەکەم و دوق بەکینھام لە چەند نامیلکەیەکدا زۆربوونی ڕێژەی ھاوزایەندخوازانیان باس کردووە. ==== دەمی نوێخواز ==== چەند نامەیەکی خۆشەویستی نێوان پیاوێکی خانەدان و کەسایەتی بەناوبانگ مستەر ویڵسن بڵاوکرانەوە لە ساڵی ١٧٢٣ لە [[ئینگلتەرا]] و لەلایەن چەند زانایەکی نوێخوازەوە ھاندرا تاکو ببێتە [[ڕۆمان]]ێک. ڕۆمانی بەناوبانگی ١٧٤٩ بەناوی ''فانی ھیڵ'' بەشێکی ھاوزایەندخوازی لەخۆ دەگرێت، بەڵام ئەمە لە گۆڕانکاری وەشانی ١٧٥٠کەیدا لابرا.<ref>Gladfelder, Hal (May 2006) ''In Search of Lost Texts: Thomas Cannon's 'Ancient and Modern Pederasty Investigated and Exemplified"'', Institute of Historical Research</ref> ھەروەھا لە ساڵی ١٧٤٩دا یەکەم پەڕتووکی پارێزگاریکردن لە ھاوزایەندخوازان بە [[زمانی ئینگلیزی]] بڵاو کرایەوە، کە لەلایەن تۆماس کانۆن نووسرابوو، بەڵام ھەر یەکسەر بڵاوکردنەوەی ڕاگیرا. لە دەورووبەری ١٧٨٥ەکاندا، جێریمی بێنتامیش پارێزگارییەکی تری نووسییەوە، بەڵام بڵاونەکرایەوە تاکو ساڵی ١٩٧٨.<ref>Journal of Homosexuality (ISSN 0091-8369) Volume: 3 Issue: 4, Volume: 4 Issue: 1</ref> [[سزای مەرگ]]ی ھاوزایەندخوازان بەردەوام بوو لە [[ھۆڵەندا]] تا ساڵی ١٨٠٣، لە ئینگلتەراش تاکو ساڵی ١٨٣٥ ھەر بەردەوام بوو. [[پەڕگە:Édouard-Henri Avril (29).jpg|وێنۆک|کوڕێکی [[دووڕەگەزخوازی|دووڕەگەزخواز]] (ناوەڕاست) لەکاتی [[سێکس]]کردن لەگەڵ ژنێک و پیاوێکدا؛ تابلۆکە کاری [[ئێدوارد ھێنری ئاڤریل]]ە (١٨٤٩–١٩٢٨).]] لە نێوان ١٨٦٤ و ١٨٨٠ {{ئەڵمانی|کارل ھێنریک ئولریش}} زنجیرەیەک لە دوازدە کتێبی بڵاوکردەوە بەناوی ''بەدواداچوون لەسەر مەتەڵی خۆشەویستی پیاو-پیاوانە''. لە ١٨٦٧دا، ئەو بووبە یەکەم ھاوزایەندخواز کە بە کراوەیی بە ڕووی خەڵکدا قسەی کرد و پارێزگاری لە ھاوزایەندخوازەکان کرد کاتێک کە لە کۆنگرەی ئەڵمانی لە مونیک بەشداری کرد بۆ چارەسەرێک بۆ یاسای ئەنتی-ڕەگەزخوازەکان و لابردنی ئەو یاسایانە.<ref name="levay"/> ''ھەڵگەڕانەوەی سێکسی'' کە لەلایەن ھاڤلۆک ئیلیسەوە نووسرابوو لە ساڵی ١٨٩٦دا بڵاوکرایەوە کە بەرەنگاری ئەو بیردۆزانە دەبۆوە کە دەیانوت ھاوزایەندخوازی شتێکی ناسروشتییە، ھەروەھا ھەوڵی شکاندنی پڕوپاگەندە و ستێریۆتایپەکانی دەدا. ئەو سوور بوو لەسەر ئەوەی کە ھاوزایەندخوازی شتێکی سروشتییە و حاڵەتێکی تایبەت بووە و پەیوەندیی ھەبووە بە زیرەکی و داھێنەری مرۆڤەکانەوە.<ref name=sexualinversion>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Sexual Inversion |یەکەم=Havelock |دوایین=Ellis |یەکەم٢=John Addington |دوایین٢=Symonds |ساڵ=١٩٧٥|بڵاوکەرەوە=Arno Press |ژپنک=٠-٤٠٥-٠٧٣٦٣-١}} (reprint)</ref> ھەرچەندە خەڵکی کتێبی پزیشکی لەم شێوەیەیان نەدەخوێندەوە بە گشتی، ئەوان بوونە ھۆی دروستبوونی ''ساینتیفیک ھیومانتێریان کۆمیتیی'' ماگنەس ھیرشفیڵد، کە لە ساڵی ١٨٩٧ەوە بۆ ١٩٣٣ دژی سزای ئەنتی-ھاوزایەندخوازی وەستایەوە لە [[ئەڵمانیا]]، لەگەڵ دروستبوونی چەندین جووڵەی گەورە لای ڕۆشنبیران و نووسەرانی بەریتانیا کە لەلایەن ئێدوارد کارپێنتەر و جان ئادینگتن سیمندسەوە نوێنەرایەتی دەکرا. لەگەڵ کتێبێک بە ناوی ''خۆشەویستی ھۆمۆجێنیک'' لە ساڵی ١٨٩٤، توێژەری کۆمەڵایەتی ئێدوارد کارپێنتەر دەستی کرد بە نووسینەوەی زنجیرەیەک لە وتار و نامیلکە لەسەر ھاوزایەندخوازی و لە ساڵی ١٩١٦دا لە کتێبەکەیدا بە ناوی ''ڕۆژەکانم و خەونەکانم'' ڕوونی کردەوە کە ئەو ھاوزایەندخواز بووە. === ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست === [[پەڕگە:Portrait de Shah Abbas Ier et son page - MAO 494 - v5.jpg|200px|وێنۆک|ڕاست|[[شا عەباسی یەکەم|شا عەباسی یەکەمی سەفەوی]] لەگەڵ کوڕێکدا. کێشراوە لەلایەن محەممەد قاسم (١٦٢٧).<ref>Nahavandi and Bomati, illustration opposite p.162</ref>]] چەند کۆچکردنێکی [[عەرەب]] ڕوویداوە لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستەوە]] بەرەو ئەورووپا لە ناوەندی ١٨٠٠کاندا. دوو لەو کۆچکەرانە، ڕافیعە ئەلتەحتاوی و محەممەد ئەلسەفەر سەرسووڕمانی خۆیان پیشان دا کە فەڕەنسییەکان زۆرجار بە ئەنقەست بە ھەڵە ئەو ھۆنراوانەیان وەرگێڕاوە کە لەسەر کوڕ نووسراون و ئەوان لەجێی کوڕ کچیان داناوە بۆ ئەوەی لە پێوەرە ڕەوشتییەکانیان و نەریتیان لانەدەن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=El-Rouayheb|یەکەم=Khaled|سەردێڕ=Before Homosexuality in the Arab-Islamic World, 1500–1800|ناونیشان=https://archive.org/details/beforehomosexual0000elro|ساڵ=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=The University of Chicago Press|ژپنک=٠-٢٢٦-٧٢٩٨٨-٥|پەڕە=[https://archive.org/details/beforehomosexual٠٠٠٠elro/page/٢ ٢]}}</ref> [[ئیسرائیل]] بە باشترین وڵات ناسراوە لەگەڵ ھاوزایەندخوازان لە ھەموو ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و [[ئاسیا]]دا<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| ڕێکەوت = ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٨| ناونیشان = http://www.independent.co.uk/life-style/love-sex/taboo-tolerance/the-five-most-improved-places-for-gay-tolerance-932635.html| وتەگێڕانەوە = Israel is the only Middle-Eastern country to support gay rights legislation, and the country attracts gay people from Palestine and Lebanon.| ڕێکەوتی سەردان = ٢٩ی ئایاری ٢٠٠٩|ئیش= The Independent| سەردێڕ = The five most improved places for gay tolerance|شوێن= London| ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20170611133449/http://www.independent.co.uk/life-style/love-sex/taboo-tolerance/the-five-most-improved-places-for-gay-tolerance-932635.html| ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١١ی حوزەیرانی ٢٠١٧| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و [[تێل ئەڤیڤ]] ناسراوە بە «پایتەختی گەیەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست»،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Was Arafat Gay?|نووسەر=James Kirchick|بڵاوکەرەوە=Out}}</ref> و بە یەکێک لە ئارامترین و باشترین شارەکان بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازان داندراوە. نواندنی شانازی ھاوزایەندخوازان ھەموو ساڵێک لە تێل ئەڤیڤ جێ دەگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2010/07/02/dispatch-gay-tel-aviv/|سەردێڕ=Gay Tel Aviv|یەکەم=Anthony|دوایین=Grant|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠١٠|ئیش=The New York Times|ڕێکەوتی سەردان= ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170630125434/http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2010/07/02/dispatch-gay-tel-aviv/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەلایەکی ترەوە، زۆرینەی حکوومەتەکانی تری ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست زۆرجار دیاردەی ھاوزایەندخوازی پشتگوێ دەخەن و دان بە ھەبوونیدا نانێن، ھەندێک جاریش بەتاوانبوونی دەکەن. ھاوزایەندخوازی لە نزیکەی ھەموو دەوڵەتە ئیسلامییەکان نایاسایییە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Iran 'must stop youth executions' |نووسەر=Steven Eke |ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠٠٥|newspaper=BBC News |ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4725959.stm |ڕێکەوتی سەردان= ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170824103849/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4725959.stm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئابی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> جووتبوون لە نێوان ئەندامانی ھاوزایەند لە ھەندێک لە دەوڵەتە ئیسلامییەکان سزای کوشتنی ھەیە، وەک لە [[عەرەبستانی سعوودی]]، [[ئێران]]، [[مۆریتانیا]]، باکووری [[نێجیریا]]، [[سوودان]]، و [[یەمەن]]دا دیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 |سەردێڕ=7 countries still put people to death for same-sex acts |بڵاوکەرەوە=ILGA |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091029185853/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091029185853/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 |date=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩}}</ref> سەرۆککۆماری ئێران [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]] لە یەکێک لە وتارەکانیدا لە ساڵی ٢٠٠٧دا لە زانکۆی کۆڵۆمبیا، بانگەشەی ئەوەی کرد کە لە ئێراندا کەسی گەی نەبووە. بەھەرحاڵ، ھەرچی ھاوزایەندخوازێکیش ھەبێت بە کراوەیی دان بەوەدا نانێت کە گەیە، لە ترسی ڕەتکردنەوەیان لەلایەن خێزانەکەیانەوە یانیش دەستدرێژی کردنە سەریان لەلایەن حکوومەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Nazila|دوایین=Fathi|سەردێڕ=Despite Denials, Gays Insist They Exist, if Quietly, in Iran|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2007/09/30/world/middleeast/30gays.html?_r=1&hp&oref=slogin|بڵاوکەرەوە=New York Times|ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170630124400/http://www.nytimes.com/2007/09/30/world/middleeast/30gays.html?_r=1&hp&oref=slogin|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ==== کوردستان ==== [[پەڕگە:Kurdistan LGBT pride flag.png|thumb|دیزاینی نوێی ئاڵای کوردستان و سەربەرزیی کۆمەڵەی پەلکەزێڕینەی ھەرێمی کوردستان.]] لە مێژووی [[کوردستان]]دا ھاوزایەندخوازی ھەر ھەبووە، وەک ھەموو ناوچەکانی تری جیھان، بەڵام ھەرگیز بە کراوەیی ماف بۆ ھاوزایەندخوازان دانەندراوە و دیاردەکە پشتگوێ خراوە. لە ئێستادا، ھاوزایەندخوازی لە ئێراقدا قەدەغە نەکراوە، بەڵام ھێشتا خەڵکی دژی دەوەستن و بە چاوێکی خراپ سەیری دەکرێت. لە ساڵی ٢٠١٠دا بڵاوکرایەوە کە یاسایەکی نوێ دادەندرێت بۆ یەکسانی نێوان زایەندەکان. بەڵام لە کۆمەڵگە ئایینییە ناوخۆیییەکان ناڕەزایی دەربڕدرا و وترا کە ئەمە یاسایەکە بۆ پەسەندکردنی ھاوزایەندخوازی.<ref name=rudaw>[http://www.rudaw.net/english/culture_art/3374.html ''Homosexuality Fears Over Gender Equality in Iraqi Kurdistan''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120124162204/http://www.rudaw.net/english/culture_art/3374.html |date=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}}</ref> کامیل حاجی عەلی، بەڕێوەبەری ئەوقاف و کاروباری ئایینی لە کوردستان وتی کە ئەم یاسایە «بەدڕەوشتی» بڵاودەکاتەوە و کۆمەڵگەی کوردی «تێک دەدات.» دوای کۆمەڵێک جووڵەی ئایینی، [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] کۆنگرەیەکیان بەست و دانیشتووانیان ئاگادار کردەوە کە ئەم یاسایە ھاوسەرگیری ھاوزایەندخوازەکان یاسایی ناکات.<ref name=rudaw/> لە ساڵی ٢٠١٧دا، کەناڵی تەلەڤیزیۆنی ناوخۆی کوردستان [[ئێن ئاڕ تی]] [[بەڵگەفیلم]]ێکیان بە ناو کوردستاندا پەخش کرد لەسەر ھاوزایەندخوازی کە بیرۆکەی گشتیی بابەتەکەیان خستە ڕوو، لە بەڵگەفیلمەکەدا چەند ھاوزایەندخوازێکی کورد بانگھێشت کرابوون بۆ ئەوەی قسە لەسەر بابەتەکە بکەن.<ref name=nrtsreport3619/> بەڵگەفیلمەکە بە گشتی وەڵامێکی خراپی درایەوە لەلایەن کوردستان و کۆمەڵگە ئایینییەکانەوە. لە ١ی حوزەیرانی ساڵی ٢٠١٧، [[ڕێکخراوەی لاڤە|ڕێکخراوی لاڤە]] دامەزرا، کە یەکەم ڕێکخراوە لە ناوخۆی کوردستان بە ئاشکرا داوای مافی ھاوزایەندخوازان بکات. دواتر لاڤە داخراو و کار و چالاکییەکانیان گواستەوە بۆ [[ڕێکخراوەی ڕاسان]]. ڕێکخراوەی ڕاسان لە ساڵی ٢٠٢١دا لەلایەن ئەندام پەرلەمانێکی [[کۆمەڵی دادگەریی کوردستان]] بە ناوی عومەر گوڵپی سکاڵایان لەسەر تۆمار کرا. دواتر چەند ھەوڵێک درا بۆ دەستگیرکردن و دەرکردنی یاسا دژی ھاوزایەندخوازی، بەڵام گشت ھەوڵەکان شکستیان ھێنا. ==== دەمی پێش ئیسلام ==== [[پەڕگە:Édouard-Henri Avril (18).jpg|وێنۆک|وێنەیەکی خەیاڵیی ھادریان و ئەنتینۆس؛ تابلۆکە کاری [[ئێدوارد ھێنری ئاڤریل]] شێوەکاری سەدەی ١٩ و ٢٠ە کە زۆربەی کارەکانی دیمەنی ئیرۆتیکن.|230px]] لە ئیمپڕاتۆرێتی ئاشووری کۆندا، ھاوزایەندخوازی ھەبووە و باو بووە؛ قەدەغەنەکراو بوو ھەروەھا بە بێڕەوشتی یان نەخۆشی دا نەئەندرا. ھەندێک لە تێکستە ئایینییەکان پاڕانەوەی تێدابووە بۆ ھاوزایەندخوازان. چەند کتێب ھەبوون کە بە شێوەیەکی یەکسان پاڕانەوەی تێدابووە بۆ پەیوەندییە سۆزدارییەکانی ھەر سێ ئاڕاستەی زایەندییەکە.<ref>Gay Rights Or Wrongs: A Christian's Guide to Homosexual Issues and Ministry, by Mike Mazzalonga, 1996, p.11</ref><ref>The Nature Of Homosexuality, Erik Holland, page 334, 2004</ref><ref>Pritchard, p. 181.</ref> لە [[ئێرانی مەزن|ئاریانی مەزندا]]، ھاوزایەندخوازی و پەیوەندی سێکسی و ئرۆتیکی نێوان ئەوان ڕێگە پێدراو بووە، تەنانەت لە زۆربەی شوێنە گشتییەکانیشدا. لە سیمینار و بۆنە تایبەتەکانەوە بۆ کامپی سەربازان و گەرماو و کافێخانەکان. لە سەردەمی [[سەفەوییەکان]]دا (١٥٠١–١٧٢٣) تەنانەت خانەی [[لەشفرۆشی|لەشفرۆشی پیاوانیش]] یاسایی بووە.<ref name="Wikipedia">{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر = https://en.wikipedia.org/wiki/Homosexuality#Modern_period|سەردێڕ =Homosexuality |زمان =ئینگلیزی |سەردان =٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref> ھەندێک لە زاناکان دەڵێن کە دەتواندرێت نموونەی ھاوزایەندخوازی لە وێژەی کۆندا بەدی بکرێت، وەک لە [[داستانی گلگامێش]] و چێرۆکی دەیڤد و جۆناتانی [[کتێبی پیرۆز|کتێبی پیرۆزی مەسیحییەکان]] دیارە. لە داستانی گلگامێشدا، پەیوەندی نێوان گلگامێش و کەسایەتییەک بە ناوی ئینکیدو ھاوزایەندخوازی بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dynes|یەکەم=Wayne|سەردێڕ=Homosexuality in the Ancient World|ساڵ=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Garland Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٣-٠٥٤٦-٠|پەڕەکان=vii–xv|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=JrpU6O3VnawC&lpg=PP1&dq=homosexuality%20in%20the%20ancient%20world&pg=PP1#v=onepage&q&f=false|chapter=Introduction|ڕێکەوتی سەردان= ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161130185857/https://books.google.com/books?id=JrpU6O3VnawC&lpg=PP1&dq=homosexuality%20in%20the%20ancient%20world&pg=PP1#v=onepage&q&f=false|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Held|یەکەم=George F.|سەردێڕ=Parallels between The Gilgamesh Epic and Plato's Symposium|ساڵ=١٨٣|پەڕەکان=١٩٩–٢٠٧|editor=Wayne R. Dynes & Stephen Donaldson}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kilmer|یەکەم=Anne Draffkorn|سەردێڕ=A Note on an Overlooked Word-Play in the Akkadian Gilgamesh|ساڵ=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Garland Publishing, Inc.|پەڕە=٢٦٤|editor=Wayne R. Dynes and Stephen Donaldson}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Thorbjørnsrud|یەکەم=Berit|سەردێڕ=What Can the Gilgamesh Myth Tell Us about Religion and the View of Humanity in Mesopotamia?|ساڵ=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Garland Publishing, Inc.|پەڕە=٤٥٢}}</ref> ھەروەک چۆن دەیڤد خۆشەویستییەکی بەھێزی ھەبووە بۆ جۆناتان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ackerman|یەکەم=Susan|بەستەری نووسەر=Susan Ackerman (biblical scholar)|سەردێڕ=When Heroes Love|ناونیشان=https://archive.org/details/whenheroesloveam0000acke|ساڵ=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Columbia University Press|ژپنک=٠-٢٣١-١٣٢٦٠-٣|پەڕەکان=xii}}</ref> == سروشت و کەسایەتی == === کردار و ئارەزووەکان === [[کۆمەڵەی دەروونیی ئەمریکی|کۆمەڵەی دەروونی ئەمریکی]]، [[کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی]]، لەگەڵ کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتی دەڵێن کە ئاڕاستەی زایەندی «تایبەتمەندییەکی کەسیی نییە کە بتواندرێت بە جودایی پێناسە بکرێت، بەڵکو ئاڕاستەی زایەندی جیھانی ئەو کەسە پێناسە دەکات کە ئەگەری دۆزینەوەی پەیوەندییەکی سۆزداری بەچێژی ھەیە تێیدا.»<ref name=amici/> {{دەقی تایبەت|ئاڕاستەی زایەندی بە زۆری وەک خەسڵەتێکی کەسێک باس دەکرێت، وەک [[زایەند|سێکسی ژینناسیی]] و یانیش تەمەن. ئەم تێڕوانینە ناتەواوە لەبەرئەوەی ئاڕاستەی زایەندی بەردەوام بە زاراوەی ژیری پێناسە دەکرێت و پێویست بە پەیوەندی سۆزدارییە لەگەڵ تاکەکەسەکانی تر. کرداری سێکسی و سەرنجی ڕۆمانتیکی بە ھاوزایەندخوازی یان جیاڕەگەزخوازی پۆلێن دەکرێت لەسەر بنەمای زایەندی زیندەیی کەسەکەی کە پێیان ھەڵدەستێت. بە دڵنیایییەوە، پەیوەندی بە کردارەکەوە ھەیە – یان ویستنی کردنی کارەکە – لەگەڵ یەکێکی تر کە جیاڕەگەزخوازی، ھاوزایەندخوازی، یان دووڕەگەزخوازییەکەی خۆی دەنوێنێت. ئەمە کرداری ئاسایی وەک دەست گرتن و ماچکردنیش دەگرێتەوە.<ref name=amici/>}} لە لێکۆڵینەوەیەکی ساڵی ٢٠٠٤دا، کە لەسەر ژنان بوو، ھەردووک ژنە لێزبیان و جیاڕەگەزخوازەکانیش لە ڕووی سێکسییەوە کاریگەرییان کرایە سەر کاتێک فیلمی ئیرۆتیکی و سێکسییان پیشاندرا، فیلمەکان لە ژن و ژن و پیا و ژن پێکھاتبوون و ھەردووکیان کاریگەرییان کردە سەر مەبەستەکان. بەڵام کاتێک ھەمان لێکۆڵینەوە لەگەڵ پیاوە جیاڕەگەزخوازەکان کرا، ئەوان تەنھا بە فیلمێک ئارەزووی سێکسییان بەرز دەبۆوە کە ژنی تێدا بوو، گەیەکانیش تەنھا بەوانەی کە پیاویان تێدابوو. نوێنەری لێکۆڵینەوەکە وتی کە ئاڕاستەی زایەندی ژنان کەمتر تیشکی خستووەتە سەر یەک زایەندی دیاری کراو لە چاو پیاوەکاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| سەردێڕ = Why women are leaving men for other women| ناونیشان = http://www.cnn.com/2009/LIVING/personal/04/23/o.women.leave.menfor.women/| ڕێکەوت = ٢٣ی نیسانی ٢٠٠٩| ڕێکەوتی سەردان = ١٩ی ئایاری ٢٠٠٩|ئیش= CNN| ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20170614055442/http://www.cnn.com/2009/LIVING/personal/04/23/o.women.leave.menfor.women/| ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٧| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === پەیوەندی سۆزداری === [[پەڕگە:Old Male couple.jpg|وێنۆک|دوو خۆشەویستی ھاوزایەندخوازی پیر – پەیوەندی خۆشەویستی نێوان ھاوزایەندخوازان ھەر وەک ھەموو پەیوەندییەکانی تر دەکرێت درێژخایەن بێت.]] ئەو کەسانەی کە ھاوزایەندخوازن دەتوانن بە چەند شێوەیەکی جیاواز خۆیان دەرببڕن، ئەگەریش ھەیە کە بە ڕەفتارەکانیاندا دیاربێت، وەک شێوازی ھەڵبژاردنی پۆشاک و ڕۆیشتن و قسەکردن، لەوانەشە بەو شتانەدا دیار نەبێت.<ref name=apahelp/> ئەوان لەوانەیە بە ناحەزی پەیوەندی لەگەڵ زایەندێکی جیاوازدا ببەستن (ئەگەر پیاو بوو لەگەڵ ژن و بەپێچەوانەوە)، بە سەرەکی بۆ ئەوەی ھەست نەکرێت بەوەی ئەوان کە ھاوزایەندخوازن، لەوانەشە لە پەیوەندی خۆشەویستی ئاسایی (ھاوزایەندخوازی) خۆیان بن، ھەندێکیشیان لەوانەیە ھیچ خۆشەویستییەک نەکەن بە مەبەستی ئایینی.<ref name=apahelp/> یەکێک لە ڕاپرسییەکان وای پیشان دەدات کە لە بەینی ٤٠٪‏ و ٦٠٪‏ گەیەکان لە پەیوەندی سۆزداریان و لە نێوان ٤٥٪‏ و ٨٠٪‏ لێزبیانەکانیش بە ھەمان شێوە.<ref name=aparesolution>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Resolution on Sexual Orientation and Marriage – Research Summary |ناونیشان=http://www.apa.org/about/policy/gay-marriage.pdf |بڵاوکەرەوە=American Psychological Association |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130603131046/http://www.apa.org/about/policy/gay-marriage.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی حوزەیرانی ٢٠١٣}}</ref> لە زانیارییەکانی ڕاپرسییەکەش دەبیندرێت کە لە بەینی ١٨٪‏ و ٢٨٪‏ی خۆشەویستە گەیەکان و لە بەینی ٨٪‏ و ٢١٪‏ی لێزبیانەکان بۆ ماوەی ١٠ ساڵ پێکەوە ماونەتەوە لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکان]]. زۆرێک لەو بەدواداچوونانەی کە کراوە ڕوونی دەکاتەوە کە پەیوەندییە ھاوزایەندەکان و جیاڕەگەزەکانیش یەکسانن لە ڕووی توندی پەیوەندییەکانەوە و ھیچ جیاوازییەکیان نییە. زاناکان دەڵێن کە تەمەن و زایەند باشترە بۆ کردن بە پێوەر بۆ پێوانی درێژخایەنی پەیوەندییەک نەک ئاڕاستەی زایەندی تاکێک. ئەوانەی لە ناو پەیوەندییە ھاوزایەندخوازی و جیاڕەگەزخوازییەکانن وەک یەک ھەوڵی پاراستنی پەیوەندییەکەیان دەدەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-01/apa-elo011708.php |سەردێڕ=Relationship Satisfaction and Commitment |بڵاوکەرەوە=Eurekalert.org |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100507073038/http://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-01/apa-elo011708.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئایاری ٢٠١٠ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=Duffy>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.1300/J082v12n02_01|سەردێڕ=Satisfaction and commitment in homosexual and heterosexual relationships|journal=Journal of Homosexuality|ساڵ=١٩٨٥|یەکەم=S.M/|دوایین=Duffy|نووسەر٢=C.E. Rusbult|بەرگ=١٢|issue=2|پەڕەکان=١–٢٣|ناونیشان=http://www.labmeeting.com/paper/17688909/duffy-rusbult-1985-satisfaction-and-commitment-in-homosexual-and-heterosexual-relationships|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٠٩|pmid=٣٨٣٥١٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171019190212/http://www.labmeeting.com/paper/17688909/duffy-rusbult-1985-satisfaction-and-commitment-in-homosexual-and-heterosexual-relationships|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=Baccman>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=Expectations of romantic relationships: A comparison between homosexual and heterosexual men with regard to Baxter's criteria|journal=Social Behavior and Personality|ساڵ=١٩٩٩|یەکەم=Baccman|دوایین=Charlotte|نووسەر٢=Per Folkesson|نووسەر٣=Torsten Norlander|ناونیشان=http://www.sbp-journal.com/index.php/sbp/article/view/976|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131104194406/http://www.sbp-journal.com/index.php/sbp/article/view/976|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === خۆئاشکراکردن === {{وتاری سەرەکی|خۆئاشکراکردن}} [[پەڕگە:Johanna sigurdardottir official portrait.jpg|upright|وێنۆک|یۆھانا سیگیرادۆتیر، [[سەرۆک وەزیران]]ی پێشووی [[ئایسلەند]]ا، یەکەم [[لێزبیەن|لێزبیانی]] ئاشکرای سەری حکوومەت بووە لە کاتی مۆدێرندا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=ئایسلەنداو و پی ئێمە ھاوزایەندخوازەکەی|ئیش=TIME|نووسەر=موودی جۆناس|ناونیشان=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1875032,00.html|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی دووەم، ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی دووەم، ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170717162851/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1875032,00.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>|ڕاست]] بە ئینگلیزی پێی دەڵێن ''ھاتنەدەرەوە لە دۆڵابی جلەکە''، دەستەواژەیەکە کە بۆ کەسێک بەکاردەھێندرێت کە ئاشکرای دەکات بۆ دەورووبەرەکەی کە ھاوزایەندخوازە. ئەمە پڕۆسەیەکی سەختی ژیانی ھاوزایەندخوازانە چونکە خەمی ئەوەیان دەبێت کە دەورووبەرەکەیان سروشتی ئەوان پەسەند نەکەن و ھەستان بەم کارە لەڕووی دەروونییەوە فشاریان دەخاتە سەر.<ref name="Coming Out: A Journey">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://utahpridecenter.org/index.php?option=com_content&task=view&id=25&Itemid=44 |سەردێڕ=Coming Out: A Journey |بڵاوکەرەوە=Utahpridecenter.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090825202112/http://utahpridecenter.org/index.php?option=com_content&task=view&id=25&Itemid=44 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئابی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بە گشتی، خۆئاشکراکردن بە سێ قۆناغ دادەندرێت. یەکەم قۆناغ ئەوەیە کە تاک تێیدا خۆی دەناسێت یانیش درک بەوە دەکات کە ھاوزایەندخوازە و چێژ لە پەیوەندی ھاوزایەندەکانی وەردەگرێت و ئەم ڕاستییە قبوڵ دەکات. ئەمە زۆرجار بە خۆئاشکراکردنێکی دەروونی ناو دەبرێت.<ref>In a joint statement with other major American medical organizations, the APA says that "different people realize at different points in their lives that they are heterosexual, gay, lesbian, or bisexual". {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.apa.org/pi/lgbc/publications/justthefacts.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070807205013/http://www.apa.org/pi/lgbc/publications/justthefacts.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئابی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Just the Facts About Sexual Orientation & Youth: A Primer for Principals, Educators and School Personnel |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٠٧|ساڵ=١٩٩٩|بڵاوکەرەوە=American Academy of Pediatrics, American Counseling Association, American Association of School Administrators, American Federation of Teachers, American Psychological Association, American School Health Association, The Interfaith Alliance, National Association of School Psychologists, National Association of Social Workers, National Education Association}}</ref> دووەم قۆناغیش بڕیاردانی کەسەکەیە لە ئاگادارکردنەوەی دەورووبەرەکەی (نم. خێزانەکەی و ھاوڕێکان) کە ئەو ھاوزایەندخوازە. سێیەم قۆناغیش تێکەڵبوون و ژیانە لەگەڵ کۆمەڵگەی ئێڵ جی بی تی.<ref name=hrccontinuum>{{بیرخستنەوە|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٠٧|ناونیشان=http://dev.hrc.org/issues/3333.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071102101657/http://dev.hrc.org/issues/3333.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|periodical=Human Rights Campaign |سەردێڕ=The Coming Out Continuum}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071102101657/http://dev.hrc.org/issues/3333.htm |date= ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧}}</ref> لە ئێستادا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، خەڵکی بە گشتی یان لە تەمەنی ١٥–١٨ خۆیان ئاشکرا دەکەن یان لە تەمەنێکی دواتردا کە دەگەنە کۆلێژ بۆ نموونە. لە کوردستان و ئێراق خۆئاشکراکردن بە ڕێژەیەکی زۆر کەم ھەیە و لەوانەیە خەڵکانی ئێڵ جی بی تی خۆیان ئاشکرا نەکەن چونکە ھیچ یاسایەک نییە بیانپارێزێت و ئەگەر ھەیە ژیانیان بکەوێتە مەترسییەوە. لەو تەمەنەدا لەوانەیە بڕوایان بە دەورووبەرەکەیان نەبێت و ئاگاداریان نەکەنەوە، بە تایبەتی چونکە کۆمەڵگە زۆرینەیان بەھۆی ھەڵە تێگەیشتنەوە بە خراپی دادەنێن؛ ھەندێکجار تەنانەت خێزانەکانی خۆشیان نازانن. درک پێ کردن بە ھاوزایەندخوازی خود پرۆسەیەکی ئاسان نییە و بگرە زۆریش ئاڵۆزە. بە پێچەوانەی کۆمەڵەکانی ترەوە (وەک ئایینەکان بۆ نموونە) ھاوزایەندخوازان لە کۆمەڵگەیەکدا گەورە نابن کە یەکسەر ھەڵی بژێرن کە ھاوزایەندخواز بن وەک کەسانی دەورووبەریان،{{تێبینی|لەکاتێکدا کە ھەر مرۆڤێک دەتوانێت ئایین و خووڕەوشتی کۆمەڵگەکەی ھەڵبگرێ، ھاوزایەندخوازان لەتوانایاندا نییە کە ھەڵی بژێرن و بیگۆڕن.}} چونکە شتێک نییە ھەڵبژاردن بێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.washingtontimes.com/news/2014/dec/31/modern-science-says-homosexuality-not-choice/ |سەردێڕ=زانستی مۆدێرن دەڵێت کە ھاوزایەندخوای ھەڵبژاردن نییە |ڕێکەوتی سەردان= ٤ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170606041746/http://www.washingtontimes.com/news/2014/dec/31/modern-science-says-homosexuality-not-choice/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> واتە ھەر تاکێک دەتوانێت بە ئاسانی ھەڵگری ئایین و بیر و باوەڕی باوان و کۆمەڵگەکەی بێت و کەیش ویستی دەتوانێت بیانگۆڕێت، بەڵام لە ھاوزایەندخوازیدا وا نییە و ئەمیان شتێکی درک پێ کردنە نەک ھەڵبژاردن و ھەرگیزیش ناتواندرێت بگۆڕدرێت.<ref>http://truth-out.org/archive/component/k2/item/85575:american-psychology-declares-homosexuality-cant-be-cured{{بەستەری مردوو|url=http://truth-out.org/archive/component/k2/item/85575:american-psychology-declares-homosexuality-cant-be-cured |date=حوزەیرانی ٢٠١٨}}</ref> باشترین بەڵگە لەسەر ئەوە ئەمەیە، ئەگەر پیاوێک جیاڕەگەزخواز بێت، واتە گەی نەبێت، ناتوانێت سێکس لەگەڵ پیاوێکی تردا بکات چونکە دژی سروشتی ئەوە، بە ھەمان شێوە بۆ گەیەک یان لێزبیانێک. ھەندێکجار لە کۆمەڵگەکاندا دەبیسترێت کە کەسێک «گەی بووە بەڵام بووەتەوە بە جیاڕەگەزخواز»، ئەمە لەڕاستیدا مەحاڵە، ئەو کەسە یان ھەر لە سەرەتاوە [[دووڕەگەزخوازی|دووڕەگەزخواز]] بووە یانیش ئێستاش ھەر گەیە. خەڵکانی ئێڵ جی بی (گەی و لێزبیان و دووڕەگەزخوازەکان) زۆرجار لە کۆمەڵگەیەکدا پەروەردە دەکرێن کە کۆنەپەرست و تێنەگەیشتوون بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازی.<ref name="Rosario et al.">Rosario, M. , Schrimshaw, E. , Hunter, J. , & Braun, L. (February 2006). Sexual identity development among lesbian, gay, and bisexual youths: Consistency and change over time. ''Journal of Sex Research'', 43(1), 46–58. Retrieved 4 April 2009, from PsycINFO database.</ref> ئەوان کاتێک لە سروشتی خۆیان تێدەگەن کە سەیری کۆمەڵگەکانی تری دەورووبەریان دەکەن.{{تێبینی|چونکە کۆمەڵگەکانی خۆیان پەروەردەیان ناکەن لەسەر شتێکی وا، تا تەمەنێکی گەورەتر نازانن ئەوان بۆ جیاوازن، بەڵام ھەر لە مناڵییەوە ھەست بەم گۆڕانە دەکەن لە خۆیاندا کاتێک کە لەگەڵ کۆمەڵگە تێکەڵ دەبن و سروشتی خەڵکی تر دەزانن}} ھەندێک لە ھاوزایەندخوازان بە گشتی و بە ڕووی جیھاندا خۆیان ئاشکرا دەکەن،<ref name=glbtqouting>{{بیرخستنەوە|دوایین=Neumann |یەکەم=Caryn E |ناونیشان=http://www.glbtq.com/social-sciences/outing.html |سەردێڕ=Outing |ساڵ=٢٠٠٤|periodical=glbtq.com |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070609220520/http://www.glbtq.com/social-sciences/outing.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٧}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609220520/http://www.glbtq.com/social-sciences/outing.html |date= ٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٧}}</ref> زۆرێکیش لە کەسایەتی ناودار ھەیە لەو شێوەیە، بۆ نموونە [[لەیدی گاگا]]. خۆئاشکراکردن ئاوا بە کراوەیی دەکرێت چەند ھۆکارێکی لە پشتەوە بێت، وەک سیاسی یان ئاکاریی و، دەکەوێتە ناو مەودایەکی فراوانتری ھۆکارییەوە.<ref name=biasfreeusage>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=The Dictionary of Bias-Free Usage: A Guide to Nondiscriminatory Language |دوایین=Maggio |یەکەم=Rosalie |ساڵ=١٩٩١|بڵاوکەرەوە=Oryx Press |ژپنک=٠-٨٩٧٧٤-٦٥٣-٨|پەڕە=٢٠٨}}</ref> === لێزبیانزم و ھاوزایەندخوازیی ژنان === {{ھەروەھا ببینە|لێزبیان}} [[پەڕگە:Simeon Solomon - Sappho and Erinna in a Garden at Mytilene.jpg|وێنۆک|ڕاست|[[سافۆ]] و ئیرینا لە باخچەیەک لە میتیلین.]] لێزبیانەکان زۆرجار ئاڕاستەی زایەندییەکەی خۆیان بە شێوەیەکی جیا ڕووندەکەنەوە وەک لە پیاوە گەیەکان، و تێگەیشتنی جیایان ھەیە لەو ئیتۆلۆژیایانەی کە لە لێکۆڵینەوە لەسەر پیاوە گەیەکان ھاتوونەتە بەردەست. ئەوان لەوانەیە بە شێوەیەکی جیاتر بڕواننە ژیان وەک ھاوزایەندخوازێک وەک لە پیاوەکان. کاتێک لە ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ساڵی ١٩٧٠ لێکۆڵینەوەیەک کرا، لێزبیانەکان باسی ژیانی خۆیان کرد وەک ھاوزایەندخوازان. ئەمە تەنھا بەدواداچوونێکی گەورەیە کە لەسەر ئاڕاستەی زایەندی ژنان کراوە کە ڕوونی دەکاتەوە چۆن ژنەکان دەڕواننە ھاوزایەندخوازی لەوەتەی بەدواداچوونی کینسی کرا لە ١٩٥٣وە. لێکۆڵینەوەکە زانیارییەکی گشتی تێدابوو لەبارەی تێڕوانینی لێزبیانەکان لە پەیوەندی سۆزداری ھاوزایەند و ئاڕاستەی زایەندی ئەوان. لێزبیانەکان ئەو کوالیتییانەیان باس کرد کە لە ژنێکدا ھەیە بەڵام لە پیاوێکدا نییە، ئەوانەش کە وا دەکەن باشتر بن بۆ پەیوەندییەک لەچاو پیاوەکاندا، لەو کوالیتیانە کە ئەوان بەسۆزترن بەرامبەر ھەستی کەسانی تر جگە لە خۆیان وەک لە پیاوان.<ref name="Hite-Rpt">Shere Hite, ''The Hite Report: A Nationwide Study of Female Sexuality'' (N.Y. : Seven Stories Press, 2004 ed. pbk. [1st printing?] © 1976, 1981, 2004), pp. 325–328 & 330 (ISBN 1-58322-569-2).</ref> لێزبیانەکان بە گشتی دوو جۆریان ھەیە، بەچ (پیاوانە) لەگەڵ فێم (ژنانە). بەچەکان وا دەبیندرێن کە قژیان کورتە و پۆشاکی پیاوان لەبەر دەکەن و ژنانەکانیش وەک ھەر خانمێکی ترن. == دێمۆگرافیا == [[پەڕگە:Annise Parker.JPG|وێنۆک|ئانی پارکەر سەرۆکی [[شارەوانی]] شاری ھیوستن بوو لە ٢٠١٠ بۆ ٢٠١٦ و بە کراوەیی ھاوزایەندخوازە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Locke Concedes In Mayor's Race – Politics News Story – KPRC Houston |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://www.click2houston.com/politics/21933862/detail.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091216054340/http://www.click2houston.com/politics/21933862/detail.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091216054340/http://www.click2houston.com/politics/21933862/detail.html |date=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩}}</ref>]] داتا و زانیاری لەسەر گەی و لێزبیانەکان پێویستە بۆ ئەوەی ڕێژەی ھاوزایەندخوازانی جیھان بە جێگیری بزانرێت و بەرچاو بکەوێت کە ھاوزایەندخوازان چۆن مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت لەلایەن کۆمەڵگەوە.<ref name=black/> ئەم داتایانە سوودی زیاتریان دەبێت؛ بۆ نموونە یارمەتی ژماردنی زەرەرەکان و سوودەکانی ئابووری [[پەیوەندیی نافەرمی|پەیوەندی نافەرمی]] دەدات،<ref name=black/> و کاریگەری یاسایی کردنی ڕێگەدان بە بەخێوکردنی ھەتیوەکان لەلایەن ھاوزایەندخوازان دەخاتە ڕوو، ھەروەھا ڕۆڵەکانیان لە نێوان سەربازیی دەوڵەتەکان؛ و لەلایەکی ترەوە، زانینی ڕێژەی «گەی و لێزبیان پەیمان ھەڵدەگرێت لە یارمەتیدانی زانایانی کۆمەڵناسی لە تێگەیشتنی مەودایەکی گەورە لە پرسیاری گرنگ—[وەک] پرسیارەکان لەبارەی ھەڵبژاردەی مارکێتیی گشتییەوە، یەکگرتووی شارستانییەتی مرۆڤایەتی، خانووبەرە، جیاکاری، لەگەڵ بڕیارەکان [لەبارەی ھەڵبژاردەی] نیشتەجێبوونی جوگرافییەوە.»<ref name=black/> پێوانی دیاردەی ھاوزایەندخوازی کارێکی دژوارە، لەبەر ئەوەی دەبێت بایەخێکی زۆر بدرێت بە یەکەی پێوانەکەی بەکاردێت،<ref name="levay"/> وڵاتەکانی جیھان، کە زۆربەیان ڕەتی دەکەنەوە قسە لەسەر ھاوزایەندخوازی بکەن (ئێران بە نموونە)، زانیاریی زیاتر لەسەر سروشتی [[ئاڕاستەی زایەندی|ئاڕاستەی زایەندیی]] کەسەکانەوە، و ھتد. زۆرێک لە خەڵکی ھەن کە سۆزیان ھەیە بەرامبەر کەسانی تر کە لە ھاوزایەندی خۆیانن، بەڵام ڕەتی دەکەنەوە کە دان بەو ڕاستییەدا بنێن کە یان گەیین یان دووڕەگەزخواز. ئەمەش کێشەیەکی ترە. ھەروەھا شتێکی تر کە خەریکە بەدواداچوونەکە مەحاڵ دەکات، ئەوەیە کە دەبێت چەند خەسڵەتێک کە لەوانەیە پەیوەندی بە ئاڕاستەی زایەندییەوە نەبێت دەستنیشان بکات لە خەڵکیدا. لەوانەیە زۆرێک لەو کەسانەی کە خۆیان بە جیاڕەگەزخواز ناودەبەن ھاوزایەندخواز دەربچن.<ref name=black/> [[پەڕگە:Tim Cook 2009 cropped.jpg|وێنۆک|[[تیم کووک]]، سەرۆکی بەڕێوەبەری فەرمانبەرانی کۆمپانیای [[ئەپڵ]] پیاوێکی ھاوزایەندخوازە.<ref name=timcook2719/>]] لە ساڵەکانی ١٩٤٨ و ١٩٥٣دا، زیندەزان و پرۆفیسۆری [[وشەڕەتناسی|ئێتیمۆلۆژیا]] ئاڵفرێد کینسی، ڕای گەیاند کە نزیکەی ٤٦٪‏ خەڵکی لە ڕەگەزی نێر کاردانەوەی سێکسییان بەرامبەر بە ھەردوو زایەند ھەبووە لە تەمەنیاندا، و ٣٧٪‏ ئەو کەسانەش بە لایەنی کەمەوە یەک کاردانەوەی ھاوزایەندخوازییان ھەبووە.<ref name=sexualbehavior37287/><ref name="more-or-less-2010-10-01"/> دواتر ڕەوشتناسییەکەی کینسی ڕەخنەی لێ گیرا لەلایەن جان تەکیەوە، لەبەر بەکارھێنانی سامپڵی ھەڵبژاردوو لەجێی بەکارھێنانی سامپڵی ھەڵکەوتیی.<ref name=idea-creative719/><ref name=idea-creative628/> بەدواداچوونێکی تر کرا بۆ بەدرۆخستنەوەی سامپڵەکانی کینسی، بەڵام لە کۆتاییدا ئەو بەدواداچوونەش بە ھەمان ئەنجامەکەی کینسی گەیشت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Book Review by Martin Duberman, ''The Nation'', November 3, 1997 |ناونیشان=http://www.kinseyinstitute.org/publications/duberman.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090111215816/http://www.kinseyinstitute.org/publications/duberman.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090111215816/http://www.kinseyinstitute.org/publications/duberman.html |date=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}} Martin Duberman on Gebhart's "cleaning" of data</ref> سایمن لاڤەی، کو لێکۆڵەرەوەی سروشتی [[مێشک]]ی ھاوزایەندخوازانە، ئەنجامەکانی کینسی بەکارھێنا وەک نموونەیەک بۆ ئەو ئاگادارییەی کە پێویستە لەکاتی بەدواداچوونی دێمۆگرافیکی، لەبەرئەوەی لەوانەیە ئەنجامی بە تەواوەتی بەدەست بێت لەسەر بنەمای ئەو سیاسەتانەی بەکارھێندراوە بۆ بەڕێوەبردنی بەدواداچوونەکە.<ref name=levay/> بەپێی بەدواداچوونە گەورەکان، ٢٪‏ بۆ ١١٪‏ خەڵکی جۆرێک لە کۆنتاکتی ھاوزایەندییان ھەبووە لە ژیانیاندا؛<ref name = Billy1993/><ref name = Binson1995/><ref name = Johnson1992/><ref name = Laumann1994/><ref name = Wellings1994/><ref name = ACSF1992/><ref name = Bogaert2004/><ref name = Fay1989/><ref name = Sell1995/><ref name=SavinWilliams2009/> ئەم ژمارەیە بەرزتر دەبێتەوە بۆ ١٦–٢١٪‏ کاتێک خووڕەوشتی ھەردوو لا خراونەتە ڕوو لەکاتی بەدواداچوونەکە.<ref name=SavinWilliams2009/> لە لێکۆڵینەوەیەکی ٢٠٠٦دا، ٢٠٪‏ی بەشداربووان بە نەناسراوی دانیان ناوە بە ھەبوونی ھەستی ھاوزایەند تێیان دا، بەڵام تەنھا ٢٪‏ بۆ ٣٪‏ لەو بەشداربووانە خۆیان بە ھاوزایەندخواز ناساندبوو.<ref name="McConaghy et al">McConaghy et al. , 2006</ref> بەدواداچوونێکی تری ١٩٩٢ کە لە بەریتانیا کرا، ئاماژەی بەوە دا کە ٦٫١٪‏ی نێرەکان کردەوەیەکی ھاوزایەندخوازییان کردووە، و لە فەڕەنساش ڕێژەکەی ئەو کەسانە ٤٫١٪‏ بووە.<ref name=gayfeelings2719/> بەپێی ڕاپۆرتێکی ''پەیمانگای ویلیامز'' کە لە ئازاری ٢٠١١ پێشکەش کرا، لە ٩ ملیۆن کەسی پێگەیشتوو لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، تەنھا ٣٫٥٪‏یان گەی، لێزبیان، یان دووڕەگەزخواز بوون.<ref name=statsofusa2719/><ref name=statsofusa3618/> بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٠ی ویلایەتە یەکگرتووەکان، نزیکەی ٦٠١٬٢٠٩ خانوو ھەبووە کە کەپڵی ھاوزایەند تێیدا ژیاون.<ref name=moresources2719/> بەدواداچوونێکی تری ساڵی ٢٠١٣ کە لەلایەن سی-دی-سییەوە کرا و ٣٤٬٠٠٠ ئەمریکی تێیدا بەشدارییان کرد، ڕێژەی لێزبیان و گەیەکان بە ١٫٦٪‏ دەخەمڵێنێت، و ڕێژەی دووڕەگەزخوازەکانیش ٠٬٧٪‏ بوون.<ref name="cdc.gov"/> == دەروونناسی == [[دەروونناسی]] یەکێک بووە لە یەکەمین ئەو زانستانەی کە بە شێوەیەکی تایبەت و جیا لە ھاوزایەندخوازی کۆڵیوەتەوە. یەکەم ھەوڵدان بۆ ئەوەی ھاوزایەندخوازی بە نەخۆشی ناوببرێت لە سەدەی نۆزدەھەم درا لەلایەن چەند سێکسناسێکی تازەپێگەیشتووەوە لە جووڵەیەکی ئەورووپیدا. لە ساڵی ١٨٨٦، سێکسناس ڕیچارد ڤۆن کرافت-ئیبن، ھاوزایەندخوازی لەپاڵ ٢٠٠ بابەتی سێکسیی تر بە سەربەخۆیی باس کرد لە یەکێک لە کتێبەکانیدا لەژێر ناوی ''سایکۆپاتیا سێکسوالیس''. بەپێی کرافت-ئیبن ھاوزایەندخوازی یان لە «قۆناغی دروستبوونی کۆرپەلەدا پەیدا دەبێت»یانیش «دوای لەدایکبوونی.» لە کۆتا دوو دەیەی سەدەی نۆزدەھەمدا، بیرۆکەیەکی جیاواز لەبارەی ھاوزایەندخوازی دەستی گرت بەسەر بوارەکانی [[پزیشکی]] و [[دەروونپزیشکی|دەروونناسیدا]]، کە کردارەکەی بە «شێوەیەکی دروست کە لە کەسێکدا دەبیندرێت بە ئاڕاستەی زایەندییەکی جێگیرەوە» ناوی دەبرت. کۆمەڵەی دەروونی ئەمریکی، کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی، لەگەڵ کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتی دەڵێن: {{دەقی تایبەت|لە ١٩٥٢دا، کاتێک کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی یەکەمین پێڕستی نەخۆشییە دەروونییەکانی بڵاوکردەوە، ھاوزایەندخوازیشی لەخۆ گرتبوو. ھەر یەکسەر دوای ئەمە، ئەم پۆلێنکردنە بەدواداچوونی سەختی بۆ کرا بۆ پشتڕاستکردنەوەی لە لێکۆڵینەوەیەکدا کە لەلایەن پەیمانگای نەتەوەیی تەندروستی دەروونییەوە سپۆنسەر کرابوو. بەھەرحاڵ، ئەم لێکۆڵینەوەیە و ھەموو ئەوانەشی کە بەدوایدا ھاتن شکستیان ھێنا لەوەی کە بتوانن بە بەڵگەی زانستییەوە بیسەلمێنن کە ھاوزایەندخوازی نەخۆشییە یان نائاسایییە و یەکێک لە ئاڕاستەی زایەندییە ئاسایییەکانی مرۆڤەکان نییە. لە ئەنجامی کۆکردنەوەی ئەم جۆرە بەدواداچوونانە، پرۆفیشناڵەکانی پزیشکی، تەندروستی دەروونی، و زانستی کۆمەڵایەتی و ڕەفتاری بەو دەرئەنجامە گەیشتن کە ناوبردنی ھاوزایەندخوازی بە نەخۆشی دەروونی نابەجێیە و ئەو پۆلێنکردنەی کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی خەمڵاندنێکی سەربەخۆیانە بووە و لەسەر بنەمای کۆمەڵایەتی و تێڕوانینی پزیشکیی ھەڵە ھاتووەتە ئاراوە. بەھۆی ئەو بەڵگە زانستیانەی کە ڕووبەڕووی کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی بوونەوە دەربارەی ھەڵەکەیان، ئەوان ھاوزایەندخوازییان لە پێڕستی نەخۆشییە دەروونییەکان دەرکرد لە ساڵی ١٩٧٣دا. دوای ئەوەی کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی بەسەر زانیاری و داتا زانستییەکاندا چوونەوە لەم بارەیەوە، ئەوان ھەمان ڕێیان گرتە بەر لە ١٩٧٥{{تێبینی|کە ھاندانی لابردنی ھاوزایەندخوای بوو لە پێڕستی نەخۆشییەکان}}، ھانی ھەموو پرۆفیشناڵی تەندروستییە دەروونییەکانی دا کە «نوێنەرایەتی لابردنی ئەو نەخۆشییە دەروونییە بدەن کە ماوەیەکی زۆرە دراوەتە پاڵ ھاوزایەندخوازی.» کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتییش ئێستا لەسەر یاسا و سیاسەتێکی ھاوشێوە کار دەکەن. بۆیە، پرۆفیشناڵان و لێکۆڵەرەوەکانی تەندروستی دەروونی دەمێکە ئەو ڕاستییەیان خستووەتە ڕوو کە ھاوزایەندخوازی ھیچ کۆسپ و بەربەستێک دانانێت لەبەردەم ژیانێکی خۆش و تەندروست و بەپڕشت، و ھەروەھا زۆرینەی ھاوزایەندخوازانی جیھان بە شێوەیەکی دروست لە مەوداکانی کۆمەڵایەتی و پەیوەندییەکان دەبیندرێن.<ref name=amici/>|25px|25px|<ref name="rcp2007"/>}} [[پەڕگە:Richard von Krafft Ebing.jpg|وێنۆک|ڕاست|کرافت-ئیبن، نووسەری ''سایکۆپاتیا سێکسیوالیس''، ١٨٤٠–١٩٠٢.]] ھەتاکو ئێستاش یەکدەنگی لەلایەن زانایانی تەندروستی بەردەوامە لەسەر ئەوەی کە پەیوەندی سێکسی و سۆزداری نێوان ھاوزایەندخوازان بە تەواوەتی سروشتی و ئاسایی و تەندروستە.<ref name=response>American Psychological Association: [http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/therapeutic-response.pdf Appropriate Therapeutic Responses to Sexual Orientation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100615023708/http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/therapeutic-response.pdf |date=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٠}}</ref> لە ئێستادا بەدواداچوونێکی گەورە و قووڵ ھەیە کە دەیسەلمێنێت کە کەسێک گەی، لێزبیان، یانیش دووڕەگەزخواز بێت، دەروونێکی ئاسایی و بێ کێشەی ھەیە و لە توانایدایە بە شێوەیەکی ئاسایی ژیان بباتە سەر.<ref name="rcp2007"/> ڕێکخراوی ''تەندروستیی جیھانی'' لە یەکێک لە پێڕستەکانیدا بەھەمان شێوە سەرەتا ھاوزایەندخوازی بە نەخۆشی ناودەبرت، بەڵام دواتر لە پێڕستەکە لابرا دوای ئەوەی ٤٣ ڕێکخراوی تەندروستیی جیھانی دژی ئەمە وەستان لە ١٧ی ئایاری ١٩٩٠.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.euro.who.int/en/what-we-do/health-topics/communicable-diseases/hivaids/news/news/2011/6/stop-discrimination-against-homosexual-men-and-women |سەردێڕ=Stop discrimination against homosexual men and women |بڵاوکەرەوە=World Health Organisation — Europe |ڕێکەوت=١٧ی ئایاری ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120709194330/http://www.euro.who.int/en/what-we-do/health-topics/communicable-diseases/hivaids/news/news/2011/6/stop-discrimination-against-homosexual-men-and-women |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تەممووزی ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileCategory=50&FileID=546 |سەردێڕ=The decision of the World Health Organisation 15 years ago constitutes a historic date and powerful symbol for members of the LGBT community |بڵاوکەرەوە=ILGA |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091030051630/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileCategory=50&FileID=546 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091030051630/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileCategory=50&FileID=546 |date=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩}}</ref><ref name=pinknewsstigma>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Homophobic stigma&nbsp;– A community cause |ناونیشان=http://www.pinknews.co.uk/news/articles/2005-1496.html |ڕێکەوت=١٧ی ئایاری ٢٠٠٦|periodical=PinkNews.co.uk |یەکەم=Marc |دوایین=Shoffman |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070419234733/http://www.pinknews.co.uk/news/articles/2005-1496.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی نیسانی ٢٠٠٧}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070419234733/http://www.pinknews.co.uk/news/articles/2005-1496.html |date=١٩ی نیسانی ٢٠٠٧}}</ref> ''کۆمەڵگەی دەروونپزیشکی چینی'' ھاوزایەندخوازی لە پێڕستی نەخۆشییە دەروونییەکان لادا لە ساڵی ٢٠٠١دا دوای پێنج ساڵ لە بەدواداچوون لەسەر ھاوزایەندخوازی.<ref>''The New York Times'': [https://www.nytimes.com/2001/03/08/health/08PSYC.html Homosexuality Not an Illness, Chinese Say] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160722131618/http://www.nytimes.com/2001/03/08/health/08PSYC.html |date=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> کۆلێژی ڕۆیاڵی دەروونپزیشکان دەڵێت: «ئەم مێژووە بەدبەختە ڕوونی دەکاتەوە کە چۆن کۆمەڵێک لە خەڵکی بە تایبەتمەندییەکی کەسییەوە تووشی لێکۆڵینەوەی پزیشکی زیان بەخش دەبن و دەبنە بنەمای بە-کەم-سەیرکردن لە کۆمەڵگەدا.»<ref name="rcp2007"/> ھەرچەندە کە زانست ئەوەی پشتڕاست کردووەتەوە کە ھاوزایەندخوازی سروشتێکی ئاسایی مرۆڤە، ھاوزایەندخوازان ھێشتا تووشی ڕەتکردنەوە دەبن لەلایەن ھەندێک لە ھاوڕێکانیان و ئەندامانی خێزانەکانیان، کە ئەمەش ڕوونی دەکاتەوە کە کەسانی ئێڵ جی بی تی لە ڕووی دەروونییەوە قورسیی زیاتریان دەخرێتە سەر وەک لە مرۆڤێکی باوی تر. ھەندێک لەو لێزبیان و گەی و دووڕەگەزخوازانەی کە دەست درێژ دەکەن بۆ تێراپی و چارەسەری دەروونی، لەبەر ھەمان ئەو ھۆکارانەیە کە جیاڕەگەزخوازان ڕووی تێدەکەن (فشار و دڵەڕاوکێ، کێشەی پەیوەندی، کێشە لە کار و لەگەڵ ھاوڕێکانیدا، ھتد)؛ ئاڕاستەی زایەندی ئەوان ھیچ پەیوەندییەکی بەم کێشانەوە نییە و ھیچ پزیشکێکی دەروونی لە ئاڕاستەی زایەندی کەس ناپرسێت لەکاتی تیمارکردنیان. ئیتر ھەر کێشەیەکی ھەبێت کەسەکە، چانسێکی زۆر ھەیە کە ڕووبەڕووی [[ھۆمۆفۆبیا]] دەبێتەوە دوای وەرگرتنی تیمارەکەی، بەبیانووی ئەوەی کە ئەو کەسە بۆیە لەڕووی دەروونییەوە فشاری لەسەر بووە چونکە ھاوزایەندخواز بووە.<ref name=textbook>Cabaj, R; Stein, T. eds. ''Textbook of Homosexuality and Mental Health'', p. 421</ref> بەھەرحاڵ، ئاڕاستەی زایەندی کەسێک ھیچ پەیوەندییەکی بە نەخۆشییە دەروونییەکانییەوە نییە. == ھۆکارەکان == === بۆماوەیییەکان بەرامبەر بە ژینگەیییەکان === ھەرچەندە زاناکان فاکتەرە بۆماوەیییەکانیان بەلاوە گرنگترە،<ref name="Frankowski"/> ئەوان ئەگەریان بۆ ئەوە داناوە کە دەکرێت ھاوزایەندخوازی لە ھەردوو بۆماوەیی و ژینگەییشەوە دروست ببێت و باوەڕیان تەنھا بە یەک دانە نییە و ئەوی تریان پشتگوێ خستبێت. ئەوان دەڵێن کە ئاڕاستەی زایەندیی کەسێک ھەر زوو لە تەمەنی لاوێتییەوە دەردەکەوێت و، جێندررخوازی بەھۆی دەستتێوەردانێکی ئاڵۆزی [[:en:Nature versus nurture|سروشت و نەرچەر]] دروست دەبێت.<ref name="apahelp"/><ref name="Lamanna"/><ref name="Stuart"/> فاکتەرە بایۆلۆژییەکان بۆماوەیی و ھۆرمۆنییە، کە ھەردووکیان ڕۆڵی سەرەکییان ھەیە لە پێگەیاندنی مێشک، و فاکتەرە ژینگەیییەکانیش لەوانەیە پەیوەست بە کۆمەڵایەتی و ژینگەی گەورەبوونی ھاوزایەندخوازەکە بێت.<ref name="apahelp"/><ref name="Frankowski"/><ref name="Lamanna"/> ھەر کامێک لەوانە بێت، زاناکان پێیان وانییە کە ھاوزایەندخوازی ھەڵبژاردنی کەسەکەیە.<ref name="Lamanna"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.rcpsych.ac.uk/pdf/PS02_2014.pdf|سەردێڕ=Royal College of Psychiatrists' statement on sexual orientation|بڵاوکەرەوە=Royal College of Psychiatrists' statement on sexual orientation|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170809182830/http://www.rcpsych.ac.uk/pdf/PS02_2014.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئابی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پەیمانگای ئەمریکیی پزیشکیی مناڵان دەڵێت: {{وتە لەگەڵ سەرچاوە|ھیچ بەڵگەیەکی زانستی نییە [جەخت لەسەر ئەوە بکاتەوە] کە [[دایک و باوک]]ایەتی نائاسایی، دەستدرێژی سێکسی، یانیش ڕووداوە ناحەزەکانی تری ژیان کاریگەری ھەیە لەسەر [دروستبوونی] ئاڕاستەی زایەندی. ئەو بەڵگانەی ئێستا ھەن پیشانی دەدەن کە زۆرجار ئاڕاستەی زایەندی لە تەمەنی لاوێتیدا سەر ھەڵدەدات.|<ref name="Frankowski"/><ref name="perrin2002">{{بیرخستنەوەی کتێب| دوایین = Perrin | یەکەم = E. C. | سەردێڕ = Sexual Orientation in Child and Adolescent Health Care | ناونیشان = https://archive.org/details/sexualorientatio0000perr_u2r7 | بڵاوکەرەوە = Kluwer Academic/Plenum Publishers | ساڵ = ٢٠٠٢|شوێن= New York | ژپنک = ٠-٣٠٦-٤٦٧٦١-٥}}</ref>}} کۆمەڵەی دەروونی ئەمریکی، کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی، لەگەڵ کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتی لە ٢٠٠٦دا وتیان: {{وتە لەگەڵ سەرچاوە|لە ئێستادا، ھیچ بەڵگەیەکی زانستی یەکدەنگ نییە لەسەر فاکتەرێکی دیاری کراو کە وا لە کەسێک دەکات ببێت بە جیاڕەگەزخواز، ھاوزایەندخواز، یانیش دووڕەگەزخواز–بە کاریگەرییە بایالۆژی و دەروونی و کۆمەڵایەتییەکانیشەوە کە لەوانەیە لەسەر باوان ھەیانبووبێت. بەھەرحاڵ، زۆرینەی بەڵگەکان وای پیشان دەدەن کە زۆرینەی گەی و لێزبیانەکان لەلایەن باوانی جیاڕەگەزخوازەوە گەورە کراون و زۆرینەی ئەو مناڵانەشی لەلایەن دایک و باوکی ھاوزایەندخوازە گەورە دەکرێن{{تێبینی|باوانی ھاوزایەندخواز مەبەست لە دوو دایک یان دوو باوکە. ھاوزایەندخوازان چونکە مناڵیان نابێت، ئەوان دەتوانن ھەتیوەکان بەخێوکەن}} لەکاتی گەورەبوونیاندا دەبن بە جیاڕەگەزخواز.|<ref name="apahelp"/>}} بەدواداچوون لەسەر ھاوزایەندخوازی کۆمەڵە دیبەیتێکی زانستی و سیاسی و کۆمەڵایەتی دەھێنێتە ئاراوە و ئەگەری زیاتر فەحسکردنی دوو کەس پێش ھاوسەرگیری بەرزتر دەکاتەوە.<ref name=chicagotribune>{{بیرخستنەوە|ناونیشان=http://archives.chicagotribune.com/2007/aug/12/news/chi-gaygene_bd12aug12 |سەردێڕ=Study of gay brothers may find clues about sexuality |یەکەم=Robert |دوایین=Mitchum |periodical=Chicago Tribune |ڕێکەوت=١٢ی ئابی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081023155659/http://archives.chicagotribune.com/2007/aug/12/news/chi-gaygene_bd12aug12 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081023155659/http://archives.chicagotribune.com/2007/aug/12/news/chi-gaygene_bd12aug12 |date=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.churchtimes.co.uk/content.asp?id=60752 |سەردێڕ=How much is known about the origins of homosexuality? |بڵاوکەرەوە=Church Times |ڕێکەوت=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100406055257/http://www.churchtimes.co.uk/content.asp?id=60752 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی نیسانی ٢٠١٠}}</ref> تاکو ئێستا ھیچ «جینێکی گەی» نەدۆزراوەتەوە، ھەرچەندە چەندجارێکیش ھەوڵی دۆزینەوەی دراوە. لەلایەکی ترەوە، چەند بەڵگەیەکی باشی بۆماوەیی ھەن کە لەسەر ھاوزایەندخوازی کراون، بە تایبەتی لە نێرەکاندا، کە لەسەر [[دووانە]]کان کراون. باسەکە دەچێتەوە سەر کرۆمۆسۆم ٨ لەگەڵ جینی XQ28 لەسەر کرۆمۆسۆمی ئێکس.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Ngun |یەکەم١= TC |دوایین٢= Vilain |یەکەم٢= E |ساڵ= ٢٠١٤|سەردێڕ= The biological basis of human sexual orientation: is there a role for epigenetics? | journal = Adv Genet |بەرگ= ٨٦|پەڕەکان= ١٦٧–٨٤| doi = 10.1016/B978-0-12-800222-3.00008-5 | pmid = ٢٥١٧٢٣٥٠}}</ref> ماوەیەک دەبێت کە ئاڕاستەی زایەندی دەدرێتە پاڵ ئێپیجێنێتیکس. === لە ڕووی ئێڤەلوشن و پەرەسەندنەوە === {{multiple image | align = vertical | width1 = 120 | image1 = Double Mars symbol.svg | caption1 = نیشانەی ھاوزایەندخوازیی نێر | width2 = 120 | image2 = Double Venus symbol.svg | caption2 = نیشانەی ھاوزایەندخوازیی مێ }} بەڕێوەبەرانی لێکۆڵینەوەیەکی ساڵی ٢٠٠٨ ڕایان گەیاند کە «بەڵگەی باوەڕپێکراو ھەیە لەسەر ئەوەی کە ئاڕاستەی زایەندی مرۆڤەکان کاریگەری بۆماوەیی لەسەرە، لەبەر ئەوە نازانرێت ھاوزایەندخوازی، کە یارمەتی کەمکردنەوەی [[زاوزێ]] دەدات، چۆن بە ڕێژەیەکی زۆر لە کۆمەڵگەدا دەرکەوتووە.» ئەوان ئاماژەیان بەوە کرد کە لەکاتێکدا جێنەتیکی ھاوزایەندخوازەکان ڕێگرن لەبەردەم زاوزێ لەنێوانیاندا، ئەوان لەوانەیە سوود لە جیاڕەگەزخوازەکانی دەورووبەریان وەرگن بۆ زاوزێ.<ref>Zietsch et al. (2008)</ref> بۆ نموونە، گەیەکان لە ڕێگەی چاندنی سپێرمی یەکێک لە پیاوەکان لە [[ژن]]ێکی دیاریکراودا کە لە تاقیگەدا دەکرێت، مناڵ دروست بکەن، لەوانەشە ھەتیو بەخێو بکەن، لێزبیانەکانیش لە [[ھێلکەدان]]ی یەکێکیان سپێرم دەچێندرێت و یەکێکیان دەبنە ھەڵگری مناڵەکە؛ ئەگەریشی ھەیە کە یەکێک بە کرێ بگرن مناڵێکیان بۆ دروست بکات. لێکۆڵینەوەیەکی ٢٠٠٩ش ئاماژەی دا بە زیادبوون لە دانیشتووانە ھاوزایەندخوازە ژنەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=New Evidence of Genetic Factors Influencing Sexual Orientation in Men: Female Fecundity Increase in the Maternal Line |ناونیشان=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_2009-06_38_3/page/393 |نووسەر١=Iemmola, Francesca |نووسەر٢=Camperio Ciani, Andrea|journal=Archives of Sexual Behavior|بڵاوکەرەوە=Springer Netherlands|ساڵ=٢٠٠٩|بەرگ=٣٨|doi=10.1007/s10508-008-9381-6|pmid=١٨٥٦١٠١٤|پەڕەکان=٣٩٣–٩}}</ref> بەدواداچوونێکی ''بەیڵی و زەک'' دوای لێکۆڵینەوە لەسەر ھاوزایەندخوازی لە ئاژەڵاندا تووانی تەحەدای ئەو بیرۆکەیە بکات کە دەڵێت ھاوزایەندخوازی یارمەتی کەمکردنەوەی دانیشتووان دەدات. ھەروەھا ئەوان پێشنیار دەکەن کە بەدواداچوونەکانی داھاتوو تیشک بخاتە سەر ھۆکارە بۆماوەیییەکان لەجیاتی دەرکەوتن و ئۆریجنەکەی.<ref name="Bailey et al.">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Bailey |یەکەم١= N. W. |دوایین٢= Zuk |یەکەم٢= M. |ساڵ= ٢٠٠٩|سەردێڕ= Same-sex sexual behavior and evolution |ناونیشان= http://www.faculty.ucr.edu/~mzuk/Bailey%20and%20Zuk%202009%20Same%20sex%20behaviour.pdf | format = PDF | journal = Trends In Ecology & Evolution |بەرگ= ٢٤| issue = 8|پەڕەکان= ٤٣٩–٤٤٦| doi = 10.1016/j.tree.2009.03.014 | pmid=١٩٥٣٩٣٩٦}}</ref> === ھەوڵدان بۆ گۆڕینی ئاڕاستەی زایەندی کەسەکان === ھەتاکو ئێستا ھیچ لێکۆڵینەوەیەکی فەرمی زانستی نییە کە ئەوە ڕوونبکاتەوە کە دەکرێت ئاڕاستەی زایەندی کەسێک بگۆڕدرێت، ھەرچەندە ھەوڵی ئەم کردارە دراوە و دەدرێت لەلای ئەو کۆمەڵگایانەی کە لە ڕووی ئایینییەوە توندن و پێوەرێکی ڕەوشتیی جیاوازیان ھەیە وەک لە کۆمەڵگە پێشکەوتووەکان.<ref name="apa2009"/> یەکدەنگی پڕۆفیشناڵەکانی زانستی کۆمەڵایەتی و ڕێکخراوە دەروونی و تەندروستییەکانی تر ئەوەیە کە ھاوزایەندخوازی شتێکی ئاسایییە و یەکێکە لە ئاڕاستەی زایەندییەکانی مرۆڤەکان و ھەتاھەتاییشە، بۆیە نەخۆشییەکی دەروونی نییە و کەواتە چارەسەریشی نییە.<ref name="apa2009"/> کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی دەڵێت کە «زۆربەی کەسەکان ھەست بە ھیچ ھەڵبژاردنێک ناکەن لە ئاڕاستەی زایەندییەکەیان.»<ref name="answers">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.apa.org/topics/sexuality/sorientation.pdf |سەردێڕ=Answers to Your Questions. For a Better Understanding of Sexual Orientation & Homosexuality |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=American Psychological Association |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140111050857/http://www.apa.org/topics/sexuality/sorientation.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کۆمەڵێک کەس ئەو بیر و باوەڕەیان ھێناوەتە ئاراوە کە گوایە ھاوزایەندخوازی نەخۆشییەکی دەروونییە، کێشەیەکە لەکاتی دروستبوونی کۆرپەلە یانیش بەرھەمی سیستی ئایین و ڕەوشتە و دەمەقاڵێی ئەوە دەکەن کە گوایە ھاوزایەندخوازی دەتواندرێت «چارەسەر بکرێت» بە بەکارھێنانی سایکۆتێراپی یان ئایین و دەستتێوەردان لەم کردارە. زۆرێک لەو کەسانەی ھەڵگری ئەم بیر و باوەڕەن و ھەوڵی بڵاوکردنەوەی دەدەن، وەک بیندراوە، بەشێکن لە جووڵەیەکی سیاسیی ئایینی کە توندڕەوی و ستێریۆتایپ بەرامبەر بە کۆمەڵگەی ئێڵ جی بی تی بەرز دەکاتەوە.<ref name="apa2009"/> تاکو ئێستا ھیچ ڕێکخراوێکی دەروونی پرۆفیشناڵ و پێشکەوتوو ھەوڵی گۆڕینی ھاوزایەندخوازییان لە ھیچ کەسێکدا نەداوە و بەڵکو دژی ئەوەشن و سیاسەتەکانیان خەڵکی ئاگادار دەکاتەوە لە دوورکەوتنەوە لە شتێکی وا. لەو ڕێکخراوە پزیشکییە پێشکەوتووانەی کە دژی ھەوڵی گۆڕینی ئاڕاستەی زایەندی دەدەن پێکھاتوون لە: یەکێتی دەروونپزیشکی ئەمریکی، یەکێتی دەروونی ئەمریکی، یەکێتی ڕاوێژکاری ئەمریکی، کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.glad.org/uploads/docs/cases/2009-11-17-doma-aff-herek.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/5sEshQkXj?url=http://www.glad.org/uploads/docs/cases/2009-11-17-doma-aff-herek.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئابی ٢٠١٠ |سەردێڕ=Expert affidavit of Gregory M. Herek, Ph.D. |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |df=dmy}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100828054600/http://www.glad.org/uploads/docs/cases/2009-11-17-doma-aff-herek.pdf |date=٢٨ی ئابی ٢٠١٠ }}</ref> زانکۆی ڕۆیاڵی دەروونپزیشکان،<ref name=royal2009>Royal College of Psychiatrists: [http://www.rcpsych.ac.uk/press/pressreleasearchives/2009/statement.aspx Statement from the Royal College of Psychiatrists' Gay and Lesbian Mental Health Special Interest Group] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100527055029/http://www.rcpsych.ac.uk/press/pressreleasearchives/2009/statement.aspx |date=27 May 2010}}</ref> لەگەڵ کۆمەڵگەی دەروونپزیشکی ئوستراڵین.<ref name="aps">Australian Psychological Society: [http://www.psychology.org.au/publications/tip_sheets/orientation/ Sexual orientation and homosexuality] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090717121843/http://www.psychology.org.au/publications/tip_sheets/orientation/ |date=17 July 2009}}</ref> یەکێتی دەروونپزیشکی ئەمریکی و زانکۆی ڕۆیاڵی دەروونپزیشکان ناڕەزاێتی خۆیان دەربڕی لەبارەی ئەو ڕێکخراوانەی ھەوڵی گۆڕینی ھاوزایەندخوازییان داوە چونکە ئەوان بەبێ ھیچ بەدواداچوونێکی زانستی ئەم ھەوڵانە دەدەن و «بەڵگە» زانستییەکانیان لەسەر ئەوەی کە گوایە ھاوزایەندخوازی نەخۆشییە لاوازە و باوەڕپێنەکراوە. ئەوان ڕوونیان کردەوە کە ھەوڵێکی وا بە فیڕۆ دەڕوات و تەنھا کێشەی کۆمەڵایەتی دروست دەکات.<ref name="royal2009"/><ref name="apaexgay">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/policy/ex-gay.pdf |سەردێڕ=Statement of the American Psychological Association |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110806095055/http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/policy/ex-gay.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی ئابی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> یەکێتی دەروونپزیشکی ئەمریکی دەڵێت کە «ھاوزایەندخوازی ھەرگیز ھەڵبژاردنێک نییە کە بتواندرێت بگۆڕدرێت، و ئاڕاستەی زایەندی کاریگەرییەکی دوولایەنەی فاکتەرە زیندەیی و ژینگەیییەکانە [...] کە لە تەمەنێکی گەنجدا لە کەسێکدا دەردەکەوێت<ref name="Lamanna"/> [...] و [بەڵگەکان پیشانی دەدەن] کە فاکتەرە زیندەیی و بۆماوەیی و ھۆرمۆنییەکان کاریگەرییەکی مەزنیان لەسەر ئاڕاستەی زایەندی ھەیە.» ئەوان دەڵێن کە «شوناسی زایەندیی{{تێبینی|شوناسی زایەندیی بە sexual identity ھاتووە، ئەمە بیرۆکەی کەسێکە لەسەر ئەوەی کە ئەو ئایا نێرە یان مێیە. ئەمە بە تەواوەتی جیاوازە لە ئاڕاستەی زایەندی کە بەرامبەر بە sexual orientation ھاتووە، ئەمەش ھۆکارێکە کە وادەکات کە بە ھەڵە ھاوزایەندخوازی بە نەخۆشی لەقەڵەم بدرێت، لەبەرئەوەی زۆرجار لەگەڵ شوناسی زایەندیی تێکەڵ دەکرێت.}} – نەک ئاڕاستەی زایەندی – دەتواندرێت لەڕێی سایکۆتێراپییەوە یان ڕووداوەکانی ژیانەوە بگۆڕدرێت»<ref name=apa2009/> واتە ھاوزایەندخوازی وەک شوناسی ڕەگەزیی نییە بگۆڕدرێت. ئەوان ھەروەھا وتوویانە کە «کەسەکان لەوانەیە ئاگاداربنەوە لە ئاستی جیاوازی ژیانیاندا کە ئەوان جیاڕەگەزخواز، گەی، لێزبیان، یان دووڕەگەزخوازن» و «دژی ھەر چارەسەرێکی دەروونی دەبێت، وەک تێراپی دووبارەبووەوە و 'گۆڕین'، کە لەسەر بنەمای ئەو لێکدانەوەیە ھاتووەتە ئاراوە کە گوایە ھاوزایەندخوازی لەخۆیدا نەخۆشی دەروونییە» یەکێتی دەروونپزیشکی ئەمریکی ھەروەھا ھانی پرۆفیشناڵەکانی تەندروستی دەدات کە خۆیان لە بە-ھەڵە-بڵاوکردنەوەی زانیارییە پزیشکییەکان دەربارەی ھاوزایەندخوازی بەدوور بگرن و باسی شتێکی وەک ئاڕاستەی زایەندی نەکەن لەکاتی چارەسەرکردنی نەخۆشێکدا.<ref name="apa2009"/> == گەورەکردنی مناڵان == لەوەتەی ھاوزایەندخوازەکان لە ھەندێک لە شوێنەکانی جیھان مافی ھاوسەرگیری و بەخێوکردنی مناڵیان پێ دراوە، تێبینی کراوە کە باوانە ھاوزایەندخوازەکان ھێندەی باوانە جیاڕەگەزخوازەکان بەتوانان لە بەخێوکردنی مناڵەکانیان و توانیویانە بە شێوەیەکی تەندروست گەورەیان بکەن و لە ڕووی کۆمەڵایەتیی و دەروونییەوە ھەر وەک مناڵەکانی تر بوون کە لەلایەن باوانە جیاڕەگەزخوازەکانەوە گەورەکراون؛ بگرە باشتریش بوون.<ref name=cpa2006>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/Marriage%20of%20Same-Sex%20Couples%20Position%20Statement%20-%20October%202006%20(1).pdf |سەردێڕ=Marriage of Same-Sex Couples&nbsp;– 2006 Position Statement Canadian Psychological Association |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090419195945/http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/Marriage%20of%20Same-Sex%20Couples%20Position%20Statement%20-%20October%202006%20(1).pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی نیسانی ٢٠٠٩ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=apsp>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.psychology.org.au/Assets/Files/LGBT-Families-Lit-Review.pdf |سەردێڕ=Elizabeth Short, Damien W. Riggs, Amaryll Perlesz, Rhonda Brown, Graeme Kane: Lesbian, Gay, Bisexual and Transgender (LGBT) Parented Families&nbsp;– A Literature Review prepared for The Australian Psychological Society |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110304014530/http://www.psychology.org.au/Assets/Files/LGBT-Families-Lit-Review.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠١١}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110304014530/http://www.psychology.org.au/Assets/Files/LGBT-Families-Lit-Review.pdf |date= ٤ی ئازاری ٢٠١١}}</ref><ref name=amici2010>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ca9.uscourts.gov/datastore/general/2010/10/27/amicus29.pdf |سەردێڕ=Brief of the American Psychological Association, The California Psychological Association, The American Psychiatric Association, and the American Association for Marriage and Family Therapy as Amici Curiae in support of plaintiff-appellees |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101226182332/http://www.ca9.uscourts.gov/datastore/general/2010/10/27/amicus29.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەپێی لێکۆڵینەوە و بەدواداچوونی وێژەی زانستیی، ھیچ بەڵگەیەک نییە کە بەپێچەوانەوە شتەکان نیشان بدات و بڵێت کە ئەو مناڵانەی لەلایەن باوانە ھاوزایەندخوازەکانەوە گەورەکراون ھیچ کێشەیەکیان ھەیە.<ref name="amici"/><ref name=pediatrics>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Pawelski JG, Perrin EC, Foy JM, etal |سەردێڕ=The effects of marriage, civil union, and domestic partnership laws on the health and well-being of children |journal=Pediatrics |بەرگ=١١٨|issue=1 |پەڕەکان=٣٤٩–٦٤|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٦|pmid=١٦٨١٨٥٨٥|doi=10.1542/peds.2006-1279}}</ref><ref name="herek2006">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=Herek GM |سەردێڕ=Legal recognition of same-sex relationships in the United States: a social science perspective |journal=The American Psychologist |بەرگ=٦١|issue=6 |پەڕەکان=٦٠٧–٢١|ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٦|pmid=١٦٩٥٣٧٤٨|doi=10.1037/0003-066X.61.6.607 |ناونیشان=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠|df=dmy}} {{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=stacey2010>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشان=http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/fulltext/123248173/HTMLSTART?CRETRY=1&SRETRY=0|سەردێڕ=How Does the Gender of Parents Matter|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|doi=10.1111/j.1741-3737.2009.00678.x|بەرگ=٧٢|journal=Journal of Marriage and Family|پەڕەکان=٣–٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=cpa2005>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/advocacy/brief.pdf |سەردێڕ=Brief presented to the Legislative House of Commons Committee on Bill C38 by the Canadian Psychological Association – June 2, 2005. |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121013225547/http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/advocacy/brief.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەدواداچوونەکان ئەوە پیشان دەدەن کە مناڵەکانی کە لەلایەن باوانە ھاوزایەندخوازەکانەوە گەورە دەکرێن کەمتر خەم لە ھاوزایەندخوازی دەخۆن و زیاتر کراوەن بە ڕوویدا.<ref name=ABCNews>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Census 2010: One-Quarter of Gay Couples Raising Children |یەکەم=SUSAN |دوایین=DONALDSON JAMES |ناونیشان=http://abcnews.go.com/Health/sex-couples-census-data-trickles-quarter-raising-children/story?id=13850332 |newspaper=ABC News |ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠١٣|وتەگێڕانەوە="Still, more than 80 percent of the children being raised by gay couples are not adopted, according to Gates." |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170630053712/http://abcnews.go.com/Health/sex-couples-census-data-trickles-quarter-raising-children/story?id=13850332 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەروەھا ھەمان بەدواداچوون ڕوونی دەکاتەوە کە ئەو ھاوزایەندخوازانەی کە پێشووتر [[ھاوسەرگیری]]یان کردووە و مناڵیان لە ڕەگەزی بەرامبەر ھەبووە، مناڵەکانیشیان لەکاتی گەورەبوونیاندا توخمێکی ھاوزایەندخوازییان تێدا دەرکەوتووە، ئەمەش بەھۆی جێنێتیک و بۆماوەیییەوە ڕوودەدات، ھەرچەندە ئەوە حاڵەتێکی زۆر دەگمەنە و ئەو مناڵانەی کە لەلایەن باوانە ھاوزایەندخوازەکانەوە گەورە دەکرێن زۆرینەیان جیاڕەگەزخواز دەردەچن.<ref name="Stacey_Biblarz">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Stacey J, Biblarz TJ |ساڵ= ٢٠٠١|سەردێڕ= (How) Does the Sexual Orientation of Parents Matter? |ناونیشان= http://faculty.law.miami.edu/mcoombs/documents/Stacey_Biblarz.pdf | format = PDF | journal = American Sociological Review |بەرگ= ٦٦| issue = 2 |پەڕەکان= ١٥٩–١٨٣|وتەگێڕانەوە= This may be partly due to genetic and family socialization processes, but what sociologists refer to as "contextual effects" not yet investigated by psychologists may also be important...even though children of lesbian and gay parents appear to express a significant increase in homoeroticism, the majority of all children nonetheless identify as heterosexual, as most theories across the essentialistt" to "social constructionist" spectrum seem (perhaps too hastily) to expect. | doi = 10.2307/2657413 |ڕێکەوتی سەردان= ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110928195415/http://faculty.law.miami.edu/mcoombs/documents/Stacey_Biblarz.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٥دا، پڕۆفێسۆری دەروونناسی چارلۆت جەی پاترسن، بەدواداچوونێکی ئەنجام دا بۆ کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی و داتاکانیش ئەوەیان پشتڕاست کردەوە کە ڕێژەی ھاوزایەندخوازی لە نێوان مناڵەکانی ئەواندا کەم بووە.<ref name="APAreport">American Psychological Association [http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/parenting-full.pdf Lesbian & Gay Parenting] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923221332/http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/parenting-full.pdf |date=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٥ }}</ref> == تەندروستی == === فیزیکی === {{سیاسەتەکانی خوێندانی ھاوزایەندخوازان}} ناوەکانی ''ئەو پیاوانەی سێکس لەگەڵ پیاو دەکەن'' لەگەڵ ''[[لێزبیەن|ئەو ژنانەی سێکس لەگەڵ ژن دەکەن]]'' بەکاردەھێندرێن بۆ ئەو کەسانەی کە سێکس لەگەڵ ھەمان ڕەگەزی خۆیان دەکەن بەبێ گوێدان بە شووناسی زایەندی ئەوان. زۆرێک لە خەڵکی ڕەتی دەکەنەوە کە خۆیان بەو ناوانەوە بگرنەوە کە کۆمەڵگە بۆیان دیاری دەکات و بەکاری بێنن بۆ پێناسەکردنی خۆیان، ناوەکانی وەک گەی و لێزبیان و بایسێکسوال (یان دووڕەگەزخوازی) ش ھەر کۆمەڵێکن لەو ناوانە.<ref name=msmafrica>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.aidsportal.org/News_Details.aspx?id=5208&nex=5 |سەردێڕ=MSM in Africa: highly stigmatized, vulnerable and in need of urgent HIV prevention |بڵاوکەرەوە=Aidsportal.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070713125016/http://www.aidsportal.org/News_Details.aspx?ID=5208 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تەممووزی ٢٠٠٧|df=dmy}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713125016/http://www.aidsportal.org/News_Details.aspx?ID=5208 |date=١٣ی تەممووزی ٢٠٠٧}}</ref><ref name=UNAIDS1>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=UNAIDS: Men who have sex with men |بڵاوکەرەوە=UNAIDS |ناونیشان=http://www.unaids.org/en/PolicyAndPractice/KeyPopulations/MenSexMen/default.asp |format=asp |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080618190907/http://www.unaids.org/en/PolicyAndPractice/KeyPopulations/MenSexMen/default.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|df=dmy}}</ref><ref name=TGHIVINF>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Greenwood |یەکەم=Cseneca |نووسەر٢=Mario Ruberte |سەردێڕ=African American Community and HIV (Slide 14 mentions TG women) |بڵاوکەرەوە=East Bay AIDS Education and Training Center |ڕێکەوت=٩ی نیسانی ٢٠٠٤|ناونیشان=http://www.hawaii.edu/hivandaids/African_American_Transgenders_and_HIV.ppt |format=ppt |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080910171338/http://www.hawaii.edu/hivandaids/African_American_Transgenders_and_HIV.ppt |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080910171338/http://www.hawaii.edu/hivandaids/African_American_Transgenders_and_HIV.ppt |date=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨}}</ref><ref name=MSTSW>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Operario D, Burton J, Underhill K, Sevelius J |سەردێڕ=Men who have sex with transgender women: challenges to category-based HIV prevention |journal=AIDS Behav |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=١٨–٢٦|ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|pmid=١٧٧٠٥٠٩٥|doi=10.1007/s10461-007-9303-y}}</ref><ref name=TGMSMNET>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Operario D, Burton J |سەردێڕ=HIV-related tuberculosis in a transgender network—Baltimore, Maryland, and New York City area, 1998–2000 |journal=MMWR Morb. Mortal. Wkly. Rep. |بەرگ=٤٩|issue=15 |پەڕەکان=٣١٧–٢٠|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٠|pmid=١٠٨٥٨٠٠٨|ناونیشان=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm4915a1.htm |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090421103403/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm4915a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەم دەستەواژانە زۆرجار لە وێژەی پزیشکی و [[زانستە کۆمەڵایەتییەکان|زانستی کۆمەڵایەتی]] بەکاردێن بۆ باسکردنی ئەو کۆمەڵە خەڵکە بۆ بەدواداچوون و لێکۆڵینەوەکان، لەم پڕۆسەیەدا ئەوان گوێ بە شووناسی زایەند نادەن، واتە گوێ بەوە نادەن کە کەسەکە خۆی بە چی دادەنێت. ئەم دەستەواژانە بە کێشاویی دەبیندرێن لەبەرئەوەی «ڕەھەندی کۆمەڵایەتی ئاژۆکی سێکسی دەشارێتەوە؛ خۆ-ناونانەکانی لێزبیان، گەی، و کەسانی دووڕەگەزخواز لاواز دەکات؛ و بە شێوەیەکی تەواو باسی کردارە جنسییەکان و جۆرەکانی ناکات.»<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Young RM, Meyer IH |سەردێڕ=The trouble with "MSM" and "WSW": erasure of the sexual-minority person in public health discourse |journal=Am J Public Health |بەرگ=٩٥|issue=7 |پەڕەکان=١١٤٤–٩|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٥|pmid=١٥٩٦١٧٥٣|pmc=١٤٤٩٣٣٢|doi=10.2105/AJPH.2004.046714}}</ref> ھەرچۆنێک بێت، گەیەکان و لێزبیانەکان لەگەڵ یەکدا چالاکن لەبەر چەند ھۆکارێکی جیاواز جیاواز، کە گرنگترینیان چێژی سێکسی و خۆشەویستی و پەیوەندییە. لە پاڵ ئەوەی ئەم کردارانە چەند لایەنێکی باشی ھەیە، دەکرێت نەخۆشی کوشندەشی پێوە بێت. بۆ ئەوەی خود لەم نەخۆشییە کوشندانە بپارێزرێت پێویستە [[کۆندۆم]] و شمەکی بەرگری تر بەکاربێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=STI Epi Update: Oral Contraceptive and Condom Use |ناونیشان=http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/std-mts/std511_e.html |بڵاوکەرەوە=Public Health Agency of Canada |ڕێکەوت=٢٣ی نیسانی ١٩٩٨|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060927063228/http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/std-mts/std511_e.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٦}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060927063228/http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/std-mts/std511_e.html |date=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٦}}</ref> بەھەرحاڵ، ئەو نەخۆشییانەی وەک [[ئایدز]] وان ناگوازرێنەوە تاکو لایەنێکیان نەیانبێت. واتە ڤایرۆسی ئێچ-ئای-ڤی لە خۆیەوە دروست نابێت، بەڵکو دەگوازرێتەوە. ئەگەر پەیوەندی بەبێ کۆندۆم یاخود بەرگری تر بەسترا، پێویستە بەردەوام دڵنیا بکرێتەوە کە ئەو کەسەی کرداری سێکسی لەگەڵدا دەکرێت پاکە لەم ڤایرۆسانە. لە ئێستادا لە ھەندێک لە وڵاتەکاندا خوێنی گەیەکان وەرناگیرێت (واتە بەکار ناھێندرێت بۆ کەسێکی تر) لەبەرئەوەی پێیان وایە کە گەیەکان لە مەترسییەکی زیاتردان لە کۆمەڵگەدا بەرامبەر بەو نەخۆشییانە.<ref name=Blood>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Cber / Fda |ناونیشان=http://www.fda.gov/cber/faq/msmdonor.htm |سەردێڕ=FDA Policy on Blood Donations from Men Who Have Sex with Other Men |بڵاوکەرەوە=Web.archive.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20071011035223/http://www.fda.gov/cber/faq/msmdonor.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> ==== تەندروستی گشتی ==== پزیشکەکان لە سەرانسەری جیھاندا ئەم خاڵانەیان پەسەند کردووە بۆ ئەوەی خانمە لێزبیانەکان و پیاوە گەیەکان ڕەچاوی بکەن لەکاتی [[سێکس]]دا تاکو خۆیان لە نەخۆشی بپارێزن: ===== ژنان ===== * لە خوێنی [[سووڕی مانگانە]] و ھەر برینێکی [[قوز|ئەندامی زاووزێی]] خەڵکی خۆت بەدوور بگرە، مەگەر ١٠٠٪‏ زانیت کە ئەوان پاکن و لە نەخۆشی دوورن. * دڵنیا بەرەوە لە بەکارھێنانی کۆندۆم بەسەر ئەو [[یاریی سێکسی|یارییە سێکسیانەی]] کە دەچێت بە کۆم یان ئەندامی زاووزێی زیاتر لە یەک کەسدا. ھەمیشە یارییە سێکسییەکانی خۆت بۆ خۆت ھەڵبگرە و با ھەر کەسێک دانەیەکی خۆی ھەبێت * بەربەستێک دابنێ لە بەردەم ئەندامی زاووزێی کەسەکەی کە لەگەڵیت لەکاتی سێکسی دەمدا، وەک کۆندۆم یان ھەر شتێکی تر کە ڕێگری لە دەستتێوەدانی ڕاستەوخۆ دەکات * دەستکێشی لەیتکس بەکاربھێنە و دەستکێشەکان بە ڕۆنێکی تەندروستی نازیان بەخش چەور بکە گەر زانیت خوێنبەربوون ڕوودەدات.<ref name=mravack>Mravack, Sally A. (July 2006)."Primary Care for Lesbians and Bisexual Women", ''American Family Physician'' '''74''' (2) p. 279–286.</ref> ===== پیاوان ===== * خۆت لە شلەکانی جەستەی ئەو پیاوەی لەگەڵیدای بەدوور بگرە، ئەمە وەک [[تۆو (ژینناسی)|تۆو]]، [[تۆواو]]، و [[خوێن]] یان ھەر برینێکی تر، مەگەر ١٠٠٪‏ زانیت کە ئەوان پاکن و لە نەخۆشی بەدوورن. * [[کۆندۆم]] بەکاربھێنە لەکاتی سێکسی [[دەم]] و [[کۆم]]دا * بەربەست بەکاربھێنە لەکاتی [[کۆم بۆ دەم]]، بۆ ھەر ئەندامێکی جەستەت کۆندۆمێک بەکاربھێنیت باشترە * دڵنیابەرەوە لە بەکارھێنانی کۆندۆم بەسەر ئەو یارییە سێکسییانەی کە دەچێت بە کۆم یان ئەندامی زاووزێی زیاتر لە یەک کەسدا. ھەمیشە یارییە سێکسییەکانی خۆت بۆ خۆت ھەڵبگرە و با ھەر کەسێک دانەیەکی خۆی ھەبێت<ref>Catalyst, Sr. Kitty, Staff of San Francisco City Clinic; "Reading This Might Save Your Ass"; 2001, San Francisco HIV Prevention and STD Prevention and Control.</ref><ref>Men Like Us: The GMHC Complete Guide to Gay Men's Sexual, Physical, and Emotional Well-being; Wolfe, Daniel; Gay Men's Health Crisis, Inc; Published by Ballantine Books, 2000; {{ISBN|0-345-41496-9}}, 9780345414960.</ref> * چەورکەر بەکاربھێنە گەر زانیت خوێنبەربوون ڕوودەدات === دەروونی === لەکاتێکدا کە سەرەتا ھاوزایەندخوازی لەناو وێژەی پزیشکیدا سەری ھەڵدا، ئەوان زۆرجار پێیان وابوو کە نەخۆشییەکی دەروونی بۆماوەیی ڕەگەکەیەتی. زۆرێک لە لێکۆڵینەوەکانی لەسەر ھاوزایەندخوازەکان دەکرا زیادتر تیشکی دەخستە سەر [[خەمۆکی]]، بەکارھێنانی ماددەی ھۆشبەر، و خۆکوژی لەواندا. ھەرچەندە ئەم کێشانە ھەن لەناو ئەو کەسانەی کە جیاڕەگەزخواز نین و بە پێچەوانەوە، وتووێژکردن لەسەر ئەمە بە دراماتیکی کەم بۆوە دوای ئەوەی ھاوزایەندخوازی لە پێڕستی نەخۆشییە دەروونییەکان لابرا لە ساڵی ١٩٧٣. لەجێی ئەوانەی کە پێشوو باس کران، نالایەنگیری یاسایی، بەرزکردنەوەی درۆ و دەلەسە و، کەمی پشتگیری بۆ ھاوزایەندخوازان، بوون بە فاکتەرەکان کە تووشی خەڵکانی ئێڵ جی بی تی دەبێت و زۆرجاریش کاریگەری مەزنیان دەبێت لەسەریان لەڕووی دەروونییەوە،<ref>Schlager, Neil, ed. (1998). ''Gay & Lesbian Almanac''. St. James Press. {{ISBN|1-55862-358-2}}, p. 152.</ref> ھەر ئەمانەش کران بە پێوەری حاڵەتی دەروونی ھاوزایەندخوازان. ئەو شورەیی، نایەکسانی، زوڵم و ستەم و بە-کەم-سەیرکردنەی کە بە ھاوزایەندخوازییەوە لکێنراوە دەبێتە ئەنجامی کێشەی دەروونی بەپێی تێپەڕبوونی کات، بەڵام بەپێچەوانەوە بۆ جیاڕەگەزخوازی چونکە دیاردەیەکی باوترە لە کۆمەڵگەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=Meyer, Ilan H. |سەردێڕ=Prejudice, social stress, and mental health in lesbian, gay, and bisexual populations: conceptual issues and research evidence |journal=Psychological Bulletin |بەرگ=١٢٩|issue=5 |پەڕەکان=٦٧٤–٩٧|ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٣|pmid=١٢٩٥٦٥٣٩|pmc=٢٠٧٢٩٣٢|doi=10.1037/0033-2909.129.5.674}}</ref> بەڵگەکان وای پیشان دەدەن کە ئەم جۆرە کردارانە بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازانی گەنج لە ڕووی دەروونییەوە دەیانخاتە مەترسییەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-10/cums-bgm100207.php |سەردێڕ=Black gay men, lesbians, have fewer mental disorders than whites, says Mailman School of PH study |بڵاوکەرەوە=Eurekalert.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100507073023/http://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-10/cums-bgm100207.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئایاری ٢٠١٠ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === گەنجانی گەی و لێزبیان === گەنجانی ئێڵ جی بی تی مەترسییەکی زیاتری خۆکوشتن، خوگرتن بە ماددە ھۆشبەرەکان، کێشەی قوتابخانە و گۆشەگیرییان لەسەرە بەھۆی ئەو ژینگە نەیار و گوناھبارکەرانەی کە تێیدا دەژین؛ کە خراپەی زۆریان بەرامبەر دەکرێت تێیدا، وەک بەدڕەفتاری دەروونی و جەستەیی بەرامبەریان، لەگەڵ جیابوونەوە لە خێزان و ھاوڕێکانیان.<ref name=dhhs>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Report of the Secretary's Task Force on Youth Suicide |editor-first=Marcia R. (ed.) |editor-last= Fenleib |ساڵ=١٩٨٩|بڵاوکەرەوە=United States Government Printing Office |ژپنک=٠-١٦-٠٠٢٥٠٨-٧|دوایین=Gibson |یەکەم=P. |contribution=Gay and Lesbian Youth Suicide}}</ref> ھەر لێرەشدا ڕاناوەستێت و گەنجانی ئێڵ جی بی تی بە شێوەیەکی زیاتر لە ڕووی جەستەیی و دەروونییەوە لەلایەن باوانیان یاخود ھاوڕێکانیان ئازار دەدرێت و ھەندێک جار تەنانەت [[دەستدرێژیی سێکسی|دەستدرێژی سێکسییشیان]] دەکرێتە سەر. ھۆکارەکانی ئەم خراپانە بەرامبەر گەنجانی ئێڵ جی بی تی دەگەڕێتەوە بۆ دوو ھۆکاری ''سەرەکی''. ١: ئەوان ھێرشیان دەکرێتە سەر لەبەر شوناسی زایەند و جیاوازییان لە زۆرینەی ئەندامانی کۆمەڵگە، زۆرجار لەبەر شێوازی پۆشاکەکانیان و شتی لاوەکی تر. ٢: لەکاتی ڕەتکردنەوەیان لەلایەن ئەندامانی خێزان و ھاوڕێکانیانەوە، ئەوان دەکرێن بە قوربانی و لەوانەیە ئەو مناڵانەی لە خێزانێکی [[ھۆمۆفۆبیا|ھۆمۆفۆبیدا]] گەورە دەکرێن ھەمان ڕەوشتیان ھەبێت بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازان بەبێ ھیچ ھۆکارێک یان ھەڵبژاردنێک. ئەم ڕەتکردنەوانە ئەنجامی خراپیان لێ دەکەوێتەوە و ھاوزایەندخوازی ناگۆڕێت. ئەگەر کەسێک بەو شێوەیە ڕەت بکرێتەوە لەلایەنە کۆمەڵایەتییەکانی ژیان لەوانەیە خوو بداتە خواردنەوە و بەکارھێنانی ماددەی ھۆشبەر و سێکسکردن لەگەڵ چەند کەسێکدا لە ھەمان کاتدا بۆ ئەوەی قەرەبووی بکاتەوە، لەوانەشە ھاوزایەندخوازە ھەرزەکارەکان لە ماڵەوە ڕابکەن بەھۆی ئەم شتانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشان=http://www.apa.org/journals/features/ccp733477.pdf |سەردێڕ=Victimization Over the Life Span: A Comparison of Lesbian, Gay, Bisexual, and Heterosexual Siblings |یەکەم=Kimberly F. |دوایین=Balsam |نووسەر٢=Esther D. Rothblum |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٥|journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology |بەرگ=٧٣|issue=3 |پەڕەکان=٤٧٧–٤٨٧|format=PDF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070311233920/http://www.apa.org/journals/features/ccp733477.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئازاری ٢٠٠٧|doi=10.1037/0022-006x.73.3.477 |pmid=١٥٩٨٢١٤٥}}</ref> {{وتە لەگەڵ سەرچاوە|ڕەتکردنەوەی زیاتر لەلایەن خێزانەکانەوە دەدرێتە پاڵ تەندروستییەکی خراپتر. [ئەگەر بەراوردیان بکەین]، پێگەیشتووە لێزبیان، گەی، و بایسێسوالەکان کە زیاتر لەلایەن خێزانەکانیانەوە ڕەت کراونەتەوە لە تەمەنی ھەرزەکارییدا ٨٫٤ جار زیاتر مەترسی ھەوڵی خۆکوشتنیان لەسەر بووە، ٥٫٩ جار زیاتر مەترسی خەمۆکی سەختییان لەسەر بووە، ٣٫٤ جار زیاتر مەترسی بەکارھێنانی ماددەی ھۆشبەری قەدەغەکراویان لەسەربووە و ٣٫٤ جاری تریش زیاتر مەترسیی سێکسی بێ بەرگرییان لەسەر بووە بەراورد بەو کەسانەی کە لەلایەن خێزانەکانیانەوە ھەرگیز ڕەت نەکراونەتەوە یاخود زۆر بە کەمی ڕەت کراونەتەوە.|<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.1542/peds.2007-3524 |ناونیشان=http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/123/1/346 |سەردێڕ=Family Rejection as a Predictor of Negative Health Outcomes in White and Latino Lesbian, Gay, and Bisexual Young Adults |یەکەم=Caitlin |دوایین=Ryan |journal=Pediatrics |نووسەر٢=David Huebner |نووسەر٣=Rafael M. Diaz |نووسەر٤=Jorge Sanchez |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=PEDIATRICS |بەرگ=١٢٣|issue=1 |پەڕەکان=٣٤٦–٣٥٢|pmid=١٩١١٧٩٠٢ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090316103844/http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/123/1/346 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٠٩ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>}} کارەساتەکان کە بەسەر گەنجانی ئێڵ جی بی تی دێن زیاتر لە شارە گەورەکاندا ڕوو دەدات، بەھۆی ئەمەشەوە [[وێبگە|ماڵپەڕەکانی]] سەر [[ئینتەرنێت]] ھەستاون بۆ ئەوەی یارمەتی گەنجان و پێگەیشتووانی ئێڵ جی بی تی بەن.<ref name=suicideorg>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Gay, Lesbian, Bisexual, and Transgender Suicide |ناونیشان=http://www.suicide.org/gay-and-lesbian-suicide.html |یەکەم=Kevin |دوایین=Caruso |periodical=Suicide.org |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070430000229/http://www.suicide.org/gay-and-lesbian-suicide.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی نیسانی ٢٠٠٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> [[پرۆژەی ترێڤەر]]، ھێڵێکی یارمەتی ڕێگریی خۆکوژی بۆ گەنجە گەیەکان، دامەزرا دوای پەخشێکی ئەو فیلمەی کە [[خەڵاتەکانی ئۆسکار|خەڵاتی ئۆسکاری]] بردەوە بەناوی ''ترێڤەر''. ڕێندی ستۆن و جەیمز لیسێزن، کە دروستکەری فیلمەکەن، بە یەکەوە پرۆژەکەیان دامەزراند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=http://www.cnn.com/2008/SHOWBIZ/07/02/trevor.project/index.html?iref=24hours | سەردێڕ=24-hour help for gay youth |ئیش=CNN | ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٠٨| ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٥| نووسەر=Wilson, Jacque | ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170614043343/http://www.cnn.com/2008/SHOWBIZ/07/02/trevor.project/index.html?iref=24hours | ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٧ | ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == یاسا و سیاسەتەکان == === یاسایییەتی === {{یاساکانی جیھان کە بۆ ھاوزایەندخوازی داندراوە}}ھەندێک لە دەوڵەتەکان پەیوەندی سێکسیی ھاوزایەندخوازییان قەدەغە نەکردووە، بە مەرجێک ھەردوو لایەن لە تەمەنی یاساییدا بن و بە پەسەندکردنی ھەردوولا پەیوەندییەکە پێکھاتبێت. ھەندێک لە دەسەڵاتە دادوەرییەکانی کە لەناو جیھاندا ھەن مافی یەکسان بۆ ھاوزایەندخوازانی کۆمەڵگەکەیان دەستەبەردەکەن و دەیانپارێزن و وەک خێزانە جیاڕەگەزخوازەکان مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت، واتە ڕێگەی [[ھاوسەرگیری]]شیان پێ دەدرێت. ھەندێک لە دەوڵەتەکانی تریش ھانی خەڵکەکەیان دەدەن کە خۆیان بە پەیوەندی جیاڕەگەزەوە بلکێنن و لە ھەندێک لە دەوڵەتەکانی تریش ھاوزایەندخوازی بە تاوان داندراوە. ھاوزایەندخوازەکانی کە لە زۆرینەی ناوچە ئیسلامییەکان جێگیرن مەترسی [[سزای مەرگ]]یان لەسەرە، وەک لە [[ئێران]] و بەشێکی نێجیریا دەبیندرێت. ھەرچەندە ھاوزایەندخوازی لە ھەندێک شوێنەکانی [[جیھانی ڕۆژاوایی]] وەک [[پۆڵەندا]] لە ١٩٣٢، [[دانمارک|دانیمارک]] لە ١٩٣٣، [[سوێد|سوید]] لە ١٩٤٤، و [[شانشینی یەکگرتوو]] لە ١٩٦٧، یاسایی کرا، [[کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە|کۆمەڵگەی ئێڵ جی بی تی]] لە ناوەڕاستەکانی ١٩٧٠ ئینجا ھەندێک یاسای شارستانیی و سیاسییان بۆ داندرا، ئەویش تەنھا لە ھەندێک لە وڵاتە پێگەیشتووەکان. گۆڕانکارییەک بەرچاو ڕوویدا کاتێک لە ١٩٧٣دا کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی ھاوزایەندخوازی لە پێڕستی نەخۆشییە دەروونییەکان سڕییەوە و پێناسەیەکی نوێی بۆ ھاوزایەندخوازی دابین کرد. لە ١٩٧٧دا، کیبێک بووبە یەکەم ویلایەت کە بە یاسایی بەدڕەفتاری بەرامبەر بە ئاڕاستەی زایەندییەکان قەدەغە کرد. لە ١٩٨٠ و ١٩٩٠ەکان، زۆرینەی وڵاتە پێگەیشتووەکان یاسای فەرمییان بۆ ھاوزایەندخوازەکان دانا و لە ھەمان کاتدا یاساییان کرد و بەدڕەفتارییان بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازان قەدەغە کرد، بەتایبەتی بەرامبەر بە کەپڵە گەیەکان لە خانووبەرە و سێرڤس کارەکانیان، ھتد. لەلایەکی ترەوە، زۆرینەی وڵاتەکانی تر لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و [[ئەفریقا]]، لەگەڵ چەند وڵاتێکی تر لە ئاسیا، و چەند ناوچەیەکی تریش، یان ھاوزایەندخوازییان لە یاساکانیان دەرکردووە و گرنگی پێ نایەن یانیش بە تاوان دەیژمێرن. کوردستان کە لە ئێستادا بەشێکە لە ئێراق، بە ھەمان شێوە دیاردەکەی پشتگوێ خستووە، بەڵام بە فەرمیش نایاسایی نییە. لەوانەیە ئەگەر کوردستان ببێت بە دەوڵەت، یاسای تایبەت بۆ ھاوزایەندخوازان دابنرێت. لە ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣دا، ھاوزایەندخوازی کرا بە تاوان لە [[ھیندستان]] لەلایەن بڕیارێکی دادگاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=SHYAMANTHA|یەکەم=ASOKAN|سەردێڕ=India's Supreme Court turns the clock back with gay sex ban|ناونیشان=http://www.reuters.com/article/2013/12/11/us-india-rights-gay-idUSBRE9BA05620131211|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|newspaper=Reuters|ڕێکەوت=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924191626/http://www.reuters.com/article/2013/12/11/us-india-rights-gay-idUSBRE9BA05620131211|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> {{لابردنی ھاوزایەندخوازی لە کردارە نایاسایییەکان لە جیھاندا}} === یاساکان دژی جیاکاری === ==== ویلایەتە یەکگرتووەکان ==== * {{تۆخ|جیاکاری لە دامەزراندنی کار}} نیشانەیەکە بۆ جیاکاری لەکاتی بە کرێ گرتنی کارمەند و خراپکاری لەکاتی پێدانی شێوازی کارەکان و پلە بەرزکردنەوە و دەرکردن و جیاکاری خراپی زیاتر، لەبەر ھۆکاری سادە، زۆرجار ھاوزایەندخوازیش یەکێکە لەو ھۆکارانە. لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکاندا]]، یاسا و سیاسەتێکی زۆر کەم ھەیە کە پشتگیری لە جیاکاری دەکات لەکاتی دامەزراندنی کارمەندەکان.<ref name=soandthelaw>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Sexual Orientation and the Law |یەکەم=James M |دوایین=Donovan |نووسەر٢=American Association of Law Libraries Standing Committee on Lesbian and Gay Issues |ساڵ=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=William S. Hein & Co. |ژپنک=٠-٨٣٧٧-٠١٦٦-X}} § 5:17</ref> ھاوزایەندخوازی شتێکی یاسایییە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، بۆیە ھاوزایەندخوازان مافی ئەوەیان ھەیە کراوە بن لەبارەی ھاوزایەندخوازییەکەیانەوە لە کارەکانیان. بریاری بەڕێوەبەرایەتی ١٣٠٨٧ی سەرۆککۆمار [[بیڵ کڵینتن]] جیاکاریی بەھۆی ئاڕاستەی زایەندی نایاسایی کرد لە خزمەتگوزاریی پێشبڕکێییی ھێزی کاری مەدەنیی فیدیرالی لە ١٩٩٨.<ref name=clintonexecorder>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Executive Order 13087 of May 28, 1998 |ناونیشان=http://frwebgate.access.gpo.gov/cgi-bin/getdoc.cgi?dbname=1998_register&docid=fr02jn98-135.pdf |format=PDF |periodical=Federal Register |بەرگ=٦٣|ژمارە=١٠٥|ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ١٩٩٨|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20041118191439/http://frwebgate.access.gpo.gov/cgi-bin/getdoc.cgi?dbname=1998_register&docid=fr02jn98-135.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەوانەیە ئەو کەسانەی کە جیاکاری دەکەن بەھۆی، لەسەر بنەمای، یان دژی ھاوزایەندخوازی لە دامەزراندنی کارمەندان، لەوانەیە ڕووبەڕووی یاسا ببنەوە.<ref name=ashtonciviletti>Ashton v. Civiletti, 613 F.2d 923, 20 Fair Empl. Prac. Cas. (BNA) 1601, 21 Empl. Prac. Dec. (CCH) P 30297 (D.C. Cir. 1979)</ref><ref name=kellyoakland>Kelly v. City of Oakland, 198 F.3d 779, 81 Fair Empl. Prac. Cas. (BNA) 1455, 77 Empl. Prac. Dec. (CCH) P 46281 (9th Cir. 1999)</ref> * {{تۆخ|جیاکاری لە خانووبەرە}} ئاماژەیە بۆ جیاکاری و خراپ مامەڵەکردن لەگەڵ کڕیارانی خانووەکان لەلایەن خاوەنەکانییانەوە لەبەر جیاوازی ئەو کەسانەی دەیانەوێت بیکڕن. لە ویلایەتە یەکگرتووەکان ھیچ یاسایەک نییە دژی ئەم جیاکارییانە کە زۆرجار لەسەر بنەمای شووناسی ئاڕاستەی زایەندیی و ھاوزایەندخوازیی و، ھتد… دروست دبن، بووەستێتەوە. بەڵام لە ئێستادا ١٣ ویلایەت و چەند شارێکی گەورە بە سەربەخۆیی یاسایان داناوە بۆ نەھێشتنی ئەم دیاردەیە.<ref name=findlawrenters>{{بیرخستنەوە|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ناونیشان=http://realestate.findlaw.com/tenant/tenant-fair-housing/tenant-fair-housing-orientation.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071210161544/http://realestate.findlaw.com/tenant/tenant-fair-housing/tenant-fair-housing-orientation.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Renter's Rights Against Sexual Orientation Discrimination}}</ref> * {{تۆخ|تاوانی ڕق}} (ھەروەھا ناسراوە بە تاوانی لایەنگیری) پێکھاتووە لە چەند تاوانێک کە ھۆکاری لایەنگر بزواندووێتی بەرامبەر بە گرووپە کۆمەڵایەتییەکان، زۆرجار ئەو گرووپانەی کە لە ڕووی ڕەگەز، [[ئایین]]، ئاڕاستەی زایەندیی، [[کەمتوانی]]، [[گرووپی ڕەگەزی]]، نەتەوە، تەمەن، [[جێندەر]]، شووناسی جێندەر، یان لایەنگیری سیاسیی لەو کەسانەی کە ھەستاون بە تاوانەکە جیاوازن. لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، ٤٥ ویلایەت، لەوان [[واشینگتن دی سی]]، یاسایی بنچینەییان ھەیە کە تاوانی ڕقی ئاوا و ھاوشێوەی یان جیاواز لەمانە نایاسایی دەکات. ھەر یەکە لەم یاسایانە باسی بەدخووی بەرامبەر بە ئایین و زایەند و نەتەوە تێدایە؛ ٣٢دانە لە خاڵەکان لەسەر ئاڕاستەی زایەندییە، ٢٨ دانە لەسەر جێندەرە و، ١١ی تریش لەسەر [[ترانسجێندەر|ترانسجێندەریی]] و شوناسیی جێندەرییە.<ref name=adl>{{بیرخستنەوە|ناونیشان=http://www.adl.org/99hatecrime/state_hate_crime_laws.pdf |format=PDF |سەردێڕ=State Hate Crime Laws |periodical=Anti-Defamation League |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070614124916/http://www.adl.org/99hatecrime/state_hate_crime_laws.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٧}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614124916/http://www.adl.org/99hatecrime/state_hate_crime_laws.pdf |date=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٧}}</ref> لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩دا، جووڵەی ڕاگرتنی تاوانی ڕق ''ماتیو شێفەرد و جەیمز بیارد جونییەر'' دامەزرا، کە «[...] ھێز بە لقی دادوەری دەدات بە لێکۆڵینەوە و بەلەدادگادانی تاوانە ڕقە توندڕەوییەکان کە تێیدا کەسە جیاکە قوربانییەکەی ھەڵبژاردووە لەبەر زایەند و ڕەنگ و ئایین و نەتەوە و جێندەر و ئاڕاستەی زایەندیی و، شووناسیی جێندەریی یاخود کەمتوانیی بینراو.» ئەمە کرایە ناو قانوونەوە و وای لە تاوانە ڕقییەکان کردووە کە تاوانێکی فیدڕاڵی بێت لە ویلایەتە یەکگرتووەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.hrc.org/13699.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091028224353/http://www.hrc.org/13699.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩ |سەردێڕ=President Barack Obama Signs Hate Crimes Legislation Into Law |بڵاوکەرەوە=HRC |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠}}</ref> ==== یەکێتیی ئەورووپا ==== لە [[یەکێتیی ئەورووپا]]دا، جیاکاری لە ھەر جۆرێک لەسەر بنەمای ئاڕاستەی زایەندی یان شووناسی جێندەریی نایاسایییە لەژێر بەیاننامەی مافی یەکێتی ئەورووپی سەرەکی.<ref>[[s:Charter of Fundamental Rights of the European Union#CHAPTER III. EQUALITY|Charter of Fundamental Rights of the European Union]]</ref> ==== عێراق ==== لەکاتێکدا کە عێراق لەژێر دەستی بەریتانیادا بوو، ھاوزایەندخوازی تێیدا قەدەغە کرابوو. لەدوای ئەوە، کاتێک کە عێراق کەوتە ژێر دەستی حکوومەتی [[بەعسیزم|بەعسەوە]]، ھاوزایەندخوازی لەخۆیدا قەدەغە نەکرابوو. لەژێر یاساکانی ١٩٦٩دا، کاتێک کۆدی تاوانەکان دەرچوو، تەنھا لەکاتێکدا نایاسایی کردبوو ئەگەر دەستدرێژی، تۆلازی، بۆ فیلمی سێکسیی، لەشفرۆشیی، نەتوانین بۆ ڕێگەپێدان بەھۆی تەمەن و نەخۆشی دەروونی بووایە.<ref name="WikiUsers5780">{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر =https://en.wikipedia.org/wiki/LGBT_rights_in_Iraq |سەردێڕ = «LGBT rights in Iraq» |زمان =ئینگلیزی |سەردان = ٧ی تەممووزی ٢٠١٧}}</ref> ھیچ یاسایەک دژی جیاکاری دانەندرابوو. لە ٢٧ی نیسانی ساڵی ٢٠٢٤ پەڕلەمانی عێڕاق یاسای «بەرەنگاربوونەوەی لەشفرۆشی و لادانی سێکسی» تێپەڕاند و لە ٢ی تەمووزی ھەمان ساڵیشەوە کەوتە واری جێبەجێکردنەوە، بەمەش وەک لە یاساکەدا ھاتووە ئەو کەسانەی بانگەشە یاخود پڕاکتیزەی ھاوزایەندخوازی دەکەن ڕووبەڕووی سزای یاسایی دەبنەوە و ھەروەھا ئەو دکتۆرەش کە نەشتەرگەری گۆڕینی زایەند دەکات بەھەمان شێوە تووشی سزای یاسایی دەبێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/notfound.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=www.rudaw.net}}</ref> === چالاکی ڕامیاری === لە ١٩٦٠ەکانەوە، زۆرێک لە خەڵکانی [[کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە (دەستەواژە)|ئێڵ جی بی تی]] لە ڕۆژاوا، بە تایبەتی ئەوانەی لە شارە گەورەکان نیشتەجێ بوون، چاندێکی ھاوزایەندخوازییان دامەزراندووە. چاندی ھاوزایەندخوازی بە جووڵەی [[شانازیی ھاوزایەندخوازان|شانازی گەی]] ناسراوە لای زۆرێک لە خەڵکی، کە ساڵانە لەناو شارەکاندا ڕوودەدات. زۆرینەی ئەندامانی ئەم چاندە، بە ھاوزایەندخواز و پشتگیرەکانیشیانەوە، بەشداری لە شانازی گەی دەکەن بە لەبەرکردنی پۆشاک و بەرزکردنەوەی ئاڵای [[پەلکەزێڕینە]]، کە نیشانەیەکی ھاوزایەندخوازانە. سەرۆک وەزیری [[کەنەدا]]، [[جەستن تروودۆو|جەستن ترودۆ]]، چەندین جار بەشداری کردووە لە شانازی گەی و پشتگیری خۆی بۆ ھاوزایەندخوازەکان دەربڕیوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Swoon-worthy photos: Canadian Prime Minister Justin Trudeau steals hearts at Toronto's Pride parade | ناونیشان = https://www.usatoday.com/story/news/nation-now/2017/06/26/gay-pride-parade-2017-justin-trudeau-steals-hearts-toronto-pride/427773001/ |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووز، ٢٠١٧ | بڵاوکەرەوە = USA Today |زمان = ئینگلیزی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان =http://www.bbc.com/news/av/world-us-canada-36701570/justin-trudeau-joins-canada-gay-pride-march | سەردێڕ =Justin Trudeau joins Canada gay pride march | ڕێکەوتی سەردان =٧ی تەممووزی ٢٠١٧ | بەرھەم = BBC | بڵاوکەرەوە = BBC News | زمان =ئینگلیزی}}</ref> ھەرچۆنێک بێت، ھەموو ھاوزایەندخوازەکان بەشداری ناکەن لە شانازی گەی. زۆرێک لە پیاوە گەی و ژنە لێزبیانەکان پشتگوێی دەخەن. لەگەڵ بەربڵاوبوونەوەی ئەیدز لە ١٩٨٠دا، زۆرێک لە کۆمەڵەکان و خەڵکانی تری ئێڵ جی بی تی ھەستان بە ڕێکخستن و بەرزکردنەوەی ھەڵمەت بۆ پەروەردەکردنی خەڵکی لەسەر ئەیدز و چۆنێتی خۆلادان لەو نەخۆشییە و بەرزکردنەوەی ئاگاداری لەسەر بەکارھێنانی پاراستن لەکاتی سێکسدا. ھەروەھا ئەوان بەدواداچوونیان دەکرد لەسەر دیاردەکە و دەستی یارمەتییان درێژ دەکرد بۆ تووشبووەکان بەو نەخۆشییە و داوایان لە حکوومەت کرد کە گرنگی زیاتر بدات بەم دیاردەیە. {{multiple image | width = 200 | direction = vertical | align = right | image1 = Pride Parade 2016 (28071266173).jpg | alt1 = | image2 = Pride Parade 2016 (28071267343).jpg | alt2 = | footer = سەرۆک وەزیرانی کەنەدا، [[جەستن تروودۆو|جەستن ترودۆ]]، لە کاتی بەشداریکردن لە [[نمایشی شانازی]] لە [[تۆرۆنتۆ]]، [[کەنەدا]]. }} ئەو زیانانەی کە ئەو کاتە ئەیدز نایبۆوە و ڕێژەی کوشتنی زۆر کردبوو، وادیاربوو بووە ھۆی خاوکردنەوەی جووڵە ھاوزایەندخوازییەکان و لایەنەکانی تری ژیان، چونکە تیشک خرابووە سەر چارەسەرکردن و نەھێشتنی دیاردەکە. ھەرچۆنێک بێت، کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە لەو کاتەدا لە لایەنی سیاسییەوە چالاکبوونەوە و تەحەدای کۆمەڵگەی جیاڕەگەزخوازانیان کرد کە بە ھەمان شێوەی ئەوان ھەستن لەسەر دیاردەکە و ئەو کارەساتەی ئەیدز نابوویەوە. بەھۆی ئەم جووڵانەوە، زۆرێک لە فیلمەکان ھەستان بە بەرچاوخستنی کێشەکە، لەو فیلمانە: ''بەستنێکی زوو'' (١٩٨٥)، ''دۆستی درێژخایەن'' (١٩٩٠)، ''فێڵەدێڵفیا'' (١٩٩٣)، و ھتد… لە ڕامیارییدا، چەند ڕەگەزخوازێکی زۆر ھەن کە لە سیاسەتدا کار دەکەن، تەنانەت لەو وڵاتانەشی کە یاسایان دژی ھاوزایەندخوازی ھەبوو ئەمە بینراوە. لەم کەسایەتییانە [[:en:Guido Westerwelle|گویدۆ ڤێسترڤل]]، [[:en:Peter Mandelson|پیتەر ماندلسن]] و [[:en:Per-Kristian Foss|پێر-کریستییان فاس]]، کە وەزیری کاروباری ئابووری [[نەرویژ|نەرویج]] بوو. جووڵەکانی ئێڵ جی بی تی لەلایەن چەند کەسایەتی و ڕێکخراوەوە تووشی ڕووبەڕووبوونەوە دەبن و کەسانێک ھەن کە دژی ھاوزایەندخوازی دەوەستنەوە، زۆرجار لەبەر ھۆکاری ئایینی. ھەندێک لە خەڵکی پێیان وایە کە ھەموو پەیوەندییەکی سێکسیی جگە لە لەگەڵ ھاوسەری جیاڕەگەز دژی نەریتیی خێزانییە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Salt Lake City, UT |ناونیشان=http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/v/index.jsp?vgnextoid=a1312e636369f010VgnVCM100000176f620aRCRD |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080603123925/http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/v/index.jsp?vgnextoid=a1312e636369f010VgnVCM100000176f620aRCRD |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|سەردێڕ=First Presidency Message on Same-Gender Marriage |بڵاوکەرەوە=Newsroom.lds.org |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080603123925/http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/v/index.jsp?vgnextoid=a1312e636369f010VgnVCM100000176f620aRCRD |date= ٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}}</ref> و پێیان وایە کە مناڵەکان دەبێت لە ماڵێکدا بن کە دایک و باوکێک بەڕێوەی بەرێ.<ref name=DMD>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Brownback |یەکەم=Sam |سەردێڕ=Defining Marriage Down&nbsp;– We need to protect marriage. |بڵاوکەرەوە=National Review |ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠٠٤|ناونیشان=http://www.nationalreview.com/comment/brownback200407090921.asp |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080601155703/http://www.nationalreview.com/comment/brownback200407090921.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040710092937/http://www.nationalreview.com/comment/brownback200407090921.asp |date=١٠ی تەممووزی ٢٠٠٤ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.lds.org/topics/family-proclamation |سەردێڕ=''The Family: A Proclamation to the World'' |بڵاوکەرەوە=Lds.org |ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ١٩٩٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131208223716/https://www.lds.org/topics/family-proclamation |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەندێک لەو کەسانەی کە دژی مافەکانی ھاوزایەندخوازانن پێیان وایە کە ئەم مافانە کێشەی تێکەڵبوون دروست دەکەن لە ڕووی ئازادی تاکەکەسی،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/news/news.html?in_article_id=496871&in_page_id=1770 |سەردێڕ=Gay hate law 'threat to Christian free speech' |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|یەکەم=Steve |دوایین=Doughty |بڵاوکەرەوە=Daily Mail |شوێن=London}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/news/news.html?in_article_id=403815&in_page_id=1770 |سەردێڕ=Christian faces court over 'offensive' gay festival leaflets |یەکەم=Steve |دوایین=Doughty |ڕێکەوت=٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Daily Mail |شوێن=London |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20061019212703/http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/news/news.html?in_article_id=403815&in_page_id=1770 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/michael_gove/article805241.ece |بڵاوکەرەوە=The Times |سەردێڕ=I'd like to say this, but it might land me in prison |ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٢|یەکەم=Michael |دوایین=Gove |شوێن=London |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20080918211024/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/michael_gove/article805241.ece |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.cbc.ca/canada/calgary/story/2007/11/28/chandler-meeting.html |سەردێڕ=Christian group likens Tory candidate review to witch hunt |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=CBC News |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080605082143/http://www.cbc.ca/canada/calgary/story/2007/11/28/chandler-meeting.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.lifesitenews.com/news/archive/ldn/2008/apr/08040901 |سەردێڕ=Conduct unbecoming a free society |ڕێکەوت=٩ی نیسانی ٢٠٠٨|دوایین=Kempling |یەکەم=Chris |بڵاوکەرەوە=National Post |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140328143153/http://www.lifesitenews.com/news/archive/ldn/2008/apr/08040901 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئازادی ئایینی،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.law.com/jsp/ihc/PubArticleIHC.jsp?id=1193735028038 |سەردێڕ=Employer's Dilemma: When Religious Expression and Gay Rights Cross |یەکەم=Judith |دوایین=Moldover |بڵاوکەرەوە=New York Law Journal |ڕێکەوت=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071031184612/http://www.law.com/jsp/ihc/PubArticleIHC.jsp?id=1193735028038 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1374/is_1_68/ai_n24944645 |سەردێڕ=Collision of religious and gay rights in the workplace |بڵاوکەرەوە=Humanist |ڕێکەوت=کانوونی دووەم–شوباتی ٢٠٠٨|یەکەم=Bob |دوایین=Ritter |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120305210524/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1374/is_1_68/ai_n24944645/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئازاری ٢٠١٢}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305210524/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1374/is_1_68/ai_n24944645/ |date= ٥ی ئازاری ٢٠١٢ }}</ref> توانای بەڕێوەبردنی کڵێساکان،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/6904057.stm |سەردێڕ=Bishop loses gay employment case |ڕێکەوت=١٨ی تەممووزی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=BBC News |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170930123030/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/6904057.stm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ڕێکخراوە خێرخوازییەکان،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/2080669/Catholic-adoption-service-stops-over-gay-rights.html |سەردێڕ=Catholic adoption service stops over gay rights |ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Telegraph |یەکەم=Martin |دوایین=Beckford |شوێن=London |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171020151524/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/2080669/Catholic-adoption-service-stops-over-gay-rights.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.boston.com/news/local/articles/2006/03/11/catholic_charities_stuns_state_ends_adoptions/ |سەردێڕ=Catholic Charities to halt adoptions over issue involving gays |ڕێکەوت=١٠ی ئازاری ٢٠٠٦|دوایین=LeBlanc |یەکەم=Steve |بڵاوکەرەوە=Boston Globe |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160303212653/http://www.boston.com/news/local/articles/2006/03/11/catholic_charities_stuns_state_ends_adoptions/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و ڕێکخراوی ئایینی تر. بەھەرحاڵ، ئەو کڵێسا و ڕێکخراوانەی کە دژی یاساکانی حکوومەت دەوەستن و جیاکاری دەکەن لەنێوان ھاوزایەندخوازان و بەدڕەفتاری دەکەن بەرامبەرییان، ھەڕەشەی باج لێسەندنیان لێ دەکرێت لەلایەن حکوومەتەوە.<ref name=BannedBoston>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/012/191kgwgh.asp |سەردێڕ=Banned in Boston:The coming conflict between same-sex marriage and religious liberty |یەکەم=Maggie |دوایین=Gallagher |ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٠٦|بەرگ=٠١١|issue=33 |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060516000949/http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/012/191kgwgh.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئایاری ٢٠٠٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2007/08/14/nyregion/14civil.html |ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Church Group Complains of Civil Union Pressure |یەکەم=Jill |دوایین=Capuzzo |newspaper=The New York Times |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170630114638/http://www.nytimes.com/2007/08/14/nyregion/14civil.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2007/09/18/nyregion/18grove.html |سەردێڕ=Group Loses Tax Break Over Gay Union Issue |یەکەم=Jill |دوایین=Capuzzo |newspaper=The New York Times |ڕێکەوت=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170628033942/http://www.nytimes.com/2007/09/18/nyregion/18grove.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.deseretnews.com/article/1,5143,700226242,00.html |سەردێڕ=LDS Church expresses disappointment in California gay marriage decision |ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٠٨|یەکەم=Carrie |دوایین=Moore |بڵاوکەرەوە=Deseret News |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090601193325/http://www.deseretnews.com/article/1%2C5143%2C700226242%2C00.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|df=dmy}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090601193325/http://www.deseretnews.com/article/1,5143,700226242,00.html |date= ١ی حوزەیرانی ٢٠٠٩}}</ref> لە ئێستادا کڵێساکان پارەی پێداویستییەکانیان (وەک ئاو، کارەبا، ھتد…) نادەن و لەسەر حکوومەتە. == کۆمەڵگە و کۆمەڵناسی == === بیر و ڕای گشتی === {{کاردانەوە کۆمەڵایەتییەکان بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازی}} پەسەند نەکردنی ئەو کەسانەی کە جیاڕەگەزخواز نین، وەک ھاوزایەندخوازان، لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە زیاتر لە وڵاتەکانی ئاسیا و ئەفریقا دەبیندرێت، بە تایبەتی وڵاتە دواکەوتووەکان، و بە شێوەیەکی بەرچاو لە ئەورووپا و [[ئوسترالیا]] و ئەمریکاکان پەسەند دەکرێن. کۆمەڵگەکانی ڕۆژاوا بە گشتی زۆر باشن لە ڕووی پەسەندکردنیانەوە و مافی خۆشیان ھەیە، بە تایبەتی لە کۆتا دەیەکانی ڕابردوودا گرنگی بە مافەکانیان دراوە و کۆمەڵگە فێرکراوە لەسەر دیاردەکە. لە ٢٠١٧دا، پرۆفیسۆر ئەیمی ئەدامچیک ڕوونی کردەوە کە ئەم جیاوازییە جیھانییانە لە پەسەندکردنی ھاوزایەندخوازان دەگەڕێتەوە بۆ سەر سێ فاکتەر کە پێکھاتوون لە: بەھێزی دیموکراسی، پێگەیشتوویی ئابووری، و ئەو ئایینانەی کە لەو شوێنانە بەربڵاون.<ref name="Adamczyk">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Adamczyk|یەکەم=Amy|سەردێڕ=Cross-National Public Opinion about Homosexuality: Examining Attitudes across the Globe|ساڵ=٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=University of California Press|پەڕەکان=٣–٧|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=wly8DQAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170217022835/https://books.google.com/books?id=wly8DQAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی شوباتی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === پەیوەندییەکان === لە ٢٠٠٦دا، کۆمەڵەی دەروونی ئەمریکی، کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی، لەگەڵ کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتی، لە دادگای باڵا لە ویلایەتی [[کالیفۆرنیا]] کورتەیەکیان پێشکەش کرد: «خەڵکانی گەی و لێزبیان پەیوەندی پابەندبوو و درێژخایەن دروست دەکەن کە یەکسانن بە پەیوەندییە جیاڕەگەزخوازەکان. [[ھاوسەرگیری]] کە لە ھاوزایەندخوازان دابڕاوە سوودی کۆمەڵایەتی، دەروونی، و تەندروستی دەھێنێت. بە ڕەتکردنەوەی مافی ھاوسەرگیری بۆ ھاوزایەندخوازان، ویلایەتەکە پشتی ئەو ستیگمایانە دەگرێت و ڕێیان پێ دەدات کە بەردەوام بێت کە [بە ھۆکاری مێژوویی] دراونەتە پاڵ ھاوزایەندخوازی. ھاوزایەندخوازی تووشی ستیگما کراوە و ئەم ستیگمایەش ئەنجامی نەرێنیی دەبێت. بەربەستنی [[ھاوسەرگیریی ھاوزایەند|ھاوسەرگیری ھاوزایەندخوازان]] لەلایەن ویلایەتی کالیفۆرنیاوە، شکانەوەیەکی ئەم ستیگمایەیە.» ئەوان ھەروەھا ئاماژەیان بەوە دا کە «ھیچ بنەمایەکی زانستیی نییە بۆ جیاکردنەوە لە نێوان کەپڵە جیاڕەگەزخواز و ھاوزایەندخوازەکان لە بارەی مافی یاسایی، سوودەکان، و [ئەو کێشانەی] کە لە ڕووی ھاوسەرگیری شارستانییەوە دروست دەبن.»<ref name=amici/> ھاوسەرگیری ھاوزایەند لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٠٨دا یاسایی کرا کاتێک ویلایەتی کالیفۆرنیا بڕوانامەی ھاوسەرگیری بۆ ھاوزایەندخوازان دەرکرد و بەسەر بەربەستەکەدا چۆوە کە دژی یاساکانی ویلایەتەکە بوو.<ref>*{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر =https://en.wikipedia.org/wiki/Same-sex_marriage_in_California |سەردێڕ = «Same-sex marriage in California» |زمان =ئینگلیزی |سەردان = ٢٧ی تەممووزی ٢٠١٧}}</ref> === ئایین === ھەرچەندە پەیوەندی نێوان ھاوزایەندخوازی و ئایین دەتوانێت بگۆڕێت لە ناوچەیەکەوە و بۆ ناوچەیەکی تر و بەپێی تێپەڕبوونی کات، ئەو ئایینانەی کە لە ئێستادا بەربڵاوترینن لە جیھاندا، کە [[ئایینە ئیبراھیمییەکان]]ن، ھاوزایەندخوازی و شێوەکانی تری پەیوەندیداری بە نەرێنیی پیشانی کۆمەڵگە دەدەن. ئەم دژ وەستانە دەتوانێت لە مەودایەکی فراوان لە بە کەم سەیرکردنی کردارەکە، تا تەواو بەربەستکردنی و دژ وەستانی لە ھەبوون لە کۆمەڵگەدا درێژ ببێتەوە. ھەندێک لە ئایینەکان وا بانگەشە دەکەن کە ڕووتێکردنی ھاوزایەند لە خۆیدا تاوانە،<ref name=OPCtrial>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.upper-register.com/irons_trial/charges.pdf|سەردێڕ=Charge #1 and specifications preferred by the Presbytery of Southern California against The Rev. C. Lee Irons|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|format=PDF|بڵاوکەرەوە=Presbytery of Southern California of the Orthodox Presbyterian Church|وتەگێڕانەوە=claiming that homosexuality is an unchosen "condition," rather than a sin of the heart, [...] contradicts the teaching of Scripture that both the desire and the act are sin.|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080723194409/http://www.upper-register.com/irons_trial/charges.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەندێکی تر دەڵێن تەنھا کردارە ھاوزایەندییەکان تاوانە،<ref>سێکس و کۆمەڵگە – بەرگی ٣ – پەڕەی ٨٣٤</ref> و ھەندێکی تریان بە تەواوی ھاوزایەندخوازییان پەسەند کردووە،<ref>The Wiley-Blackwell Companion to Religion and Social Justice – Page 543, Michael D. Palmer, Stanley M. Burgess – 2012</ref> لەکاتێکدا ھەندێکی تریش ھەن بە ڕێژەیەکی زۆر کەم کە ھانی ھاوزایەندخوازان دەدەن.<ref>Introduction to New and Alternative Religions in America, Eugene V. Gallagher, W. Michael Ashcraft – 2006</ref> ھەندێک لە خەڵکی پێیان وایە و بانگەشەی ئەوە دەکەن کە ھەستی ھاوزایەند دەتوانرێت نەھێڵرێت بە باوەڕ بە ئایین. ھەندێک خەڵک کرداری ھاوزایەندخوازییان لەلا پیرۆزە و میتۆلۆجی خۆشەویستی ھاوزایەند دەتوانرێت لە بەشەکانی جیھاندا بدۆزرێتەوە.<ref>Cabezón, p. vii, "Introduction"</ref> == ھاوزایەندخوازیی ئاژەڵانی تر == [[پەڕگە:Males Anas platyrhynchos 2.jpg|وێنۆک|دوو قازی کێوی نێرینە]] [[پەڕگە:Wuppertal - Zoo - Panthera leo 01 (1) ies.webm|وێنۆک|دوو [[شێر]]ی نێر لە کاتی سێکسکردندا]] خووڕەوشتی ھاوزایەندخوازی و دووڕەگەزخوازی بە شێوەیەکی بەربڵاو لە نێوان ئاژەڵەکاندا دەبیندرێن. ئەم خووڕەوشتانە لە [[سێکس|چالاکی سێکسییەوە]] درێژ دەبێتەوە بۆ باوانێتیکردن و بوون بە کەپڵ. بەدواداچوونێکی ١٩٩٩ی بڕووس بەیجمێڵ پیشانی دەدات کە کردەوە و خووڕەوشتی ھاوزایەندخوازی و پەیوەندیدار پێوەی لە سەروو ٥٠٠ جۆر لە ئاژەڵانی تردا تۆمار کراوە، ھەر لە [[پریمات]]ەکانەوە تا کرمەکان.<ref name=Bagemihl/><ref name="Biological Exuberance: Animal">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Harrold |یەکەم=Max |سەردێڕ=Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity |بڵاوکەرەوە=The Advocate, reprinted in Highbeam Encyclopedia |ڕێکەوت=١٦ی شوباتی ١٩٩٩|ناونیشان=http://www.thefreelibrary.com/Biological+Exuberance:+Animal+Homosexuality+and+Natural+Diversity.-a053877996 |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110520172429/http://www.thefreelibrary.com/Biological+Exuberance:+Animal+Homosexuality+and+Natural+Diversity.-a053877996 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئایاری ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پەیوەندی سێکسی نێوان ئاژەڵەکان بە شێوەی زۆر جیاواز دەردەکەوێت و دەنوێنرێت. ھەرچەندە چەند بیردۆزەیەک ھەیە، بەڵام لە ڕووی زانستییەوە ھێشتا نازانرێت ھۆکاری جیاوازی ئەم دەربڕینانە چییە لەم جۆرە پەیوەندییانەدا، و لەبەر ئەوەشی ھەموو جۆرێک لە ئاژەڵەکان بەدواداچوونیان لەسەر نەکراوە،<ref name="'Catalogue of Life' reaches">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Gordon |یەکەم=Dr Dennis | سەردێڕ='Catalogue of Life' reaches one million species |بڵاوکەرەوە=National Institute of Water and Atmospheric Research |ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠٠٧|ناونیشان=http://www.niwascience.co.nz/pubs/mr/archive/2007-04-10-3 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070713004634/http://www.niwascience.co.nz/pubs/mr/archive/2007-04-10-3 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تەممووزی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٧}}</ref> بیردۆزەیەک یان وەڵامێکی جێگیر ئەستەمە دەستکەوتنی. وەک بەیجمێڵ دەڵێت: «شانشینی ئاژەڵان [ئەم کردەوەیە] ئەنجام دەدەن بە جیاوازییەکی سێکسیی زۆریشەوە، لەوان ھاوزایەندخوازی، دووڕەگەزخوازی، و سێکسی بێ زاووزێ» وا دیارە لەلای ئاژەڵەکانی تر پەسەندکردنی زۆر زیاترە لە چاو مرۆڤەکاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.publishersweekly.com/pw/print/19990201/26501-gay-lib-for-the-animals-a-new-look-at-homosexuality-in-nature-.html |سەردێڕ=Gay Lib for the Animals: A New Look At Homosexuality in Nature – 2/1/1999 – Publishers Weekly |بڵاوکەرەوە=Publishersweekly.com |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120729131204/http://www.publishersweekly.com/pw/print/19990201/26501-gay-lib-for-the-animals-a-new-look-at-homosexuality-in-nature-.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref> لە یەکێک لە جۆرەکانی ئاژەڵان، کە پێکھاتووە لە [[پەز]]ەکان، یان مەڕە ماڵی کراوەکان، ڕووتێکردنی ھاوزایەندخوازی بە شێوەیەکی زۆر دەبیندرێت.<ref name="books.google.ca">''[https://books.google.com/books?id=EftT_1bsPOAC&pg=PA179 Animal Homosexuality: A Biosocial Perspective] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170223053821/https://books.google.com/books?id=EftT_1bsPOAC&pg=PA179 |date=٢٣ی شوباتی ٢٠١٧}}'' By Aldo Poiani, A. F. Dixson, p. 179, 2010, Cambridge University Press</ref><ref name=levay2/> نزیکەی ١٠٪‏ مەڕە نێرینەکان ڕەتی دەکەنەوە کە لەگەڵ مێینەکاندا کردەوەی سێکسیی ئەنجام بدەن، لەکاتێکدا وەڵامی خێرایان دەبێت بۆ ئەنجامدانیی لەگەڵ نێرێکی تردا.<ref name=levay2>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Gay, Straight, and The Reason Why The Science of Sexual Orientation|ناونیشان=https://archive.org/details/gaystraightreaso0000leva|دوایین=Levay|یەکەم=Simon |ساڵ=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |شوێن=Cambridge, Massachusetts |پەڕەکان=[https://archive.org/details/gaystraightreaso٠٠٠٠leva/page/٧٠ ٧٠]–٧١}}</ref> ھاوزایەندخوازی نێوان ئاژەڵەکان ئەوەمان پیشان دەدەن کە ھاوزایەندخوازی لە ڕاستیدا نەخۆشی نییە و لە ناو سروشتدا بەردەوام ڕوودەدات، و لە ھەمان کاتدا قسەی زۆرینەی کەسایەتییە ئایینییەکان، بە تایبەتی ئەوانەی نێو کۆمەڵگەی ئیسلامی، پووچەڵ دەکاتەوە لەوەی کە دەڵێن ھاوزایەندخوازی لە ئاژەڵدا ڕوو نادات. == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|20em|refs= <ref name="apahelp">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Sexual orientation, homosexuality and bisexuality|بڵاوکەرەوە=American Psychological Association|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٣|ناونیشان=http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئابی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130808032050/http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx}}</ref> <ref name=amici>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.courts.ca.gov/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf |پەڕە=٣٠|سەردێڕ=Case No. S147999 in the Supreme Court of the State of California, In re Marriage Cases Judicial Council Coordination Proceeding No. 4365(...) – APA California Amicus Brief&nbsp;— As Filed |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120118184353/http://www.courts.ca.gov/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref name="Frankowski">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.1542/peds.113.6.1827 |نووسەر=Frankowski BL|نووسەر٢=American Academy of Pediatrics Committee on Adolescence|سەردێڕ=Sexual orientation and adolescents |journal=Pediatrics|بەرگ=١١٣ |issue=٦ |پەڕەکان=١٨٢٧–٣٢ |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٤|pmid=١٥١٧٣٥١٩|ناونیشان=http://pediatrics.aappublications.org/content/113/6/1827.long}}</ref> <ref name="Lamanna">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Mary Ann Lamanna|نووسەر٢=Agnes Riedmann|نووسەر٣=Susan D Stewart|سەردێڕ=Marriages, Families, and Relationships: Making Choices in a Diverse Society|بڵاوکەرەوە=Cengage Learning|ژپنک=١-٣٠٥-١٧٦٨٩-٨|ساڵ=٢٠١٤|پەڕە=٨٢|ڕێکەوتی سەردان=١١ی شوباتی ٢٠١٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=fofaAgAAQBAJ&pg=PA82|وتەگێڕانەوە=The reason some individuals develop a gay sexual identity has not been definitively established &nbsp;– nor do we yet understand the development of heterosexuality. The American Psychological Association (APA) takes the position that a variety of factors impact a person's sexuality. The most recent literature from the APA says that sexual orientation is not a choice that can be changed at will, and that sexual orientation is most likely the result of a complex interaction of environmental, cognitive and biological factors...is shaped at an early age...[and evidence suggests] biological, including genetic or inborn hormonal factors, play a significant role in a person's sexuality (American Psychological Association 2010).|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161130141623/https://books.google.com/books?id=fofaAgAAQBAJ&pg=PA82|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="Stuart">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=گەیڵ ویسگارز ستوارت|سەردێڕ=Principles and Practice of Psychiatric Nursing|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٠-٣٢٣-٢٩٤١٢-X|ساڵ=٢٠١٤|پەڕە=٥٠٢|ڕێکەوتی سەردان=١١ی شوباتی ٢٠١٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ivALBAAAQBAJ&pg=PA502|وتەگێڕانەوە=No conclusive evidence supports any one specific cause of homosexuality; however, most researchers agree that biological and social factors influence the development of sexual orientation.|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161130185850/https://books.google.com/books?id=ivALBAAAQBAJ&pg=PA502|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="Kersey-Matusiak">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Gloria Kersey-Matusiak|سەردێڕ=Delivering Culturally Competent Nursing Care|بڵاوکەرەوە=Springer Publishing Company|ژپنک=٠-٨٢٦١-٩٣٨١-١|ساڵ=٢٠١٢|پەڕە=١٦٩|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠١٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=X8O_wGedAYoC&pg=PA169|وتەگێڕانەوە=Most health and mental health organizations do not view sexual orientation as a 'choice.'|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161130123356/https://books.google.com/books?id=X8O_wGedAYoC&pg=PA169|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="rcp2007">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.rcpsych.ac.uk/workinpsychiatry/specialinterestgroups/gaylesbian/submissiontothecofe.aspx|سەردێڕ=Submission to the Church of England's Listening Exercise on Human Sexuality|بڵاوکەرەوە=The Royal College of Psychiatrists|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130502011813/http://www.rcpsych.ac.uk/workinpsychiatry/specialinterestgroups/gaylesbian/submissiontothecofe.aspx|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئایاری ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="Långström2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Långström |یەکەم١= N. |دوایین٢= Rahman |یەکەم٢= Q. |دوایین٣= Carlström |یەکەم٣= E. |دوایین٤= Lichtenstein |یەکەم٤= P. |سەردێڕ= Genetic and Environmental Effects on Same-sex Sexual Behavior: A Population Study of Twins in Sweden | doi = 10.1007/s10508-008-9386-1| journal = Archives of Sexual Behavior |بەرگ= ٣٩| issue = 1|پەڕەکان= ٧٥–٨٠|ساڵ= ٢٠٠٨| pmid = ١٨٥٣٦٩٨٦}}</ref> <ref name=PAHO>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ="Therapies" to change sexual orientation lack medical justification and threaten health |ناونیشان=http://new.paho.org/hq/index.php?option=com_content&task=view&id=6803&Itemid=1926 |بڵاوکەرەوە=Pan American Health Organization |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئایاری ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120523040848/http://new.paho.org/hq/index.php?option=com_content&task=view&id=6803&Itemid=1926 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠١٢|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110113141618/http://new.paho.org/hq/index.php?option=com_content |date=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ }} archived here.</ref> <ref name="levay">Simon LeVay (1996). ''[http://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/books/chap1/queerscience.htm Queer Science: The Use and Abuse of Research into Homosexuality] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170317060357/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/books/chap1/queerscience.htm |date=١٧ی ئازاری ٢٠١٧}}.'' Cambridge: The MIT Press ISBN 0-262-12199-9</ref> <ref name=hawragazxwazi271927>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090616122106.htm|سەردێڕ=Same-sex Behavior Seen In Nearly All Animals, Review Finds|ئیش=ScienceDaily|ڕێکەوتی سەردان= ١ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110128123637/http://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090616122106.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=hawragazxwazi371827>[http://www.news-medical.net/news/2006/10/23/20718.aspx ''1,500 animal species practice homosexuality''. ''The Medical News'', 23 October 2006] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110210172226/http://www.news-medical.net/news/2006/10/23/20718.aspx |date=10 February 2011}}</ref> <ref name=hawragazxwazi372937>Sommer, Volker & Paul L. Vasey (2006), Homosexual Behaviour in Animals, An Evolutionary Perspective. Cambridge University Press, Cambridge. ISBN 0-521-86446-1</ref> <ref name=Bagemihl>{{harv|Bagemihl|1999}}</ref> <ref name="apa2009">American Psychological Association: [http://www.apa.org/about/governance/council/policy/sexual-orientation.aspx Resolution on Appropriate Affirmative Responses to Sexual Orientation Distress and Change Efforts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101174139/http://www.apa.org/about/governance/council/policy/sexual-orientation.aspx |date= ١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦}}</ref> <ref name="Committed">*[http://www.mercurynews.com/census/ci_18334802?nclick_check=1 Census statistics show quarter of California same-sex couples raising kids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809145325/http://www.mercurynews.com/census/ci_18334802?nclick_check=1 |date= ٩ی ئابی ٢٠١٦}} *[http://www.starnewsonline.com/article/20110630/ARTICLES/110639995/1004/sitemaps Region Saw Increase In Same-Sex Households] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160329030306/http://www.starnewsonline.com/article/20110630/articles/110639995/1004/sitemaps |date=٢٩ی ئازاری ٢٠١٦}} *[http://abcnews.go.com/Health/sex-couples-census-data-trickles-quarter-raising-children/story?id=13850332 Census 2010: One Quarter of Gay Couples Raising Children] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630053712/http://abcnews.go.com/Health/sex-couples-census-data-trickles-quarter-raising-children/story?id=13850332 |date=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧}} *[http://www.startribune.com/local/125537288.html Minnesota Sees 50% Rise in Number of Gay Couples] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717123400/http://www.startribune.com/local/125537288.html |date=17 July 2011}} *[http://www.poughkeepsiejournal.com/article/20110714/NEWS01/107140334/Census-Dutchess-Ulster-gay-households-increase Census:Dutchess, Ulster Gay Households Increase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160119045141/http://www.poughkeepsiejournal.com/article/20110714/NEWS01/107140334/Census-Dutchess-Ulster-gay-households-increase |date=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦}} *[http://westchesterrealestateinformation.com/same-sex-couples-numbers-soar-in-ny-2010-census-finds/ Same Sex Couples' Numbers Soar In N.Y, 2010 Census Finds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430050627/http://westchesterrealestateinformation.com/same-sex-couples-numbers-soar-in-ny-2010-census-finds/ |date=٣٠ی نیسانی ٢٠١٣}} *[http://www.edgeboston.com/index.php?ch=news&sc=local&sc3=&id=123278 87% Increase in Same-Sex Nevada Households Since 2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141026075323/http://www.edgeboston.com/index.php?ch=news&sc=local&sc3=&id=123278 |date=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤}} *[http://www.necn.com/07/14/11/Gay-lesbian-households-increase-in-Okla/landing_politics.html?&apID=aebfe9933c274365a694d062894d773c 2010 Census indicates increase among same-sex homeowners in Oklahoma] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130130091511/http://www.necn.com/07/14/11/Gay-lesbian-households-increase-in-Okla/landing_politics.html?&apID=aebfe9933c274365a694d062894d773c |date=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣}} *[http://www.wnyc.org/blogs/wnyc-news-blog/2011/jul/15/spike-number-same-sex-couples-city/ Spike In Number of City's Same-Sex Couples] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727052503/http://www.wnyc.org/blogs/wnyc-news-blog/2011/jul/15/spike-number-same-sex-couples-city/ |date=27 July 2011}}</ref> <ref name=psych2010>[http://healthyminds.org/More-Info-For/GayLesbianBisexuals.aspx Sexual Orientation] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110726000000/http://healthyminds.org/More-Info-For/GayLesbianBisexuals.aspx |date=26 July 2011}}. ''American Psychiatric Association''.</ref> <ref name="nrtsreport3619">[https://www.facebook.com/NRTTVenglish/videos/1455995347807378/ homosexuals in the Kurdish Region], NRT Media</ref> <ref name=homodef46198>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= A Dictionary of True Etymologies|دوایین=Room |یەکەم=Adrian |ساڵ=١٩٨٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٠٢-٠٣٤٠-٣|پەڕە=٨٤}}</ref> <ref name=homodef37193>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= A Student's Dictionary of Psychology|دوایین=Statt |یەکەم=David A. |ساڵ=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Psychology Press |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٦٩-٣٤٢-٢|پەڕە=٩٣}}</ref> <ref name=glbtq>{{بیرخستنەوە|ناونیشان=http://www.glbtq.com/social-sciences/kertbeny_km.html |سەردێڕ=Karl-Maria Kertbeny: The Coinage and Dissemination of the Term |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢|periodical=glbtq.com |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120927020758/http://www.glbtq.com/social-sciences/kertbeny_km.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٢}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626100855/http://www.glbtq.com/social-sciences/kertbeny_km.html |date=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}</ref> <ref name=homolegal3619>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر١=Feray Jean-Claude |نووسەر٢=Herzer Manfred |ساڵ= ١٩٩٠|سەردێڕ= Homosexual Studies and Politics in the 19th Century: Karl Maria Kertbeny | journal = Journal of Homosexuality |بەرگ= ١٩|پەڕە= ١| doi=10.1300/j082v19n01_02}}</ref> <ref name=von-kraft3628>[http://www.glbtq.com/social-sciences/krafft_ebing_r.html Krafft-Ebing, Richard von (1840–1902)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120409220543/http://www.glbtq.com/social-sciences/krafft_ebing_r.html |date=9 April 2012}}. ''glbtq.com''.</ref> <ref name=psexualis>{{بیرخستنەوە|ناونیشان=http://www.kino.com/psychopathia/history.html |سەردێڕ=Psychopathia Sexualis |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|periodical=Kino.com |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071004223140/http://www.kino.com/psychopathia/history.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> <ref name=glaad>[http://www.glaad.org/referenceguide Media Reference Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823105346/http://www.glaad.org/referenceguide |date=٢٣ی ئابی ٢٠١١}} (citing AP, NY Times, Washington Post style guides), GLAAD. Retrieved 10 May 2007.</ref> <ref name=haiey3618>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/gay|سەردێڕ=gay|وێبگە=Oxford Dictionaries|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠١٥|وتەگێڕانەوە=(Of a person, especially a man) homosexual.|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160827054658/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/gay|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=Mj3737>Marguerite Johnson, Terry Ryan: ''Sexuality in Greek and Roman society and literature: a sourcebook'' p.4</ref> <ref name=hayw26193>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://dictionary.reference.com/browse/lesbian |سەردێڕ=Lesbian &#124; Define Lesbian at Dictionary.com |بڵاوکەرەوە=Dictionary.reference.com |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160307135535/http://dictionary.reference.com/browse/lesbian |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=UNAIDS>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=UNAIDS: Men who have sex with men |بڵاوکەرەوە=UNAIDS |ناونیشان=http://www.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/dataimport/pub/briefingnote/2006/20060801_policy_brief_msm_en.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120320001221/http://www.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/dataimport/pub/briefingnote/2006/20060801_policy_brief_msm_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئازاری ٢٠١٢}}</ref> <ref name=hayiaj261862>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Younger|یەکەم=John G.|سەردێڕ=Sex in the ancient world from A to Z|ناونیشان=https://archive.org/details/sexancientworldf00youn|ساڵ=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Routledge|شوێن=London [u.a.]|ژپنک=٠-٤١٥-٢٤٢٥٢-٥|پەڕە=[https://archive.org/details/sexancientworldf٠٠youn/page/n٥٨ ٣٨]|edition=1st published.}}</ref> <ref name=naown1726>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The American Heritage Dictionary of the English Language, Fourth Edition|ناونیشان=https://archive.org/details/americanheritage0000unse_a1o7|بڵاوکەرەوە=Houghton Mifflin|ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٠-٦١٨-٧٠١٧٢-٩}}</ref> <ref name=haowm19364>{{بیرخستنەوەی وێب| دوایین = Spears | یەکەم = Richard A. | سەردێڕ = Fag |ئیش= Dictionary of American Slang and Colloquial Expressions | ساڵ = ٢٠٠٧| ناونیشان = http://dictionary.reference.com/browse/faggot | ڕێکەوتی سەردان = ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢| ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20160227014915/http://dictionary.reference.com/browse/faggot | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٧ی شوباتی ٢٠١٦ | ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=terms>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.sex-lexis.com/ |سەردێڕ=Dictionary of Sexual Terms |بڵاوکەرەوە=Sex-lexis.com |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20041015054212/http://www.sex-lexis.com/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref name=haownsh351937>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Taylor|یەکەم=Marvin J.|سەردێڕ=Queer Things from Old Closets: Libraries Gay and Lesbian Studies – Queer Theory|ناونیشان=http://rbm.acrl.org/content/rbml/8/1/19.full.pdf|بڵاوکەرەوە=Association of College and Research Libraries|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160116080410/http://rbm.acrl.org/content/rbml/8/1/19.full.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=ajowm36197>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=eds|یەکەم=Marc Wolinsky ...|سەردێڕ=Gays and the military: Joseph Steffan versus the United States|ساڵ=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press|شوێن=Princeton, NJ|ژپنک=٠-٦٩١-٠٣٣٠٧-٢|پەڕەکان=٤٠–٤٨|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=kM8WgQQghwIC&pg=PA49&lpg=PA49&dq=Gays+military+homo+derogatory+epithet&source=bl&ots=GKgHK00BxL&sig=MpmlY0QZHaF2ebPZ3o-phV1IMmo&hl=en&sa=X&ei=xxFuULTrGqP20gH5x4EY&ved=0CC8Q6AEwAw#v=onepage&q=Gays%20military%20homo%20derogatory%20epithet&f=false|edition=[Online-Ausg.].|ڕێکەوتی سەردان= ١ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161130175809/https://books.google.com/books?id=kM8WgQQghwIC&pg=PA49&lpg=PA49&dq=Gays+military+homo+derogatory+epithet&source=bl&ots=GKgHK00BxL&sig=MpmlY0QZHaF2ebPZ3o-phV1IMmo&hl=en&sa=X&ei=xxFuULTrGqP20gH5x4EY&ved=0CC8Q6AEwAw#v=onepage&q=Gays%20military%20homo%20derogatory%20epithet&f=false|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <!--========= دێمۆگرافیا ==========--> <ref name=timcook2719>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = http://www.nbcnews.com/watch/nightly-news/apple-s-tim-cook-is-first-fortune-500-to-come-out-as-gay-350111811811|سەردێڕ = Apple's CEO Tim Cook Is First Fortune 500 to Come Out as Gay|بڵاوکەرەوە = NBC News|ڕێکەوت = ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان = ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|وێبگە = www.nbcnews.com|ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20170724022131/http://www.nbcnews.com/watch/nightly-news/apple-s-tim-cook-is-first-fortune-500-to-come-out-as-gay-350111811811|ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٤ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=black>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Black |یەکەم١= Dan |دوایین٢= Gates |یەکەم٢= Gary |دوایین٣= Sanders |یەکەم٣= Seth |دوایین٤= Taylor |یەکەم٤= Lowell |ساڵ= ٢٠٠٠|سەردێڕ= Demographics of the Gay and Lesbian Population in the United States: Evidence from Available Systematic Data Sources | journal = Demography |بەرگ= ٣٧ | issue = ٢|پەڕەکان= ١٣٩–١٥٤ | doi=10.2307/2648117 | pmid=١٠٨٣٦١٧٣}}</ref> <ref name=sexualbehavior37287>Sexual Behavior in the Human Male, p. 656</ref> <ref name="more-or-less-2010-10-01">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Harford|یەکەم=Tim|سەردێڕ=More or Less examines Office for National Statistics figures on gay, lesbian and bisexual people|ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/programmes/b00tznbk|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تەممووزی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151105183125/http://www.bbc.co.uk/programmes/b00tznbk|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=idea-creative719>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=David Leonhardt |سەردێڕ=John Tukey, 85, Statistician; Coined the Word 'Software' |journal=The New York Times |ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠٠٠}}</ref> <ref name=idea-creative628>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Biography 15.1, ''John W. Tukey'' (1915–2000) |ناونیشان=http://www.swlearning.com/quant/kohler/stat/biographical_sketches/bio15.1.html |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئایاری ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171105192244/http://www.swlearning.com/quant/kohler/stat/biographical_sketches/bio15.1.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} John Tukey criticizes sample procedure</ref> <ref name = Billy1993>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.2307/2136206|vauthors=Billy JO, Tanfer K, Grady WR, Klepinger DH |سەردێڕ=The sexual behavior of men in the United States|jstor=2136206 |journal=Family Planning Perspectives |بەرگ=٢٥|issue=2 |پەڕەکان=٥٢–٦٠|ساڵ=١٩٩٣|pmid=٨٤٩١٢٨٧}}</ref> <ref name = Binson1995>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.1080/00224499509551795|یەکەم١=Diane |دوایین١=Binson |یەکەم٢=Stuart |دوایین٢=Michaels |یەکەم٣=Ron |دوایین٣=Stall |یەکەم٤=Thomas J. |دوایین٤=Coates |یەکەم٥=John H. |دوایین٥=Gagnon |یەکەم٦=Joseph A. |دوایین٦=Catania |ساڵ=١٩٩٥|سەردێڕ=Prevalence and Social Distribution of Men Who Have Sex with Men: United States and Its Urban Centers |journal=The Journal of Sex Research |بەرگ=٣٢|issue=3 |پەڕەکان=٢٤٥–٥٤ |jstor=3812794}}</ref> <ref name = Johnson1992>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Johnson AM, Wadsworth J, Wellings K, Bradshaw S, Field J |سەردێڕ=Sexual lifestyles and HIV risk |journal=Nature |بەرگ=٣٦٠|issue=6403 |پەڕەکان=٤١٠–٢|ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ١٩٩٢|pmid=١٤٤٨١٦٣|doi=10.1038/360410a0}}</ref> <ref name = Laumann1994>Laumann, E. O. , Gagnon, J. H. , Michael, R. T. , & Michaels, S. (1994). ''The social organization of sexuality: Sexual practices in the United States.'' Chicago: University of Chicago Press.{{Page needed|date=September 2010}}</ref> <ref name = Wellings1994>Wellings, K. , Field, J. , Johnson, A. , & Wadsworth, J. (1994). ''Sexual behavior in Britain: The national survey of sexual attitudes and lifestyles.'' London, UK: Penguin Books.{{Page needed|date=September 2010}}</ref> <ref name = ACSF1992>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| doi = 10.1038/360407a0 |نووسەر= Investigators ACSF |ساڵ= ١٩٩٢|سەردێڕ= AIDS and sexual behaviour in France | journal = Nature |بەرگ= ٣٦٠| issue = 6403|پەڕەکان= ٤٠٧–٤٠٩| pmid = ١٤٤٨١٦٢}}</ref> <ref name = Bogaert2004>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=Bogaert AF |سەردێڕ=The prevalence of male homosexuality: the effect of fraternal birth order and variations in family size |journal=Journal of Theoretical Biology |بەرگ=٢٣٠|issue=1 |پەڕەکان=٣٣–٧|ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٤|pmid=١٥٢٧٥٩٩٧|doi=10.1016/j.jtbi.2004.04.035}} Bogaert argues that: "The prevalence of male homosexuality is debated. One widely reported early estimate was 10% (e.g. , Marmor, 1980; Voeller, 1990). Some recent data provided support for this estimate (Bagley and Tremblay, 1998), but most recent large national samples suggest that the prevalence of male homosexuality in modern western societies, including the United States, is lower than this early estimate (e.g. , 1–2% in Billy et al. , 1993; 2–3% in Laumann et al. , 1994; 6% in Sell et al. , 1995; 1–3% in Wellings et al. , 1994). It is of note, however, that homosexuality is defined in different ways in these studies. For example, some use same-sex behavior and not same-sex attraction as the operational definition of homosexuality (e.g. , Billy et al. , 1993); many sex researchers (e.g. , Bailey et al. , 2000; Bogaert, 2003; Money, 1988; Zucker and Bradley, 1995) now emphasize attraction over overt behavior in conceptualizing sexual orientation." (p. 33) Also: "...the prevalence of male homosexuality (in particular, same-sex attraction) varies over time and across societies (and hence is a "moving target") in part because of two effects: (1) variations in fertility rate or family size; and (2) the fraternal birth order effect. Thus, even if accurately measured in one country at one time, the rate of male homosexuality is subject to change and is not generalizable over time or across societies." (p. 33)</ref> <ref name = Fay1989>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Fay RE, Turner CF, Klassen AD, Gagnon JH |سەردێڕ=Prevalence and patterns of same-gender sexual contact among men |journal=Science |بەرگ=٢٤٣|issue=4889 |پەڕەکان=٣٣٨–٤٨|ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ١٩٨٩|pmid=٢٩١١٧٤٤|doi=10.1126/science.2911744}}</ref> <ref name = Sell1995>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.1007/BF01541598|vauthors=Sell RL, Wells JA, Wypij D |سەردێڕ=The prevalence of homosexual behavior and attraction in the United States, the United Kingdom and France: results of national population-based samples |journal=Archives of Sexual Behavior |بەرگ=٢٤|issue=3 |پەڕەکان=٢٣٥–٤٨|ڕێکەوت=حوزەیرانی ١٩٩٥|pmid=٧٦١١٨٤٤}}</ref> <ref name=SavinWilliams2009>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| editor1-last = Hope | editor1-first = Debra A |سەردێڕ= Contemporary Perspectives on Lesbian, Gay, and Bisexual Identities | doi = 10.1007/978-0-387-09556-1 |زنجیرە= Nebraska Symposium on Motivation |بەرگ= ٥٤|ساڵ= ٢٠٠٩|ژپنک= ٩٧٨-٠-٣٨٧-٠٩٥٥٥-٤}}</ref> <ref name=gayfeelings2719>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE0D91E3EF93BA35751C1A964958260&sec=&spon=&pagewanted=all|سەردێڕ=Sexual Behavior Levels Compared in Studies In Britain and France|ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٢|ئیش=nytimes.com}}</ref> <ref name=statsofusa2719>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://williamsinstitute.law.ucla.edu/research/census-lgbt-demographics-studies/how-many-people-are-lesbian-gay-bisexual-and-transgender |نووسەر=Gary Gates |سەردێڕ=How Many People are Lesbian, Gay, Bisexual and Transgender? |بڵاوکەرەوە=The Williams Institute |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئایاری ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170721165514/http://williamsinstitute.law.ucla.edu/research/census-lgbt-demographics-studies/how-many-people-are-lesbian-gay-bisexual-and-transgender/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تەممووزی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref name=statsofusa3618>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://williamsinstitute.law.ucla.edu/wp-content/uploads/Gates-How-Many-People-LGBT-Apr-2011.pdf |format=PDF |نووسەر=Gary Gates |سەردێڕ=How many people are lesbian, gay, bisexual, and transgender? |بڵاوکەرەوە=The Williams Institute |پەڕە=١ |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150425174542/http://williamsinstitute.law.ucla.edu/wp-content/uploads/Gates-How-Many-People-LGBT-Apr-2011.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی نیسانی ٢٠١٥ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref name=moresources2719>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Gay and Lesbian Families in the United States: Same-Sex Unmarried Partner Households |ناونیشان=http://www.urban.org/UploadedPDF/1000491_gl_partner_households.pdf |دوایین١=Smith |یەکەم١=David M. |دوایین٢=Gates |یەکەم٢=Gary J. |ڕێکەوت=٢٢ی ئابی ٢٠٠١|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110107082654/http://www.urban.org/UploadedPDF/1000491_gl_partner_households.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="cdc.gov">[http://www.cdc.gov/nchs/data/nhsr/nhsr077.pdf "Sexual Orientation and Health Among U.S. Adults: National Health Interview Survey, 2013."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709014014/https://www.cdc.gov/nchs/data/nhsr/nhsr077.pdf |date= ٩ی تەممووزی ٢٠١٧}} ''CDC''. 15 July 2014. 15 July 2014.</ref> }} {{Refbegin|20em}} === کتێبەکان === ;١٩٨٠کان # Adam, Barry (1987). ''The Rise of a Gay and Lesbian Movement'', G. K. Hall & Co. {{ISBN|0-8057-9714-9}} # {{بیرخستنەوە|یەکەم=John |دوایین=Boswell |ناونیشان=http://www.press.uchicago.edu/cgi-bin/hfs.cgi/00/231.ctl |سەردێڕ=Christianity, Social Tolerance, and Homosexuality: Gay People in Western Europe from the Beginning of the Christian Era to the Fourteenth Century |بڵاوکەرەوە=University of Chicago Press |ساڵ=١٩٨٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٠٦٧١١-٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060928195316/http://www.press.uchicago.edu/cgi-bin/hfs.cgi/00/231.ctl |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٦}} # Dover, Kenneth J. , ''Greek Homosexuality'', Gerald Duckworth & Co. Ltd. 1979, {{ISBN|0-674-36261-6}}(hardcover), {{ISBN|0-674-36270-5}}(paperback) # d'Emilio, John ''Sexual Politics, Sexual Communities: The Making of a Homosexual Minority in the United States, 1940–1970'', University of Chicago Press 1983, {{ISBN|0-226-14265-5}} # {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=The History of Sexuality |یەکەم=Michel |دوایین=Foucault |authorlink=Michel Foucault |ساڵ=١٩٨٦|بڵاوکەرەوە=Pantheon Books |ژپنک=٠-٣٩٤-٤١٧٧٥-٥}} # Roth, Norman. ''The care and feeding of gazelles: Medieval Arabic and Hebrew love poetry.'' IN: Lazar & Lacy. ''Poetics of Love in the Middle Ages'', George Mason University Press 1989, {{ISBN|0-913969-25-7}} ;١٩٩٠ەکان # {{بیرخستنەوە|یەکەم١=Bruce |دوایین١=Bagemihl |سەردێڕ=Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity|بڵاوکەرەوە=St. Martin's Press|ساڵ=١٩٩٩|ژپنک=٠-٣١٢-١٩٢٣٩-٨|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=5CbRGV8AAIQC}} # Bérubé, Allan, ''Coming out under Fire: The History of Gay Men and Women in World War Two'', New York: MacMillan 1990, {{ISBN|0-02-903100-1}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٧|سەردێڕ=Two spirit people: American Indian, lesbian women and gay men |نووسەر١=Brown, Lester B. |editor1=Lester B. Brown |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٨٩٠-٠٠٠٣-٣|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=AwnQBETJsvEC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٠|سەردێڕ=Handbook of medieval sexuality |یەکەم١=Vern L. |دوایین١=Bullough |یەکەم٢=James A. |دوایین٢=Brundage |بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٣-٣٦٦٢-٤|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=PgSI1gvKhtAC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٥|سەردێڕ=Gay New York: Gender, Urban Culture, and the Making of the Gay Male World, 1890–1940 |نووسەر١=Chauncey, George |edition=reprint, illustrated |بڵاوکەرەوە=Basic Books |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٦٥-٠٢٦٢١-٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=QCkEAQAAIAAJ}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٠|سەردێڕ=Encyclopedia of homosexuality (2 Volumes) |یەکەم١=Wayne R. |دوایین١=Dynes |یەکەم٢=Warren |دوایین٢=Johansson |یەکەم٣=William A. |دوایین٣=Percy |یەکەم٤=Stephen |دوایین٤=Donaldson |بڵاوکەرەوە=Garland Pub. |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٤٠-٦٥٤٤-٧|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=TYyGAAAAIAAJ}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٣|سەردێڕ=Odd girls and twilight lovers: a history of lesbian life in twentieth-century America |نووسەر١=Faderman, Lillian|edition=4 |بڵاوکەرەوە=Columbia University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣١-٠٧٤٨٨-٩|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=44i96GWYxSQC}} # Hinsch, Bret, ''Passions of the Cut Sleeve: The Male Homosexual Tradition in China'', The University of California Press, 1990, {{ISBN|0-520-06720-7}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٤|سەردێڕ=Outing: shattering the conspiracy of silence |نووسەر١=Johansson, Warren |نووسەر٢=William A. Percy |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-٥٦٠٢٤-٤١٩-٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-lZ903C-dkMC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٤|سەردێڕ=Sex in America: a definitive survey |نووسەر١=Michael, Robert T. |بڵاوکەرەوە=Little, Brown |ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٦-٩١١٩١-٧|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=PkjmGwAACAAJ}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٨|سەردێڕ=Pederasty and Pedagogy in Archaic Greece |نووسەر١=Percy, William Armstrong |بڵاوکەرەوە=University of Illinois Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٥٢-٠٦٧٤٠-٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=TCvoj1efp8UC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٨٧|سەردێڕ=Compañeras: Latina lesbians (an anthology) |نووسەر١=Ramos, Juanita |بڵاوکەرەوە=Latina Lesbian History Project |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ElVnAAAAMAAJ}} # Rousseau, George, ''Perilous Enlightenment: Pre- and Post-Modern Discourses—Sexual, Historical'', Manchester University Press 1991, {{ISBN|0-7190-3301-2}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٢|سەردێڕ=Sexuality and eroticism among males in Moslem societies |نووسەر١=Schmitt, Arno |نووسەر٢=Jehoeda Sofer |editor1=Arno Schmitt |editor2=Jehoeda Sofer |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-٥٦٠٢٤-٠٤٧-١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Kw_BVSVmNsUC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٩|سەردێڕ=An American obsession: science, medicine, and homosexuality in modern society |نووسەر١=Terry, Jennifer |بڵاوکەرەوە=University of Chicago Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٧٩٣٦٧-٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=C6pGoWWLfhEC}} ;٢٠٠٠ەکان # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٥|سەردێڕ=Regulating sex: the politics of intimacy and identity |یەکەم١=Elizabeth |دوایین١=Bernstein |یەکەم٢=Laurie |دوایین٢=Schaffner |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٩٤٨٦٩-٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YQzW5I2RGNcC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٢|سەردێڕ=Before Stonewall: activists for gay and lesbian rights in historical context |نووسەر١=Bullough, Vern L. |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-٥٦٠٢٣-١٩٣-٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=A7x_VnES2esC}} # {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Greeks And Greek Love: A Radical Reappraisal of Homosexuality In Ancient Greece|نووسەر=Davidson, James|ساڵ=٢٠٠٧|ژپنک=٠-٢٩٧-٨١٩٩٧-٦|بڵاوکەرەوە=Weidenfeld & Nicolson}} # {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gunther |یەکەم=Scott Eric |ڕێکەوت=٢٠٠٩|سەردێڕ=The Elastic Closet, A History of Homosexuality in France, 1942-present |شوێن=New York |بڵاوکەرەوە=Palgrave Macmillan |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣٠-٥٩٥١٠-١}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٤|سەردێڕ=The lavender scare: the Cold War persecution of gays and lesbians in the federal government |نووسەر١=Johnson, David K. |بڵاوکەرەوە=University of Chicago Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٤٠٤٨١-٣|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=_FM_hkMdxpIC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٣|سەردێڕ=Historical dictionary of the lesbian liberation movement: still the rage |نووسەر١=Myers, JoAnne |بڵاوکەرەوە=Scarecrow Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٠٨-٤٥٠٦-٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=dzYbAAAAYAAJ}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٢|سەردێڕ=Queering India: same-sex love and eroticism in Indian culture and society |نووسەر١=Vanita, Ruth |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٩٢٩٥٠-٩|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=I9rrucxQbmEC}} === وتارە ڕۆژنامەیییەکان === # {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=On the Prevalence of Homosexuality and Bisexuality, in a Random Community Survey of 750 Men Aged 18 to 27 |دوایین=Bagley |یەکەم=Christopher |دوایین٢=Tremblay |یەکەم٢=Pierre |شوێن=New York |بڵاوکەرەوە=Haworth Press |ساڵ=١٩٩٨|journal=Journal of Homosexuality |بەرگ=٣٦|issue= 2 |issn=0091-8369 |oclc=٩١١٢٩٣٩١|doi=10.1300/j082v36n02_01 |پەڕەکان=١–١٨}} # {{بیرخستنەوە|doi=10.2307/374839 |سەردێڕ=The Homophobic Imagination |دوایین=Crew |یەکەم=Louie |دوایین٢=Norton |jstor=374839 |یەکەم٢=Rictor |شوێن=3, Nov 74 |بەرگ=٣٦|issue=3 |پەڕەکان=٢٧٢–٩٠|journal=College English |issn=0010-0994 |ساڵ=١٩٧٤|oclc=٤٢٧٠٩٢٢١١}} # {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=New Evidence of Genetic Factors Influencing Sexual Orientation in Men: Female Fecundity Increase in the Maternal Line |دوایین=Iemmola |یەکەم=Francesca |دوایین٢=Ciani |یەکەم٢=Andrea Camperio |بڵاوکەرەوە=Springer |format=Article |ساڵ=٢٠٠٩|journal=Archives of Sexual Behavior |پەڕەکان=٣٩٣–٣٩٩|بەرگ=٣٨|شوێن=no. 3 |issn=0004-0002 |oclc=٣٦٠٢٣٢٥٢٦|doi=10.1007/s10508-008-9381-6 |ناونیشان=http://www.springerlink.com/content/l6104277w82137x4 |pmid=١٨٥٦١٠١٤}}{{بەستەری مردوو|url=http://www.springerlink.com/content/l6104277w82137x4 |date=شوباتی ٢٠٢٠}} # {{بیرخستنەوە|doi=10.1126/science.1887219 |سەردێڕ=A difference in hypothalamic structure between heterosexual and homosexual men. |دوایین=LeVay |یەکەم=Simon |ساڵ=١٩٩١|journal=Science |پەڕەکان=١٠٣٤–٧|issue=5023 |بەرگ=٢٥٣|issn=0036-8075 |oclc=١٢١٦٥٥٩٩٦|ناونیشان=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/253/5023/1034 |pmid=١٨٨٧٢١٩}} # {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Fraternal Birth Order and Ratio of Heterosexual/Homosexual Feelings in Women and Men |یەکەم٩=N |دوایین٩=Martin |یەکەم٨=J |دوایین٨=Bailey |یەکەم٧=M |دوایین٧=Wright |یەکەم٦=S |دوایین٦=MacGregor |دوایین=McConaghy |یەکەم٥=M |یەکەم=N |دوایین٢=Hadzi-Pavlovic |یەکەم٢=D |دوایین٥=Keller |دوایین٣=Stevens |یەکەم٣=C |دوایین٤=Manicavasagar |یەکەم٤=V | displayauthors = 8|ساڵ=٢٠٠٦|journal=Journal of Homosexuality |پەڕەکان=١٦١–١٧٤|issue=4 |بەرگ=٥١|issn=0091-8369 |oclc=٢٠٢٦٢٩٨٨٥|pmid=١٧١٣٥١٣٣|doi=10.1300/J082v51n04_09 |ناونیشان=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1090513808000688}} === وتارەکانی ئینتەرنێت === # Burr, Chandler. [https://www.theatlantic.com/doc/199706/homosexuality-biology/ Homosexuality and biology]. ''The Atlantic'', June 1997, {{ISSN|1072-7825}}. An overview of recent research in layman's language. # [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/55169.stm BBC News (شوبات ١٩٩٨)]: Fingerprints Study # [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/325979.stm BBC News (نیسان ١٩٩٩)]: Doubt cast on 'gay gene' # {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://my.webmd.com/content/article/22/1728_56075?src=Inktomi&condition=Home+&+Top+Stories |سەردێڕ=WebMD (March 2000) |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080110000912/http://my.webmd.com/content/article/22/1728_56075?src=Inktomi&condition=Home+&+Top+Stories |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}{{cbignore|bot=medic}}: Pointing the Finger at Androgen as a Cause of Homosexuality # [http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/3735668.stm BBC News (تشرینی یەکەم ٢٠٠٤)]: Genetics of homosexuality # James Davidson, ''London Review of Books'', 2 June 2005, [http://www.lrb.co.uk/v27/n11/davi02_.html "Mr and Mr and Mrs and Mrs"]—detailed review of ''The Friend'', by Alan Bray, a history of same-sex marriage and other same-sex formal bonds {{Refend}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{بەستەری پرۆژە خوشکەکان}} * {{dmoz|Society/Gay,_Lesbian,_and_Bisexual/History/|گەی، لێزبیان و دووڕەگەزخواز/مێژوو}} * [http://plato.stanford.edu/entries/homosexuality/ ئینسایکڵۆپیدیای فەلسەفەی ستانفۆرد – ھاوزایەندخوازی] * [http://www.nrttv.com/En/media-video-detail.aspx?Cor=2&Jimare=12125 ڕاپۆرتی ئێن ئاڕ تی لەسەر ھاوزایەندخوازی]{{بەستەری مردوو|url=http://www.nrttv.com/En/media-video-detail.aspx?Cor=2&Jimare=12125 |date=ئابی ٢٠٢١}} * ئەم وتارە [[:en:Homosexuality|بە زمانی ئینگلیزی بخوێنەوە]] {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|کۆمەڵگا|مێژوو|پزیشکی|کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە|سیاسەت|ژینناسی|سێکسناسی|دەروونناسی|فەلسەفە|کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە}} {{وتاری ھەڵبژێردراو|وەشان=٥٣٢٤٥٠|ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠١٧}} </span> [[پۆل:ھاوزایەندخوازی| ]] [[پۆل:ئەوین]] [[پۆل:کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە]] [[پۆل:ئاڕاستەی زایەندی]] [[پۆل:پەیوەندییە کەسییەکان]] [[پۆل:ھاوڕەگەزخوازی]] hoj3bri6daxsjxitwh859442w6dm9ur 1589599 1589598 2026-06-11T10:47:19Z Épine 19745 + [[پۆل:کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە لە کوردستان]] ([[ویکیپیدیا:خێراپۆل|خێراپۆل]]) 1589599 wikitext text/x-wiki {{پپ}} {{ڕەوانەکەر|ھاوڕەگەزبازی||ھاوڕەگەزخوازی (ڕوونکردنەوە)}} {{ئاڕاستەی زایەندی}} {{زانیاریدانی ھاوزایەندخوازی|ڕووتێکردن}} '''ھاوزایەندخوازی''' (پێشووتر '''ھاوڕەگەزخوازی'''؛ {{بە ئینگلیزی|Homosexuality}}) بریتییە لە پەیوەندییەکی [[ڕۆمانس (ئەوین)|ڕۆمانتیکی]] و سێکسی لە نێوان ئەندامانی [[زایەند]]ێکی ھاوبەشدا. ھاوزایەندخوازی «نەخشێکی ھەتاھەتایی سەرنجی سۆزداری و سێکسیی و ڕۆمانسییە» لە نێوان ئەندامانی ھاوزایەند. ھەروەھا «ئاماژەیەکە بۆ ھەستی شوناسی کەسێک لەسەر بنەمای ئەو سەرنج و ڕەفتارە پەیوەندیدارانە و ئەندامییەتی لە [[کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە|کۆمەڵگەیەک]] کە ھەمان ھەست تیایاندا ھاوبەشە.»<ref name=apahelp/><ref name=amici/> لە پاڵ [[جیاڕەگەزخوازی]]{{تێبینی|جیاڕەگەزخوازی بە واتای ھێترۆسێکشواڵتی ھاتووە، واتە کەسێک کە پەیوەندی سۆزداری و سێکسی لەگەڵ [[زایەند]]ێکی جیا لەوەی خۆی دەبەستێت}} و [[دووڕەگەزخوازی]]دا، ھاوزایەندخوازی یەکێکە لە سێ پۆلە سەرەکییەی [[ئاڕاستەی زایەندی]]<ref name="apahelp"/> زاناکان ھۆکاری سەرەکیی ئاڕاستەی زایەندی نازانن، بەڵام پێیان وایە بەھۆی کاریگەرییەکی دوولایەنەی [[جێنەتیک|بۆماوەیی]] و [[ھۆرمۆن]]ییەوە دروست دەبێت، لە پاڵ ئەوانیشدا، کاریگەری کۆمەڵگا لەوانەیە ڕۆڵێک بگێڕێت.<ref name=Frankowski/><ref name=Lamanna/><ref name=Stuart/> زاناکان پێیان وانییە ھاوزایەندخوازی ھەڵبژاردەی کەسەکە خۆی بێت.<ref name="Frankowski"/><ref name="Lamanna"/><ref name="Kersey-Matusiak"/> ھەرچەندە ھیچکام لە بیردۆزەکان پاڵپشتییەکی گشتییان نییە، بەڵام زاناکان پشت بەو بیردۆزانە دەبەستن کە لە سایەی [[ژینناسی]]دا ھاتوونەتە ئاراوە<ref name="Frankowski"/> و دەچنەوە سەر ھۆکارە بۆماوەیییەکان.<ref name="rcp2007"/><ref name="Långström2010"/> ھیچ بەڵگەیەکی باوەڕپێکراو یان پشتگیراو لەلایەن زانستەوە نییە ئەوە بسەلمێنێت کە خێزان و تەمەنی منداڵی کاریگەرییان لەسەر ئاڕاستەی زایەندی ھەیە.<ref name="rcp2007"/> ھەرچەندە ھەندێک خەڵک پێیان وایە کە ھاوزایەندخوازی کردارێکی نا-سروشتییە، بەدواداچوونی زانستی سەلماندوێتی کە ھاوزایەندخوازی جیاوازییەکی ئاسایی و سروشتییە و دەرئەنجامێکی خراپ یان نەخۆشیی دەروونی نییە،<ref name="apahelp"/><ref name=PAHO/> خۆیشی لە خۆیدا شتێکی خراپ نییە. بەڵگە و لێکۆڵینەوەی پێویست لەبەردەستدا نییە ئەوە بسەلمێنێت کە دەستێوەردانی دەروونی توانای گۆڕینی ئاڕاستەی زایەندی ھەیە.<ref name="apa2009"/> باوترین ئەو دەستەواژانەی کە بۆ کەسانی ھاوزایەندخواز بەرکاردەھێنرێن [[لێزبیەن|لێزبیان]]{{تێبینی|بۆ ھاوزایەندخوازە مێینەکان لێزبیان بەکاردێت}} و [[گەی]]ن،{{تێبینی|بۆ ھاوزایەندخوازە نێرینەکان گەی بەکاردێت}} بەڵام ''گەی'' بە شێوەیەکی بەرچاو و دیار بۆ ئاماژەکردن بە ھەردوو مێ و نێرە ھاوزایەندخوازەکان بەکاردەھێنرێت. ئەستەمە زاناکان بتوانن بە وردیی یاخود بە نزیککراوەیی ڕێژەی سەدیی کەسانی ھاوزایەندخواز یاخود ئەوانەی کرداری سێکسییان لەگەڵ ئەندامانی ھەمان دیاری بکەن، لەبەر چەند ھۆکارێک، لەوانە؛ کەسانی ھاوزایەندخواز نایانەوێت شوناسی خۆیان ئاشکرابکەن، بەھۆی ئەو [[ھۆمۆفۆبیا]] و جیاکاری و کینە و توندڕەوی کە لەوانەیە، بەتایبەتی لە دەوڵەتە [[ئیسلام]]ییەکاندا ڕووبەڕوویان ببێتەوە.<ref name="levay"/> ڕەفتاری ھاوزایەندخوازی بە شێوەیەکی بەربڵاو لە ئاژەڵانیشدا بینراوە و دیاری کراوە.<ref name=hawragazxwazi271927/><ref name=hawragazxwazi371827/><ref name=hawragazxwazi372937/><ref name=Bagemihl/> زۆرێک لە گەی و لێزبیانەکان، ھەر وەک جیاڕەگەزخوازەکان، لە پەیوەندیی خۆشەویستی و ھاوسەرگیری پاک و دروست دان.{{تێبینی|پەیوەندی نێوان ھاوزایەندخوازان، بەتایبەتی پەیوەندی نێوان گەیەکان، ھەر بۆ [[سێکس]] نییە. ئەوانیش ئارەزووی پێکھێنانی پەیوەندی درێژخایەنیان ھەیە.}} ھەرچەندە ماوەیەکی کەمیشە [[سەرژمێریی دانیشتووان]] ئەوان لە ئاماری ھاوسەرگیری و پەیوەندییەکاندا پیشان دەدات.<ref name="Committed"/> پەیوەندییەکانی نێوان ھاوزایەندخوازان لە ڕووی سایکۆلۆجییەوە ھەر وەک ھی جیاڕەگەزخوازەکان وایە و ھیچ جیاوازییەکیان تێدا بەدی ناکرێت.<ref name=amici/> کرداری ھاوزایەندخوازی بە درێژایی مێژوو ھەبووە و ھەندێک جار پەسەند کراوە و ھەندێک جاری تریش بەپێی ئەو کۆمەڵگەیەی ئەو کەسانەی تێدا ژیاون ئەم دیاردەیە نەفرینی لێکراوە.<ref name=psych2010/> لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدەھەمەوە، جووڵە جیھانییەکان بۆ داواکردنی مافی یاسایی بۆ ھاوزایەندخوازان زیادی کرد. داواکارییەکانیان بریتیبوون لە دەستەبەرکردنی مافی [[ھاوسەرگیریی ھاوزایەند|شارستانی و ھاوسەرگیری]] و پاراستن و بەخێوکردنی مناڵە بێسەرپەرشتەکان و پاراستنیان لە توندوتیژی. لە ئێستادا ھیچ مافێک لەلایەن حکوومەتی [[عێراق|ئێراق]] و [[ھەرێمی کوردستان]]ەوە بە فەرمی بۆ ھاوزایەندخوازان دانەندراوە، [[ئێن ئاڕ تی]] لە ڕاپۆرتێکدا لەسەر ھاوزایەندخوازان ئەمەی دڵنیا کردووەتەوە.<ref name="nrtsreport3619"/> لە کۆمەڵگەی کوردیدا، ھاوزایەندخوازان بە ھەڵە لەگەڵ [[لەشفرۆشی|لەشفرۆشەکان]] و [[مناڵبازی|مناڵباز]] و [[کوڕبازی|نێربازاندا]] تێکەڵ دەکرێن، بە تایبەتی ھاوزایەندخوازە نێرەکان یاخود [[گەی]]ەکان،<ref name=nrtsreport3619/> زۆرجار وەک سووکایەتییەک پێیان بە «ھەتیوباز»یان «دوودەگی» بانگ دەکرێن، بەڵام لەڕاستیدا ھاوزایەندخوازی ھیچ پەیوەندییەکی بە لەشفرۆشی و مناڵبازی و نێربازییەوە نییە و پەیوەندییەکی ڕۆمانسی و سۆزدارانەی نێوان دوو مرۆڤی پێگەیشتووە. == وشەڕەتناسی == ===زمانی کوردی === پێشووتر وشەی ھاوڕەگەزخوازی لە زمانی کوردیدا بەکار دەھات، لەبەر نەبوونی وشەیەکی باشتر. ئەم وشەیە لە ڕووی زمانەوانییەوە کێشەی ھەیە، لەبەر ئەوەی وشەی ڕەگەز بەرامبەر بە وشەی (race) بەکارھاتووە، بۆیە ھاوزایەندخواز دەقاودەق بە کەسێک دەوترێت کە ڕەگەزپەرستە (تەنیا ھاوزایەندی خۆی دەخوازێ). وشەی زایەند لە کوردیی باکووردا بەرامبەر بە وشەی (sex) بەکارھاتووە، وشەی (هاوڕەگەزخواز) دەقاودەق مانای ئەوە دەدات کە کەسێک ھاوزایەندی خۆی (same-sex) لە ڕووی جنسییەوە دەخوازێت. === وشەی ھۆمۆسێکسیوال === [[پەڕگە:Erastes eromenos Staatliche Antikensammlungen 1468.jpg|وێنۆک|150px| پارچەیەک وێنەی مێژوویی کە دوو گەی پیشان دەدات، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ٥٤٠ی پێش مەسیح.]] بەپێی زانستی [[وشەڕەتناسی]] وشەی ''ھۆمۆسێکشواڵ''، کە لە زمانە بیانییەکاندا بە واتای ھاوزایەندخواز دێت، تێکەڵەیەکی [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]] و [[زمانی لاتینی|لاتینییە]]، یەکەم پێکھاتەی لە گریکییەوە وەرگیراوە، ὁμός (ھۆمۆس) کە بەواتای «ھەمان» دێت، و بۆ وەسفکردنی کردار و سەرنجی سێکسی لە نێوان ئەندامانی ھەمان ڕەگەزدا بەکاردێت، و لێزبیانیزمیش دەگرێتەوە.<ref name=homodef46198/><ref name=homodef37193/> یەکەم دەرکەوتنی وشەی ''ھۆمۆسێکشواڵ'' لە نووسیندا لە نامیلکەیییەکی ساڵی ١٨٦٩ی ڕۆماننووسی نەمسایی کارل-ماریا کێرتبێنیدایە، کە نازانرێت کێ بڵاوی کردووەتەوە.<ref name=glbtq/> نامیلکەکە دژی ھەندێک یاسای شانشینی پڕوسیا وەستاوەتەوە کە ھەندێک کرداری سێکسیی قەدەغە کردبوو.<ref name=glbtq/><ref name=homolegal3619/> لە ١٨٨٦دا دەروونناس ڕیچارد ڤۆن کرافت-ئیبن لە کتێبەکەیدا بەناوی ''سایکۆپاتیا سێکسیوالیس'' ھەردوو ناوی ''ھۆمۆسێکشواڵ'' و ''ھێترۆسێکشواڵ''ی بەکارھێناوە. کتێبەکەی ئەو ھێندە بەناوبانگ بوو لە نێو خەڵکیدا، بوویە ھۆی ئەوەی ئەم دوو ناوە بە فەرمی بەکاربھێنرێن و ببن بە دوو ناوی گشتی.<ref name=von-kraft3628/><ref name=psexualis/> زۆرێک لە ڕێنیشاندەرەکانی نووسینی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکان]] پێشنیاری ئەوە دەکەن کە کە ''ھۆمۆسێکشواڵ'' وەک ناو بۆ کەسێک بەکارنەھێنرێت و لەجێی ئەوە ''گەی'' یان ''لێزبیان'' بەکار بھێندرێت.<ref name=glaad/> ھەندێکی تر پێشنیازیان کردووە کە بە تەواوەتی دەست ھەڵبگیرێت لە بەکارھێنانی ئەو وشەیە لەبەر ئەوەی مێژوویەکی تاریکی ھەیە و وەک سووکایەتییەک وایە، چونکە دەستەواژەکە زیاتر بۆ خووڕەوشتی سێکسی کەسەکە بەکاردێت نەک ھەستە ڕۆمانسییەکانی. گەی و لێزبیان ناودارترین جێگرەوەی وشەکەن کە لە کۆمەڵگەدا بە شێوەیەکی خراپ بەکارنایەن.<ref name=glaad/> پیتی سەرەتای ھەر یەک لە وشەکانی لێزبیان، گەی، بایسێکشواڵ و ترانسسێکشواڵ بۆ دروستکردنی وشەی ''LGBT'' ([[ئێڵ جی بی تی]]) بەکارھێنراون، کە ئاماژەیە بۆ کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە. ''گەی'' خۆی ئاماژەیە بە ھاوزایەندخوازیی نێرینە،<ref name=haiey3618/> دەشکرێت بۆ ئاماژەکردن بە تەواوی کەسانی ئێڵ جی بی تی بەبێ گوێدان بە زایەندیان بەکاربھێنرێت. بەڵام ''لێزبیان'' تەنھا تایبەتە بە ھاوزایەندخوازانی مێینە. وشەی لێزبیان لە دوورگەی ''لێسبۆسی'' یۆنایییەوە وەرگیراوە، لەوێ ھۆزانڤانی یۆنانی [[سافۆ]] ھۆزانی سەبارەت بە پەیوەندییە سۆزدارییەکانی لەگەڵ کچانی گەنجدا دەھۆنییەوە.<ref name=Mj3737/><ref name=hayw26193/> [[پەڕگە:Hyakinthos.jpg|وێنۆک|زێفیرەس و ھاییسنت لەسەر کوپێکی ئاتیکی، ٤٥٠ی پ.م. کارەکە لە مۆزەخانەی ھونەرە جوانەکانی بۆستن دەدۆزرێتەوە|150px]] ھەرچەندە نووسەرانی کۆن دەستەواژەی ''ھۆمۆسێکشواڵیان'' بۆ چوارچێوەیەک بەکارھێناوە کە تەنیا یەک ڕەگەزی تێدا بێت (بۆ نموونە قوتابخانەیەک تەنیا کچی تێدا بێت)، بەڵام لە ئێستادا وشەکە لە ڕێڕەوەکەی لای داوە و تەنھا بۆ ئاڕاستەی زایەندی و ھەستی سێکسیی کەسێک بەرامبەر بە ڕەگەزی خۆی بەکاردێت. بە گشتی لەجێی وشەی ھۆمۆسێکشواڵێتی چەند وشەیەکی دیکە بەکارھێنراون، لەوانە؛ [[گەی|ئەو پیاوانەی سێکس لەگەڵ پیاو دەکەن]]، (MSM) کە لە پزیشکیدا بۆ ئاماژەکردن بە چالاکیی سێکسی بەکارھێنراوە. ''ھۆمۆئیرۆتیک،'' بۆ کاری [[ھونەر]]یی بەکاردێت.<ref name=UNAIDS/><ref name=hayiaj261862/> چەند وشەیەکی دیکە کە وەک سووکایەتی بەکاردھاتوون: کویر، فاگێت، فەیری، پووف و ھۆمۆ.<ref name=naown1726/><ref name=haowm19364/><ref>{{harv|Dalzell|2008|p=1104}}</ref><ref name=terms/> لە سەرەتاکانی ١٩٩٠ەکاندا ئەم وشانە لەلایەن کۆمەڵگەی ئێڵ جی بی تییەوە ئاماژە خراپەکانیان لێکرایەوە، وشەی ''کویر'' لە ''لێکۆڵینەوەی کویر'' و ''بیردۆزەی کویر'' و تەنانەت لە زنجیرەی تەلیفیزیۆنی ''چاوێکی کویر بۆ کوڕێکی سترەیت''دا بەکارھاتووە.<ref name=haownsh351937/> (سترەیت بەو کەسانە دەوترێت کە ھاوزایەندخواز نین و جیاڕەگەزخوازن). ھەرچۆنێک بێت، گەر کەسێک مەبەستی خراپ بێت لە بەکارھێنانی ئەم وشەیە بە شێوازی لێدوانەکانیدا دیار دەبێت.<ref name=ajowm36197/> ھەندێک جار، لەبری وشەی «ھاوزایەندخواز» (کە وشە ڕاستەکەیە)، «ھاوزایەندباز» بەکار دەھێندرێت. لە [[زمانی کوردی]]دا وشەی شیاوی پەیوەندیدار بە [[جێندەر]] و [[زایەند]]ەوە دانەندراوە، بۆیە ئەو ناوانەی ئێستا لە جێی ھاوزایەندخوازی بەکاردێن، دروست نین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://speemedia.com/dreja.aspx?Jmare=35775&Jor=25 |سەردێڕ=ھاوزایەندباز |ڕێکەوتی سەردان= ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160804214337/http://speemedia.com/dreja.aspx?Jmare=35775&Jor=25 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == مێژوو == ڕەوشتی کۆمەڵگە بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازان و مامەڵەکردن لەگەڵیان بەپێی کات و ناوچە جوگرافییاکان گۆڕاوە، شوێن ھەبووە کە ھەموو نێرەکان تێیدا بەشداری پەیوەندی ھاوزایەندیان کردووە، لە ھەندێک شوێنیش دیاردەکە پشتگوێ خراوە و پەسەند کراوە، لە ناوچە ئایینییەکانیش بە کفر ناوبراوە و سزای کوشتنی بۆ داندراوە. [[پەڕگە:Gustave Courbet - Le Sommeil (1866), Paris, Petit Palais.jpg|ڕاست|وێنۆک|تابلۆی ''خەوتووەکان''، کێشراو لەلایەن گوستاڤ کۆربێرت، ساڵی ١٨٦٦]] لە کۆکراوەیەکی مرۆڤناسی وردی مێژوویی تایبەتە بە وەسفی چاندی گەلانی پێش-پیشەسازیی، «ھاوزایەندخوازی بەبەھێزی پەسەندنەکراوە بە ڕێژەی ٤١٪‏ لە ٤٢ چانددا؛ پەسەند کراوە یانیش پشتگوێ خراوە لەلایەن ٢١٪‏ی خەڵکی و، ١٢٪‏ ئامارێکی وایان نەداوە لەسەر ئەو دیاردەیە. لە ٧٠ گرافی مرۆڤزانیدا، ٧٠٪‏ وا پیشانی دەدەن کە ھاوزایەندخوازی نادیارە یان دەگمەنە. ٤١٪‏ش وای نیشان دەدەن کە ھەیە و شتەکە دەگمەن نییە.<ref>Adolescence and puberty By John Bancroft, June Machover Reinisch, p.162</ref> لەو چاندانەی کە کاریگەری [[ئایینە ئیبراھیمییەکان]]یان لەسەرە، یاسا و کڵێساکان ھاوزایەندخوازیان بە لادان لە ئایین و وەستان دژی یاسا و سروشت ناوبرد. ناپەسەند کردن و خراپ سەیری کردنی سێکسی کۆم لە نێوان دوو پیاودا دەگەڕێتەوە بۆ پێش [[مەسیحییەت]] بەھەرحاڵ. ئەوە شتێکی دیار بووە لە [[یۆنان|یۆنانی کۆندا]]، ناو بردنیشی بە نائاسایی یان ناسروشتی دەگەڕێتەوە بۆ فەیلەسوفی یۆنانی بەناوبانگ [[ئەفلاتوون]].<ref>"... sow illegitimate and bastard seed in courtesans, or sterile seed in males in defiance of nature." Plato in THE LAWS (Book VIII p.841 edition of Stephanus) or p.340, edition of Penguin Books, 1972.</ref> زۆرێک لە کەسایەتییە مێژوویییەکان وەک [[سوقرات]]، [[لۆرد بایرۆن]]، ئێدواردی دووەم و ھادریان<ref>Roman Homosexuality By Craig Arthur Williams, p.60</ref> بە ''دووڕەگەزخواز'' یان ''گەی'' بانگ کراون؛ ھەندێک لە زاناکان، وەک [[میشێل فووکۆ|میشێل فوکۆ]]، ئەمەیان بە پێشەکییەکی نەگونجاوی مێژووی ناوبردووە کە ئاژۆکی ئاڕاستەی زایەندی بیانی دەخاتە مەترسییەوە.<ref name=foucault>{{harv|Foucault|1986}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر= Hubbard Thomas K |سەردێڕ= Review of David M. Halperin, ''How to Do the History of Homosexuality.'' | journal = Bryn Mawr Classical Review |ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٣}}</ref> === ئەفریقا === کۆنترین تۆماری دوو خۆشەویستی ھاوزایەندخواز لە ئەفریقا دەگەڕێتەوە بۆ ٢٤٠٠ ساڵ پێش مەسیح لە لە [[میسر]]، ھەردووک [[:en:Khnumhotep and Niankhkhnum|خاناماوھاتپیو و نیەداناخاناماو]] بە کۆنترین کەپڵی ھاوزایەندخوازی ناوچەی ئەفریقیا داندراون. وێنەکەیان ئەوان پیشان دەدات کە لووتیان ناوە بە لووتی یەکەوە و خەریکە ماچ دەکەن، ئەمە یەکێکە لە ناودارترین ئەو شێوازی وێنانە کە ھونەری میسری پێی ناسراوە. لە وێنەکەدا وادیارە ئەوان دەورووبەریان گیراوە بە میراتگرەکانیان. ھەردوو ئاسترۆپۆلۆجیست ستیڤن مورەی و ویڵ ڕۆسکۆ دەڵێن کە ژنەکانی [[لیسۆتۆ]] پەیوەندی سێکسی و ئیرۆتیکیان بەستووە لەگەڵ یەکتری کە بە ماتزۆێل ناوبراوە.<ref name=murrayroscoe>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Boy Wives and Female Husbands: Studies of African Homosexualities |ناونیشان=https://archive.org/details/boywivesfemalehu00murr |دوایین=Murray |یەکەم=Stephen (ed.) |authorlink=Stephen O. Murray |نووسەر٢=Roscoe, Will (ed.) |ساڵ=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=St. Martin's Press |شوێن=New York |ژپنک=٠-٣١٢-٢٣٨٢٩-٠}}</ref> لە کۆنگۆی کۆنیش تۆمارکراوە کە شۆڕشگێڕانی ئازاندێ کوڕیان بە کرێ گرتووە بۆ ئەوەی یارمەتیان بدەن لە کاروباری گشتی ماڵەوە لەگەڵ [[سێکس]]کردن لەگەڵیان.<ref name=evanspritchard>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Evans-Pritchard |یەکەم١= E. E. | authorlink = E. E. Evans-Pritchard |ساڵ= ١٩٧٠|سەردێڕ= Sexual Inversion among the Azande |ناونیشان=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_1970-12_72_6/page/1428| journal = American Anthropologist |بەرگ= ٧٢| issue = 6|پەڕەکان= ١٤٢٨–١٤٣٤| doi=10.1525/aa.1970.72.6.02a00170}}</ref> === ئەمریکاکان === پێش داگیرکردنی لەلایەن [[ئەورووپا]]وە، لەنێوان [[سوورپێستەکان|ئەمریکییە سوورپێستەکاندا]] لە [[ئەمریکاکان]]دا شێوازێکی ھاوزایەندخوازی و سێکسی ھەمانڕەگەز بەرڵاوبووە لەلایەن کەسایەتییەکان. ئەوان کاتێک مناڵەکانیان پەروەردە دەکرد و گەورە دەکرد، لە تەمنێکی لاوێتیدا ھەڵبژاردنێکیان پێ دەدرا لەلایەن باوانەکانیانەوە کە ڕێگەیەک ھەڵبژێرێت تاکو ژیانی پێ بەسەر بەرێت، ئەگەر مناڵەکە ھەر کامێک لە دوو زایەندەکی ھەڵبژاردایە ئەوان بە پەروەردەیەکی تایبەت بەخێویان دەکرد و گەورەیان دەکرد و فێری خووڕەوشتی ئەو زایەندەیان دەکرد کە ھەڵی بژاردووە. ئەم کەسایەتییانە بە گشتی شامان بوون و واش بڵاوبوو کە گوایە ئەوان لە مرۆڤێکی ئاسایی بەھێزتر و باشتر بوون. ھاوزایەندخوازان و ترانسجێندەرەکان لە شارستانێتەکانی تری [[ئەمریکای لاتینی]] زۆربوون پێش داگیرکردنیان، وەک [[ئەزتێک]]، [[شارستانیەتیی مایا|مایا]]، کوێنچاز، مۆچس، زاپۆتێکس و تەپینامبای [[بەڕازیل]].<ref name=glbtqlatinamerica>{{بیرخستنەوە|یەکەم=Ben |دوایین=Pablo |ساڵ=٢٠٠٤|ناونیشان=http://www.glbtq.com/social-sciences/latin_america_colonial.html |سەردێڕ=Latin America: Colonial |periodical=glbtq.com |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071211012339/http://www.glbtq.com/social-sciences/latin_america_colonial.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071211012339/http://www.glbtq.com/social-sciences/latin_america_colonial.html |date=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref><ref name=glbtqmex>{{cite encyclopedia|last=Murray |first=Stephen |authorlink=Stephen O. Murray |editor=Claude J. Summers |encyclopedia=glbtq: An Encyclopedia of Gay, Lesbian, Bisexual, Transgender, and Queer Culture |title=Mexico |url=http://www.glbtq.com/social-sciences/mexico.html |accessdate=1 August 2007 |year=2004 |publisher=glbtq, Inc. |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071102132531/http://www.glbtq.com/social-sciences/mexico.html |archivedate=2 November 2007 |df=dmy-all}}</ref> داگیرکەرانی [[ئیسپانیا]] لەو ڕاستییە تۆقی بوون لە کرداری ھاوزایەندخوازی بە کراوەیی ئەنجام دەدرا لەلایەن دانیشتووانە ڕەسەنەکان، و ھەوڵی لەناوبردنی دیاردەکەیان دا بە ھەڕەشەکردن لەو کەسانە و ڕووبەڕووی کردنەوەیان لەگەڵ سزای سەخت وەک کوشتنی بە سووتان و سەگ تێ بەردان تێیان.<ref name=coello>Mártir de Anglería, Pedro. (1530). ''[http://www.udel.edu/LAS/Vol3-2Coello.html#Introduction Décadas del Mundo Nuevo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100529042703/http://www.udel.edu/LAS/Vol3-2Coello.html#Introduction |date=٢٩ی ئایاری ٢٠١٠}}''. Quoted by Coello de la Rosa, Alexandre. "Good Indians", "Bad Indians", "What Christians?": The Dark Side of the New World in Gonzalo Fernández de Oviedo y Valdés (1478–1557), ''Delaware Review of Latin American Studies'', Vol. 3, No. 2, 2002.</ref> لە ساڵی ٢٠١٣دا ھاوسەرگیری ھاوزایەندخوازان یاسایی کرا لە ئەمریکا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ=Haw. Atty. Gen. Op. No. 13-1 | ڕێکەوت=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣| ناونیشان=http://ag.hawaii.gov/wp-content/uploads/2012/11/AG-Opinion-13-1.pdf | ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣| ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131112173620/http://ag.hawaii.gov/wp-content/uploads/2012/11/AG-Opinion-13-1.pdf | ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ | ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === ئاسیا === [[پەڕگە:Suzuki Harunobu Shunga.jpg|وێنۆک|upright|چەپ| دوو [[گەی]] لە وێنەیەکی ژاپۆنیدا.]] لە [[ڕۆژھەڵاتی ئاسیا]]، ئەوین و سێکسی ھاوزایەند ئاماژەی پێ کراوە ھەر لە سەرەتای دەستپێکردنی نووسینەوەی مێژووەوە. ھاوزایەندخوازی لە [[چین]] بیندراوە و ئەوان لای خۆیان چەند ناوێکی تایبەتیان بۆ داناوە، چەند حاڵەتێکی لەو شێوەیە تۆمار کراوە لە ٦٠٠ی پێش مەسیحەوە. ھاوزایەندخوازی لە چەندین کاری بەناوبانگی وێژەی چینیدا ناوی ھاتووە. بۆ نموونە، باسی سێکسی ھەمانڕەگەز کراوە لە [[ڕۆمان]]ی کلاسیکی ''خەون لە ھۆبە سوورەکە''، کە ھەر لەو دەمدا کتێبی ھاوشێوە لەسەر پەیوەندییە سێکسییەکان نووسراوەتەوە. [[کۆنفووشیزم]]، کە فەلسەفەیەکی کۆمەڵایەتی و ڕامیاری بوو، زۆر بە کەمی تیشکی خستبووە سەر ئاڕاستەی زایەندی، ئەمە ھاوزایەندخوازی و جیاڕەگەزخوازیش دەگرێتەوە. وێژەی مینگ دایناستی، وەک ''بیان ئێر چای'' (弁而釵/弁而钗)، بە شێوەیەک پەیوەندی سۆزداری نێوان ھاوزایەندخوازان پیشان دەدات کە ئارامتر و خۆشترە وەک لەوەی جیاڕەگەزخوازەکان.<ref>Kang, Wenqing. ''Obsession: male same-sex relations in China, 1900–1950'', Hong Kong University Press. Page 2</ref> دژایەتیکردنی ھاوزایەندخوازی لە دەمی [[ئیمپراتۆرییەتی تانگ|خانەدانی تانگدا]] دەستی پێ کرد (٦١٨–٩٠٧)، کە دراوەتە پاڵ بەرزبوونەوەی کاریگەرییەکانی [[ئیسلام]] و [[مەسیحییەت]].<ref name="Hinsch, Bret 1990 p. 77-78">Hinsch, Bret. (1990). ''Passions of the Cut Sleeve''. University of California Press. p. 77-78.</ref> لە [[سینگاپوور|سینگاپور]]، لە حوزەیرانی ٢٠١٤دا ٢٠٬٠٠٠ کەس پشتگیری خۆیان پیشان دا بۆ دامەزرانی مافی تایبەت بۆ ھاوزایەندخوازەکان. === ئەورووپا === ==== دەمی کلاسیکی ==== کۆنترین دۆکیومێنتی ڕۆژاوایی (لە شێوەی کاری وێژەیی، ھونەریی و شتومەکی میتۆگرافیکی) کە ھاوزایەندخوازی لەخۆ دەگرێت دەگەڕێتەوە بۆ [[یۆنانی کۆن]]. جگە لە ھاوزایەندخوازی، ئەو دۆکیومێنتانە وای پیشان دەدەن کە پەیوەندی سۆزداری لەگەڵ ژنان و گەنجان سەرەکیترین بنیاتنەری ژیانی ئەوینی پیاوێکی ئاسایی ئەو کاتە بووە. پەیوەندی سۆزداری ھەمانڕەگەزەکان دەروازەیەکی کۆمەڵایەتی ئەو کاتە بووە کە بە شێوەیەکی جۆراوجۆر بوونیاتنراوە بە تێپەڕبوونی کات و لە شارێکەوە بۆ ئەوی تر. ھاوزایەندخوازی لە یۆناندا بە نرخ داندراوە بە مەبەستی پارێزگاریکردن لە گەشەسەندنی مرۆڤایەتیی. [[ئەفلاتوون]] لە نووسینە کۆنەکانیدا باسی لە لایەنە باشەکانی کردووە،<ref name=plato1>Plato, Phaedrus in the ''Symposium''</ref> بەڵام لە نووسینە نوێترەکانیشیدا لەگەڵ قەدەغەکردنی بووە.<ref name=plato2>Plato, Laws, 636D & 835E</ref> [[ئەرەستوو|ئەرستۆ]] لە کتێبی ''پۆلیتیکس'' بیرۆکەکەی ئەفلاتوون لە لەناوبردنی ھاوزایەندخوازی پشتگوێ خستووە (٢٫٤)؛ ئەو ڕوونی دەکاتەوە کە بەڕبەڕی وەک [[کێلتەکان]] بە بۆنەیەکی تایبەت دایان ناوە (٢٫٦٫٦) لەکاتێکدا کە [[کریت]]ەکان بۆ کۆنترۆڵکردنی دانیشتووان بەکاریان ھێناوە.<ref name=boswell1>{{harv|Boswell|1980}}</ref> [[پەڕگە:Lafond Sappho and Homer.jpg|ڕاست|وێنۆک|ژنانی گەنج دەبیندرێن کە دەوری سافۆیان داوە لەم وێنەیەی لافۆند، «سافۆ گۆرانی بۆ ھۆمەر دەڵێت»، ١٨٢٤.]] کەمتر زانراوە لەسەر ھاوزایەندخوازی نێوان ژنان لە یۆنانی کۆندا. [[سافۆ]]، لەدایکبوو لە دوورگەی لێسبۆس، کاریگەری کردووەتە سەر ئەو ناوانەی کە بۆ ژنە ھاوزایەندخوازەکان بەکاردێن، سافیک و لێزبیان بوون بە دووناوی فەرمی بۆ بەکارھێنان لەگەڵ ھاوزایەندە ژنەکاندا لە سەرەتاکانی سەدەی نۆزدەھەمدا.<ref name=lesbian>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.etymonline.com/index.php?term=lesbian|سەردێڕ=Lesbian|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Online Etymology Dictionary|ساڵ=٢٠٠١|نووسەر=Douglas Harper|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080430141341/http://www.etymonline.com/index.php?term=lesbian|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی نیسانی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=sapphic>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.etymonline.com/index.php?term=Sapphic|سەردێڕ=Sapphic|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Online Etymology Dictionary|ساڵ=٢٠٠١|نووسەر=Douglas Harper|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170702034948/http://www.etymonline.com/index.php?term=Sapphic|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھۆنراوەکانی سافۆ تیشک دەخاتە سەر ئەوین و پەیوەندی سۆزداری بۆ ھەردوو زایەند. خوێنەرەوەکانی ھۆنراوەکانی ئەم ھۆزانڤانە بەناوبانگە باسی خۆشەویستی و پەیوەندییەکەی دەکەن لەگەڵ چەند ژنێک، بەڵام بەڵگە لەسەر پەیوەندی جەستەیی لەگەڵیان کەمە.<ref>Denys Page, ''Sappho and Alcaeus'', Oxford UP, 1959, pp. 142–146.</ref><ref>{{harv|Campbell|1982|p=xi–xii}}</ref> لە [[ڕۆمای کۆن]]دا، جەستەی نێرەکان ناوەندی سەرنجی سێکسی بووە، بەڵام پەیوەندی سۆزداری تەنھا لە نێوان پیاوی ئازادی پێگەیشتوو و کۆیلەکەی یان پیاوێکی گەورەتر و پیاوێکی گەنجی بەرەڵاکراو کە ڕۆڵی وەرگری ھەبووە لەکاتی سێکسدا ڕوویداوە. ئیمپڕاتۆری مەسیح تیۆدۆسییەسی یەکەم یاسایەکی دەرکرد لە ٦ی ئابی ٣٩٠ کە نێرە وەرگرەکان بسووتێندرێن. لە کۆتایی دەسەڵاتەکەی، جوستینیانی یەکەم قەدەغەکردنی ھاوزایەندخوازی زیاتر فراون کرد بەبیانووی ئەوەی کە دەبێتە ھۆی وێرانکردنی شارەکان و ئەویش «سزای خوا» دەبێت. دوای نەمانیشی لەسەر دەسەڵات سزادانی ھاوزایەندخوازان ھەر تا ماوەیەک بەردەوام بوو. ==== ڕێنێسانس ==== لە [[ڕینێسانس|ڕێنێسانسدا]]، شارە دەوڵەمەندەکانی [[ئیتاڵیا]] – بەتایبەتی [[فلۆرێنس]] و [[ڤێنیز]] – ناسرابوون بەو ژمارە زۆرەی ھاوزایەندخوازان کە ھەیانە، کە زۆرێک لە نێرەکانی ئەو کاتەی گرتبۆوە و بەردەوامبوون لەو نەخشەی کە ڕۆمانییەکان و یۆنانییەکان بەخشیبوویان بە ھاوزایەندخوازی.<ref>Rocke, Michael, (1996), ''Forbidden Friendships: Homosexuality and male Culture in Renaissance Florence'', ISBN 0-19-512292-5</ref><ref>Ruggiero, Guido, (1985), ''The Boundaries of Eros'', ISBN 0-19-503465-1</ref> ھەرچەندە ڕێژەیەکی زۆری پیاوەکان ھاوزایەندخواز بوون، دەسەڵاتدارەکان بڕیاریان دا کە دەست بکەن بە کوشتن و غەرامەکردنی ڕێژەیەکی ئەو دانیشتووانانە. لە نیوەی دووەمی سەدەی سێزدەھەم، کوشتن سزای ھاوزایەندخوازی بوو لە زۆربەی شوێنەکانی ئەورووپا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب| یەکەم = Lester R. | دوایین = Kurtz | سەردێڕ = Encyclopedia of violence, peace, & conflict | ناونیشان = https://books.google.com/books?id=TG2kN033mDkC&pg=PA140&dq#v=onepage&q=&f=false | بڵاوکەرەوە = Academic Press | ساڵ = ١٩٩٩| پەڕە = ١٤٠| ژپنک = ٠-١٢-٢٢٧٠١٠-X| ڕێکەوتی سەردان = ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧ | ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20161130151621/https://books.google.com/books?id=TG2kN033mDkC&pg=PA140&dq#v=onepage&q=&f=false | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ | ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> چەند کەسایەتییەکی مێژووی وەک شا جەیمسی یەکەم و دوق بەکینھام لە چەند نامیلکەیەکدا زۆربوونی ڕێژەی ھاوزایەندخوازانیان باس کردووە. ==== دەمی نوێخواز ==== چەند نامەیەکی خۆشەویستی نێوان پیاوێکی خانەدان و کەسایەتی بەناوبانگ مستەر ویڵسن بڵاوکرانەوە لە ساڵی ١٧٢٣ لە [[ئینگلتەرا]] و لەلایەن چەند زانایەکی نوێخوازەوە ھاندرا تاکو ببێتە [[ڕۆمان]]ێک. ڕۆمانی بەناوبانگی ١٧٤٩ بەناوی ''فانی ھیڵ'' بەشێکی ھاوزایەندخوازی لەخۆ دەگرێت، بەڵام ئەمە لە گۆڕانکاری وەشانی ١٧٥٠کەیدا لابرا.<ref>Gladfelder, Hal (May 2006) ''In Search of Lost Texts: Thomas Cannon's 'Ancient and Modern Pederasty Investigated and Exemplified"'', Institute of Historical Research</ref> ھەروەھا لە ساڵی ١٧٤٩دا یەکەم پەڕتووکی پارێزگاریکردن لە ھاوزایەندخوازان بە [[زمانی ئینگلیزی]] بڵاو کرایەوە، کە لەلایەن تۆماس کانۆن نووسرابوو، بەڵام ھەر یەکسەر بڵاوکردنەوەی ڕاگیرا. لە دەورووبەری ١٧٨٥ەکاندا، جێریمی بێنتامیش پارێزگارییەکی تری نووسییەوە، بەڵام بڵاونەکرایەوە تاکو ساڵی ١٩٧٨.<ref>Journal of Homosexuality (ISSN 0091-8369) Volume: 3 Issue: 4, Volume: 4 Issue: 1</ref> [[سزای مەرگ]]ی ھاوزایەندخوازان بەردەوام بوو لە [[ھۆڵەندا]] تا ساڵی ١٨٠٣، لە ئینگلتەراش تاکو ساڵی ١٨٣٥ ھەر بەردەوام بوو. [[پەڕگە:Édouard-Henri Avril (29).jpg|وێنۆک|کوڕێکی [[دووڕەگەزخوازی|دووڕەگەزخواز]] (ناوەڕاست) لەکاتی [[سێکس]]کردن لەگەڵ ژنێک و پیاوێکدا؛ تابلۆکە کاری [[ئێدوارد ھێنری ئاڤریل]]ە (١٨٤٩–١٩٢٨).]] لە نێوان ١٨٦٤ و ١٨٨٠ {{ئەڵمانی|کارل ھێنریک ئولریش}} زنجیرەیەک لە دوازدە کتێبی بڵاوکردەوە بەناوی ''بەدواداچوون لەسەر مەتەڵی خۆشەویستی پیاو-پیاوانە''. لە ١٨٦٧دا، ئەو بووبە یەکەم ھاوزایەندخواز کە بە کراوەیی بە ڕووی خەڵکدا قسەی کرد و پارێزگاری لە ھاوزایەندخوازەکان کرد کاتێک کە لە کۆنگرەی ئەڵمانی لە مونیک بەشداری کرد بۆ چارەسەرێک بۆ یاسای ئەنتی-ڕەگەزخوازەکان و لابردنی ئەو یاسایانە.<ref name="levay"/> ''ھەڵگەڕانەوەی سێکسی'' کە لەلایەن ھاڤلۆک ئیلیسەوە نووسرابوو لە ساڵی ١٨٩٦دا بڵاوکرایەوە کە بەرەنگاری ئەو بیردۆزانە دەبۆوە کە دەیانوت ھاوزایەندخوازی شتێکی ناسروشتییە، ھەروەھا ھەوڵی شکاندنی پڕوپاگەندە و ستێریۆتایپەکانی دەدا. ئەو سوور بوو لەسەر ئەوەی کە ھاوزایەندخوازی شتێکی سروشتییە و حاڵەتێکی تایبەت بووە و پەیوەندیی ھەبووە بە زیرەکی و داھێنەری مرۆڤەکانەوە.<ref name=sexualinversion>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Sexual Inversion |یەکەم=Havelock |دوایین=Ellis |یەکەم٢=John Addington |دوایین٢=Symonds |ساڵ=١٩٧٥|بڵاوکەرەوە=Arno Press |ژپنک=٠-٤٠٥-٠٧٣٦٣-١}} (reprint)</ref> ھەرچەندە خەڵکی کتێبی پزیشکی لەم شێوەیەیان نەدەخوێندەوە بە گشتی، ئەوان بوونە ھۆی دروستبوونی ''ساینتیفیک ھیومانتێریان کۆمیتیی'' ماگنەس ھیرشفیڵد، کە لە ساڵی ١٨٩٧ەوە بۆ ١٩٣٣ دژی سزای ئەنتی-ھاوزایەندخوازی وەستایەوە لە [[ئەڵمانیا]]، لەگەڵ دروستبوونی چەندین جووڵەی گەورە لای ڕۆشنبیران و نووسەرانی بەریتانیا کە لەلایەن ئێدوارد کارپێنتەر و جان ئادینگتن سیمندسەوە نوێنەرایەتی دەکرا. لەگەڵ کتێبێک بە ناوی ''خۆشەویستی ھۆمۆجێنیک'' لە ساڵی ١٨٩٤، توێژەری کۆمەڵایەتی ئێدوارد کارپێنتەر دەستی کرد بە نووسینەوەی زنجیرەیەک لە وتار و نامیلکە لەسەر ھاوزایەندخوازی و لە ساڵی ١٩١٦دا لە کتێبەکەیدا بە ناوی ''ڕۆژەکانم و خەونەکانم'' ڕوونی کردەوە کە ئەو ھاوزایەندخواز بووە. === ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست === [[پەڕگە:Portrait de Shah Abbas Ier et son page - MAO 494 - v5.jpg|200px|وێنۆک|ڕاست|[[شا عەباسی یەکەم|شا عەباسی یەکەمی سەفەوی]] لەگەڵ کوڕێکدا. کێشراوە لەلایەن محەممەد قاسم (١٦٢٧).<ref>Nahavandi and Bomati, illustration opposite p.162</ref>]] چەند کۆچکردنێکی [[عەرەب]] ڕوویداوە لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستەوە]] بەرەو ئەورووپا لە ناوەندی ١٨٠٠کاندا. دوو لەو کۆچکەرانە، ڕافیعە ئەلتەحتاوی و محەممەد ئەلسەفەر سەرسووڕمانی خۆیان پیشان دا کە فەڕەنسییەکان زۆرجار بە ئەنقەست بە ھەڵە ئەو ھۆنراوانەیان وەرگێڕاوە کە لەسەر کوڕ نووسراون و ئەوان لەجێی کوڕ کچیان داناوە بۆ ئەوەی لە پێوەرە ڕەوشتییەکانیان و نەریتیان لانەدەن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=El-Rouayheb|یەکەم=Khaled|سەردێڕ=Before Homosexuality in the Arab-Islamic World, 1500–1800|ناونیشان=https://archive.org/details/beforehomosexual0000elro|ساڵ=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=The University of Chicago Press|ژپنک=٠-٢٢٦-٧٢٩٨٨-٥|پەڕە=[https://archive.org/details/beforehomosexual٠٠٠٠elro/page/٢ ٢]}}</ref> [[ئیسرائیل]] بە باشترین وڵات ناسراوە لەگەڵ ھاوزایەندخوازان لە ھەموو ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و [[ئاسیا]]دا<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| ڕێکەوت = ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٨| ناونیشان = http://www.independent.co.uk/life-style/love-sex/taboo-tolerance/the-five-most-improved-places-for-gay-tolerance-932635.html| وتەگێڕانەوە = Israel is the only Middle-Eastern country to support gay rights legislation, and the country attracts gay people from Palestine and Lebanon.| ڕێکەوتی سەردان = ٢٩ی ئایاری ٢٠٠٩|ئیش= The Independent| سەردێڕ = The five most improved places for gay tolerance|شوێن= London| ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20170611133449/http://www.independent.co.uk/life-style/love-sex/taboo-tolerance/the-five-most-improved-places-for-gay-tolerance-932635.html| ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١١ی حوزەیرانی ٢٠١٧| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و [[تێل ئەڤیڤ]] ناسراوە بە «پایتەختی گەیەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست»،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Was Arafat Gay?|نووسەر=James Kirchick|بڵاوکەرەوە=Out}}</ref> و بە یەکێک لە ئارامترین و باشترین شارەکان بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازان داندراوە. نواندنی شانازی ھاوزایەندخوازان ھەموو ساڵێک لە تێل ئەڤیڤ جێ دەگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2010/07/02/dispatch-gay-tel-aviv/|سەردێڕ=Gay Tel Aviv|یەکەم=Anthony|دوایین=Grant|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠١٠|ئیش=The New York Times|ڕێکەوتی سەردان= ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170630125434/http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2010/07/02/dispatch-gay-tel-aviv/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەلایەکی ترەوە، زۆرینەی حکوومەتەکانی تری ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست زۆرجار دیاردەی ھاوزایەندخوازی پشتگوێ دەخەن و دان بە ھەبوونیدا نانێن، ھەندێک جاریش بەتاوانبوونی دەکەن. ھاوزایەندخوازی لە نزیکەی ھەموو دەوڵەتە ئیسلامییەکان نایاسایییە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Iran 'must stop youth executions' |نووسەر=Steven Eke |ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠٠٥|newspaper=BBC News |ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4725959.stm |ڕێکەوتی سەردان= ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170824103849/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4725959.stm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئابی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> جووتبوون لە نێوان ئەندامانی ھاوزایەند لە ھەندێک لە دەوڵەتە ئیسلامییەکان سزای کوشتنی ھەیە، وەک لە [[عەرەبستانی سعوودی]]، [[ئێران]]، [[مۆریتانیا]]، باکووری [[نێجیریا]]، [[سوودان]]، و [[یەمەن]]دا دیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 |سەردێڕ=7 countries still put people to death for same-sex acts |بڵاوکەرەوە=ILGA |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091029185853/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091029185853/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 |date=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩}}</ref> سەرۆککۆماری ئێران [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]] لە یەکێک لە وتارەکانیدا لە ساڵی ٢٠٠٧دا لە زانکۆی کۆڵۆمبیا، بانگەشەی ئەوەی کرد کە لە ئێراندا کەسی گەی نەبووە. بەھەرحاڵ، ھەرچی ھاوزایەندخوازێکیش ھەبێت بە کراوەیی دان بەوەدا نانێت کە گەیە، لە ترسی ڕەتکردنەوەیان لەلایەن خێزانەکەیانەوە یانیش دەستدرێژی کردنە سەریان لەلایەن حکوومەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Nazila|دوایین=Fathi|سەردێڕ=Despite Denials, Gays Insist They Exist, if Quietly, in Iran|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2007/09/30/world/middleeast/30gays.html?_r=1&hp&oref=slogin|بڵاوکەرەوە=New York Times|ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170630124400/http://www.nytimes.com/2007/09/30/world/middleeast/30gays.html?_r=1&hp&oref=slogin|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ==== کوردستان ==== [[پەڕگە:Kurdistan LGBT pride flag.png|thumb|دیزاینی نوێی ئاڵای کوردستان و سەربەرزیی کۆمەڵەی پەلکەزێڕینەی ھەرێمی کوردستان.]] لە مێژووی [[کوردستان]]دا ھاوزایەندخوازی ھەر ھەبووە، وەک ھەموو ناوچەکانی تری جیھان، بەڵام ھەرگیز بە کراوەیی ماف بۆ ھاوزایەندخوازان دانەندراوە و دیاردەکە پشتگوێ خراوە. لە ئێستادا، ھاوزایەندخوازی لە ئێراقدا قەدەغە نەکراوە، بەڵام ھێشتا خەڵکی دژی دەوەستن و بە چاوێکی خراپ سەیری دەکرێت. لە ساڵی ٢٠١٠دا بڵاوکرایەوە کە یاسایەکی نوێ دادەندرێت بۆ یەکسانی نێوان زایەندەکان. بەڵام لە کۆمەڵگە ئایینییە ناوخۆیییەکان ناڕەزایی دەربڕدرا و وترا کە ئەمە یاسایەکە بۆ پەسەندکردنی ھاوزایەندخوازی.<ref name=rudaw>[http://www.rudaw.net/english/culture_art/3374.html ''Homosexuality Fears Over Gender Equality in Iraqi Kurdistan''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120124162204/http://www.rudaw.net/english/culture_art/3374.html |date=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}}</ref> کامیل حاجی عەلی، بەڕێوەبەری ئەوقاف و کاروباری ئایینی لە کوردستان وتی کە ئەم یاسایە «بەدڕەوشتی» بڵاودەکاتەوە و کۆمەڵگەی کوردی «تێک دەدات.» دوای کۆمەڵێک جووڵەی ئایینی، [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] کۆنگرەیەکیان بەست و دانیشتووانیان ئاگادار کردەوە کە ئەم یاسایە ھاوسەرگیری ھاوزایەندخوازەکان یاسایی ناکات.<ref name=rudaw/> لە ساڵی ٢٠١٧دا، کەناڵی تەلەڤیزیۆنی ناوخۆی کوردستان [[ئێن ئاڕ تی]] [[بەڵگەفیلم]]ێکیان بە ناو کوردستاندا پەخش کرد لەسەر ھاوزایەندخوازی کە بیرۆکەی گشتیی بابەتەکەیان خستە ڕوو، لە بەڵگەفیلمەکەدا چەند ھاوزایەندخوازێکی کورد بانگھێشت کرابوون بۆ ئەوەی قسە لەسەر بابەتەکە بکەن.<ref name=nrtsreport3619/> بەڵگەفیلمەکە بە گشتی وەڵامێکی خراپی درایەوە لەلایەن کوردستان و کۆمەڵگە ئایینییەکانەوە. لە ١ی حوزەیرانی ساڵی ٢٠١٧، [[ڕێکخراوەی لاڤە|ڕێکخراوی لاڤە]] دامەزرا، کە یەکەم ڕێکخراوە لە ناوخۆی کوردستان بە ئاشکرا داوای مافی ھاوزایەندخوازان بکات. دواتر لاڤە داخراو و کار و چالاکییەکانیان گواستەوە بۆ [[ڕێکخراوەی ڕاسان]]. ڕێکخراوەی ڕاسان لە ساڵی ٢٠٢١دا لەلایەن ئەندام پەرلەمانێکی [[کۆمەڵی دادگەریی کوردستان]] بە ناوی عومەر گوڵپی سکاڵایان لەسەر تۆمار کرا. دواتر چەند ھەوڵێک درا بۆ دەستگیرکردن و دەرکردنی یاسا دژی ھاوزایەندخوازی، بەڵام گشت ھەوڵەکان شکستیان ھێنا. ==== دەمی پێش ئیسلام ==== [[پەڕگە:Édouard-Henri Avril (18).jpg|وێنۆک|وێنەیەکی خەیاڵیی ھادریان و ئەنتینۆس؛ تابلۆکە کاری [[ئێدوارد ھێنری ئاڤریل]] شێوەکاری سەدەی ١٩ و ٢٠ە کە زۆربەی کارەکانی دیمەنی ئیرۆتیکن.|230px]] لە ئیمپڕاتۆرێتی ئاشووری کۆندا، ھاوزایەندخوازی ھەبووە و باو بووە؛ قەدەغەنەکراو بوو ھەروەھا بە بێڕەوشتی یان نەخۆشی دا نەئەندرا. ھەندێک لە تێکستە ئایینییەکان پاڕانەوەی تێدابووە بۆ ھاوزایەندخوازان. چەند کتێب ھەبوون کە بە شێوەیەکی یەکسان پاڕانەوەی تێدابووە بۆ پەیوەندییە سۆزدارییەکانی ھەر سێ ئاڕاستەی زایەندییەکە.<ref>Gay Rights Or Wrongs: A Christian's Guide to Homosexual Issues and Ministry, by Mike Mazzalonga, 1996, p.11</ref><ref>The Nature Of Homosexuality, Erik Holland, page 334, 2004</ref><ref>Pritchard, p. 181.</ref> لە [[ئێرانی مەزن|ئاریانی مەزندا]]، ھاوزایەندخوازی و پەیوەندی سێکسی و ئرۆتیکی نێوان ئەوان ڕێگە پێدراو بووە، تەنانەت لە زۆربەی شوێنە گشتییەکانیشدا. لە سیمینار و بۆنە تایبەتەکانەوە بۆ کامپی سەربازان و گەرماو و کافێخانەکان. لە سەردەمی [[سەفەوییەکان]]دا (١٥٠١–١٧٢٣) تەنانەت خانەی [[لەشفرۆشی|لەشفرۆشی پیاوانیش]] یاسایی بووە.<ref name="Wikipedia">{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر = https://en.wikipedia.org/wiki/Homosexuality#Modern_period|سەردێڕ =Homosexuality |زمان =ئینگلیزی |سەردان =٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref> ھەندێک لە زاناکان دەڵێن کە دەتواندرێت نموونەی ھاوزایەندخوازی لە وێژەی کۆندا بەدی بکرێت، وەک لە [[داستانی گلگامێش]] و چێرۆکی دەیڤد و جۆناتانی [[کتێبی پیرۆز|کتێبی پیرۆزی مەسیحییەکان]] دیارە. لە داستانی گلگامێشدا، پەیوەندی نێوان گلگامێش و کەسایەتییەک بە ناوی ئینکیدو ھاوزایەندخوازی بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dynes|یەکەم=Wayne|سەردێڕ=Homosexuality in the Ancient World|ساڵ=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Garland Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٣-٠٥٤٦-٠|پەڕەکان=vii–xv|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=JrpU6O3VnawC&lpg=PP1&dq=homosexuality%20in%20the%20ancient%20world&pg=PP1#v=onepage&q&f=false|chapter=Introduction|ڕێکەوتی سەردان= ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161130185857/https://books.google.com/books?id=JrpU6O3VnawC&lpg=PP1&dq=homosexuality%20in%20the%20ancient%20world&pg=PP1#v=onepage&q&f=false|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Held|یەکەم=George F.|سەردێڕ=Parallels between The Gilgamesh Epic and Plato's Symposium|ساڵ=١٨٣|پەڕەکان=١٩٩–٢٠٧|editor=Wayne R. Dynes & Stephen Donaldson}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kilmer|یەکەم=Anne Draffkorn|سەردێڕ=A Note on an Overlooked Word-Play in the Akkadian Gilgamesh|ساڵ=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Garland Publishing, Inc.|پەڕە=٢٦٤|editor=Wayne R. Dynes and Stephen Donaldson}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Thorbjørnsrud|یەکەم=Berit|سەردێڕ=What Can the Gilgamesh Myth Tell Us about Religion and the View of Humanity in Mesopotamia?|ساڵ=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Garland Publishing, Inc.|پەڕە=٤٥٢}}</ref> ھەروەک چۆن دەیڤد خۆشەویستییەکی بەھێزی ھەبووە بۆ جۆناتان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ackerman|یەکەم=Susan|بەستەری نووسەر=Susan Ackerman (biblical scholar)|سەردێڕ=When Heroes Love|ناونیشان=https://archive.org/details/whenheroesloveam0000acke|ساڵ=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Columbia University Press|ژپنک=٠-٢٣١-١٣٢٦٠-٣|پەڕەکان=xii}}</ref> == سروشت و کەسایەتی == === کردار و ئارەزووەکان === [[کۆمەڵەی دەروونیی ئەمریکی|کۆمەڵەی دەروونی ئەمریکی]]، [[کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی]]، لەگەڵ کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتی دەڵێن کە ئاڕاستەی زایەندی «تایبەتمەندییەکی کەسیی نییە کە بتواندرێت بە جودایی پێناسە بکرێت، بەڵکو ئاڕاستەی زایەندی جیھانی ئەو کەسە پێناسە دەکات کە ئەگەری دۆزینەوەی پەیوەندییەکی سۆزداری بەچێژی ھەیە تێیدا.»<ref name=amici/> {{دەقی تایبەت|ئاڕاستەی زایەندی بە زۆری وەک خەسڵەتێکی کەسێک باس دەکرێت، وەک [[زایەند|سێکسی ژینناسیی]] و یانیش تەمەن. ئەم تێڕوانینە ناتەواوە لەبەرئەوەی ئاڕاستەی زایەندی بەردەوام بە زاراوەی ژیری پێناسە دەکرێت و پێویست بە پەیوەندی سۆزدارییە لەگەڵ تاکەکەسەکانی تر. کرداری سێکسی و سەرنجی ڕۆمانتیکی بە ھاوزایەندخوازی یان جیاڕەگەزخوازی پۆلێن دەکرێت لەسەر بنەمای زایەندی زیندەیی کەسەکەی کە پێیان ھەڵدەستێت. بە دڵنیایییەوە، پەیوەندی بە کردارەکەوە ھەیە – یان ویستنی کردنی کارەکە – لەگەڵ یەکێکی تر کە جیاڕەگەزخوازی، ھاوزایەندخوازی، یان دووڕەگەزخوازییەکەی خۆی دەنوێنێت. ئەمە کرداری ئاسایی وەک دەست گرتن و ماچکردنیش دەگرێتەوە.<ref name=amici/>}} لە لێکۆڵینەوەیەکی ساڵی ٢٠٠٤دا، کە لەسەر ژنان بوو، ھەردووک ژنە لێزبیان و جیاڕەگەزخوازەکانیش لە ڕووی سێکسییەوە کاریگەرییان کرایە سەر کاتێک فیلمی ئیرۆتیکی و سێکسییان پیشاندرا، فیلمەکان لە ژن و ژن و پیا و ژن پێکھاتبوون و ھەردووکیان کاریگەرییان کردە سەر مەبەستەکان. بەڵام کاتێک ھەمان لێکۆڵینەوە لەگەڵ پیاوە جیاڕەگەزخوازەکان کرا، ئەوان تەنھا بە فیلمێک ئارەزووی سێکسییان بەرز دەبۆوە کە ژنی تێدا بوو، گەیەکانیش تەنھا بەوانەی کە پیاویان تێدابوو. نوێنەری لێکۆڵینەوەکە وتی کە ئاڕاستەی زایەندی ژنان کەمتر تیشکی خستووەتە سەر یەک زایەندی دیاری کراو لە چاو پیاوەکاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| سەردێڕ = Why women are leaving men for other women| ناونیشان = http://www.cnn.com/2009/LIVING/personal/04/23/o.women.leave.menfor.women/| ڕێکەوت = ٢٣ی نیسانی ٢٠٠٩| ڕێکەوتی سەردان = ١٩ی ئایاری ٢٠٠٩|ئیش= CNN| ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20170614055442/http://www.cnn.com/2009/LIVING/personal/04/23/o.women.leave.menfor.women/| ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٧| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === پەیوەندی سۆزداری === [[پەڕگە:Old Male couple.jpg|وێنۆک|دوو خۆشەویستی ھاوزایەندخوازی پیر – پەیوەندی خۆشەویستی نێوان ھاوزایەندخوازان ھەر وەک ھەموو پەیوەندییەکانی تر دەکرێت درێژخایەن بێت.]] ئەو کەسانەی کە ھاوزایەندخوازن دەتوانن بە چەند شێوەیەکی جیاواز خۆیان دەرببڕن، ئەگەریش ھەیە کە بە ڕەفتارەکانیاندا دیاربێت، وەک شێوازی ھەڵبژاردنی پۆشاک و ڕۆیشتن و قسەکردن، لەوانەشە بەو شتانەدا دیار نەبێت.<ref name=apahelp/> ئەوان لەوانەیە بە ناحەزی پەیوەندی لەگەڵ زایەندێکی جیاوازدا ببەستن (ئەگەر پیاو بوو لەگەڵ ژن و بەپێچەوانەوە)، بە سەرەکی بۆ ئەوەی ھەست نەکرێت بەوەی ئەوان کە ھاوزایەندخوازن، لەوانەشە لە پەیوەندی خۆشەویستی ئاسایی (ھاوزایەندخوازی) خۆیان بن، ھەندێکیشیان لەوانەیە ھیچ خۆشەویستییەک نەکەن بە مەبەستی ئایینی.<ref name=apahelp/> یەکێک لە ڕاپرسییەکان وای پیشان دەدات کە لە بەینی ٤٠٪‏ و ٦٠٪‏ گەیەکان لە پەیوەندی سۆزداریان و لە نێوان ٤٥٪‏ و ٨٠٪‏ لێزبیانەکانیش بە ھەمان شێوە.<ref name=aparesolution>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Resolution on Sexual Orientation and Marriage – Research Summary |ناونیشان=http://www.apa.org/about/policy/gay-marriage.pdf |بڵاوکەرەوە=American Psychological Association |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130603131046/http://www.apa.org/about/policy/gay-marriage.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی حوزەیرانی ٢٠١٣}}</ref> لە زانیارییەکانی ڕاپرسییەکەش دەبیندرێت کە لە بەینی ١٨٪‏ و ٢٨٪‏ی خۆشەویستە گەیەکان و لە بەینی ٨٪‏ و ٢١٪‏ی لێزبیانەکان بۆ ماوەی ١٠ ساڵ پێکەوە ماونەتەوە لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکان]]. زۆرێک لەو بەدواداچوونانەی کە کراوە ڕوونی دەکاتەوە کە پەیوەندییە ھاوزایەندەکان و جیاڕەگەزەکانیش یەکسانن لە ڕووی توندی پەیوەندییەکانەوە و ھیچ جیاوازییەکیان نییە. زاناکان دەڵێن کە تەمەن و زایەند باشترە بۆ کردن بە پێوەر بۆ پێوانی درێژخایەنی پەیوەندییەک نەک ئاڕاستەی زایەندی تاکێک. ئەوانەی لە ناو پەیوەندییە ھاوزایەندخوازی و جیاڕەگەزخوازییەکانن وەک یەک ھەوڵی پاراستنی پەیوەندییەکەیان دەدەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-01/apa-elo011708.php |سەردێڕ=Relationship Satisfaction and Commitment |بڵاوکەرەوە=Eurekalert.org |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100507073038/http://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-01/apa-elo011708.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئایاری ٢٠١٠ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=Duffy>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.1300/J082v12n02_01|سەردێڕ=Satisfaction and commitment in homosexual and heterosexual relationships|journal=Journal of Homosexuality|ساڵ=١٩٨٥|یەکەم=S.M/|دوایین=Duffy|نووسەر٢=C.E. Rusbult|بەرگ=١٢|issue=2|پەڕەکان=١–٢٣|ناونیشان=http://www.labmeeting.com/paper/17688909/duffy-rusbult-1985-satisfaction-and-commitment-in-homosexual-and-heterosexual-relationships|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٠٩|pmid=٣٨٣٥١٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171019190212/http://www.labmeeting.com/paper/17688909/duffy-rusbult-1985-satisfaction-and-commitment-in-homosexual-and-heterosexual-relationships|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=Baccman>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=Expectations of romantic relationships: A comparison between homosexual and heterosexual men with regard to Baxter's criteria|journal=Social Behavior and Personality|ساڵ=١٩٩٩|یەکەم=Baccman|دوایین=Charlotte|نووسەر٢=Per Folkesson|نووسەر٣=Torsten Norlander|ناونیشان=http://www.sbp-journal.com/index.php/sbp/article/view/976|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131104194406/http://www.sbp-journal.com/index.php/sbp/article/view/976|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === خۆئاشکراکردن === {{وتاری سەرەکی|خۆئاشکراکردن}} [[پەڕگە:Johanna sigurdardottir official portrait.jpg|upright|وێنۆک|یۆھانا سیگیرادۆتیر، [[سەرۆک وەزیران]]ی پێشووی [[ئایسلەند]]ا، یەکەم [[لێزبیەن|لێزبیانی]] ئاشکرای سەری حکوومەت بووە لە کاتی مۆدێرندا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=ئایسلەنداو و پی ئێمە ھاوزایەندخوازەکەی|ئیش=TIME|نووسەر=موودی جۆناس|ناونیشان=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1875032,00.html|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی دووەم، ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی دووەم، ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170717162851/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1875032,00.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>|ڕاست]] بە ئینگلیزی پێی دەڵێن ''ھاتنەدەرەوە لە دۆڵابی جلەکە''، دەستەواژەیەکە کە بۆ کەسێک بەکاردەھێندرێت کە ئاشکرای دەکات بۆ دەورووبەرەکەی کە ھاوزایەندخوازە. ئەمە پڕۆسەیەکی سەختی ژیانی ھاوزایەندخوازانە چونکە خەمی ئەوەیان دەبێت کە دەورووبەرەکەیان سروشتی ئەوان پەسەند نەکەن و ھەستان بەم کارە لەڕووی دەروونییەوە فشاریان دەخاتە سەر.<ref name="Coming Out: A Journey">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://utahpridecenter.org/index.php?option=com_content&task=view&id=25&Itemid=44 |سەردێڕ=Coming Out: A Journey |بڵاوکەرەوە=Utahpridecenter.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090825202112/http://utahpridecenter.org/index.php?option=com_content&task=view&id=25&Itemid=44 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئابی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بە گشتی، خۆئاشکراکردن بە سێ قۆناغ دادەندرێت. یەکەم قۆناغ ئەوەیە کە تاک تێیدا خۆی دەناسێت یانیش درک بەوە دەکات کە ھاوزایەندخوازە و چێژ لە پەیوەندی ھاوزایەندەکانی وەردەگرێت و ئەم ڕاستییە قبوڵ دەکات. ئەمە زۆرجار بە خۆئاشکراکردنێکی دەروونی ناو دەبرێت.<ref>In a joint statement with other major American medical organizations, the APA says that "different people realize at different points in their lives that they are heterosexual, gay, lesbian, or bisexual". {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.apa.org/pi/lgbc/publications/justthefacts.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070807205013/http://www.apa.org/pi/lgbc/publications/justthefacts.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئابی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Just the Facts About Sexual Orientation & Youth: A Primer for Principals, Educators and School Personnel |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٠٧|ساڵ=١٩٩٩|بڵاوکەرەوە=American Academy of Pediatrics, American Counseling Association, American Association of School Administrators, American Federation of Teachers, American Psychological Association, American School Health Association, The Interfaith Alliance, National Association of School Psychologists, National Association of Social Workers, National Education Association}}</ref> دووەم قۆناغیش بڕیاردانی کەسەکەیە لە ئاگادارکردنەوەی دەورووبەرەکەی (نم. خێزانەکەی و ھاوڕێکان) کە ئەو ھاوزایەندخوازە. سێیەم قۆناغیش تێکەڵبوون و ژیانە لەگەڵ کۆمەڵگەی ئێڵ جی بی تی.<ref name=hrccontinuum>{{بیرخستنەوە|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٠٧|ناونیشان=http://dev.hrc.org/issues/3333.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071102101657/http://dev.hrc.org/issues/3333.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|periodical=Human Rights Campaign |سەردێڕ=The Coming Out Continuum}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071102101657/http://dev.hrc.org/issues/3333.htm |date= ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧}}</ref> لە ئێستادا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، خەڵکی بە گشتی یان لە تەمەنی ١٥–١٨ خۆیان ئاشکرا دەکەن یان لە تەمەنێکی دواتردا کە دەگەنە کۆلێژ بۆ نموونە. لە کوردستان و ئێراق خۆئاشکراکردن بە ڕێژەیەکی زۆر کەم ھەیە و لەوانەیە خەڵکانی ئێڵ جی بی تی خۆیان ئاشکرا نەکەن چونکە ھیچ یاسایەک نییە بیانپارێزێت و ئەگەر ھەیە ژیانیان بکەوێتە مەترسییەوە. لەو تەمەنەدا لەوانەیە بڕوایان بە دەورووبەرەکەیان نەبێت و ئاگاداریان نەکەنەوە، بە تایبەتی چونکە کۆمەڵگە زۆرینەیان بەھۆی ھەڵە تێگەیشتنەوە بە خراپی دادەنێن؛ ھەندێکجار تەنانەت خێزانەکانی خۆشیان نازانن. درک پێ کردن بە ھاوزایەندخوازی خود پرۆسەیەکی ئاسان نییە و بگرە زۆریش ئاڵۆزە. بە پێچەوانەی کۆمەڵەکانی ترەوە (وەک ئایینەکان بۆ نموونە) ھاوزایەندخوازان لە کۆمەڵگەیەکدا گەورە نابن کە یەکسەر ھەڵی بژێرن کە ھاوزایەندخواز بن وەک کەسانی دەورووبەریان،{{تێبینی|لەکاتێکدا کە ھەر مرۆڤێک دەتوانێت ئایین و خووڕەوشتی کۆمەڵگەکەی ھەڵبگرێ، ھاوزایەندخوازان لەتوانایاندا نییە کە ھەڵی بژێرن و بیگۆڕن.}} چونکە شتێک نییە ھەڵبژاردن بێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.washingtontimes.com/news/2014/dec/31/modern-science-says-homosexuality-not-choice/ |سەردێڕ=زانستی مۆدێرن دەڵێت کە ھاوزایەندخوای ھەڵبژاردن نییە |ڕێکەوتی سەردان= ٤ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170606041746/http://www.washingtontimes.com/news/2014/dec/31/modern-science-says-homosexuality-not-choice/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> واتە ھەر تاکێک دەتوانێت بە ئاسانی ھەڵگری ئایین و بیر و باوەڕی باوان و کۆمەڵگەکەی بێت و کەیش ویستی دەتوانێت بیانگۆڕێت، بەڵام لە ھاوزایەندخوازیدا وا نییە و ئەمیان شتێکی درک پێ کردنە نەک ھەڵبژاردن و ھەرگیزیش ناتواندرێت بگۆڕدرێت.<ref>http://truth-out.org/archive/component/k2/item/85575:american-psychology-declares-homosexuality-cant-be-cured{{بەستەری مردوو|url=http://truth-out.org/archive/component/k2/item/85575:american-psychology-declares-homosexuality-cant-be-cured |date=حوزەیرانی ٢٠١٨}}</ref> باشترین بەڵگە لەسەر ئەوە ئەمەیە، ئەگەر پیاوێک جیاڕەگەزخواز بێت، واتە گەی نەبێت، ناتوانێت سێکس لەگەڵ پیاوێکی تردا بکات چونکە دژی سروشتی ئەوە، بە ھەمان شێوە بۆ گەیەک یان لێزبیانێک. ھەندێکجار لە کۆمەڵگەکاندا دەبیسترێت کە کەسێک «گەی بووە بەڵام بووەتەوە بە جیاڕەگەزخواز»، ئەمە لەڕاستیدا مەحاڵە، ئەو کەسە یان ھەر لە سەرەتاوە [[دووڕەگەزخوازی|دووڕەگەزخواز]] بووە یانیش ئێستاش ھەر گەیە. خەڵکانی ئێڵ جی بی (گەی و لێزبیان و دووڕەگەزخوازەکان) زۆرجار لە کۆمەڵگەیەکدا پەروەردە دەکرێن کە کۆنەپەرست و تێنەگەیشتوون بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازی.<ref name="Rosario et al.">Rosario, M. , Schrimshaw, E. , Hunter, J. , & Braun, L. (February 2006). Sexual identity development among lesbian, gay, and bisexual youths: Consistency and change over time. ''Journal of Sex Research'', 43(1), 46–58. Retrieved 4 April 2009, from PsycINFO database.</ref> ئەوان کاتێک لە سروشتی خۆیان تێدەگەن کە سەیری کۆمەڵگەکانی تری دەورووبەریان دەکەن.{{تێبینی|چونکە کۆمەڵگەکانی خۆیان پەروەردەیان ناکەن لەسەر شتێکی وا، تا تەمەنێکی گەورەتر نازانن ئەوان بۆ جیاوازن، بەڵام ھەر لە مناڵییەوە ھەست بەم گۆڕانە دەکەن لە خۆیاندا کاتێک کە لەگەڵ کۆمەڵگە تێکەڵ دەبن و سروشتی خەڵکی تر دەزانن}} ھەندێک لە ھاوزایەندخوازان بە گشتی و بە ڕووی جیھاندا خۆیان ئاشکرا دەکەن،<ref name=glbtqouting>{{بیرخستنەوە|دوایین=Neumann |یەکەم=Caryn E |ناونیشان=http://www.glbtq.com/social-sciences/outing.html |سەردێڕ=Outing |ساڵ=٢٠٠٤|periodical=glbtq.com |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070609220520/http://www.glbtq.com/social-sciences/outing.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٧}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609220520/http://www.glbtq.com/social-sciences/outing.html |date= ٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٧}}</ref> زۆرێکیش لە کەسایەتی ناودار ھەیە لەو شێوەیە، بۆ نموونە [[لەیدی گاگا]]. خۆئاشکراکردن ئاوا بە کراوەیی دەکرێت چەند ھۆکارێکی لە پشتەوە بێت، وەک سیاسی یان ئاکاریی و، دەکەوێتە ناو مەودایەکی فراوانتری ھۆکارییەوە.<ref name=biasfreeusage>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=The Dictionary of Bias-Free Usage: A Guide to Nondiscriminatory Language |دوایین=Maggio |یەکەم=Rosalie |ساڵ=١٩٩١|بڵاوکەرەوە=Oryx Press |ژپنک=٠-٨٩٧٧٤-٦٥٣-٨|پەڕە=٢٠٨}}</ref> === لێزبیانزم و ھاوزایەندخوازیی ژنان === {{ھەروەھا ببینە|لێزبیان}} [[پەڕگە:Simeon Solomon - Sappho and Erinna in a Garden at Mytilene.jpg|وێنۆک|ڕاست|[[سافۆ]] و ئیرینا لە باخچەیەک لە میتیلین.]] لێزبیانەکان زۆرجار ئاڕاستەی زایەندییەکەی خۆیان بە شێوەیەکی جیا ڕووندەکەنەوە وەک لە پیاوە گەیەکان، و تێگەیشتنی جیایان ھەیە لەو ئیتۆلۆژیایانەی کە لە لێکۆڵینەوە لەسەر پیاوە گەیەکان ھاتوونەتە بەردەست. ئەوان لەوانەیە بە شێوەیەکی جیاتر بڕواننە ژیان وەک ھاوزایەندخوازێک وەک لە پیاوەکان. کاتێک لە ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ساڵی ١٩٧٠ لێکۆڵینەوەیەک کرا، لێزبیانەکان باسی ژیانی خۆیان کرد وەک ھاوزایەندخوازان. ئەمە تەنھا بەدواداچوونێکی گەورەیە کە لەسەر ئاڕاستەی زایەندی ژنان کراوە کە ڕوونی دەکاتەوە چۆن ژنەکان دەڕواننە ھاوزایەندخوازی لەوەتەی بەدواداچوونی کینسی کرا لە ١٩٥٣وە. لێکۆڵینەوەکە زانیارییەکی گشتی تێدابوو لەبارەی تێڕوانینی لێزبیانەکان لە پەیوەندی سۆزداری ھاوزایەند و ئاڕاستەی زایەندی ئەوان. لێزبیانەکان ئەو کوالیتییانەیان باس کرد کە لە ژنێکدا ھەیە بەڵام لە پیاوێکدا نییە، ئەوانەش کە وا دەکەن باشتر بن بۆ پەیوەندییەک لەچاو پیاوەکاندا، لەو کوالیتیانە کە ئەوان بەسۆزترن بەرامبەر ھەستی کەسانی تر جگە لە خۆیان وەک لە پیاوان.<ref name="Hite-Rpt">Shere Hite, ''The Hite Report: A Nationwide Study of Female Sexuality'' (N.Y. : Seven Stories Press, 2004 ed. pbk. [1st printing?] © 1976, 1981, 2004), pp. 325–328 & 330 (ISBN 1-58322-569-2).</ref> لێزبیانەکان بە گشتی دوو جۆریان ھەیە، بەچ (پیاوانە) لەگەڵ فێم (ژنانە). بەچەکان وا دەبیندرێن کە قژیان کورتە و پۆشاکی پیاوان لەبەر دەکەن و ژنانەکانیش وەک ھەر خانمێکی ترن. == دێمۆگرافیا == [[پەڕگە:Annise Parker.JPG|وێنۆک|ئانی پارکەر سەرۆکی [[شارەوانی]] شاری ھیوستن بوو لە ٢٠١٠ بۆ ٢٠١٦ و بە کراوەیی ھاوزایەندخوازە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Locke Concedes In Mayor's Race – Politics News Story – KPRC Houston |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://www.click2houston.com/politics/21933862/detail.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091216054340/http://www.click2houston.com/politics/21933862/detail.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091216054340/http://www.click2houston.com/politics/21933862/detail.html |date=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩}}</ref>]] داتا و زانیاری لەسەر گەی و لێزبیانەکان پێویستە بۆ ئەوەی ڕێژەی ھاوزایەندخوازانی جیھان بە جێگیری بزانرێت و بەرچاو بکەوێت کە ھاوزایەندخوازان چۆن مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت لەلایەن کۆمەڵگەوە.<ref name=black/> ئەم داتایانە سوودی زیاتریان دەبێت؛ بۆ نموونە یارمەتی ژماردنی زەرەرەکان و سوودەکانی ئابووری [[پەیوەندیی نافەرمی|پەیوەندی نافەرمی]] دەدات،<ref name=black/> و کاریگەری یاسایی کردنی ڕێگەدان بە بەخێوکردنی ھەتیوەکان لەلایەن ھاوزایەندخوازان دەخاتە ڕوو، ھەروەھا ڕۆڵەکانیان لە نێوان سەربازیی دەوڵەتەکان؛ و لەلایەکی ترەوە، زانینی ڕێژەی «گەی و لێزبیان پەیمان ھەڵدەگرێت لە یارمەتیدانی زانایانی کۆمەڵناسی لە تێگەیشتنی مەودایەکی گەورە لە پرسیاری گرنگ—[وەک] پرسیارەکان لەبارەی ھەڵبژاردەی مارکێتیی گشتییەوە، یەکگرتووی شارستانییەتی مرۆڤایەتی، خانووبەرە، جیاکاری، لەگەڵ بڕیارەکان [لەبارەی ھەڵبژاردەی] نیشتەجێبوونی جوگرافییەوە.»<ref name=black/> پێوانی دیاردەی ھاوزایەندخوازی کارێکی دژوارە، لەبەر ئەوەی دەبێت بایەخێکی زۆر بدرێت بە یەکەی پێوانەکەی بەکاردێت،<ref name="levay"/> وڵاتەکانی جیھان، کە زۆربەیان ڕەتی دەکەنەوە قسە لەسەر ھاوزایەندخوازی بکەن (ئێران بە نموونە)، زانیاریی زیاتر لەسەر سروشتی [[ئاڕاستەی زایەندی|ئاڕاستەی زایەندیی]] کەسەکانەوە، و ھتد. زۆرێک لە خەڵکی ھەن کە سۆزیان ھەیە بەرامبەر کەسانی تر کە لە ھاوزایەندی خۆیانن، بەڵام ڕەتی دەکەنەوە کە دان بەو ڕاستییەدا بنێن کە یان گەیین یان دووڕەگەزخواز. ئەمەش کێشەیەکی ترە. ھەروەھا شتێکی تر کە خەریکە بەدواداچوونەکە مەحاڵ دەکات، ئەوەیە کە دەبێت چەند خەسڵەتێک کە لەوانەیە پەیوەندی بە ئاڕاستەی زایەندییەوە نەبێت دەستنیشان بکات لە خەڵکیدا. لەوانەیە زۆرێک لەو کەسانەی کە خۆیان بە جیاڕەگەزخواز ناودەبەن ھاوزایەندخواز دەربچن.<ref name=black/> [[پەڕگە:Tim Cook 2009 cropped.jpg|وێنۆک|[[تیم کووک]]، سەرۆکی بەڕێوەبەری فەرمانبەرانی کۆمپانیای [[ئەپڵ]] پیاوێکی ھاوزایەندخوازە.<ref name=timcook2719/>]] لە ساڵەکانی ١٩٤٨ و ١٩٥٣دا، زیندەزان و پرۆفیسۆری [[وشەڕەتناسی|ئێتیمۆلۆژیا]] ئاڵفرێد کینسی، ڕای گەیاند کە نزیکەی ٤٦٪‏ خەڵکی لە ڕەگەزی نێر کاردانەوەی سێکسییان بەرامبەر بە ھەردوو زایەند ھەبووە لە تەمەنیاندا، و ٣٧٪‏ ئەو کەسانەش بە لایەنی کەمەوە یەک کاردانەوەی ھاوزایەندخوازییان ھەبووە.<ref name=sexualbehavior37287/><ref name="more-or-less-2010-10-01"/> دواتر ڕەوشتناسییەکەی کینسی ڕەخنەی لێ گیرا لەلایەن جان تەکیەوە، لەبەر بەکارھێنانی سامپڵی ھەڵبژاردوو لەجێی بەکارھێنانی سامپڵی ھەڵکەوتیی.<ref name=idea-creative719/><ref name=idea-creative628/> بەدواداچوونێکی تر کرا بۆ بەدرۆخستنەوەی سامپڵەکانی کینسی، بەڵام لە کۆتاییدا ئەو بەدواداچوونەش بە ھەمان ئەنجامەکەی کینسی گەیشت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Book Review by Martin Duberman, ''The Nation'', November 3, 1997 |ناونیشان=http://www.kinseyinstitute.org/publications/duberman.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090111215816/http://www.kinseyinstitute.org/publications/duberman.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090111215816/http://www.kinseyinstitute.org/publications/duberman.html |date=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}} Martin Duberman on Gebhart's "cleaning" of data</ref> سایمن لاڤەی، کو لێکۆڵەرەوەی سروشتی [[مێشک]]ی ھاوزایەندخوازانە، ئەنجامەکانی کینسی بەکارھێنا وەک نموونەیەک بۆ ئەو ئاگادارییەی کە پێویستە لەکاتی بەدواداچوونی دێمۆگرافیکی، لەبەرئەوەی لەوانەیە ئەنجامی بە تەواوەتی بەدەست بێت لەسەر بنەمای ئەو سیاسەتانەی بەکارھێندراوە بۆ بەڕێوەبردنی بەدواداچوونەکە.<ref name=levay/> بەپێی بەدواداچوونە گەورەکان، ٢٪‏ بۆ ١١٪‏ خەڵکی جۆرێک لە کۆنتاکتی ھاوزایەندییان ھەبووە لە ژیانیاندا؛<ref name = Billy1993/><ref name = Binson1995/><ref name = Johnson1992/><ref name = Laumann1994/><ref name = Wellings1994/><ref name = ACSF1992/><ref name = Bogaert2004/><ref name = Fay1989/><ref name = Sell1995/><ref name=SavinWilliams2009/> ئەم ژمارەیە بەرزتر دەبێتەوە بۆ ١٦–٢١٪‏ کاتێک خووڕەوشتی ھەردوو لا خراونەتە ڕوو لەکاتی بەدواداچوونەکە.<ref name=SavinWilliams2009/> لە لێکۆڵینەوەیەکی ٢٠٠٦دا، ٢٠٪‏ی بەشداربووان بە نەناسراوی دانیان ناوە بە ھەبوونی ھەستی ھاوزایەند تێیان دا، بەڵام تەنھا ٢٪‏ بۆ ٣٪‏ لەو بەشداربووانە خۆیان بە ھاوزایەندخواز ناساندبوو.<ref name="McConaghy et al">McConaghy et al. , 2006</ref> بەدواداچوونێکی تری ١٩٩٢ کە لە بەریتانیا کرا، ئاماژەی بەوە دا کە ٦٫١٪‏ی نێرەکان کردەوەیەکی ھاوزایەندخوازییان کردووە، و لە فەڕەنساش ڕێژەکەی ئەو کەسانە ٤٫١٪‏ بووە.<ref name=gayfeelings2719/> بەپێی ڕاپۆرتێکی ''پەیمانگای ویلیامز'' کە لە ئازاری ٢٠١١ پێشکەش کرا، لە ٩ ملیۆن کەسی پێگەیشتوو لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، تەنھا ٣٫٥٪‏یان گەی، لێزبیان، یان دووڕەگەزخواز بوون.<ref name=statsofusa2719/><ref name=statsofusa3618/> بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٠ی ویلایەتە یەکگرتووەکان، نزیکەی ٦٠١٬٢٠٩ خانوو ھەبووە کە کەپڵی ھاوزایەند تێیدا ژیاون.<ref name=moresources2719/> بەدواداچوونێکی تری ساڵی ٢٠١٣ کە لەلایەن سی-دی-سییەوە کرا و ٣٤٬٠٠٠ ئەمریکی تێیدا بەشدارییان کرد، ڕێژەی لێزبیان و گەیەکان بە ١٫٦٪‏ دەخەمڵێنێت، و ڕێژەی دووڕەگەزخوازەکانیش ٠٬٧٪‏ بوون.<ref name="cdc.gov"/> == دەروونناسی == [[دەروونناسی]] یەکێک بووە لە یەکەمین ئەو زانستانەی کە بە شێوەیەکی تایبەت و جیا لە ھاوزایەندخوازی کۆڵیوەتەوە. یەکەم ھەوڵدان بۆ ئەوەی ھاوزایەندخوازی بە نەخۆشی ناوببرێت لە سەدەی نۆزدەھەم درا لەلایەن چەند سێکسناسێکی تازەپێگەیشتووەوە لە جووڵەیەکی ئەورووپیدا. لە ساڵی ١٨٨٦، سێکسناس ڕیچارد ڤۆن کرافت-ئیبن، ھاوزایەندخوازی لەپاڵ ٢٠٠ بابەتی سێکسیی تر بە سەربەخۆیی باس کرد لە یەکێک لە کتێبەکانیدا لەژێر ناوی ''سایکۆپاتیا سێکسوالیس''. بەپێی کرافت-ئیبن ھاوزایەندخوازی یان لە «قۆناغی دروستبوونی کۆرپەلەدا پەیدا دەبێت»یانیش «دوای لەدایکبوونی.» لە کۆتا دوو دەیەی سەدەی نۆزدەھەمدا، بیرۆکەیەکی جیاواز لەبارەی ھاوزایەندخوازی دەستی گرت بەسەر بوارەکانی [[پزیشکی]] و [[دەروونپزیشکی|دەروونناسیدا]]، کە کردارەکەی بە «شێوەیەکی دروست کە لە کەسێکدا دەبیندرێت بە ئاڕاستەی زایەندییەکی جێگیرەوە» ناوی دەبرت. کۆمەڵەی دەروونی ئەمریکی، کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی، لەگەڵ کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتی دەڵێن: {{دەقی تایبەت|لە ١٩٥٢دا، کاتێک کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی یەکەمین پێڕستی نەخۆشییە دەروونییەکانی بڵاوکردەوە، ھاوزایەندخوازیشی لەخۆ گرتبوو. ھەر یەکسەر دوای ئەمە، ئەم پۆلێنکردنە بەدواداچوونی سەختی بۆ کرا بۆ پشتڕاستکردنەوەی لە لێکۆڵینەوەیەکدا کە لەلایەن پەیمانگای نەتەوەیی تەندروستی دەروونییەوە سپۆنسەر کرابوو. بەھەرحاڵ، ئەم لێکۆڵینەوەیە و ھەموو ئەوانەشی کە بەدوایدا ھاتن شکستیان ھێنا لەوەی کە بتوانن بە بەڵگەی زانستییەوە بیسەلمێنن کە ھاوزایەندخوازی نەخۆشییە یان نائاسایییە و یەکێک لە ئاڕاستەی زایەندییە ئاسایییەکانی مرۆڤەکان نییە. لە ئەنجامی کۆکردنەوەی ئەم جۆرە بەدواداچوونانە، پرۆفیشناڵەکانی پزیشکی، تەندروستی دەروونی، و زانستی کۆمەڵایەتی و ڕەفتاری بەو دەرئەنجامە گەیشتن کە ناوبردنی ھاوزایەندخوازی بە نەخۆشی دەروونی نابەجێیە و ئەو پۆلێنکردنەی کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی خەمڵاندنێکی سەربەخۆیانە بووە و لەسەر بنەمای کۆمەڵایەتی و تێڕوانینی پزیشکیی ھەڵە ھاتووەتە ئاراوە. بەھۆی ئەو بەڵگە زانستیانەی کە ڕووبەڕووی کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی بوونەوە دەربارەی ھەڵەکەیان، ئەوان ھاوزایەندخوازییان لە پێڕستی نەخۆشییە دەروونییەکان دەرکرد لە ساڵی ١٩٧٣دا. دوای ئەوەی کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی بەسەر زانیاری و داتا زانستییەکاندا چوونەوە لەم بارەیەوە، ئەوان ھەمان ڕێیان گرتە بەر لە ١٩٧٥{{تێبینی|کە ھاندانی لابردنی ھاوزایەندخوای بوو لە پێڕستی نەخۆشییەکان}}، ھانی ھەموو پرۆفیشناڵی تەندروستییە دەروونییەکانی دا کە «نوێنەرایەتی لابردنی ئەو نەخۆشییە دەروونییە بدەن کە ماوەیەکی زۆرە دراوەتە پاڵ ھاوزایەندخوازی.» کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتییش ئێستا لەسەر یاسا و سیاسەتێکی ھاوشێوە کار دەکەن. بۆیە، پرۆفیشناڵان و لێکۆڵەرەوەکانی تەندروستی دەروونی دەمێکە ئەو ڕاستییەیان خستووەتە ڕوو کە ھاوزایەندخوازی ھیچ کۆسپ و بەربەستێک دانانێت لەبەردەم ژیانێکی خۆش و تەندروست و بەپڕشت، و ھەروەھا زۆرینەی ھاوزایەندخوازانی جیھان بە شێوەیەکی دروست لە مەوداکانی کۆمەڵایەتی و پەیوەندییەکان دەبیندرێن.<ref name=amici/>|25px|25px|<ref name="rcp2007"/>}} [[پەڕگە:Richard von Krafft Ebing.jpg|وێنۆک|ڕاست|کرافت-ئیبن، نووسەری ''سایکۆپاتیا سێکسیوالیس''، ١٨٤٠–١٩٠٢.]] ھەتاکو ئێستاش یەکدەنگی لەلایەن زانایانی تەندروستی بەردەوامە لەسەر ئەوەی کە پەیوەندی سێکسی و سۆزداری نێوان ھاوزایەندخوازان بە تەواوەتی سروشتی و ئاسایی و تەندروستە.<ref name=response>American Psychological Association: [http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/therapeutic-response.pdf Appropriate Therapeutic Responses to Sexual Orientation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100615023708/http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/therapeutic-response.pdf |date=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٠}}</ref> لە ئێستادا بەدواداچوونێکی گەورە و قووڵ ھەیە کە دەیسەلمێنێت کە کەسێک گەی، لێزبیان، یانیش دووڕەگەزخواز بێت، دەروونێکی ئاسایی و بێ کێشەی ھەیە و لە توانایدایە بە شێوەیەکی ئاسایی ژیان بباتە سەر.<ref name="rcp2007"/> ڕێکخراوی ''تەندروستیی جیھانی'' لە یەکێک لە پێڕستەکانیدا بەھەمان شێوە سەرەتا ھاوزایەندخوازی بە نەخۆشی ناودەبرت، بەڵام دواتر لە پێڕستەکە لابرا دوای ئەوەی ٤٣ ڕێکخراوی تەندروستیی جیھانی دژی ئەمە وەستان لە ١٧ی ئایاری ١٩٩٠.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.euro.who.int/en/what-we-do/health-topics/communicable-diseases/hivaids/news/news/2011/6/stop-discrimination-against-homosexual-men-and-women |سەردێڕ=Stop discrimination against homosexual men and women |بڵاوکەرەوە=World Health Organisation — Europe |ڕێکەوت=١٧ی ئایاری ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120709194330/http://www.euro.who.int/en/what-we-do/health-topics/communicable-diseases/hivaids/news/news/2011/6/stop-discrimination-against-homosexual-men-and-women |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تەممووزی ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileCategory=50&FileID=546 |سەردێڕ=The decision of the World Health Organisation 15 years ago constitutes a historic date and powerful symbol for members of the LGBT community |بڵاوکەرەوە=ILGA |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091030051630/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileCategory=50&FileID=546 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091030051630/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileCategory=50&FileID=546 |date=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩}}</ref><ref name=pinknewsstigma>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Homophobic stigma&nbsp;– A community cause |ناونیشان=http://www.pinknews.co.uk/news/articles/2005-1496.html |ڕێکەوت=١٧ی ئایاری ٢٠٠٦|periodical=PinkNews.co.uk |یەکەم=Marc |دوایین=Shoffman |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070419234733/http://www.pinknews.co.uk/news/articles/2005-1496.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی نیسانی ٢٠٠٧}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070419234733/http://www.pinknews.co.uk/news/articles/2005-1496.html |date=١٩ی نیسانی ٢٠٠٧}}</ref> ''کۆمەڵگەی دەروونپزیشکی چینی'' ھاوزایەندخوازی لە پێڕستی نەخۆشییە دەروونییەکان لادا لە ساڵی ٢٠٠١دا دوای پێنج ساڵ لە بەدواداچوون لەسەر ھاوزایەندخوازی.<ref>''The New York Times'': [https://www.nytimes.com/2001/03/08/health/08PSYC.html Homosexuality Not an Illness, Chinese Say] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160722131618/http://www.nytimes.com/2001/03/08/health/08PSYC.html |date=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> کۆلێژی ڕۆیاڵی دەروونپزیشکان دەڵێت: «ئەم مێژووە بەدبەختە ڕوونی دەکاتەوە کە چۆن کۆمەڵێک لە خەڵکی بە تایبەتمەندییەکی کەسییەوە تووشی لێکۆڵینەوەی پزیشکی زیان بەخش دەبن و دەبنە بنەمای بە-کەم-سەیرکردن لە کۆمەڵگەدا.»<ref name="rcp2007"/> ھەرچەندە کە زانست ئەوەی پشتڕاست کردووەتەوە کە ھاوزایەندخوازی سروشتێکی ئاسایی مرۆڤە، ھاوزایەندخوازان ھێشتا تووشی ڕەتکردنەوە دەبن لەلایەن ھەندێک لە ھاوڕێکانیان و ئەندامانی خێزانەکانیان، کە ئەمەش ڕوونی دەکاتەوە کە کەسانی ئێڵ جی بی تی لە ڕووی دەروونییەوە قورسیی زیاتریان دەخرێتە سەر وەک لە مرۆڤێکی باوی تر. ھەندێک لەو لێزبیان و گەی و دووڕەگەزخوازانەی کە دەست درێژ دەکەن بۆ تێراپی و چارەسەری دەروونی، لەبەر ھەمان ئەو ھۆکارانەیە کە جیاڕەگەزخوازان ڕووی تێدەکەن (فشار و دڵەڕاوکێ، کێشەی پەیوەندی، کێشە لە کار و لەگەڵ ھاوڕێکانیدا، ھتد)؛ ئاڕاستەی زایەندی ئەوان ھیچ پەیوەندییەکی بەم کێشانەوە نییە و ھیچ پزیشکێکی دەروونی لە ئاڕاستەی زایەندی کەس ناپرسێت لەکاتی تیمارکردنیان. ئیتر ھەر کێشەیەکی ھەبێت کەسەکە، چانسێکی زۆر ھەیە کە ڕووبەڕووی [[ھۆمۆفۆبیا]] دەبێتەوە دوای وەرگرتنی تیمارەکەی، بەبیانووی ئەوەی کە ئەو کەسە بۆیە لەڕووی دەروونییەوە فشاری لەسەر بووە چونکە ھاوزایەندخواز بووە.<ref name=textbook>Cabaj, R; Stein, T. eds. ''Textbook of Homosexuality and Mental Health'', p. 421</ref> بەھەرحاڵ، ئاڕاستەی زایەندی کەسێک ھیچ پەیوەندییەکی بە نەخۆشییە دەروونییەکانییەوە نییە. == ھۆکارەکان == === بۆماوەیییەکان بەرامبەر بە ژینگەیییەکان === ھەرچەندە زاناکان فاکتەرە بۆماوەیییەکانیان بەلاوە گرنگترە،<ref name="Frankowski"/> ئەوان ئەگەریان بۆ ئەوە داناوە کە دەکرێت ھاوزایەندخوازی لە ھەردوو بۆماوەیی و ژینگەییشەوە دروست ببێت و باوەڕیان تەنھا بە یەک دانە نییە و ئەوی تریان پشتگوێ خستبێت. ئەوان دەڵێن کە ئاڕاستەی زایەندیی کەسێک ھەر زوو لە تەمەنی لاوێتییەوە دەردەکەوێت و، جێندررخوازی بەھۆی دەستتێوەردانێکی ئاڵۆزی [[:en:Nature versus nurture|سروشت و نەرچەر]] دروست دەبێت.<ref name="apahelp"/><ref name="Lamanna"/><ref name="Stuart"/> فاکتەرە بایۆلۆژییەکان بۆماوەیی و ھۆرمۆنییە، کە ھەردووکیان ڕۆڵی سەرەکییان ھەیە لە پێگەیاندنی مێشک، و فاکتەرە ژینگەیییەکانیش لەوانەیە پەیوەست بە کۆمەڵایەتی و ژینگەی گەورەبوونی ھاوزایەندخوازەکە بێت.<ref name="apahelp"/><ref name="Frankowski"/><ref name="Lamanna"/> ھەر کامێک لەوانە بێت، زاناکان پێیان وانییە کە ھاوزایەندخوازی ھەڵبژاردنی کەسەکەیە.<ref name="Lamanna"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.rcpsych.ac.uk/pdf/PS02_2014.pdf|سەردێڕ=Royal College of Psychiatrists' statement on sexual orientation|بڵاوکەرەوە=Royal College of Psychiatrists' statement on sexual orientation|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170809182830/http://www.rcpsych.ac.uk/pdf/PS02_2014.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئابی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پەیمانگای ئەمریکیی پزیشکیی مناڵان دەڵێت: {{وتە لەگەڵ سەرچاوە|ھیچ بەڵگەیەکی زانستی نییە [جەخت لەسەر ئەوە بکاتەوە] کە [[دایک و باوک]]ایەتی نائاسایی، دەستدرێژی سێکسی، یانیش ڕووداوە ناحەزەکانی تری ژیان کاریگەری ھەیە لەسەر [دروستبوونی] ئاڕاستەی زایەندی. ئەو بەڵگانەی ئێستا ھەن پیشانی دەدەن کە زۆرجار ئاڕاستەی زایەندی لە تەمەنی لاوێتیدا سەر ھەڵدەدات.|<ref name="Frankowski"/><ref name="perrin2002">{{بیرخستنەوەی کتێب| دوایین = Perrin | یەکەم = E. C. | سەردێڕ = Sexual Orientation in Child and Adolescent Health Care | ناونیشان = https://archive.org/details/sexualorientatio0000perr_u2r7 | بڵاوکەرەوە = Kluwer Academic/Plenum Publishers | ساڵ = ٢٠٠٢|شوێن= New York | ژپنک = ٠-٣٠٦-٤٦٧٦١-٥}}</ref>}} کۆمەڵەی دەروونی ئەمریکی، کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی، لەگەڵ کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتی لە ٢٠٠٦دا وتیان: {{وتە لەگەڵ سەرچاوە|لە ئێستادا، ھیچ بەڵگەیەکی زانستی یەکدەنگ نییە لەسەر فاکتەرێکی دیاری کراو کە وا لە کەسێک دەکات ببێت بە جیاڕەگەزخواز، ھاوزایەندخواز، یانیش دووڕەگەزخواز–بە کاریگەرییە بایالۆژی و دەروونی و کۆمەڵایەتییەکانیشەوە کە لەوانەیە لەسەر باوان ھەیانبووبێت. بەھەرحاڵ، زۆرینەی بەڵگەکان وای پیشان دەدەن کە زۆرینەی گەی و لێزبیانەکان لەلایەن باوانی جیاڕەگەزخوازەوە گەورە کراون و زۆرینەی ئەو مناڵانەشی لەلایەن دایک و باوکی ھاوزایەندخوازە گەورە دەکرێن{{تێبینی|باوانی ھاوزایەندخواز مەبەست لە دوو دایک یان دوو باوکە. ھاوزایەندخوازان چونکە مناڵیان نابێت، ئەوان دەتوانن ھەتیوەکان بەخێوکەن}} لەکاتی گەورەبوونیاندا دەبن بە جیاڕەگەزخواز.|<ref name="apahelp"/>}} بەدواداچوون لەسەر ھاوزایەندخوازی کۆمەڵە دیبەیتێکی زانستی و سیاسی و کۆمەڵایەتی دەھێنێتە ئاراوە و ئەگەری زیاتر فەحسکردنی دوو کەس پێش ھاوسەرگیری بەرزتر دەکاتەوە.<ref name=chicagotribune>{{بیرخستنەوە|ناونیشان=http://archives.chicagotribune.com/2007/aug/12/news/chi-gaygene_bd12aug12 |سەردێڕ=Study of gay brothers may find clues about sexuality |یەکەم=Robert |دوایین=Mitchum |periodical=Chicago Tribune |ڕێکەوت=١٢ی ئابی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081023155659/http://archives.chicagotribune.com/2007/aug/12/news/chi-gaygene_bd12aug12 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081023155659/http://archives.chicagotribune.com/2007/aug/12/news/chi-gaygene_bd12aug12 |date=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.churchtimes.co.uk/content.asp?id=60752 |سەردێڕ=How much is known about the origins of homosexuality? |بڵاوکەرەوە=Church Times |ڕێکەوت=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100406055257/http://www.churchtimes.co.uk/content.asp?id=60752 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی نیسانی ٢٠١٠}}</ref> تاکو ئێستا ھیچ «جینێکی گەی» نەدۆزراوەتەوە، ھەرچەندە چەندجارێکیش ھەوڵی دۆزینەوەی دراوە. لەلایەکی ترەوە، چەند بەڵگەیەکی باشی بۆماوەیی ھەن کە لەسەر ھاوزایەندخوازی کراون، بە تایبەتی لە نێرەکاندا، کە لەسەر [[دووانە]]کان کراون. باسەکە دەچێتەوە سەر کرۆمۆسۆم ٨ لەگەڵ جینی XQ28 لەسەر کرۆمۆسۆمی ئێکس.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Ngun |یەکەم١= TC |دوایین٢= Vilain |یەکەم٢= E |ساڵ= ٢٠١٤|سەردێڕ= The biological basis of human sexual orientation: is there a role for epigenetics? | journal = Adv Genet |بەرگ= ٨٦|پەڕەکان= ١٦٧–٨٤| doi = 10.1016/B978-0-12-800222-3.00008-5 | pmid = ٢٥١٧٢٣٥٠}}</ref> ماوەیەک دەبێت کە ئاڕاستەی زایەندی دەدرێتە پاڵ ئێپیجێنێتیکس. === لە ڕووی ئێڤەلوشن و پەرەسەندنەوە === {{multiple image | align = vertical | width1 = 120 | image1 = Double Mars symbol.svg | caption1 = نیشانەی ھاوزایەندخوازیی نێر | width2 = 120 | image2 = Double Venus symbol.svg | caption2 = نیشانەی ھاوزایەندخوازیی مێ }} بەڕێوەبەرانی لێکۆڵینەوەیەکی ساڵی ٢٠٠٨ ڕایان گەیاند کە «بەڵگەی باوەڕپێکراو ھەیە لەسەر ئەوەی کە ئاڕاستەی زایەندی مرۆڤەکان کاریگەری بۆماوەیی لەسەرە، لەبەر ئەوە نازانرێت ھاوزایەندخوازی، کە یارمەتی کەمکردنەوەی [[زاوزێ]] دەدات، چۆن بە ڕێژەیەکی زۆر لە کۆمەڵگەدا دەرکەوتووە.» ئەوان ئاماژەیان بەوە کرد کە لەکاتێکدا جێنەتیکی ھاوزایەندخوازەکان ڕێگرن لەبەردەم زاوزێ لەنێوانیاندا، ئەوان لەوانەیە سوود لە جیاڕەگەزخوازەکانی دەورووبەریان وەرگن بۆ زاوزێ.<ref>Zietsch et al. (2008)</ref> بۆ نموونە، گەیەکان لە ڕێگەی چاندنی سپێرمی یەکێک لە پیاوەکان لە [[ژن]]ێکی دیاریکراودا کە لە تاقیگەدا دەکرێت، مناڵ دروست بکەن، لەوانەشە ھەتیو بەخێو بکەن، لێزبیانەکانیش لە [[ھێلکەدان]]ی یەکێکیان سپێرم دەچێندرێت و یەکێکیان دەبنە ھەڵگری مناڵەکە؛ ئەگەریشی ھەیە کە یەکێک بە کرێ بگرن مناڵێکیان بۆ دروست بکات. لێکۆڵینەوەیەکی ٢٠٠٩ش ئاماژەی دا بە زیادبوون لە دانیشتووانە ھاوزایەندخوازە ژنەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=New Evidence of Genetic Factors Influencing Sexual Orientation in Men: Female Fecundity Increase in the Maternal Line |ناونیشان=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_2009-06_38_3/page/393 |نووسەر١=Iemmola, Francesca |نووسەر٢=Camperio Ciani, Andrea|journal=Archives of Sexual Behavior|بڵاوکەرەوە=Springer Netherlands|ساڵ=٢٠٠٩|بەرگ=٣٨|doi=10.1007/s10508-008-9381-6|pmid=١٨٥٦١٠١٤|پەڕەکان=٣٩٣–٩}}</ref> بەدواداچوونێکی ''بەیڵی و زەک'' دوای لێکۆڵینەوە لەسەر ھاوزایەندخوازی لە ئاژەڵاندا تووانی تەحەدای ئەو بیرۆکەیە بکات کە دەڵێت ھاوزایەندخوازی یارمەتی کەمکردنەوەی دانیشتووان دەدات. ھەروەھا ئەوان پێشنیار دەکەن کە بەدواداچوونەکانی داھاتوو تیشک بخاتە سەر ھۆکارە بۆماوەیییەکان لەجیاتی دەرکەوتن و ئۆریجنەکەی.<ref name="Bailey et al.">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Bailey |یەکەم١= N. W. |دوایین٢= Zuk |یەکەم٢= M. |ساڵ= ٢٠٠٩|سەردێڕ= Same-sex sexual behavior and evolution |ناونیشان= http://www.faculty.ucr.edu/~mzuk/Bailey%20and%20Zuk%202009%20Same%20sex%20behaviour.pdf | format = PDF | journal = Trends In Ecology & Evolution |بەرگ= ٢٤| issue = 8|پەڕەکان= ٤٣٩–٤٤٦| doi = 10.1016/j.tree.2009.03.014 | pmid=١٩٥٣٩٣٩٦}}</ref> === ھەوڵدان بۆ گۆڕینی ئاڕاستەی زایەندی کەسەکان === ھەتاکو ئێستا ھیچ لێکۆڵینەوەیەکی فەرمی زانستی نییە کە ئەوە ڕوونبکاتەوە کە دەکرێت ئاڕاستەی زایەندی کەسێک بگۆڕدرێت، ھەرچەندە ھەوڵی ئەم کردارە دراوە و دەدرێت لەلای ئەو کۆمەڵگایانەی کە لە ڕووی ئایینییەوە توندن و پێوەرێکی ڕەوشتیی جیاوازیان ھەیە وەک لە کۆمەڵگە پێشکەوتووەکان.<ref name="apa2009"/> یەکدەنگی پڕۆفیشناڵەکانی زانستی کۆمەڵایەتی و ڕێکخراوە دەروونی و تەندروستییەکانی تر ئەوەیە کە ھاوزایەندخوازی شتێکی ئاسایییە و یەکێکە لە ئاڕاستەی زایەندییەکانی مرۆڤەکان و ھەتاھەتاییشە، بۆیە نەخۆشییەکی دەروونی نییە و کەواتە چارەسەریشی نییە.<ref name="apa2009"/> کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی دەڵێت کە «زۆربەی کەسەکان ھەست بە ھیچ ھەڵبژاردنێک ناکەن لە ئاڕاستەی زایەندییەکەیان.»<ref name="answers">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.apa.org/topics/sexuality/sorientation.pdf |سەردێڕ=Answers to Your Questions. For a Better Understanding of Sexual Orientation & Homosexuality |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=American Psychological Association |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140111050857/http://www.apa.org/topics/sexuality/sorientation.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کۆمەڵێک کەس ئەو بیر و باوەڕەیان ھێناوەتە ئاراوە کە گوایە ھاوزایەندخوازی نەخۆشییەکی دەروونییە، کێشەیەکە لەکاتی دروستبوونی کۆرپەلە یانیش بەرھەمی سیستی ئایین و ڕەوشتە و دەمەقاڵێی ئەوە دەکەن کە گوایە ھاوزایەندخوازی دەتواندرێت «چارەسەر بکرێت» بە بەکارھێنانی سایکۆتێراپی یان ئایین و دەستتێوەردان لەم کردارە. زۆرێک لەو کەسانەی ھەڵگری ئەم بیر و باوەڕەن و ھەوڵی بڵاوکردنەوەی دەدەن، وەک بیندراوە، بەشێکن لە جووڵەیەکی سیاسیی ئایینی کە توندڕەوی و ستێریۆتایپ بەرامبەر بە کۆمەڵگەی ئێڵ جی بی تی بەرز دەکاتەوە.<ref name="apa2009"/> تاکو ئێستا ھیچ ڕێکخراوێکی دەروونی پرۆفیشناڵ و پێشکەوتوو ھەوڵی گۆڕینی ھاوزایەندخوازییان لە ھیچ کەسێکدا نەداوە و بەڵکو دژی ئەوەشن و سیاسەتەکانیان خەڵکی ئاگادار دەکاتەوە لە دوورکەوتنەوە لە شتێکی وا. لەو ڕێکخراوە پزیشکییە پێشکەوتووانەی کە دژی ھەوڵی گۆڕینی ئاڕاستەی زایەندی دەدەن پێکھاتوون لە: یەکێتی دەروونپزیشکی ئەمریکی، یەکێتی دەروونی ئەمریکی، یەکێتی ڕاوێژکاری ئەمریکی، کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.glad.org/uploads/docs/cases/2009-11-17-doma-aff-herek.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/5sEshQkXj?url=http://www.glad.org/uploads/docs/cases/2009-11-17-doma-aff-herek.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئابی ٢٠١٠ |سەردێڕ=Expert affidavit of Gregory M. Herek, Ph.D. |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |df=dmy}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100828054600/http://www.glad.org/uploads/docs/cases/2009-11-17-doma-aff-herek.pdf |date=٢٨ی ئابی ٢٠١٠ }}</ref> زانکۆی ڕۆیاڵی دەروونپزیشکان،<ref name=royal2009>Royal College of Psychiatrists: [http://www.rcpsych.ac.uk/press/pressreleasearchives/2009/statement.aspx Statement from the Royal College of Psychiatrists' Gay and Lesbian Mental Health Special Interest Group] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100527055029/http://www.rcpsych.ac.uk/press/pressreleasearchives/2009/statement.aspx |date=27 May 2010}}</ref> لەگەڵ کۆمەڵگەی دەروونپزیشکی ئوستراڵین.<ref name="aps">Australian Psychological Society: [http://www.psychology.org.au/publications/tip_sheets/orientation/ Sexual orientation and homosexuality] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090717121843/http://www.psychology.org.au/publications/tip_sheets/orientation/ |date=17 July 2009}}</ref> یەکێتی دەروونپزیشکی ئەمریکی و زانکۆی ڕۆیاڵی دەروونپزیشکان ناڕەزاێتی خۆیان دەربڕی لەبارەی ئەو ڕێکخراوانەی ھەوڵی گۆڕینی ھاوزایەندخوازییان داوە چونکە ئەوان بەبێ ھیچ بەدواداچوونێکی زانستی ئەم ھەوڵانە دەدەن و «بەڵگە» زانستییەکانیان لەسەر ئەوەی کە گوایە ھاوزایەندخوازی نەخۆشییە لاوازە و باوەڕپێنەکراوە. ئەوان ڕوونیان کردەوە کە ھەوڵێکی وا بە فیڕۆ دەڕوات و تەنھا کێشەی کۆمەڵایەتی دروست دەکات.<ref name="royal2009"/><ref name="apaexgay">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/policy/ex-gay.pdf |سەردێڕ=Statement of the American Psychological Association |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110806095055/http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/policy/ex-gay.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی ئابی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> یەکێتی دەروونپزیشکی ئەمریکی دەڵێت کە «ھاوزایەندخوازی ھەرگیز ھەڵبژاردنێک نییە کە بتواندرێت بگۆڕدرێت، و ئاڕاستەی زایەندی کاریگەرییەکی دوولایەنەی فاکتەرە زیندەیی و ژینگەیییەکانە [...] کە لە تەمەنێکی گەنجدا لە کەسێکدا دەردەکەوێت<ref name="Lamanna"/> [...] و [بەڵگەکان پیشانی دەدەن] کە فاکتەرە زیندەیی و بۆماوەیی و ھۆرمۆنییەکان کاریگەرییەکی مەزنیان لەسەر ئاڕاستەی زایەندی ھەیە.» ئەوان دەڵێن کە «شوناسی زایەندیی{{تێبینی|شوناسی زایەندیی بە sexual identity ھاتووە، ئەمە بیرۆکەی کەسێکە لەسەر ئەوەی کە ئەو ئایا نێرە یان مێیە. ئەمە بە تەواوەتی جیاوازە لە ئاڕاستەی زایەندی کە بەرامبەر بە sexual orientation ھاتووە، ئەمەش ھۆکارێکە کە وادەکات کە بە ھەڵە ھاوزایەندخوازی بە نەخۆشی لەقەڵەم بدرێت، لەبەرئەوەی زۆرجار لەگەڵ شوناسی زایەندیی تێکەڵ دەکرێت.}} – نەک ئاڕاستەی زایەندی – دەتواندرێت لەڕێی سایکۆتێراپییەوە یان ڕووداوەکانی ژیانەوە بگۆڕدرێت»<ref name=apa2009/> واتە ھاوزایەندخوازی وەک شوناسی ڕەگەزیی نییە بگۆڕدرێت. ئەوان ھەروەھا وتوویانە کە «کەسەکان لەوانەیە ئاگاداربنەوە لە ئاستی جیاوازی ژیانیاندا کە ئەوان جیاڕەگەزخواز، گەی، لێزبیان، یان دووڕەگەزخوازن» و «دژی ھەر چارەسەرێکی دەروونی دەبێت، وەک تێراپی دووبارەبووەوە و 'گۆڕین'، کە لەسەر بنەمای ئەو لێکدانەوەیە ھاتووەتە ئاراوە کە گوایە ھاوزایەندخوازی لەخۆیدا نەخۆشی دەروونییە» یەکێتی دەروونپزیشکی ئەمریکی ھەروەھا ھانی پرۆفیشناڵەکانی تەندروستی دەدات کە خۆیان لە بە-ھەڵە-بڵاوکردنەوەی زانیارییە پزیشکییەکان دەربارەی ھاوزایەندخوازی بەدوور بگرن و باسی شتێکی وەک ئاڕاستەی زایەندی نەکەن لەکاتی چارەسەرکردنی نەخۆشێکدا.<ref name="apa2009"/> == گەورەکردنی مناڵان == لەوەتەی ھاوزایەندخوازەکان لە ھەندێک لە شوێنەکانی جیھان مافی ھاوسەرگیری و بەخێوکردنی مناڵیان پێ دراوە، تێبینی کراوە کە باوانە ھاوزایەندخوازەکان ھێندەی باوانە جیاڕەگەزخوازەکان بەتوانان لە بەخێوکردنی مناڵەکانیان و توانیویانە بە شێوەیەکی تەندروست گەورەیان بکەن و لە ڕووی کۆمەڵایەتیی و دەروونییەوە ھەر وەک مناڵەکانی تر بوون کە لەلایەن باوانە جیاڕەگەزخوازەکانەوە گەورەکراون؛ بگرە باشتریش بوون.<ref name=cpa2006>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/Marriage%20of%20Same-Sex%20Couples%20Position%20Statement%20-%20October%202006%20(1).pdf |سەردێڕ=Marriage of Same-Sex Couples&nbsp;– 2006 Position Statement Canadian Psychological Association |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090419195945/http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/Marriage%20of%20Same-Sex%20Couples%20Position%20Statement%20-%20October%202006%20(1).pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی نیسانی ٢٠٠٩ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=apsp>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.psychology.org.au/Assets/Files/LGBT-Families-Lit-Review.pdf |سەردێڕ=Elizabeth Short, Damien W. Riggs, Amaryll Perlesz, Rhonda Brown, Graeme Kane: Lesbian, Gay, Bisexual and Transgender (LGBT) Parented Families&nbsp;– A Literature Review prepared for The Australian Psychological Society |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110304014530/http://www.psychology.org.au/Assets/Files/LGBT-Families-Lit-Review.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠١١}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110304014530/http://www.psychology.org.au/Assets/Files/LGBT-Families-Lit-Review.pdf |date= ٤ی ئازاری ٢٠١١}}</ref><ref name=amici2010>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ca9.uscourts.gov/datastore/general/2010/10/27/amicus29.pdf |سەردێڕ=Brief of the American Psychological Association, The California Psychological Association, The American Psychiatric Association, and the American Association for Marriage and Family Therapy as Amici Curiae in support of plaintiff-appellees |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101226182332/http://www.ca9.uscourts.gov/datastore/general/2010/10/27/amicus29.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەپێی لێکۆڵینەوە و بەدواداچوونی وێژەی زانستیی، ھیچ بەڵگەیەک نییە کە بەپێچەوانەوە شتەکان نیشان بدات و بڵێت کە ئەو مناڵانەی لەلایەن باوانە ھاوزایەندخوازەکانەوە گەورەکراون ھیچ کێشەیەکیان ھەیە.<ref name="amici"/><ref name=pediatrics>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Pawelski JG, Perrin EC, Foy JM, etal |سەردێڕ=The effects of marriage, civil union, and domestic partnership laws on the health and well-being of children |journal=Pediatrics |بەرگ=١١٨|issue=1 |پەڕەکان=٣٤٩–٦٤|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٦|pmid=١٦٨١٨٥٨٥|doi=10.1542/peds.2006-1279}}</ref><ref name="herek2006">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=Herek GM |سەردێڕ=Legal recognition of same-sex relationships in the United States: a social science perspective |journal=The American Psychologist |بەرگ=٦١|issue=6 |پەڕەکان=٦٠٧–٢١|ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٦|pmid=١٦٩٥٣٧٤٨|doi=10.1037/0003-066X.61.6.607 |ناونیشان=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠|df=dmy}} {{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=stacey2010>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشان=http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/fulltext/123248173/HTMLSTART?CRETRY=1&SRETRY=0|سەردێڕ=How Does the Gender of Parents Matter|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|doi=10.1111/j.1741-3737.2009.00678.x|بەرگ=٧٢|journal=Journal of Marriage and Family|پەڕەکان=٣–٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=cpa2005>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/advocacy/brief.pdf |سەردێڕ=Brief presented to the Legislative House of Commons Committee on Bill C38 by the Canadian Psychological Association – June 2, 2005. |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121013225547/http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/advocacy/brief.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەدواداچوونەکان ئەوە پیشان دەدەن کە مناڵەکانی کە لەلایەن باوانە ھاوزایەندخوازەکانەوە گەورە دەکرێن کەمتر خەم لە ھاوزایەندخوازی دەخۆن و زیاتر کراوەن بە ڕوویدا.<ref name=ABCNews>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Census 2010: One-Quarter of Gay Couples Raising Children |یەکەم=SUSAN |دوایین=DONALDSON JAMES |ناونیشان=http://abcnews.go.com/Health/sex-couples-census-data-trickles-quarter-raising-children/story?id=13850332 |newspaper=ABC News |ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠١٣|وتەگێڕانەوە="Still, more than 80 percent of the children being raised by gay couples are not adopted, according to Gates." |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170630053712/http://abcnews.go.com/Health/sex-couples-census-data-trickles-quarter-raising-children/story?id=13850332 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەروەھا ھەمان بەدواداچوون ڕوونی دەکاتەوە کە ئەو ھاوزایەندخوازانەی کە پێشووتر [[ھاوسەرگیری]]یان کردووە و مناڵیان لە ڕەگەزی بەرامبەر ھەبووە، مناڵەکانیشیان لەکاتی گەورەبوونیاندا توخمێکی ھاوزایەندخوازییان تێدا دەرکەوتووە، ئەمەش بەھۆی جێنێتیک و بۆماوەیییەوە ڕوودەدات، ھەرچەندە ئەوە حاڵەتێکی زۆر دەگمەنە و ئەو مناڵانەی کە لەلایەن باوانە ھاوزایەندخوازەکانەوە گەورە دەکرێن زۆرینەیان جیاڕەگەزخواز دەردەچن.<ref name="Stacey_Biblarz">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Stacey J, Biblarz TJ |ساڵ= ٢٠٠١|سەردێڕ= (How) Does the Sexual Orientation of Parents Matter? |ناونیشان= http://faculty.law.miami.edu/mcoombs/documents/Stacey_Biblarz.pdf | format = PDF | journal = American Sociological Review |بەرگ= ٦٦| issue = 2 |پەڕەکان= ١٥٩–١٨٣|وتەگێڕانەوە= This may be partly due to genetic and family socialization processes, but what sociologists refer to as "contextual effects" not yet investigated by psychologists may also be important...even though children of lesbian and gay parents appear to express a significant increase in homoeroticism, the majority of all children nonetheless identify as heterosexual, as most theories across the essentialistt" to "social constructionist" spectrum seem (perhaps too hastily) to expect. | doi = 10.2307/2657413 |ڕێکەوتی سەردان= ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110928195415/http://faculty.law.miami.edu/mcoombs/documents/Stacey_Biblarz.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٥دا، پڕۆفێسۆری دەروونناسی چارلۆت جەی پاترسن، بەدواداچوونێکی ئەنجام دا بۆ کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی و داتاکانیش ئەوەیان پشتڕاست کردەوە کە ڕێژەی ھاوزایەندخوازی لە نێوان مناڵەکانی ئەواندا کەم بووە.<ref name="APAreport">American Psychological Association [http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/parenting-full.pdf Lesbian & Gay Parenting] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923221332/http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/parenting-full.pdf |date=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٥ }}</ref> == تەندروستی == === فیزیکی === {{سیاسەتەکانی خوێندانی ھاوزایەندخوازان}} ناوەکانی ''ئەو پیاوانەی سێکس لەگەڵ پیاو دەکەن'' لەگەڵ ''[[لێزبیەن|ئەو ژنانەی سێکس لەگەڵ ژن دەکەن]]'' بەکاردەھێندرێن بۆ ئەو کەسانەی کە سێکس لەگەڵ ھەمان ڕەگەزی خۆیان دەکەن بەبێ گوێدان بە شووناسی زایەندی ئەوان. زۆرێک لە خەڵکی ڕەتی دەکەنەوە کە خۆیان بەو ناوانەوە بگرنەوە کە کۆمەڵگە بۆیان دیاری دەکات و بەکاری بێنن بۆ پێناسەکردنی خۆیان، ناوەکانی وەک گەی و لێزبیان و بایسێکسوال (یان دووڕەگەزخوازی) ش ھەر کۆمەڵێکن لەو ناوانە.<ref name=msmafrica>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.aidsportal.org/News_Details.aspx?id=5208&nex=5 |سەردێڕ=MSM in Africa: highly stigmatized, vulnerable and in need of urgent HIV prevention |بڵاوکەرەوە=Aidsportal.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070713125016/http://www.aidsportal.org/News_Details.aspx?ID=5208 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تەممووزی ٢٠٠٧|df=dmy}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713125016/http://www.aidsportal.org/News_Details.aspx?ID=5208 |date=١٣ی تەممووزی ٢٠٠٧}}</ref><ref name=UNAIDS1>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=UNAIDS: Men who have sex with men |بڵاوکەرەوە=UNAIDS |ناونیشان=http://www.unaids.org/en/PolicyAndPractice/KeyPopulations/MenSexMen/default.asp |format=asp |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080618190907/http://www.unaids.org/en/PolicyAndPractice/KeyPopulations/MenSexMen/default.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|df=dmy}}</ref><ref name=TGHIVINF>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Greenwood |یەکەم=Cseneca |نووسەر٢=Mario Ruberte |سەردێڕ=African American Community and HIV (Slide 14 mentions TG women) |بڵاوکەرەوە=East Bay AIDS Education and Training Center |ڕێکەوت=٩ی نیسانی ٢٠٠٤|ناونیشان=http://www.hawaii.edu/hivandaids/African_American_Transgenders_and_HIV.ppt |format=ppt |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080910171338/http://www.hawaii.edu/hivandaids/African_American_Transgenders_and_HIV.ppt |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080910171338/http://www.hawaii.edu/hivandaids/African_American_Transgenders_and_HIV.ppt |date=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨}}</ref><ref name=MSTSW>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Operario D, Burton J, Underhill K, Sevelius J |سەردێڕ=Men who have sex with transgender women: challenges to category-based HIV prevention |journal=AIDS Behav |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=١٨–٢٦|ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|pmid=١٧٧٠٥٠٩٥|doi=10.1007/s10461-007-9303-y}}</ref><ref name=TGMSMNET>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Operario D, Burton J |سەردێڕ=HIV-related tuberculosis in a transgender network—Baltimore, Maryland, and New York City area, 1998–2000 |journal=MMWR Morb. Mortal. Wkly. Rep. |بەرگ=٤٩|issue=15 |پەڕەکان=٣١٧–٢٠|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٠|pmid=١٠٨٥٨٠٠٨|ناونیشان=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm4915a1.htm |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090421103403/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm4915a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەم دەستەواژانە زۆرجار لە وێژەی پزیشکی و [[زانستە کۆمەڵایەتییەکان|زانستی کۆمەڵایەتی]] بەکاردێن بۆ باسکردنی ئەو کۆمەڵە خەڵکە بۆ بەدواداچوون و لێکۆڵینەوەکان، لەم پڕۆسەیەدا ئەوان گوێ بە شووناسی زایەند نادەن، واتە گوێ بەوە نادەن کە کەسەکە خۆی بە چی دادەنێت. ئەم دەستەواژانە بە کێشاویی دەبیندرێن لەبەرئەوەی «ڕەھەندی کۆمەڵایەتی ئاژۆکی سێکسی دەشارێتەوە؛ خۆ-ناونانەکانی لێزبیان، گەی، و کەسانی دووڕەگەزخواز لاواز دەکات؛ و بە شێوەیەکی تەواو باسی کردارە جنسییەکان و جۆرەکانی ناکات.»<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Young RM, Meyer IH |سەردێڕ=The trouble with "MSM" and "WSW": erasure of the sexual-minority person in public health discourse |journal=Am J Public Health |بەرگ=٩٥|issue=7 |پەڕەکان=١١٤٤–٩|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٥|pmid=١٥٩٦١٧٥٣|pmc=١٤٤٩٣٣٢|doi=10.2105/AJPH.2004.046714}}</ref> ھەرچۆنێک بێت، گەیەکان و لێزبیانەکان لەگەڵ یەکدا چالاکن لەبەر چەند ھۆکارێکی جیاواز جیاواز، کە گرنگترینیان چێژی سێکسی و خۆشەویستی و پەیوەندییە. لە پاڵ ئەوەی ئەم کردارانە چەند لایەنێکی باشی ھەیە، دەکرێت نەخۆشی کوشندەشی پێوە بێت. بۆ ئەوەی خود لەم نەخۆشییە کوشندانە بپارێزرێت پێویستە [[کۆندۆم]] و شمەکی بەرگری تر بەکاربێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=STI Epi Update: Oral Contraceptive and Condom Use |ناونیشان=http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/std-mts/std511_e.html |بڵاوکەرەوە=Public Health Agency of Canada |ڕێکەوت=٢٣ی نیسانی ١٩٩٨|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060927063228/http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/std-mts/std511_e.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٦}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060927063228/http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/std-mts/std511_e.html |date=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٦}}</ref> بەھەرحاڵ، ئەو نەخۆشییانەی وەک [[ئایدز]] وان ناگوازرێنەوە تاکو لایەنێکیان نەیانبێت. واتە ڤایرۆسی ئێچ-ئای-ڤی لە خۆیەوە دروست نابێت، بەڵکو دەگوازرێتەوە. ئەگەر پەیوەندی بەبێ کۆندۆم یاخود بەرگری تر بەسترا، پێویستە بەردەوام دڵنیا بکرێتەوە کە ئەو کەسەی کرداری سێکسی لەگەڵدا دەکرێت پاکە لەم ڤایرۆسانە. لە ئێستادا لە ھەندێک لە وڵاتەکاندا خوێنی گەیەکان وەرناگیرێت (واتە بەکار ناھێندرێت بۆ کەسێکی تر) لەبەرئەوەی پێیان وایە کە گەیەکان لە مەترسییەکی زیاتردان لە کۆمەڵگەدا بەرامبەر بەو نەخۆشییانە.<ref name=Blood>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Cber / Fda |ناونیشان=http://www.fda.gov/cber/faq/msmdonor.htm |سەردێڕ=FDA Policy on Blood Donations from Men Who Have Sex with Other Men |بڵاوکەرەوە=Web.archive.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20071011035223/http://www.fda.gov/cber/faq/msmdonor.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> ==== تەندروستی گشتی ==== پزیشکەکان لە سەرانسەری جیھاندا ئەم خاڵانەیان پەسەند کردووە بۆ ئەوەی خانمە لێزبیانەکان و پیاوە گەیەکان ڕەچاوی بکەن لەکاتی [[سێکس]]دا تاکو خۆیان لە نەخۆشی بپارێزن: ===== ژنان ===== * لە خوێنی [[سووڕی مانگانە]] و ھەر برینێکی [[قوز|ئەندامی زاووزێی]] خەڵکی خۆت بەدوور بگرە، مەگەر ١٠٠٪‏ زانیت کە ئەوان پاکن و لە نەخۆشی دوورن. * دڵنیا بەرەوە لە بەکارھێنانی کۆندۆم بەسەر ئەو [[یاریی سێکسی|یارییە سێکسیانەی]] کە دەچێت بە کۆم یان ئەندامی زاووزێی زیاتر لە یەک کەسدا. ھەمیشە یارییە سێکسییەکانی خۆت بۆ خۆت ھەڵبگرە و با ھەر کەسێک دانەیەکی خۆی ھەبێت * بەربەستێک دابنێ لە بەردەم ئەندامی زاووزێی کەسەکەی کە لەگەڵیت لەکاتی سێکسی دەمدا، وەک کۆندۆم یان ھەر شتێکی تر کە ڕێگری لە دەستتێوەدانی ڕاستەوخۆ دەکات * دەستکێشی لەیتکس بەکاربھێنە و دەستکێشەکان بە ڕۆنێکی تەندروستی نازیان بەخش چەور بکە گەر زانیت خوێنبەربوون ڕوودەدات.<ref name=mravack>Mravack, Sally A. (July 2006)."Primary Care for Lesbians and Bisexual Women", ''American Family Physician'' '''74''' (2) p. 279–286.</ref> ===== پیاوان ===== * خۆت لە شلەکانی جەستەی ئەو پیاوەی لەگەڵیدای بەدوور بگرە، ئەمە وەک [[تۆو (ژینناسی)|تۆو]]، [[تۆواو]]، و [[خوێن]] یان ھەر برینێکی تر، مەگەر ١٠٠٪‏ زانیت کە ئەوان پاکن و لە نەخۆشی بەدوورن. * [[کۆندۆم]] بەکاربھێنە لەکاتی سێکسی [[دەم]] و [[کۆم]]دا * بەربەست بەکاربھێنە لەکاتی [[کۆم بۆ دەم]]، بۆ ھەر ئەندامێکی جەستەت کۆندۆمێک بەکاربھێنیت باشترە * دڵنیابەرەوە لە بەکارھێنانی کۆندۆم بەسەر ئەو یارییە سێکسییانەی کە دەچێت بە کۆم یان ئەندامی زاووزێی زیاتر لە یەک کەسدا. ھەمیشە یارییە سێکسییەکانی خۆت بۆ خۆت ھەڵبگرە و با ھەر کەسێک دانەیەکی خۆی ھەبێت<ref>Catalyst, Sr. Kitty, Staff of San Francisco City Clinic; "Reading This Might Save Your Ass"; 2001, San Francisco HIV Prevention and STD Prevention and Control.</ref><ref>Men Like Us: The GMHC Complete Guide to Gay Men's Sexual, Physical, and Emotional Well-being; Wolfe, Daniel; Gay Men's Health Crisis, Inc; Published by Ballantine Books, 2000; {{ISBN|0-345-41496-9}}, 9780345414960.</ref> * چەورکەر بەکاربھێنە گەر زانیت خوێنبەربوون ڕوودەدات === دەروونی === لەکاتێکدا کە سەرەتا ھاوزایەندخوازی لەناو وێژەی پزیشکیدا سەری ھەڵدا، ئەوان زۆرجار پێیان وابوو کە نەخۆشییەکی دەروونی بۆماوەیی ڕەگەکەیەتی. زۆرێک لە لێکۆڵینەوەکانی لەسەر ھاوزایەندخوازەکان دەکرا زیادتر تیشکی دەخستە سەر [[خەمۆکی]]، بەکارھێنانی ماددەی ھۆشبەر، و خۆکوژی لەواندا. ھەرچەندە ئەم کێشانە ھەن لەناو ئەو کەسانەی کە جیاڕەگەزخواز نین و بە پێچەوانەوە، وتووێژکردن لەسەر ئەمە بە دراماتیکی کەم بۆوە دوای ئەوەی ھاوزایەندخوازی لە پێڕستی نەخۆشییە دەروونییەکان لابرا لە ساڵی ١٩٧٣. لەجێی ئەوانەی کە پێشوو باس کران، نالایەنگیری یاسایی، بەرزکردنەوەی درۆ و دەلەسە و، کەمی پشتگیری بۆ ھاوزایەندخوازان، بوون بە فاکتەرەکان کە تووشی خەڵکانی ئێڵ جی بی تی دەبێت و زۆرجاریش کاریگەری مەزنیان دەبێت لەسەریان لەڕووی دەروونییەوە،<ref>Schlager, Neil, ed. (1998). ''Gay & Lesbian Almanac''. St. James Press. {{ISBN|1-55862-358-2}}, p. 152.</ref> ھەر ئەمانەش کران بە پێوەری حاڵەتی دەروونی ھاوزایەندخوازان. ئەو شورەیی، نایەکسانی، زوڵم و ستەم و بە-کەم-سەیرکردنەی کە بە ھاوزایەندخوازییەوە لکێنراوە دەبێتە ئەنجامی کێشەی دەروونی بەپێی تێپەڕبوونی کات، بەڵام بەپێچەوانەوە بۆ جیاڕەگەزخوازی چونکە دیاردەیەکی باوترە لە کۆمەڵگەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=Meyer, Ilan H. |سەردێڕ=Prejudice, social stress, and mental health in lesbian, gay, and bisexual populations: conceptual issues and research evidence |journal=Psychological Bulletin |بەرگ=١٢٩|issue=5 |پەڕەکان=٦٧٤–٩٧|ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٣|pmid=١٢٩٥٦٥٣٩|pmc=٢٠٧٢٩٣٢|doi=10.1037/0033-2909.129.5.674}}</ref> بەڵگەکان وای پیشان دەدەن کە ئەم جۆرە کردارانە بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازانی گەنج لە ڕووی دەروونییەوە دەیانخاتە مەترسییەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-10/cums-bgm100207.php |سەردێڕ=Black gay men, lesbians, have fewer mental disorders than whites, says Mailman School of PH study |بڵاوکەرەوە=Eurekalert.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100507073023/http://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-10/cums-bgm100207.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئایاری ٢٠١٠ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === گەنجانی گەی و لێزبیان === گەنجانی ئێڵ جی بی تی مەترسییەکی زیاتری خۆکوشتن، خوگرتن بە ماددە ھۆشبەرەکان، کێشەی قوتابخانە و گۆشەگیرییان لەسەرە بەھۆی ئەو ژینگە نەیار و گوناھبارکەرانەی کە تێیدا دەژین؛ کە خراپەی زۆریان بەرامبەر دەکرێت تێیدا، وەک بەدڕەفتاری دەروونی و جەستەیی بەرامبەریان، لەگەڵ جیابوونەوە لە خێزان و ھاوڕێکانیان.<ref name=dhhs>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Report of the Secretary's Task Force on Youth Suicide |editor-first=Marcia R. (ed.) |editor-last= Fenleib |ساڵ=١٩٨٩|بڵاوکەرەوە=United States Government Printing Office |ژپنک=٠-١٦-٠٠٢٥٠٨-٧|دوایین=Gibson |یەکەم=P. |contribution=Gay and Lesbian Youth Suicide}}</ref> ھەر لێرەشدا ڕاناوەستێت و گەنجانی ئێڵ جی بی تی بە شێوەیەکی زیاتر لە ڕووی جەستەیی و دەروونییەوە لەلایەن باوانیان یاخود ھاوڕێکانیان ئازار دەدرێت و ھەندێک جار تەنانەت [[دەستدرێژیی سێکسی|دەستدرێژی سێکسییشیان]] دەکرێتە سەر. ھۆکارەکانی ئەم خراپانە بەرامبەر گەنجانی ئێڵ جی بی تی دەگەڕێتەوە بۆ دوو ھۆکاری ''سەرەکی''. ١: ئەوان ھێرشیان دەکرێتە سەر لەبەر شوناسی زایەند و جیاوازییان لە زۆرینەی ئەندامانی کۆمەڵگە، زۆرجار لەبەر شێوازی پۆشاکەکانیان و شتی لاوەکی تر. ٢: لەکاتی ڕەتکردنەوەیان لەلایەن ئەندامانی خێزان و ھاوڕێکانیانەوە، ئەوان دەکرێن بە قوربانی و لەوانەیە ئەو مناڵانەی لە خێزانێکی [[ھۆمۆفۆبیا|ھۆمۆفۆبیدا]] گەورە دەکرێن ھەمان ڕەوشتیان ھەبێت بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازان بەبێ ھیچ ھۆکارێک یان ھەڵبژاردنێک. ئەم ڕەتکردنەوانە ئەنجامی خراپیان لێ دەکەوێتەوە و ھاوزایەندخوازی ناگۆڕێت. ئەگەر کەسێک بەو شێوەیە ڕەت بکرێتەوە لەلایەنە کۆمەڵایەتییەکانی ژیان لەوانەیە خوو بداتە خواردنەوە و بەکارھێنانی ماددەی ھۆشبەر و سێکسکردن لەگەڵ چەند کەسێکدا لە ھەمان کاتدا بۆ ئەوەی قەرەبووی بکاتەوە، لەوانەشە ھاوزایەندخوازە ھەرزەکارەکان لە ماڵەوە ڕابکەن بەھۆی ئەم شتانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشان=http://www.apa.org/journals/features/ccp733477.pdf |سەردێڕ=Victimization Over the Life Span: A Comparison of Lesbian, Gay, Bisexual, and Heterosexual Siblings |یەکەم=Kimberly F. |دوایین=Balsam |نووسەر٢=Esther D. Rothblum |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٥|journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology |بەرگ=٧٣|issue=3 |پەڕەکان=٤٧٧–٤٨٧|format=PDF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070311233920/http://www.apa.org/journals/features/ccp733477.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئازاری ٢٠٠٧|doi=10.1037/0022-006x.73.3.477 |pmid=١٥٩٨٢١٤٥}}</ref> {{وتە لەگەڵ سەرچاوە|ڕەتکردنەوەی زیاتر لەلایەن خێزانەکانەوە دەدرێتە پاڵ تەندروستییەکی خراپتر. [ئەگەر بەراوردیان بکەین]، پێگەیشتووە لێزبیان، گەی، و بایسێسوالەکان کە زیاتر لەلایەن خێزانەکانیانەوە ڕەت کراونەتەوە لە تەمەنی ھەرزەکارییدا ٨٫٤ جار زیاتر مەترسی ھەوڵی خۆکوشتنیان لەسەر بووە، ٥٫٩ جار زیاتر مەترسی خەمۆکی سەختییان لەسەر بووە، ٣٫٤ جار زیاتر مەترسی بەکارھێنانی ماددەی ھۆشبەری قەدەغەکراویان لەسەربووە و ٣٫٤ جاری تریش زیاتر مەترسیی سێکسی بێ بەرگرییان لەسەر بووە بەراورد بەو کەسانەی کە لەلایەن خێزانەکانیانەوە ھەرگیز ڕەت نەکراونەتەوە یاخود زۆر بە کەمی ڕەت کراونەتەوە.|<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.1542/peds.2007-3524 |ناونیشان=http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/123/1/346 |سەردێڕ=Family Rejection as a Predictor of Negative Health Outcomes in White and Latino Lesbian, Gay, and Bisexual Young Adults |یەکەم=Caitlin |دوایین=Ryan |journal=Pediatrics |نووسەر٢=David Huebner |نووسەر٣=Rafael M. Diaz |نووسەر٤=Jorge Sanchez |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=PEDIATRICS |بەرگ=١٢٣|issue=1 |پەڕەکان=٣٤٦–٣٥٢|pmid=١٩١١٧٩٠٢ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090316103844/http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/123/1/346 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٠٩ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>}} کارەساتەکان کە بەسەر گەنجانی ئێڵ جی بی تی دێن زیاتر لە شارە گەورەکاندا ڕوو دەدات، بەھۆی ئەمەشەوە [[وێبگە|ماڵپەڕەکانی]] سەر [[ئینتەرنێت]] ھەستاون بۆ ئەوەی یارمەتی گەنجان و پێگەیشتووانی ئێڵ جی بی تی بەن.<ref name=suicideorg>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Gay, Lesbian, Bisexual, and Transgender Suicide |ناونیشان=http://www.suicide.org/gay-and-lesbian-suicide.html |یەکەم=Kevin |دوایین=Caruso |periodical=Suicide.org |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070430000229/http://www.suicide.org/gay-and-lesbian-suicide.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی نیسانی ٢٠٠٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> [[پرۆژەی ترێڤەر]]، ھێڵێکی یارمەتی ڕێگریی خۆکوژی بۆ گەنجە گەیەکان، دامەزرا دوای پەخشێکی ئەو فیلمەی کە [[خەڵاتەکانی ئۆسکار|خەڵاتی ئۆسکاری]] بردەوە بەناوی ''ترێڤەر''. ڕێندی ستۆن و جەیمز لیسێزن، کە دروستکەری فیلمەکەن، بە یەکەوە پرۆژەکەیان دامەزراند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=http://www.cnn.com/2008/SHOWBIZ/07/02/trevor.project/index.html?iref=24hours | سەردێڕ=24-hour help for gay youth |ئیش=CNN | ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٠٨| ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٥| نووسەر=Wilson, Jacque | ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170614043343/http://www.cnn.com/2008/SHOWBIZ/07/02/trevor.project/index.html?iref=24hours | ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٧ | ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == یاسا و سیاسەتەکان == === یاسایییەتی === {{یاساکانی جیھان کە بۆ ھاوزایەندخوازی داندراوە}}ھەندێک لە دەوڵەتەکان پەیوەندی سێکسیی ھاوزایەندخوازییان قەدەغە نەکردووە، بە مەرجێک ھەردوو لایەن لە تەمەنی یاساییدا بن و بە پەسەندکردنی ھەردوولا پەیوەندییەکە پێکھاتبێت. ھەندێک لە دەسەڵاتە دادوەرییەکانی کە لەناو جیھاندا ھەن مافی یەکسان بۆ ھاوزایەندخوازانی کۆمەڵگەکەیان دەستەبەردەکەن و دەیانپارێزن و وەک خێزانە جیاڕەگەزخوازەکان مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت، واتە ڕێگەی [[ھاوسەرگیری]]شیان پێ دەدرێت. ھەندێک لە دەوڵەتەکانی تریش ھانی خەڵکەکەیان دەدەن کە خۆیان بە پەیوەندی جیاڕەگەزەوە بلکێنن و لە ھەندێک لە دەوڵەتەکانی تریش ھاوزایەندخوازی بە تاوان داندراوە. ھاوزایەندخوازەکانی کە لە زۆرینەی ناوچە ئیسلامییەکان جێگیرن مەترسی [[سزای مەرگ]]یان لەسەرە، وەک لە [[ئێران]] و بەشێکی نێجیریا دەبیندرێت. ھەرچەندە ھاوزایەندخوازی لە ھەندێک شوێنەکانی [[جیھانی ڕۆژاوایی]] وەک [[پۆڵەندا]] لە ١٩٣٢، [[دانمارک|دانیمارک]] لە ١٩٣٣، [[سوێد|سوید]] لە ١٩٤٤، و [[شانشینی یەکگرتوو]] لە ١٩٦٧، یاسایی کرا، [[کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە|کۆمەڵگەی ئێڵ جی بی تی]] لە ناوەڕاستەکانی ١٩٧٠ ئینجا ھەندێک یاسای شارستانیی و سیاسییان بۆ داندرا، ئەویش تەنھا لە ھەندێک لە وڵاتە پێگەیشتووەکان. گۆڕانکارییەک بەرچاو ڕوویدا کاتێک لە ١٩٧٣دا کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی ھاوزایەندخوازی لە پێڕستی نەخۆشییە دەروونییەکان سڕییەوە و پێناسەیەکی نوێی بۆ ھاوزایەندخوازی دابین کرد. لە ١٩٧٧دا، کیبێک بووبە یەکەم ویلایەت کە بە یاسایی بەدڕەفتاری بەرامبەر بە ئاڕاستەی زایەندییەکان قەدەغە کرد. لە ١٩٨٠ و ١٩٩٠ەکان، زۆرینەی وڵاتە پێگەیشتووەکان یاسای فەرمییان بۆ ھاوزایەندخوازەکان دانا و لە ھەمان کاتدا یاساییان کرد و بەدڕەفتارییان بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازان قەدەغە کرد، بەتایبەتی بەرامبەر بە کەپڵە گەیەکان لە خانووبەرە و سێرڤس کارەکانیان، ھتد. لەلایەکی ترەوە، زۆرینەی وڵاتەکانی تر لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و [[ئەفریقا]]، لەگەڵ چەند وڵاتێکی تر لە ئاسیا، و چەند ناوچەیەکی تریش، یان ھاوزایەندخوازییان لە یاساکانیان دەرکردووە و گرنگی پێ نایەن یانیش بە تاوان دەیژمێرن. کوردستان کە لە ئێستادا بەشێکە لە ئێراق، بە ھەمان شێوە دیاردەکەی پشتگوێ خستووە، بەڵام بە فەرمیش نایاسایی نییە. لەوانەیە ئەگەر کوردستان ببێت بە دەوڵەت، یاسای تایبەت بۆ ھاوزایەندخوازان دابنرێت. لە ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣دا، ھاوزایەندخوازی کرا بە تاوان لە [[ھیندستان]] لەلایەن بڕیارێکی دادگاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=SHYAMANTHA|یەکەم=ASOKAN|سەردێڕ=India's Supreme Court turns the clock back with gay sex ban|ناونیشان=http://www.reuters.com/article/2013/12/11/us-india-rights-gay-idUSBRE9BA05620131211|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|newspaper=Reuters|ڕێکەوت=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924191626/http://www.reuters.com/article/2013/12/11/us-india-rights-gay-idUSBRE9BA05620131211|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> {{لابردنی ھاوزایەندخوازی لە کردارە نایاسایییەکان لە جیھاندا}} === یاساکان دژی جیاکاری === ==== ویلایەتە یەکگرتووەکان ==== * {{تۆخ|جیاکاری لە دامەزراندنی کار}} نیشانەیەکە بۆ جیاکاری لەکاتی بە کرێ گرتنی کارمەند و خراپکاری لەکاتی پێدانی شێوازی کارەکان و پلە بەرزکردنەوە و دەرکردن و جیاکاری خراپی زیاتر، لەبەر ھۆکاری سادە، زۆرجار ھاوزایەندخوازیش یەکێکە لەو ھۆکارانە. لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکاندا]]، یاسا و سیاسەتێکی زۆر کەم ھەیە کە پشتگیری لە جیاکاری دەکات لەکاتی دامەزراندنی کارمەندەکان.<ref name=soandthelaw>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Sexual Orientation and the Law |یەکەم=James M |دوایین=Donovan |نووسەر٢=American Association of Law Libraries Standing Committee on Lesbian and Gay Issues |ساڵ=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=William S. Hein & Co. |ژپنک=٠-٨٣٧٧-٠١٦٦-X}} § 5:17</ref> ھاوزایەندخوازی شتێکی یاسایییە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، بۆیە ھاوزایەندخوازان مافی ئەوەیان ھەیە کراوە بن لەبارەی ھاوزایەندخوازییەکەیانەوە لە کارەکانیان. بریاری بەڕێوەبەرایەتی ١٣٠٨٧ی سەرۆککۆمار [[بیڵ کڵینتن]] جیاکاریی بەھۆی ئاڕاستەی زایەندی نایاسایی کرد لە خزمەتگوزاریی پێشبڕکێییی ھێزی کاری مەدەنیی فیدیرالی لە ١٩٩٨.<ref name=clintonexecorder>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Executive Order 13087 of May 28, 1998 |ناونیشان=http://frwebgate.access.gpo.gov/cgi-bin/getdoc.cgi?dbname=1998_register&docid=fr02jn98-135.pdf |format=PDF |periodical=Federal Register |بەرگ=٦٣|ژمارە=١٠٥|ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ١٩٩٨|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20041118191439/http://frwebgate.access.gpo.gov/cgi-bin/getdoc.cgi?dbname=1998_register&docid=fr02jn98-135.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەوانەیە ئەو کەسانەی کە جیاکاری دەکەن بەھۆی، لەسەر بنەمای، یان دژی ھاوزایەندخوازی لە دامەزراندنی کارمەندان، لەوانەیە ڕووبەڕووی یاسا ببنەوە.<ref name=ashtonciviletti>Ashton v. Civiletti, 613 F.2d 923, 20 Fair Empl. Prac. Cas. (BNA) 1601, 21 Empl. Prac. Dec. (CCH) P 30297 (D.C. Cir. 1979)</ref><ref name=kellyoakland>Kelly v. City of Oakland, 198 F.3d 779, 81 Fair Empl. Prac. Cas. (BNA) 1455, 77 Empl. Prac. Dec. (CCH) P 46281 (9th Cir. 1999)</ref> * {{تۆخ|جیاکاری لە خانووبەرە}} ئاماژەیە بۆ جیاکاری و خراپ مامەڵەکردن لەگەڵ کڕیارانی خانووەکان لەلایەن خاوەنەکانییانەوە لەبەر جیاوازی ئەو کەسانەی دەیانەوێت بیکڕن. لە ویلایەتە یەکگرتووەکان ھیچ یاسایەک نییە دژی ئەم جیاکارییانە کە زۆرجار لەسەر بنەمای شووناسی ئاڕاستەی زایەندیی و ھاوزایەندخوازیی و، ھتد… دروست دبن، بووەستێتەوە. بەڵام لە ئێستادا ١٣ ویلایەت و چەند شارێکی گەورە بە سەربەخۆیی یاسایان داناوە بۆ نەھێشتنی ئەم دیاردەیە.<ref name=findlawrenters>{{بیرخستنەوە|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ناونیشان=http://realestate.findlaw.com/tenant/tenant-fair-housing/tenant-fair-housing-orientation.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071210161544/http://realestate.findlaw.com/tenant/tenant-fair-housing/tenant-fair-housing-orientation.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Renter's Rights Against Sexual Orientation Discrimination}}</ref> * {{تۆخ|تاوانی ڕق}} (ھەروەھا ناسراوە بە تاوانی لایەنگیری) پێکھاتووە لە چەند تاوانێک کە ھۆکاری لایەنگر بزواندووێتی بەرامبەر بە گرووپە کۆمەڵایەتییەکان، زۆرجار ئەو گرووپانەی کە لە ڕووی ڕەگەز، [[ئایین]]، ئاڕاستەی زایەندیی، [[کەمتوانی]]، [[گرووپی ڕەگەزی]]، نەتەوە، تەمەن، [[جێندەر]]، شووناسی جێندەر، یان لایەنگیری سیاسیی لەو کەسانەی کە ھەستاون بە تاوانەکە جیاوازن. لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، ٤٥ ویلایەت، لەوان [[واشینگتن دی سی]]، یاسایی بنچینەییان ھەیە کە تاوانی ڕقی ئاوا و ھاوشێوەی یان جیاواز لەمانە نایاسایی دەکات. ھەر یەکە لەم یاسایانە باسی بەدخووی بەرامبەر بە ئایین و زایەند و نەتەوە تێدایە؛ ٣٢دانە لە خاڵەکان لەسەر ئاڕاستەی زایەندییە، ٢٨ دانە لەسەر جێندەرە و، ١١ی تریش لەسەر [[ترانسجێندەر|ترانسجێندەریی]] و شوناسیی جێندەرییە.<ref name=adl>{{بیرخستنەوە|ناونیشان=http://www.adl.org/99hatecrime/state_hate_crime_laws.pdf |format=PDF |سەردێڕ=State Hate Crime Laws |periodical=Anti-Defamation League |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070614124916/http://www.adl.org/99hatecrime/state_hate_crime_laws.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٧}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614124916/http://www.adl.org/99hatecrime/state_hate_crime_laws.pdf |date=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٧}}</ref> لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩دا، جووڵەی ڕاگرتنی تاوانی ڕق ''ماتیو شێفەرد و جەیمز بیارد جونییەر'' دامەزرا، کە «[...] ھێز بە لقی دادوەری دەدات بە لێکۆڵینەوە و بەلەدادگادانی تاوانە ڕقە توندڕەوییەکان کە تێیدا کەسە جیاکە قوربانییەکەی ھەڵبژاردووە لەبەر زایەند و ڕەنگ و ئایین و نەتەوە و جێندەر و ئاڕاستەی زایەندیی و، شووناسیی جێندەریی یاخود کەمتوانیی بینراو.» ئەمە کرایە ناو قانوونەوە و وای لە تاوانە ڕقییەکان کردووە کە تاوانێکی فیدڕاڵی بێت لە ویلایەتە یەکگرتووەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.hrc.org/13699.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091028224353/http://www.hrc.org/13699.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩ |سەردێڕ=President Barack Obama Signs Hate Crimes Legislation Into Law |بڵاوکەرەوە=HRC |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠}}</ref> ==== یەکێتیی ئەورووپا ==== لە [[یەکێتیی ئەورووپا]]دا، جیاکاری لە ھەر جۆرێک لەسەر بنەمای ئاڕاستەی زایەندی یان شووناسی جێندەریی نایاسایییە لەژێر بەیاننامەی مافی یەکێتی ئەورووپی سەرەکی.<ref>[[s:Charter of Fundamental Rights of the European Union#CHAPTER III. EQUALITY|Charter of Fundamental Rights of the European Union]]</ref> ==== عێراق ==== لەکاتێکدا کە عێراق لەژێر دەستی بەریتانیادا بوو، ھاوزایەندخوازی تێیدا قەدەغە کرابوو. لەدوای ئەوە، کاتێک کە عێراق کەوتە ژێر دەستی حکوومەتی [[بەعسیزم|بەعسەوە]]، ھاوزایەندخوازی لەخۆیدا قەدەغە نەکرابوو. لەژێر یاساکانی ١٩٦٩دا، کاتێک کۆدی تاوانەکان دەرچوو، تەنھا لەکاتێکدا نایاسایی کردبوو ئەگەر دەستدرێژی، تۆلازی، بۆ فیلمی سێکسیی، لەشفرۆشیی، نەتوانین بۆ ڕێگەپێدان بەھۆی تەمەن و نەخۆشی دەروونی بووایە.<ref name="WikiUsers5780">{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر =https://en.wikipedia.org/wiki/LGBT_rights_in_Iraq |سەردێڕ = «LGBT rights in Iraq» |زمان =ئینگلیزی |سەردان = ٧ی تەممووزی ٢٠١٧}}</ref> ھیچ یاسایەک دژی جیاکاری دانەندرابوو. لە ٢٧ی نیسانی ساڵی ٢٠٢٤ پەڕلەمانی عێڕاق یاسای «بەرەنگاربوونەوەی لەشفرۆشی و لادانی سێکسی» تێپەڕاند و لە ٢ی تەمووزی ھەمان ساڵیشەوە کەوتە واری جێبەجێکردنەوە، بەمەش وەک لە یاساکەدا ھاتووە ئەو کەسانەی بانگەشە یاخود پڕاکتیزەی ھاوزایەندخوازی دەکەن ڕووبەڕووی سزای یاسایی دەبنەوە و ھەروەھا ئەو دکتۆرەش کە نەشتەرگەری گۆڕینی زایەند دەکات بەھەمان شێوە تووشی سزای یاسایی دەبێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/notfound.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=www.rudaw.net}}</ref> === چالاکی ڕامیاری === لە ١٩٦٠ەکانەوە، زۆرێک لە خەڵکانی [[کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە (دەستەواژە)|ئێڵ جی بی تی]] لە ڕۆژاوا، بە تایبەتی ئەوانەی لە شارە گەورەکان نیشتەجێ بوون، چاندێکی ھاوزایەندخوازییان دامەزراندووە. چاندی ھاوزایەندخوازی بە جووڵەی [[شانازیی ھاوزایەندخوازان|شانازی گەی]] ناسراوە لای زۆرێک لە خەڵکی، کە ساڵانە لەناو شارەکاندا ڕوودەدات. زۆرینەی ئەندامانی ئەم چاندە، بە ھاوزایەندخواز و پشتگیرەکانیشیانەوە، بەشداری لە شانازی گەی دەکەن بە لەبەرکردنی پۆشاک و بەرزکردنەوەی ئاڵای [[پەلکەزێڕینە]]، کە نیشانەیەکی ھاوزایەندخوازانە. سەرۆک وەزیری [[کەنەدا]]، [[جەستن تروودۆو|جەستن ترودۆ]]، چەندین جار بەشداری کردووە لە شانازی گەی و پشتگیری خۆی بۆ ھاوزایەندخوازەکان دەربڕیوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Swoon-worthy photos: Canadian Prime Minister Justin Trudeau steals hearts at Toronto's Pride parade | ناونیشان = https://www.usatoday.com/story/news/nation-now/2017/06/26/gay-pride-parade-2017-justin-trudeau-steals-hearts-toronto-pride/427773001/ |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووز، ٢٠١٧ | بڵاوکەرەوە = USA Today |زمان = ئینگلیزی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان =http://www.bbc.com/news/av/world-us-canada-36701570/justin-trudeau-joins-canada-gay-pride-march | سەردێڕ =Justin Trudeau joins Canada gay pride march | ڕێکەوتی سەردان =٧ی تەممووزی ٢٠١٧ | بەرھەم = BBC | بڵاوکەرەوە = BBC News | زمان =ئینگلیزی}}</ref> ھەرچۆنێک بێت، ھەموو ھاوزایەندخوازەکان بەشداری ناکەن لە شانازی گەی. زۆرێک لە پیاوە گەی و ژنە لێزبیانەکان پشتگوێی دەخەن. لەگەڵ بەربڵاوبوونەوەی ئەیدز لە ١٩٨٠دا، زۆرێک لە کۆمەڵەکان و خەڵکانی تری ئێڵ جی بی تی ھەستان بە ڕێکخستن و بەرزکردنەوەی ھەڵمەت بۆ پەروەردەکردنی خەڵکی لەسەر ئەیدز و چۆنێتی خۆلادان لەو نەخۆشییە و بەرزکردنەوەی ئاگاداری لەسەر بەکارھێنانی پاراستن لەکاتی سێکسدا. ھەروەھا ئەوان بەدواداچوونیان دەکرد لەسەر دیاردەکە و دەستی یارمەتییان درێژ دەکرد بۆ تووشبووەکان بەو نەخۆشییە و داوایان لە حکوومەت کرد کە گرنگی زیاتر بدات بەم دیاردەیە. {{multiple image | width = 200 | direction = vertical | align = right | image1 = Pride Parade 2016 (28071266173).jpg | alt1 = | image2 = Pride Parade 2016 (28071267343).jpg | alt2 = | footer = سەرۆک وەزیرانی کەنەدا، [[جەستن تروودۆو|جەستن ترودۆ]]، لە کاتی بەشداریکردن لە [[نمایشی شانازی]] لە [[تۆرۆنتۆ]]، [[کەنەدا]]. }} ئەو زیانانەی کە ئەو کاتە ئەیدز نایبۆوە و ڕێژەی کوشتنی زۆر کردبوو، وادیاربوو بووە ھۆی خاوکردنەوەی جووڵە ھاوزایەندخوازییەکان و لایەنەکانی تری ژیان، چونکە تیشک خرابووە سەر چارەسەرکردن و نەھێشتنی دیاردەکە. ھەرچۆنێک بێت، کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە لەو کاتەدا لە لایەنی سیاسییەوە چالاکبوونەوە و تەحەدای کۆمەڵگەی جیاڕەگەزخوازانیان کرد کە بە ھەمان شێوەی ئەوان ھەستن لەسەر دیاردەکە و ئەو کارەساتەی ئەیدز نابوویەوە. بەھۆی ئەم جووڵانەوە، زۆرێک لە فیلمەکان ھەستان بە بەرچاوخستنی کێشەکە، لەو فیلمانە: ''بەستنێکی زوو'' (١٩٨٥)، ''دۆستی درێژخایەن'' (١٩٩٠)، ''فێڵەدێڵفیا'' (١٩٩٣)، و ھتد… لە ڕامیارییدا، چەند ڕەگەزخوازێکی زۆر ھەن کە لە سیاسەتدا کار دەکەن، تەنانەت لەو وڵاتانەشی کە یاسایان دژی ھاوزایەندخوازی ھەبوو ئەمە بینراوە. لەم کەسایەتییانە [[:en:Guido Westerwelle|گویدۆ ڤێسترڤل]]، [[:en:Peter Mandelson|پیتەر ماندلسن]] و [[:en:Per-Kristian Foss|پێر-کریستییان فاس]]، کە وەزیری کاروباری ئابووری [[نەرویژ|نەرویج]] بوو. جووڵەکانی ئێڵ جی بی تی لەلایەن چەند کەسایەتی و ڕێکخراوەوە تووشی ڕووبەڕووبوونەوە دەبن و کەسانێک ھەن کە دژی ھاوزایەندخوازی دەوەستنەوە، زۆرجار لەبەر ھۆکاری ئایینی. ھەندێک لە خەڵکی پێیان وایە کە ھەموو پەیوەندییەکی سێکسیی جگە لە لەگەڵ ھاوسەری جیاڕەگەز دژی نەریتیی خێزانییە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Salt Lake City, UT |ناونیشان=http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/v/index.jsp?vgnextoid=a1312e636369f010VgnVCM100000176f620aRCRD |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080603123925/http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/v/index.jsp?vgnextoid=a1312e636369f010VgnVCM100000176f620aRCRD |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|سەردێڕ=First Presidency Message on Same-Gender Marriage |بڵاوکەرەوە=Newsroom.lds.org |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080603123925/http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/v/index.jsp?vgnextoid=a1312e636369f010VgnVCM100000176f620aRCRD |date= ٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}}</ref> و پێیان وایە کە مناڵەکان دەبێت لە ماڵێکدا بن کە دایک و باوکێک بەڕێوەی بەرێ.<ref name=DMD>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Brownback |یەکەم=Sam |سەردێڕ=Defining Marriage Down&nbsp;– We need to protect marriage. |بڵاوکەرەوە=National Review |ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠٠٤|ناونیشان=http://www.nationalreview.com/comment/brownback200407090921.asp |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080601155703/http://www.nationalreview.com/comment/brownback200407090921.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040710092937/http://www.nationalreview.com/comment/brownback200407090921.asp |date=١٠ی تەممووزی ٢٠٠٤ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.lds.org/topics/family-proclamation |سەردێڕ=''The Family: A Proclamation to the World'' |بڵاوکەرەوە=Lds.org |ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ١٩٩٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131208223716/https://www.lds.org/topics/family-proclamation |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەندێک لەو کەسانەی کە دژی مافەکانی ھاوزایەندخوازانن پێیان وایە کە ئەم مافانە کێشەی تێکەڵبوون دروست دەکەن لە ڕووی ئازادی تاکەکەسی،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/news/news.html?in_article_id=496871&in_page_id=1770 |سەردێڕ=Gay hate law 'threat to Christian free speech' |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|یەکەم=Steve |دوایین=Doughty |بڵاوکەرەوە=Daily Mail |شوێن=London}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/news/news.html?in_article_id=403815&in_page_id=1770 |سەردێڕ=Christian faces court over 'offensive' gay festival leaflets |یەکەم=Steve |دوایین=Doughty |ڕێکەوت=٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Daily Mail |شوێن=London |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20061019212703/http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/news/news.html?in_article_id=403815&in_page_id=1770 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/michael_gove/article805241.ece |بڵاوکەرەوە=The Times |سەردێڕ=I'd like to say this, but it might land me in prison |ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٢|یەکەم=Michael |دوایین=Gove |شوێن=London |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20080918211024/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/michael_gove/article805241.ece |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.cbc.ca/canada/calgary/story/2007/11/28/chandler-meeting.html |سەردێڕ=Christian group likens Tory candidate review to witch hunt |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=CBC News |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080605082143/http://www.cbc.ca/canada/calgary/story/2007/11/28/chandler-meeting.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.lifesitenews.com/news/archive/ldn/2008/apr/08040901 |سەردێڕ=Conduct unbecoming a free society |ڕێکەوت=٩ی نیسانی ٢٠٠٨|دوایین=Kempling |یەکەم=Chris |بڵاوکەرەوە=National Post |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140328143153/http://www.lifesitenews.com/news/archive/ldn/2008/apr/08040901 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئازادی ئایینی،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.law.com/jsp/ihc/PubArticleIHC.jsp?id=1193735028038 |سەردێڕ=Employer's Dilemma: When Religious Expression and Gay Rights Cross |یەکەم=Judith |دوایین=Moldover |بڵاوکەرەوە=New York Law Journal |ڕێکەوت=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071031184612/http://www.law.com/jsp/ihc/PubArticleIHC.jsp?id=1193735028038 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1374/is_1_68/ai_n24944645 |سەردێڕ=Collision of religious and gay rights in the workplace |بڵاوکەرەوە=Humanist |ڕێکەوت=کانوونی دووەم–شوباتی ٢٠٠٨|یەکەم=Bob |دوایین=Ritter |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120305210524/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1374/is_1_68/ai_n24944645/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئازاری ٢٠١٢}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305210524/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1374/is_1_68/ai_n24944645/ |date= ٥ی ئازاری ٢٠١٢ }}</ref> توانای بەڕێوەبردنی کڵێساکان،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/6904057.stm |سەردێڕ=Bishop loses gay employment case |ڕێکەوت=١٨ی تەممووزی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=BBC News |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170930123030/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/6904057.stm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ڕێکخراوە خێرخوازییەکان،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/2080669/Catholic-adoption-service-stops-over-gay-rights.html |سەردێڕ=Catholic adoption service stops over gay rights |ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Telegraph |یەکەم=Martin |دوایین=Beckford |شوێن=London |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171020151524/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/2080669/Catholic-adoption-service-stops-over-gay-rights.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.boston.com/news/local/articles/2006/03/11/catholic_charities_stuns_state_ends_adoptions/ |سەردێڕ=Catholic Charities to halt adoptions over issue involving gays |ڕێکەوت=١٠ی ئازاری ٢٠٠٦|دوایین=LeBlanc |یەکەم=Steve |بڵاوکەرەوە=Boston Globe |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160303212653/http://www.boston.com/news/local/articles/2006/03/11/catholic_charities_stuns_state_ends_adoptions/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و ڕێکخراوی ئایینی تر. بەھەرحاڵ، ئەو کڵێسا و ڕێکخراوانەی کە دژی یاساکانی حکوومەت دەوەستن و جیاکاری دەکەن لەنێوان ھاوزایەندخوازان و بەدڕەفتاری دەکەن بەرامبەرییان، ھەڕەشەی باج لێسەندنیان لێ دەکرێت لەلایەن حکوومەتەوە.<ref name=BannedBoston>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/012/191kgwgh.asp |سەردێڕ=Banned in Boston:The coming conflict between same-sex marriage and religious liberty |یەکەم=Maggie |دوایین=Gallagher |ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٠٦|بەرگ=٠١١|issue=33 |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060516000949/http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/012/191kgwgh.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئایاری ٢٠٠٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2007/08/14/nyregion/14civil.html |ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Church Group Complains of Civil Union Pressure |یەکەم=Jill |دوایین=Capuzzo |newspaper=The New York Times |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170630114638/http://www.nytimes.com/2007/08/14/nyregion/14civil.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2007/09/18/nyregion/18grove.html |سەردێڕ=Group Loses Tax Break Over Gay Union Issue |یەکەم=Jill |دوایین=Capuzzo |newspaper=The New York Times |ڕێکەوت=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170628033942/http://www.nytimes.com/2007/09/18/nyregion/18grove.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.deseretnews.com/article/1,5143,700226242,00.html |سەردێڕ=LDS Church expresses disappointment in California gay marriage decision |ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٠٨|یەکەم=Carrie |دوایین=Moore |بڵاوکەرەوە=Deseret News |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090601193325/http://www.deseretnews.com/article/1%2C5143%2C700226242%2C00.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|df=dmy}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090601193325/http://www.deseretnews.com/article/1,5143,700226242,00.html |date= ١ی حوزەیرانی ٢٠٠٩}}</ref> لە ئێستادا کڵێساکان پارەی پێداویستییەکانیان (وەک ئاو، کارەبا، ھتد…) نادەن و لەسەر حکوومەتە. == کۆمەڵگە و کۆمەڵناسی == === بیر و ڕای گشتی === {{کاردانەوە کۆمەڵایەتییەکان بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازی}} پەسەند نەکردنی ئەو کەسانەی کە جیاڕەگەزخواز نین، وەک ھاوزایەندخوازان، لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە زیاتر لە وڵاتەکانی ئاسیا و ئەفریقا دەبیندرێت، بە تایبەتی وڵاتە دواکەوتووەکان، و بە شێوەیەکی بەرچاو لە ئەورووپا و [[ئوسترالیا]] و ئەمریکاکان پەسەند دەکرێن. کۆمەڵگەکانی ڕۆژاوا بە گشتی زۆر باشن لە ڕووی پەسەندکردنیانەوە و مافی خۆشیان ھەیە، بە تایبەتی لە کۆتا دەیەکانی ڕابردوودا گرنگی بە مافەکانیان دراوە و کۆمەڵگە فێرکراوە لەسەر دیاردەکە. لە ٢٠١٧دا، پرۆفیسۆر ئەیمی ئەدامچیک ڕوونی کردەوە کە ئەم جیاوازییە جیھانییانە لە پەسەندکردنی ھاوزایەندخوازان دەگەڕێتەوە بۆ سەر سێ فاکتەر کە پێکھاتوون لە: بەھێزی دیموکراسی، پێگەیشتوویی ئابووری، و ئەو ئایینانەی کە لەو شوێنانە بەربڵاون.<ref name="Adamczyk">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Adamczyk|یەکەم=Amy|سەردێڕ=Cross-National Public Opinion about Homosexuality: Examining Attitudes across the Globe|ساڵ=٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=University of California Press|پەڕەکان=٣–٧|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=wly8DQAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170217022835/https://books.google.com/books?id=wly8DQAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی شوباتی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === پەیوەندییەکان === لە ٢٠٠٦دا، کۆمەڵەی دەروونی ئەمریکی، کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی، لەگەڵ کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتی، لە دادگای باڵا لە ویلایەتی [[کالیفۆرنیا]] کورتەیەکیان پێشکەش کرد: «خەڵکانی گەی و لێزبیان پەیوەندی پابەندبوو و درێژخایەن دروست دەکەن کە یەکسانن بە پەیوەندییە جیاڕەگەزخوازەکان. [[ھاوسەرگیری]] کە لە ھاوزایەندخوازان دابڕاوە سوودی کۆمەڵایەتی، دەروونی، و تەندروستی دەھێنێت. بە ڕەتکردنەوەی مافی ھاوسەرگیری بۆ ھاوزایەندخوازان، ویلایەتەکە پشتی ئەو ستیگمایانە دەگرێت و ڕێیان پێ دەدات کە بەردەوام بێت کە [بە ھۆکاری مێژوویی] دراونەتە پاڵ ھاوزایەندخوازی. ھاوزایەندخوازی تووشی ستیگما کراوە و ئەم ستیگمایەش ئەنجامی نەرێنیی دەبێت. بەربەستنی [[ھاوسەرگیریی ھاوزایەند|ھاوسەرگیری ھاوزایەندخوازان]] لەلایەن ویلایەتی کالیفۆرنیاوە، شکانەوەیەکی ئەم ستیگمایەیە.» ئەوان ھەروەھا ئاماژەیان بەوە دا کە «ھیچ بنەمایەکی زانستیی نییە بۆ جیاکردنەوە لە نێوان کەپڵە جیاڕەگەزخواز و ھاوزایەندخوازەکان لە بارەی مافی یاسایی، سوودەکان، و [ئەو کێشانەی] کە لە ڕووی ھاوسەرگیری شارستانییەوە دروست دەبن.»<ref name=amici/> ھاوسەرگیری ھاوزایەند لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٠٨دا یاسایی کرا کاتێک ویلایەتی کالیفۆرنیا بڕوانامەی ھاوسەرگیری بۆ ھاوزایەندخوازان دەرکرد و بەسەر بەربەستەکەدا چۆوە کە دژی یاساکانی ویلایەتەکە بوو.<ref>*{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر =https://en.wikipedia.org/wiki/Same-sex_marriage_in_California |سەردێڕ = «Same-sex marriage in California» |زمان =ئینگلیزی |سەردان = ٢٧ی تەممووزی ٢٠١٧}}</ref> === ئایین === ھەرچەندە پەیوەندی نێوان ھاوزایەندخوازی و ئایین دەتوانێت بگۆڕێت لە ناوچەیەکەوە و بۆ ناوچەیەکی تر و بەپێی تێپەڕبوونی کات، ئەو ئایینانەی کە لە ئێستادا بەربڵاوترینن لە جیھاندا، کە [[ئایینە ئیبراھیمییەکان]]ن، ھاوزایەندخوازی و شێوەکانی تری پەیوەندیداری بە نەرێنیی پیشانی کۆمەڵگە دەدەن. ئەم دژ وەستانە دەتوانێت لە مەودایەکی فراوان لە بە کەم سەیرکردنی کردارەکە، تا تەواو بەربەستکردنی و دژ وەستانی لە ھەبوون لە کۆمەڵگەدا درێژ ببێتەوە. ھەندێک لە ئایینەکان وا بانگەشە دەکەن کە ڕووتێکردنی ھاوزایەند لە خۆیدا تاوانە،<ref name=OPCtrial>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.upper-register.com/irons_trial/charges.pdf|سەردێڕ=Charge #1 and specifications preferred by the Presbytery of Southern California against The Rev. C. Lee Irons|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|format=PDF|بڵاوکەرەوە=Presbytery of Southern California of the Orthodox Presbyterian Church|وتەگێڕانەوە=claiming that homosexuality is an unchosen "condition," rather than a sin of the heart, [...] contradicts the teaching of Scripture that both the desire and the act are sin.|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080723194409/http://www.upper-register.com/irons_trial/charges.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەندێکی تر دەڵێن تەنھا کردارە ھاوزایەندییەکان تاوانە،<ref>سێکس و کۆمەڵگە – بەرگی ٣ – پەڕەی ٨٣٤</ref> و ھەندێکی تریان بە تەواوی ھاوزایەندخوازییان پەسەند کردووە،<ref>The Wiley-Blackwell Companion to Religion and Social Justice – Page 543, Michael D. Palmer, Stanley M. Burgess – 2012</ref> لەکاتێکدا ھەندێکی تریش ھەن بە ڕێژەیەکی زۆر کەم کە ھانی ھاوزایەندخوازان دەدەن.<ref>Introduction to New and Alternative Religions in America, Eugene V. Gallagher, W. Michael Ashcraft – 2006</ref> ھەندێک لە خەڵکی پێیان وایە و بانگەشەی ئەوە دەکەن کە ھەستی ھاوزایەند دەتوانرێت نەھێڵرێت بە باوەڕ بە ئایین. ھەندێک خەڵک کرداری ھاوزایەندخوازییان لەلا پیرۆزە و میتۆلۆجی خۆشەویستی ھاوزایەند دەتوانرێت لە بەشەکانی جیھاندا بدۆزرێتەوە.<ref>Cabezón, p. vii, "Introduction"</ref> == ھاوزایەندخوازیی ئاژەڵانی تر == [[پەڕگە:Males Anas platyrhynchos 2.jpg|وێنۆک|دوو قازی کێوی نێرینە]] [[پەڕگە:Wuppertal - Zoo - Panthera leo 01 (1) ies.webm|وێنۆک|دوو [[شێر]]ی نێر لە کاتی سێکسکردندا]] خووڕەوشتی ھاوزایەندخوازی و دووڕەگەزخوازی بە شێوەیەکی بەربڵاو لە نێوان ئاژەڵەکاندا دەبیندرێن. ئەم خووڕەوشتانە لە [[سێکس|چالاکی سێکسییەوە]] درێژ دەبێتەوە بۆ باوانێتیکردن و بوون بە کەپڵ. بەدواداچوونێکی ١٩٩٩ی بڕووس بەیجمێڵ پیشانی دەدات کە کردەوە و خووڕەوشتی ھاوزایەندخوازی و پەیوەندیدار پێوەی لە سەروو ٥٠٠ جۆر لە ئاژەڵانی تردا تۆمار کراوە، ھەر لە [[پریمات]]ەکانەوە تا کرمەکان.<ref name=Bagemihl/><ref name="Biological Exuberance: Animal">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Harrold |یەکەم=Max |سەردێڕ=Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity |بڵاوکەرەوە=The Advocate, reprinted in Highbeam Encyclopedia |ڕێکەوت=١٦ی شوباتی ١٩٩٩|ناونیشان=http://www.thefreelibrary.com/Biological+Exuberance:+Animal+Homosexuality+and+Natural+Diversity.-a053877996 |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110520172429/http://www.thefreelibrary.com/Biological+Exuberance:+Animal+Homosexuality+and+Natural+Diversity.-a053877996 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئایاری ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پەیوەندی سێکسی نێوان ئاژەڵەکان بە شێوەی زۆر جیاواز دەردەکەوێت و دەنوێنرێت. ھەرچەندە چەند بیردۆزەیەک ھەیە، بەڵام لە ڕووی زانستییەوە ھێشتا نازانرێت ھۆکاری جیاوازی ئەم دەربڕینانە چییە لەم جۆرە پەیوەندییانەدا، و لەبەر ئەوەشی ھەموو جۆرێک لە ئاژەڵەکان بەدواداچوونیان لەسەر نەکراوە،<ref name="'Catalogue of Life' reaches">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Gordon |یەکەم=Dr Dennis | سەردێڕ='Catalogue of Life' reaches one million species |بڵاوکەرەوە=National Institute of Water and Atmospheric Research |ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠٠٧|ناونیشان=http://www.niwascience.co.nz/pubs/mr/archive/2007-04-10-3 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070713004634/http://www.niwascience.co.nz/pubs/mr/archive/2007-04-10-3 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تەممووزی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٧}}</ref> بیردۆزەیەک یان وەڵامێکی جێگیر ئەستەمە دەستکەوتنی. وەک بەیجمێڵ دەڵێت: «شانشینی ئاژەڵان [ئەم کردەوەیە] ئەنجام دەدەن بە جیاوازییەکی سێکسیی زۆریشەوە، لەوان ھاوزایەندخوازی، دووڕەگەزخوازی، و سێکسی بێ زاووزێ» وا دیارە لەلای ئاژەڵەکانی تر پەسەندکردنی زۆر زیاترە لە چاو مرۆڤەکاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.publishersweekly.com/pw/print/19990201/26501-gay-lib-for-the-animals-a-new-look-at-homosexuality-in-nature-.html |سەردێڕ=Gay Lib for the Animals: A New Look At Homosexuality in Nature – 2/1/1999 – Publishers Weekly |بڵاوکەرەوە=Publishersweekly.com |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120729131204/http://www.publishersweekly.com/pw/print/19990201/26501-gay-lib-for-the-animals-a-new-look-at-homosexuality-in-nature-.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref> لە یەکێک لە جۆرەکانی ئاژەڵان، کە پێکھاتووە لە [[پەز]]ەکان، یان مەڕە ماڵی کراوەکان، ڕووتێکردنی ھاوزایەندخوازی بە شێوەیەکی زۆر دەبیندرێت.<ref name="books.google.ca">''[https://books.google.com/books?id=EftT_1bsPOAC&pg=PA179 Animal Homosexuality: A Biosocial Perspective] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170223053821/https://books.google.com/books?id=EftT_1bsPOAC&pg=PA179 |date=٢٣ی شوباتی ٢٠١٧}}'' By Aldo Poiani, A. F. Dixson, p. 179, 2010, Cambridge University Press</ref><ref name=levay2/> نزیکەی ١٠٪‏ مەڕە نێرینەکان ڕەتی دەکەنەوە کە لەگەڵ مێینەکاندا کردەوەی سێکسیی ئەنجام بدەن، لەکاتێکدا وەڵامی خێرایان دەبێت بۆ ئەنجامدانیی لەگەڵ نێرێکی تردا.<ref name=levay2>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Gay, Straight, and The Reason Why The Science of Sexual Orientation|ناونیشان=https://archive.org/details/gaystraightreaso0000leva|دوایین=Levay|یەکەم=Simon |ساڵ=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |شوێن=Cambridge, Massachusetts |پەڕەکان=[https://archive.org/details/gaystraightreaso٠٠٠٠leva/page/٧٠ ٧٠]–٧١}}</ref> ھاوزایەندخوازی نێوان ئاژەڵەکان ئەوەمان پیشان دەدەن کە ھاوزایەندخوازی لە ڕاستیدا نەخۆشی نییە و لە ناو سروشتدا بەردەوام ڕوودەدات، و لە ھەمان کاتدا قسەی زۆرینەی کەسایەتییە ئایینییەکان، بە تایبەتی ئەوانەی نێو کۆمەڵگەی ئیسلامی، پووچەڵ دەکاتەوە لەوەی کە دەڵێن ھاوزایەندخوازی لە ئاژەڵدا ڕوو نادات. == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|20em|refs= <ref name="apahelp">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Sexual orientation, homosexuality and bisexuality|بڵاوکەرەوە=American Psychological Association|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٣|ناونیشان=http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئابی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130808032050/http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx}}</ref> <ref name=amici>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.courts.ca.gov/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf |پەڕە=٣٠|سەردێڕ=Case No. S147999 in the Supreme Court of the State of California, In re Marriage Cases Judicial Council Coordination Proceeding No. 4365(...) – APA California Amicus Brief&nbsp;— As Filed |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120118184353/http://www.courts.ca.gov/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref name="Frankowski">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.1542/peds.113.6.1827 |نووسەر=Frankowski BL|نووسەر٢=American Academy of Pediatrics Committee on Adolescence|سەردێڕ=Sexual orientation and adolescents |journal=Pediatrics|بەرگ=١١٣ |issue=٦ |پەڕەکان=١٨٢٧–٣٢ |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٤|pmid=١٥١٧٣٥١٩|ناونیشان=http://pediatrics.aappublications.org/content/113/6/1827.long}}</ref> <ref name="Lamanna">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Mary Ann Lamanna|نووسەر٢=Agnes Riedmann|نووسەر٣=Susan D Stewart|سەردێڕ=Marriages, Families, and Relationships: Making Choices in a Diverse Society|بڵاوکەرەوە=Cengage Learning|ژپنک=١-٣٠٥-١٧٦٨٩-٨|ساڵ=٢٠١٤|پەڕە=٨٢|ڕێکەوتی سەردان=١١ی شوباتی ٢٠١٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=fofaAgAAQBAJ&pg=PA82|وتەگێڕانەوە=The reason some individuals develop a gay sexual identity has not been definitively established &nbsp;– nor do we yet understand the development of heterosexuality. The American Psychological Association (APA) takes the position that a variety of factors impact a person's sexuality. The most recent literature from the APA says that sexual orientation is not a choice that can be changed at will, and that sexual orientation is most likely the result of a complex interaction of environmental, cognitive and biological factors...is shaped at an early age...[and evidence suggests] biological, including genetic or inborn hormonal factors, play a significant role in a person's sexuality (American Psychological Association 2010).|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161130141623/https://books.google.com/books?id=fofaAgAAQBAJ&pg=PA82|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="Stuart">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=گەیڵ ویسگارز ستوارت|سەردێڕ=Principles and Practice of Psychiatric Nursing|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٠-٣٢٣-٢٩٤١٢-X|ساڵ=٢٠١٤|پەڕە=٥٠٢|ڕێکەوتی سەردان=١١ی شوباتی ٢٠١٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ivALBAAAQBAJ&pg=PA502|وتەگێڕانەوە=No conclusive evidence supports any one specific cause of homosexuality; however, most researchers agree that biological and social factors influence the development of sexual orientation.|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161130185850/https://books.google.com/books?id=ivALBAAAQBAJ&pg=PA502|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="Kersey-Matusiak">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Gloria Kersey-Matusiak|سەردێڕ=Delivering Culturally Competent Nursing Care|بڵاوکەرەوە=Springer Publishing Company|ژپنک=٠-٨٢٦١-٩٣٨١-١|ساڵ=٢٠١٢|پەڕە=١٦٩|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠١٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=X8O_wGedAYoC&pg=PA169|وتەگێڕانەوە=Most health and mental health organizations do not view sexual orientation as a 'choice.'|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161130123356/https://books.google.com/books?id=X8O_wGedAYoC&pg=PA169|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="rcp2007">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.rcpsych.ac.uk/workinpsychiatry/specialinterestgroups/gaylesbian/submissiontothecofe.aspx|سەردێڕ=Submission to the Church of England's Listening Exercise on Human Sexuality|بڵاوکەرەوە=The Royal College of Psychiatrists|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130502011813/http://www.rcpsych.ac.uk/workinpsychiatry/specialinterestgroups/gaylesbian/submissiontothecofe.aspx|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئایاری ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="Långström2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Långström |یەکەم١= N. |دوایین٢= Rahman |یەکەم٢= Q. |دوایین٣= Carlström |یەکەم٣= E. |دوایین٤= Lichtenstein |یەکەم٤= P. |سەردێڕ= Genetic and Environmental Effects on Same-sex Sexual Behavior: A Population Study of Twins in Sweden | doi = 10.1007/s10508-008-9386-1| journal = Archives of Sexual Behavior |بەرگ= ٣٩| issue = 1|پەڕەکان= ٧٥–٨٠|ساڵ= ٢٠٠٨| pmid = ١٨٥٣٦٩٨٦}}</ref> <ref name=PAHO>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ="Therapies" to change sexual orientation lack medical justification and threaten health |ناونیشان=http://new.paho.org/hq/index.php?option=com_content&task=view&id=6803&Itemid=1926 |بڵاوکەرەوە=Pan American Health Organization |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئایاری ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120523040848/http://new.paho.org/hq/index.php?option=com_content&task=view&id=6803&Itemid=1926 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠١٢|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110113141618/http://new.paho.org/hq/index.php?option=com_content |date=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ }} archived here.</ref> <ref name="levay">Simon LeVay (1996). ''[http://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/books/chap1/queerscience.htm Queer Science: The Use and Abuse of Research into Homosexuality] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170317060357/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/books/chap1/queerscience.htm |date=١٧ی ئازاری ٢٠١٧}}.'' Cambridge: The MIT Press ISBN 0-262-12199-9</ref> <ref name=hawragazxwazi271927>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090616122106.htm|سەردێڕ=Same-sex Behavior Seen In Nearly All Animals, Review Finds|ئیش=ScienceDaily|ڕێکەوتی سەردان= ١ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110128123637/http://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090616122106.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=hawragazxwazi371827>[http://www.news-medical.net/news/2006/10/23/20718.aspx ''1,500 animal species practice homosexuality''. ''The Medical News'', 23 October 2006] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110210172226/http://www.news-medical.net/news/2006/10/23/20718.aspx |date=10 February 2011}}</ref> <ref name=hawragazxwazi372937>Sommer, Volker & Paul L. Vasey (2006), Homosexual Behaviour in Animals, An Evolutionary Perspective. Cambridge University Press, Cambridge. ISBN 0-521-86446-1</ref> <ref name=Bagemihl>{{harv|Bagemihl|1999}}</ref> <ref name="apa2009">American Psychological Association: [http://www.apa.org/about/governance/council/policy/sexual-orientation.aspx Resolution on Appropriate Affirmative Responses to Sexual Orientation Distress and Change Efforts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101174139/http://www.apa.org/about/governance/council/policy/sexual-orientation.aspx |date= ١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦}}</ref> <ref name="Committed">*[http://www.mercurynews.com/census/ci_18334802?nclick_check=1 Census statistics show quarter of California same-sex couples raising kids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809145325/http://www.mercurynews.com/census/ci_18334802?nclick_check=1 |date= ٩ی ئابی ٢٠١٦}} *[http://www.starnewsonline.com/article/20110630/ARTICLES/110639995/1004/sitemaps Region Saw Increase In Same-Sex Households] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160329030306/http://www.starnewsonline.com/article/20110630/articles/110639995/1004/sitemaps |date=٢٩ی ئازاری ٢٠١٦}} *[http://abcnews.go.com/Health/sex-couples-census-data-trickles-quarter-raising-children/story?id=13850332 Census 2010: One Quarter of Gay Couples Raising Children] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630053712/http://abcnews.go.com/Health/sex-couples-census-data-trickles-quarter-raising-children/story?id=13850332 |date=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧}} *[http://www.startribune.com/local/125537288.html Minnesota Sees 50% Rise in Number of Gay Couples] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717123400/http://www.startribune.com/local/125537288.html |date=17 July 2011}} *[http://www.poughkeepsiejournal.com/article/20110714/NEWS01/107140334/Census-Dutchess-Ulster-gay-households-increase Census:Dutchess, Ulster Gay Households Increase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160119045141/http://www.poughkeepsiejournal.com/article/20110714/NEWS01/107140334/Census-Dutchess-Ulster-gay-households-increase |date=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦}} *[http://westchesterrealestateinformation.com/same-sex-couples-numbers-soar-in-ny-2010-census-finds/ Same Sex Couples' Numbers Soar In N.Y, 2010 Census Finds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430050627/http://westchesterrealestateinformation.com/same-sex-couples-numbers-soar-in-ny-2010-census-finds/ |date=٣٠ی نیسانی ٢٠١٣}} *[http://www.edgeboston.com/index.php?ch=news&sc=local&sc3=&id=123278 87% Increase in Same-Sex Nevada Households Since 2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141026075323/http://www.edgeboston.com/index.php?ch=news&sc=local&sc3=&id=123278 |date=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤}} *[http://www.necn.com/07/14/11/Gay-lesbian-households-increase-in-Okla/landing_politics.html?&apID=aebfe9933c274365a694d062894d773c 2010 Census indicates increase among same-sex homeowners in Oklahoma] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130130091511/http://www.necn.com/07/14/11/Gay-lesbian-households-increase-in-Okla/landing_politics.html?&apID=aebfe9933c274365a694d062894d773c |date=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣}} *[http://www.wnyc.org/blogs/wnyc-news-blog/2011/jul/15/spike-number-same-sex-couples-city/ Spike In Number of City's Same-Sex Couples] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727052503/http://www.wnyc.org/blogs/wnyc-news-blog/2011/jul/15/spike-number-same-sex-couples-city/ |date=27 July 2011}}</ref> <ref name=psych2010>[http://healthyminds.org/More-Info-For/GayLesbianBisexuals.aspx Sexual Orientation] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110726000000/http://healthyminds.org/More-Info-For/GayLesbianBisexuals.aspx |date=26 July 2011}}. ''American Psychiatric Association''.</ref> <ref name="nrtsreport3619">[https://www.facebook.com/NRTTVenglish/videos/1455995347807378/ homosexuals in the Kurdish Region], NRT Media</ref> <ref name=homodef46198>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= A Dictionary of True Etymologies|دوایین=Room |یەکەم=Adrian |ساڵ=١٩٨٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٠٢-٠٣٤٠-٣|پەڕە=٨٤}}</ref> <ref name=homodef37193>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= A Student's Dictionary of Psychology|دوایین=Statt |یەکەم=David A. |ساڵ=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Psychology Press |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٦٩-٣٤٢-٢|پەڕە=٩٣}}</ref> <ref name=glbtq>{{بیرخستنەوە|ناونیشان=http://www.glbtq.com/social-sciences/kertbeny_km.html |سەردێڕ=Karl-Maria Kertbeny: The Coinage and Dissemination of the Term |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢|periodical=glbtq.com |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120927020758/http://www.glbtq.com/social-sciences/kertbeny_km.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٢}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626100855/http://www.glbtq.com/social-sciences/kertbeny_km.html |date=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}</ref> <ref name=homolegal3619>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر١=Feray Jean-Claude |نووسەر٢=Herzer Manfred |ساڵ= ١٩٩٠|سەردێڕ= Homosexual Studies and Politics in the 19th Century: Karl Maria Kertbeny | journal = Journal of Homosexuality |بەرگ= ١٩|پەڕە= ١| doi=10.1300/j082v19n01_02}}</ref> <ref name=von-kraft3628>[http://www.glbtq.com/social-sciences/krafft_ebing_r.html Krafft-Ebing, Richard von (1840–1902)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120409220543/http://www.glbtq.com/social-sciences/krafft_ebing_r.html |date=9 April 2012}}. ''glbtq.com''.</ref> <ref name=psexualis>{{بیرخستنەوە|ناونیشان=http://www.kino.com/psychopathia/history.html |سەردێڕ=Psychopathia Sexualis |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|periodical=Kino.com |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071004223140/http://www.kino.com/psychopathia/history.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> <ref name=glaad>[http://www.glaad.org/referenceguide Media Reference Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823105346/http://www.glaad.org/referenceguide |date=٢٣ی ئابی ٢٠١١}} (citing AP, NY Times, Washington Post style guides), GLAAD. Retrieved 10 May 2007.</ref> <ref name=haiey3618>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/gay|سەردێڕ=gay|وێبگە=Oxford Dictionaries|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠١٥|وتەگێڕانەوە=(Of a person, especially a man) homosexual.|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160827054658/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/gay|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=Mj3737>Marguerite Johnson, Terry Ryan: ''Sexuality in Greek and Roman society and literature: a sourcebook'' p.4</ref> <ref name=hayw26193>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://dictionary.reference.com/browse/lesbian |سەردێڕ=Lesbian &#124; Define Lesbian at Dictionary.com |بڵاوکەرەوە=Dictionary.reference.com |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160307135535/http://dictionary.reference.com/browse/lesbian |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=UNAIDS>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=UNAIDS: Men who have sex with men |بڵاوکەرەوە=UNAIDS |ناونیشان=http://www.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/dataimport/pub/briefingnote/2006/20060801_policy_brief_msm_en.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120320001221/http://www.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/dataimport/pub/briefingnote/2006/20060801_policy_brief_msm_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئازاری ٢٠١٢}}</ref> <ref name=hayiaj261862>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Younger|یەکەم=John G.|سەردێڕ=Sex in the ancient world from A to Z|ناونیشان=https://archive.org/details/sexancientworldf00youn|ساڵ=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Routledge|شوێن=London [u.a.]|ژپنک=٠-٤١٥-٢٤٢٥٢-٥|پەڕە=[https://archive.org/details/sexancientworldf٠٠youn/page/n٥٨ ٣٨]|edition=1st published.}}</ref> <ref name=naown1726>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The American Heritage Dictionary of the English Language, Fourth Edition|ناونیشان=https://archive.org/details/americanheritage0000unse_a1o7|بڵاوکەرەوە=Houghton Mifflin|ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٠-٦١٨-٧٠١٧٢-٩}}</ref> <ref name=haowm19364>{{بیرخستنەوەی وێب| دوایین = Spears | یەکەم = Richard A. | سەردێڕ = Fag |ئیش= Dictionary of American Slang and Colloquial Expressions | ساڵ = ٢٠٠٧| ناونیشان = http://dictionary.reference.com/browse/faggot | ڕێکەوتی سەردان = ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢| ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20160227014915/http://dictionary.reference.com/browse/faggot | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٧ی شوباتی ٢٠١٦ | ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=terms>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.sex-lexis.com/ |سەردێڕ=Dictionary of Sexual Terms |بڵاوکەرەوە=Sex-lexis.com |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20041015054212/http://www.sex-lexis.com/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref name=haownsh351937>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Taylor|یەکەم=Marvin J.|سەردێڕ=Queer Things from Old Closets: Libraries Gay and Lesbian Studies – Queer Theory|ناونیشان=http://rbm.acrl.org/content/rbml/8/1/19.full.pdf|بڵاوکەرەوە=Association of College and Research Libraries|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160116080410/http://rbm.acrl.org/content/rbml/8/1/19.full.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=ajowm36197>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=eds|یەکەم=Marc Wolinsky ...|سەردێڕ=Gays and the military: Joseph Steffan versus the United States|ساڵ=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press|شوێن=Princeton, NJ|ژپنک=٠-٦٩١-٠٣٣٠٧-٢|پەڕەکان=٤٠–٤٨|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=kM8WgQQghwIC&pg=PA49&lpg=PA49&dq=Gays+military+homo+derogatory+epithet&source=bl&ots=GKgHK00BxL&sig=MpmlY0QZHaF2ebPZ3o-phV1IMmo&hl=en&sa=X&ei=xxFuULTrGqP20gH5x4EY&ved=0CC8Q6AEwAw#v=onepage&q=Gays%20military%20homo%20derogatory%20epithet&f=false|edition=[Online-Ausg.].|ڕێکەوتی سەردان= ١ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161130175809/https://books.google.com/books?id=kM8WgQQghwIC&pg=PA49&lpg=PA49&dq=Gays+military+homo+derogatory+epithet&source=bl&ots=GKgHK00BxL&sig=MpmlY0QZHaF2ebPZ3o-phV1IMmo&hl=en&sa=X&ei=xxFuULTrGqP20gH5x4EY&ved=0CC8Q6AEwAw#v=onepage&q=Gays%20military%20homo%20derogatory%20epithet&f=false|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <!--========= دێمۆگرافیا ==========--> <ref name=timcook2719>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = http://www.nbcnews.com/watch/nightly-news/apple-s-tim-cook-is-first-fortune-500-to-come-out-as-gay-350111811811|سەردێڕ = Apple's CEO Tim Cook Is First Fortune 500 to Come Out as Gay|بڵاوکەرەوە = NBC News|ڕێکەوت = ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان = ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|وێبگە = www.nbcnews.com|ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20170724022131/http://www.nbcnews.com/watch/nightly-news/apple-s-tim-cook-is-first-fortune-500-to-come-out-as-gay-350111811811|ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٤ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=black>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Black |یەکەم١= Dan |دوایین٢= Gates |یەکەم٢= Gary |دوایین٣= Sanders |یەکەم٣= Seth |دوایین٤= Taylor |یەکەم٤= Lowell |ساڵ= ٢٠٠٠|سەردێڕ= Demographics of the Gay and Lesbian Population in the United States: Evidence from Available Systematic Data Sources | journal = Demography |بەرگ= ٣٧ | issue = ٢|پەڕەکان= ١٣٩–١٥٤ | doi=10.2307/2648117 | pmid=١٠٨٣٦١٧٣}}</ref> <ref name=sexualbehavior37287>Sexual Behavior in the Human Male, p. 656</ref> <ref name="more-or-less-2010-10-01">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Harford|یەکەم=Tim|سەردێڕ=More or Less examines Office for National Statistics figures on gay, lesbian and bisexual people|ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/programmes/b00tznbk|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تەممووزی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151105183125/http://www.bbc.co.uk/programmes/b00tznbk|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=idea-creative719>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=David Leonhardt |سەردێڕ=John Tukey, 85, Statistician; Coined the Word 'Software' |journal=The New York Times |ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠٠٠}}</ref> <ref name=idea-creative628>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Biography 15.1, ''John W. Tukey'' (1915–2000) |ناونیشان=http://www.swlearning.com/quant/kohler/stat/biographical_sketches/bio15.1.html |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئایاری ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171105192244/http://www.swlearning.com/quant/kohler/stat/biographical_sketches/bio15.1.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} John Tukey criticizes sample procedure</ref> <ref name = Billy1993>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.2307/2136206|vauthors=Billy JO, Tanfer K, Grady WR, Klepinger DH |سەردێڕ=The sexual behavior of men in the United States|jstor=2136206 |journal=Family Planning Perspectives |بەرگ=٢٥|issue=2 |پەڕەکان=٥٢–٦٠|ساڵ=١٩٩٣|pmid=٨٤٩١٢٨٧}}</ref> <ref name = Binson1995>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.1080/00224499509551795|یەکەم١=Diane |دوایین١=Binson |یەکەم٢=Stuart |دوایین٢=Michaels |یەکەم٣=Ron |دوایین٣=Stall |یەکەم٤=Thomas J. |دوایین٤=Coates |یەکەم٥=John H. |دوایین٥=Gagnon |یەکەم٦=Joseph A. |دوایین٦=Catania |ساڵ=١٩٩٥|سەردێڕ=Prevalence and Social Distribution of Men Who Have Sex with Men: United States and Its Urban Centers |journal=The Journal of Sex Research |بەرگ=٣٢|issue=3 |پەڕەکان=٢٤٥–٥٤ |jstor=3812794}}</ref> <ref name = Johnson1992>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Johnson AM, Wadsworth J, Wellings K, Bradshaw S, Field J |سەردێڕ=Sexual lifestyles and HIV risk |journal=Nature |بەرگ=٣٦٠|issue=6403 |پەڕەکان=٤١٠–٢|ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ١٩٩٢|pmid=١٤٤٨١٦٣|doi=10.1038/360410a0}}</ref> <ref name = Laumann1994>Laumann, E. O. , Gagnon, J. H. , Michael, R. T. , & Michaels, S. (1994). ''The social organization of sexuality: Sexual practices in the United States.'' Chicago: University of Chicago Press.{{Page needed|date=September 2010}}</ref> <ref name = Wellings1994>Wellings, K. , Field, J. , Johnson, A. , & Wadsworth, J. (1994). ''Sexual behavior in Britain: The national survey of sexual attitudes and lifestyles.'' London, UK: Penguin Books.{{Page needed|date=September 2010}}</ref> <ref name = ACSF1992>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| doi = 10.1038/360407a0 |نووسەر= Investigators ACSF |ساڵ= ١٩٩٢|سەردێڕ= AIDS and sexual behaviour in France | journal = Nature |بەرگ= ٣٦٠| issue = 6403|پەڕەکان= ٤٠٧–٤٠٩| pmid = ١٤٤٨١٦٢}}</ref> <ref name = Bogaert2004>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=Bogaert AF |سەردێڕ=The prevalence of male homosexuality: the effect of fraternal birth order and variations in family size |journal=Journal of Theoretical Biology |بەرگ=٢٣٠|issue=1 |پەڕەکان=٣٣–٧|ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٤|pmid=١٥٢٧٥٩٩٧|doi=10.1016/j.jtbi.2004.04.035}} Bogaert argues that: "The prevalence of male homosexuality is debated. One widely reported early estimate was 10% (e.g. , Marmor, 1980; Voeller, 1990). Some recent data provided support for this estimate (Bagley and Tremblay, 1998), but most recent large national samples suggest that the prevalence of male homosexuality in modern western societies, including the United States, is lower than this early estimate (e.g. , 1–2% in Billy et al. , 1993; 2–3% in Laumann et al. , 1994; 6% in Sell et al. , 1995; 1–3% in Wellings et al. , 1994). It is of note, however, that homosexuality is defined in different ways in these studies. For example, some use same-sex behavior and not same-sex attraction as the operational definition of homosexuality (e.g. , Billy et al. , 1993); many sex researchers (e.g. , Bailey et al. , 2000; Bogaert, 2003; Money, 1988; Zucker and Bradley, 1995) now emphasize attraction over overt behavior in conceptualizing sexual orientation." (p. 33) Also: "...the prevalence of male homosexuality (in particular, same-sex attraction) varies over time and across societies (and hence is a "moving target") in part because of two effects: (1) variations in fertility rate or family size; and (2) the fraternal birth order effect. Thus, even if accurately measured in one country at one time, the rate of male homosexuality is subject to change and is not generalizable over time or across societies." (p. 33)</ref> <ref name = Fay1989>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Fay RE, Turner CF, Klassen AD, Gagnon JH |سەردێڕ=Prevalence and patterns of same-gender sexual contact among men |journal=Science |بەرگ=٢٤٣|issue=4889 |پەڕەکان=٣٣٨–٤٨|ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ١٩٨٩|pmid=٢٩١١٧٤٤|doi=10.1126/science.2911744}}</ref> <ref name = Sell1995>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.1007/BF01541598|vauthors=Sell RL, Wells JA, Wypij D |سەردێڕ=The prevalence of homosexual behavior and attraction in the United States, the United Kingdom and France: results of national population-based samples |journal=Archives of Sexual Behavior |بەرگ=٢٤|issue=3 |پەڕەکان=٢٣٥–٤٨|ڕێکەوت=حوزەیرانی ١٩٩٥|pmid=٧٦١١٨٤٤}}</ref> <ref name=SavinWilliams2009>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| editor1-last = Hope | editor1-first = Debra A |سەردێڕ= Contemporary Perspectives on Lesbian, Gay, and Bisexual Identities | doi = 10.1007/978-0-387-09556-1 |زنجیرە= Nebraska Symposium on Motivation |بەرگ= ٥٤|ساڵ= ٢٠٠٩|ژپنک= ٩٧٨-٠-٣٨٧-٠٩٥٥٥-٤}}</ref> <ref name=gayfeelings2719>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE0D91E3EF93BA35751C1A964958260&sec=&spon=&pagewanted=all|سەردێڕ=Sexual Behavior Levels Compared in Studies In Britain and France|ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٢|ئیش=nytimes.com}}</ref> <ref name=statsofusa2719>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://williamsinstitute.law.ucla.edu/research/census-lgbt-demographics-studies/how-many-people-are-lesbian-gay-bisexual-and-transgender |نووسەر=Gary Gates |سەردێڕ=How Many People are Lesbian, Gay, Bisexual and Transgender? |بڵاوکەرەوە=The Williams Institute |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئایاری ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170721165514/http://williamsinstitute.law.ucla.edu/research/census-lgbt-demographics-studies/how-many-people-are-lesbian-gay-bisexual-and-transgender/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تەممووزی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref name=statsofusa3618>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://williamsinstitute.law.ucla.edu/wp-content/uploads/Gates-How-Many-People-LGBT-Apr-2011.pdf |format=PDF |نووسەر=Gary Gates |سەردێڕ=How many people are lesbian, gay, bisexual, and transgender? |بڵاوکەرەوە=The Williams Institute |پەڕە=١ |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150425174542/http://williamsinstitute.law.ucla.edu/wp-content/uploads/Gates-How-Many-People-LGBT-Apr-2011.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی نیسانی ٢٠١٥ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref name=moresources2719>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Gay and Lesbian Families in the United States: Same-Sex Unmarried Partner Households |ناونیشان=http://www.urban.org/UploadedPDF/1000491_gl_partner_households.pdf |دوایین١=Smith |یەکەم١=David M. |دوایین٢=Gates |یەکەم٢=Gary J. |ڕێکەوت=٢٢ی ئابی ٢٠٠١|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110107082654/http://www.urban.org/UploadedPDF/1000491_gl_partner_households.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="cdc.gov">[http://www.cdc.gov/nchs/data/nhsr/nhsr077.pdf "Sexual Orientation and Health Among U.S. Adults: National Health Interview Survey, 2013."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709014014/https://www.cdc.gov/nchs/data/nhsr/nhsr077.pdf |date= ٩ی تەممووزی ٢٠١٧}} ''CDC''. 15 July 2014. 15 July 2014.</ref> }} {{Refbegin|20em}} === کتێبەکان === ;١٩٨٠کان # Adam, Barry (1987). ''The Rise of a Gay and Lesbian Movement'', G. K. Hall & Co. {{ISBN|0-8057-9714-9}} # {{بیرخستنەوە|یەکەم=John |دوایین=Boswell |ناونیشان=http://www.press.uchicago.edu/cgi-bin/hfs.cgi/00/231.ctl |سەردێڕ=Christianity, Social Tolerance, and Homosexuality: Gay People in Western Europe from the Beginning of the Christian Era to the Fourteenth Century |بڵاوکەرەوە=University of Chicago Press |ساڵ=١٩٨٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٠٦٧١١-٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060928195316/http://www.press.uchicago.edu/cgi-bin/hfs.cgi/00/231.ctl |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٦}} # Dover, Kenneth J. , ''Greek Homosexuality'', Gerald Duckworth & Co. Ltd. 1979, {{ISBN|0-674-36261-6}}(hardcover), {{ISBN|0-674-36270-5}}(paperback) # d'Emilio, John ''Sexual Politics, Sexual Communities: The Making of a Homosexual Minority in the United States, 1940–1970'', University of Chicago Press 1983, {{ISBN|0-226-14265-5}} # {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=The History of Sexuality |یەکەم=Michel |دوایین=Foucault |authorlink=Michel Foucault |ساڵ=١٩٨٦|بڵاوکەرەوە=Pantheon Books |ژپنک=٠-٣٩٤-٤١٧٧٥-٥}} # Roth, Norman. ''The care and feeding of gazelles: Medieval Arabic and Hebrew love poetry.'' IN: Lazar & Lacy. ''Poetics of Love in the Middle Ages'', George Mason University Press 1989, {{ISBN|0-913969-25-7}} ;١٩٩٠ەکان # {{بیرخستنەوە|یەکەم١=Bruce |دوایین١=Bagemihl |سەردێڕ=Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity|بڵاوکەرەوە=St. Martin's Press|ساڵ=١٩٩٩|ژپنک=٠-٣١٢-١٩٢٣٩-٨|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=5CbRGV8AAIQC}} # Bérubé, Allan, ''Coming out under Fire: The History of Gay Men and Women in World War Two'', New York: MacMillan 1990, {{ISBN|0-02-903100-1}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٧|سەردێڕ=Two spirit people: American Indian, lesbian women and gay men |نووسەر١=Brown, Lester B. |editor1=Lester B. Brown |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٨٩٠-٠٠٠٣-٣|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=AwnQBETJsvEC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٠|سەردێڕ=Handbook of medieval sexuality |یەکەم١=Vern L. |دوایین١=Bullough |یەکەم٢=James A. |دوایین٢=Brundage |بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٣-٣٦٦٢-٤|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=PgSI1gvKhtAC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٥|سەردێڕ=Gay New York: Gender, Urban Culture, and the Making of the Gay Male World, 1890–1940 |نووسەر١=Chauncey, George |edition=reprint, illustrated |بڵاوکەرەوە=Basic Books |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٦٥-٠٢٦٢١-٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=QCkEAQAAIAAJ}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٠|سەردێڕ=Encyclopedia of homosexuality (2 Volumes) |یەکەم١=Wayne R. |دوایین١=Dynes |یەکەم٢=Warren |دوایین٢=Johansson |یەکەم٣=William A. |دوایین٣=Percy |یەکەم٤=Stephen |دوایین٤=Donaldson |بڵاوکەرەوە=Garland Pub. |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٤٠-٦٥٤٤-٧|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=TYyGAAAAIAAJ}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٣|سەردێڕ=Odd girls and twilight lovers: a history of lesbian life in twentieth-century America |نووسەر١=Faderman, Lillian|edition=4 |بڵاوکەرەوە=Columbia University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣١-٠٧٤٨٨-٩|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=44i96GWYxSQC}} # Hinsch, Bret, ''Passions of the Cut Sleeve: The Male Homosexual Tradition in China'', The University of California Press, 1990, {{ISBN|0-520-06720-7}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٤|سەردێڕ=Outing: shattering the conspiracy of silence |نووسەر١=Johansson, Warren |نووسەر٢=William A. Percy |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-٥٦٠٢٤-٤١٩-٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-lZ903C-dkMC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٤|سەردێڕ=Sex in America: a definitive survey |نووسەر١=Michael, Robert T. |بڵاوکەرەوە=Little, Brown |ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٦-٩١١٩١-٧|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=PkjmGwAACAAJ}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٨|سەردێڕ=Pederasty and Pedagogy in Archaic Greece |نووسەر١=Percy, William Armstrong |بڵاوکەرەوە=University of Illinois Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٥٢-٠٦٧٤٠-٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=TCvoj1efp8UC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٨٧|سەردێڕ=Compañeras: Latina lesbians (an anthology) |نووسەر١=Ramos, Juanita |بڵاوکەرەوە=Latina Lesbian History Project |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ElVnAAAAMAAJ}} # Rousseau, George, ''Perilous Enlightenment: Pre- and Post-Modern Discourses—Sexual, Historical'', Manchester University Press 1991, {{ISBN|0-7190-3301-2}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٢|سەردێڕ=Sexuality and eroticism among males in Moslem societies |نووسەر١=Schmitt, Arno |نووسەر٢=Jehoeda Sofer |editor1=Arno Schmitt |editor2=Jehoeda Sofer |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-٥٦٠٢٤-٠٤٧-١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Kw_BVSVmNsUC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٩|سەردێڕ=An American obsession: science, medicine, and homosexuality in modern society |نووسەر١=Terry, Jennifer |بڵاوکەرەوە=University of Chicago Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٧٩٣٦٧-٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=C6pGoWWLfhEC}} ;٢٠٠٠ەکان # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٥|سەردێڕ=Regulating sex: the politics of intimacy and identity |یەکەم١=Elizabeth |دوایین١=Bernstein |یەکەم٢=Laurie |دوایین٢=Schaffner |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٩٤٨٦٩-٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YQzW5I2RGNcC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٢|سەردێڕ=Before Stonewall: activists for gay and lesbian rights in historical context |نووسەر١=Bullough, Vern L. |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-٥٦٠٢٣-١٩٣-٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=A7x_VnES2esC}} # {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Greeks And Greek Love: A Radical Reappraisal of Homosexuality In Ancient Greece|نووسەر=Davidson, James|ساڵ=٢٠٠٧|ژپنک=٠-٢٩٧-٨١٩٩٧-٦|بڵاوکەرەوە=Weidenfeld & Nicolson}} # {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gunther |یەکەم=Scott Eric |ڕێکەوت=٢٠٠٩|سەردێڕ=The Elastic Closet, A History of Homosexuality in France, 1942-present |شوێن=New York |بڵاوکەرەوە=Palgrave Macmillan |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣٠-٥٩٥١٠-١}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٤|سەردێڕ=The lavender scare: the Cold War persecution of gays and lesbians in the federal government |نووسەر١=Johnson, David K. |بڵاوکەرەوە=University of Chicago Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٤٠٤٨١-٣|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=_FM_hkMdxpIC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٣|سەردێڕ=Historical dictionary of the lesbian liberation movement: still the rage |نووسەر١=Myers, JoAnne |بڵاوکەرەوە=Scarecrow Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٠٨-٤٥٠٦-٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=dzYbAAAAYAAJ}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٢|سەردێڕ=Queering India: same-sex love and eroticism in Indian culture and society |نووسەر١=Vanita, Ruth |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٩٢٩٥٠-٩|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=I9rrucxQbmEC}} === وتارە ڕۆژنامەیییەکان === # {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=On the Prevalence of Homosexuality and Bisexuality, in a Random Community Survey of 750 Men Aged 18 to 27 |دوایین=Bagley |یەکەم=Christopher |دوایین٢=Tremblay |یەکەم٢=Pierre |شوێن=New York |بڵاوکەرەوە=Haworth Press |ساڵ=١٩٩٨|journal=Journal of Homosexuality |بەرگ=٣٦|issue= 2 |issn=0091-8369 |oclc=٩١١٢٩٣٩١|doi=10.1300/j082v36n02_01 |پەڕەکان=١–١٨}} # {{بیرخستنەوە|doi=10.2307/374839 |سەردێڕ=The Homophobic Imagination |دوایین=Crew |یەکەم=Louie |دوایین٢=Norton |jstor=374839 |یەکەم٢=Rictor |شوێن=3, Nov 74 |بەرگ=٣٦|issue=3 |پەڕەکان=٢٧٢–٩٠|journal=College English |issn=0010-0994 |ساڵ=١٩٧٤|oclc=٤٢٧٠٩٢٢١١}} # {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=New Evidence of Genetic Factors Influencing Sexual Orientation in Men: Female Fecundity Increase in the Maternal Line |دوایین=Iemmola |یەکەم=Francesca |دوایین٢=Ciani |یەکەم٢=Andrea Camperio |بڵاوکەرەوە=Springer |format=Article |ساڵ=٢٠٠٩|journal=Archives of Sexual Behavior |پەڕەکان=٣٩٣–٣٩٩|بەرگ=٣٨|شوێن=no. 3 |issn=0004-0002 |oclc=٣٦٠٢٣٢٥٢٦|doi=10.1007/s10508-008-9381-6 |ناونیشان=http://www.springerlink.com/content/l6104277w82137x4 |pmid=١٨٥٦١٠١٤}}{{بەستەری مردوو|url=http://www.springerlink.com/content/l6104277w82137x4 |date=شوباتی ٢٠٢٠}} # {{بیرخستنەوە|doi=10.1126/science.1887219 |سەردێڕ=A difference in hypothalamic structure between heterosexual and homosexual men. |دوایین=LeVay |یەکەم=Simon |ساڵ=١٩٩١|journal=Science |پەڕەکان=١٠٣٤–٧|issue=5023 |بەرگ=٢٥٣|issn=0036-8075 |oclc=١٢١٦٥٥٩٩٦|ناونیشان=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/253/5023/1034 |pmid=١٨٨٧٢١٩}} # {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Fraternal Birth Order and Ratio of Heterosexual/Homosexual Feelings in Women and Men |یەکەم٩=N |دوایین٩=Martin |یەکەم٨=J |دوایین٨=Bailey |یەکەم٧=M |دوایین٧=Wright |یەکەم٦=S |دوایین٦=MacGregor |دوایین=McConaghy |یەکەم٥=M |یەکەم=N |دوایین٢=Hadzi-Pavlovic |یەکەم٢=D |دوایین٥=Keller |دوایین٣=Stevens |یەکەم٣=C |دوایین٤=Manicavasagar |یەکەم٤=V | displayauthors = 8|ساڵ=٢٠٠٦|journal=Journal of Homosexuality |پەڕەکان=١٦١–١٧٤|issue=4 |بەرگ=٥١|issn=0091-8369 |oclc=٢٠٢٦٢٩٨٨٥|pmid=١٧١٣٥١٣٣|doi=10.1300/J082v51n04_09 |ناونیشان=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1090513808000688}} === وتارەکانی ئینتەرنێت === # Burr, Chandler. [https://www.theatlantic.com/doc/199706/homosexuality-biology/ Homosexuality and biology]. ''The Atlantic'', June 1997, {{ISSN|1072-7825}}. An overview of recent research in layman's language. # [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/55169.stm BBC News (شوبات ١٩٩٨)]: Fingerprints Study # [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/325979.stm BBC News (نیسان ١٩٩٩)]: Doubt cast on 'gay gene' # {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://my.webmd.com/content/article/22/1728_56075?src=Inktomi&condition=Home+&+Top+Stories |سەردێڕ=WebMD (March 2000) |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080110000912/http://my.webmd.com/content/article/22/1728_56075?src=Inktomi&condition=Home+&+Top+Stories |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}{{cbignore|bot=medic}}: Pointing the Finger at Androgen as a Cause of Homosexuality # [http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/3735668.stm BBC News (تشرینی یەکەم ٢٠٠٤)]: Genetics of homosexuality # James Davidson, ''London Review of Books'', 2 June 2005, [http://www.lrb.co.uk/v27/n11/davi02_.html "Mr and Mr and Mrs and Mrs"]—detailed review of ''The Friend'', by Alan Bray, a history of same-sex marriage and other same-sex formal bonds {{Refend}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{بەستەری پرۆژە خوشکەکان}} * {{dmoz|Society/Gay,_Lesbian,_and_Bisexual/History/|گەی، لێزبیان و دووڕەگەزخواز/مێژوو}} * [http://plato.stanford.edu/entries/homosexuality/ ئینسایکڵۆپیدیای فەلسەفەی ستانفۆرد – ھاوزایەندخوازی] * [http://www.nrttv.com/En/media-video-detail.aspx?Cor=2&Jimare=12125 ڕاپۆرتی ئێن ئاڕ تی لەسەر ھاوزایەندخوازی]{{بەستەری مردوو|url=http://www.nrttv.com/En/media-video-detail.aspx?Cor=2&Jimare=12125 |date=ئابی ٢٠٢١}} * ئەم وتارە [[:en:Homosexuality|بە زمانی ئینگلیزی بخوێنەوە]] {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|کۆمەڵگا|مێژوو|پزیشکی|کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە|سیاسەت|ژینناسی|سێکسناسی|دەروونناسی|فەلسەفە|کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە}} {{وتاری ھەڵبژێردراو|وەشان=٥٣٢٤٥٠|ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠١٧}} </span> [[پۆل:ھاوزایەندخوازی| ]] [[پۆل:ئەوین]] [[پۆل:کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە]] [[پۆل:ئاڕاستەی زایەندی]] [[پۆل:پەیوەندییە کەسییەکان]] [[پۆل:ھاوڕەگەزخوازی]] [[پۆل:کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە لە کوردستان]] 6owf9yqb5i2ruqrw6ttzykidr9do5vo 10 90342 1589552 336609 2026-06-11T00:03:55Z Hivja 64112 /* */ 1589552 wikitext text/x-wiki {{asbox | icon = [[پەڕگە:Flag map of the United Arab Emirates.svg|60px]] | pix = 60 | subject = [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] | qualifier = | category = کۆلکەوتارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان | tempsort = | name = داڕێژە:میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان-کۆلکە }} okjompzygnlnwsd8251flyljfb0rq4j 1589553 1589552 2026-06-11T00:04:39Z Hivja 64112 1589553 wikitext text/x-wiki {{asbox | icon = [[پەڕگە:Flag map of the United Arab Emirates.svg|50px]] | pix = 50 | subject = [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] | qualifier = | category = کۆلکەوتارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان | tempsort = | name = داڕێژە:میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان-کۆلکە }} 5afyi6jds14vonfprhfvtzaqk0k7b4h 14 90437 1589579 1152707 2026-06-11T09:01:35Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1589579 wikitext text/x-wiki {{پۆلی کۆمنز|Demonstrations and protests|ناڕەزایییەکان}} [[پۆل:ململانێکان بەپێی جۆر]] [[پۆل:مێژووی بزووتنەوە کۆمەڵایەتیەکان]] [[پۆل:چالاکییە ڕێکخراوەکان]] ostlx5cwhbhmps105kzp5dgr4a7rkuz 0 102123 1589502 1589449 2026-06-10T17:01:04Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:دەیەی ١٩٩٠|دەیەی ١٩٩٠]] 1589502 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name = {{lower|0.2em|{{گەورە|الجمھوریة العراقیة}}}}{{ھن}}''ئەلجمھوورییە ئەلعێراقییە'' |conventional_long_name = کۆماری عێراق |common_name = عێڕاق |continent = ئاسیا |region = ڕۆژھەڵاتی ناویین |country = عێراق |status = |p1 = کۆماری عێراق (١٩٥٨–١٩٦٨) |flag_p1 = Flag of Iraq (1963-1991).svg |s1 = حکوومەتی ھاوپەیمانیی کاتی (عێراق) |flag_s1 = Flag of Iraq, 1991-2004.svg |image_flag = Flag of Iraq, 1991-2004.svg |flag = ئاڵای عێراق |image_coat = Coat of arms (emblem) of Iraq 1991-2004.svg |symbol_type = ئاڕم |symbol_type_article = ئاڕمی عێراق |image_map = Iraq (orthographic projection).svg |national_motto = "وحدة، حریة، اشتراکیة" <small>(١٩٦٨–١٩٩١){{ھن}}({{lang-ckb|"یەکێتی، ئازادی، سۆشیالیزم"}})</small> ---- "[[تەکبیر|ئەڵڵاھوئەکبەر]]" <small>(١٩٩١–٢٠٠٣){{ھن}}([[زمانی کوردی|کوردی]]: "خودا گەورەترینە")</small> |national_anthem = "[[وەتەن ئەردولفوڕاتەین]]"{{nbsp|2}}<small>(١٩٨١–٢٠٠٣){{ھن}}({{lang-ckb|"خاکی دوو ڕووبار"}})</small> |capital = بەغدا |largest_city = پایتەخت |common_languages = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] |government_type = {{nowrap|[[سیستەمی تاک حیزب|وڵاتی تاک حیزب]] [[بەعسیزم|بەعسی]]}} |title_leader = [[لیستی سەرۆکانی عێراق|سەرۆک]] |leader1 = [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] <small>(یەکەمین)</small> |year_leader1 = ١٩٦٨–١٩٧٩ |leader2 = [[سەددام حوسێن|سەددام حوسەین]] <small>(دوایین)</small> |year_leader2 = ١٩٧٩–٢٠٠٣ |title_deputy = [[لیستی سەرۆکانی وەزیرانی عێراق|سەرۆک وەزیران]] |deputy1 = [[عەبدولڕەزاق نایف]] <small>(یەکەمین)</small> |year_deputy1 = ١٩٦٨ |deputy2 = [[سەددام حوسێن|سەددام حوسەین]] <small>(دوایین)</small> |year_deputy2 = ١٩٩٤–٢٠٠٣ |legislature= [[ئەنجومەنی نیشتمانی عێراق|ئەنجومەنی نیشتمانی]] |era = سەدەی بیستەم، سەدەی بیست و یەکەم |year_start = ١٩٦٨ |year_end = ٢٠٠٣ |event_start = [[شۆڕشی ١٧ی تەممووز|کوودەتای بەعسی]] |date_start = ١٧ی تەممووز |event1 = [[شەڕی ئێران و عێراق]] |date_event1 = ١٩٨٠–٨٨ |event2 = [[جەنگی کەنداو]] |date_event2 = ١٩٩٠–٩١ |event_end = [[شەڕی عێراق|داگیرکاریی ٢٠٠٣ی ئەمریکا بۆ عێراق]] |date_end = ٢١ی نیسان |stat_year1 = ٢٠٠٣ |stat_area1 = ٤٣٨٣١٧ |stat_pop1 = ٢٥١٧٥٠٠٠ |ref_area1 = |currency = [[دیناری عێراقی]] (IQD) |cctld = [[.iq]] |calling_code = ٩٦٤ |religion=[[ئیسلام]] }} '''ڕژێمی بەعسی عێراق''' یان '''عێراق لەسەردەمی بەعسدا''' (بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Ba'athist Iraq) ماوەی دەسەڵاتداریی [[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]] لە عێراق دەگرێتەوە لەنێوان ساڵانی [[١٩٦٨]] بۆ [[٢٠٠٣]]. ئەم ماوەیە بە بەرزبوونەوەیەکی ئابووریی و گەشەپێدانێکی زۆرەوە دەستی پێ کرد، بەڵام کۆتایی ھات بە ڕووبەڕووبوونەوەی عێراق بە تەنگەژەی کۆمەڵایەتی، [[سیاسەت|سیاسیی]]، و [[ئابووری]]یەوە. تێکڕای داھاتی ساڵانە کەمی کرد بەھۆی چەندین ھۆکاری دەرەکی و چەندین سیاسەتی ناوخۆیی ڕژێمەکەوە. [[سەرۆکی عێراق]] [[عەبدولڕەحمان عارف]] و [[سەرۆک وەزیرانی عێراق|سەرۆک وەزیران]] [[تاھیر یەحیا]] ھەڵکێشران و لابران لەماوەی [[کوودەتای ١٧ی تەممووز]] کە لەلایەن [[ئەحمەد حەسەن بەکر]]ی سەرۆکی حیزبی بەعسەوە پێشەوایی دەکرا. جێی باسە کە حیزبی بەعس پێشتر لە ١٩٦٣دا بەسەرۆکایەتی ئەحمەد حەسەن بەکر و [[سەددام حوسێن|سەددام حوسەینەوە]] دەسەڵاتی گرتە دەست. سەددام بەھۆی ئەوەی سەرۆکی ھەواڵگریی حیزبەکە بوو بە [[دی فاکتۆ]]، دواتر بووە سەرۆکی [[دی فاکتۆ]]ی وڵات لەناوەڕاستی ١٩٧٠کاندا و دواتریش لە ١٩٧٩دا بووە سەرۆکی [[دی یورێ]]ی وڵات. لەماوەی دەسەڵاتی [[دی یورێ]]ی ئەحمەد حەسەن بەکردا، ئابووری وڵات بەرزبووەوە و عێراق لە[[جیھانی عەرەب|جیھانی عەرەبیدا]] بەڕوونی دەرکەوت. بەھەرحاڵ، چەند ھۆکارێکی ناوخۆیی ھەڕەشەیان لە سەقامگیریی وڵات دەگرت، لەنێویاندا پێکدادان و تەنگەژە بوو لەگەڵ [[ئێران]] و کۆمەڵگای شیعەدا. کێشەی دەرەکیش بریتیی بوو لەکێشەی سنووریی لەگەڵ [[ئێران]]، کە ڕەنگە یەکێک لەھۆکارەکانی [[شەڕی ئێران و عێراق|شەڕی نێوان عێراق و ئێران]] بووبێت. [[سەددام حوسێن|سەددام]] لە ١٩٧٩دا بووە سەرۆکی عێراق و ھاوکاتیش سەرۆکی [[ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (عێراق)|ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش]] و سەرۆک وەزیران و ھەروەھا سکرتێری گشتیی [[حیزبی بەعسی عێراق]]، ئەمەش لەماوەیەکدا کە زنجیرەیەک لە خۆپیشاندانی دژە-ڕژێم لەلایەن شیعەکانەوە بەرپا کرا. حیزبی بەعس، کە حیزبێکی [[سێکیولار]] بوو، زۆر بەتووندی خۆپیشاندانەکانی سەرکووت کرد، گۆڕانێکی تری سیاسەتەکان بریتیی بوو لە گۆڕینی [[سیاسەتی دەرەکی]] بەرامبەر بە [[ئێران]]، کە وڵاتێکی [[شیعە]]نشین بوو، پەیوەندییە خراپەکانی نێوان ھەردوو [[عێراق]] و [[ئێران]]، لەکۆتاییدا بووە ھۆی [[شەڕی ئێران و عێراق|شەڕی نێوان عێراق و ئێران]]، کە لە ١٩٨٠دا دەستی پێ کرد کاتێک کە عێراق ویستی بۆ داگیرکردنی سەرتاسەری ئێران دەست پێ کرد. لەدوای [[شۆڕشی ئیسلامیی ئێران|شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران]]، عێراقییەکان پێیان وابوو کە ئێرانییەکان لاوازن و ئامانجێکی ئاسانن بۆ ھێزە سەربازییەکانی عێراق، دواتر دەرکەوت کە ئەم بیروڕایە ھەڵەیە و شەڕەکەش بۆ ماوەی ٨ ساڵ درێژ بووەوە. ئابووریی عێراق لەماوەی جەنگدا تێکچوو، تا وای لێھات پشتی بە کۆمەکە دەرەکییەکان دەبەست بۆ پاڵپشتییکردنی جەنگەکە، جەنگەکە بەیەکسانبوون کۆتایی ھات کاتێک کە [[ئاگربەست]] ئەنجام درا لە ١٩٨٨دا، کە بووە ھۆی [[ستەیتس کۆو ئانتێ بێڵوم]].<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ba%27athist_Iraq</ref> == مێژوو == === کودەتای ١٩٦٨ === بە پێچەوانەی کودەتاکانی پێشوو لە مێژووی عێراقدا، [[کودەتای ١٧ی تەممووزی ١٩٦٨|کودەتاکەی ساڵی ١٩٦٨]] کە بە شۆڕشی ١٧ی تەممووز ناودەبرێت، بە گوتەی کۆفلین، «کارێکی تاڕادەیەک مەدەنی» بووە. کودەتاکە لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ١٧ی تەممووزەوە دەستیپێکرد، کاتێک چەند یەکەیەکی سەربازی و بەعسی مەدەنی دەستیان بەسەر چەندین بینای سەرەکی حکوومەت و سەربازیدا گرت، لەوانە وەزارەتی بەرگریی، وێستگەی کارەبا، وێستگەکانی ڕادیۆ، سەرجەم پردەکانی شارەکە و «ژمارەیەک بنکەی سەربازی». کاتژمێر ٠٣:٠٠ی بەیانی ھەموو ھێڵەکانی تەلەفۆن پچڕان و تا ئەو کاتە فەرمانی ئەوە درابوو کە چەند [[تانک]]ێک لەبەردەم کۆشکی سەرۆکایەتیدا بوەستن. [[عەبدولڕەحمان]] عارف، سەرۆکی ئەوکاتەی [[عێراق]]، بۆ یەکەمجار ئەو کودەتاکەی زانی کاتێک ئەندامانی دڵخۆشی پاسەوانی کۆماری لە «سەرکەوتنێکی پێشوەختەدا» دەستیان کرد بە تەقەکردن کرد بە ئاسمان. [[ئەحمەد حەسەن بەکر]]، فەرماندەی ئۆپەراسیۆنەکە، لە ڕێگەی کەرەستەی پەیوەندییە سەربازییەکان لە بنکەکە، عارف لە دۆخی خۆی ئاگادارکردەوە. عارف داوای کاتێکی زیاتری کرد، لەو ماوەیەدا پەیوەندی بە یەکە سەربازییەکانی دیکەوە کرد بۆ ئەوەی داوای پشتیوانی بکات. کاتێک ئاشکرا بوو، ئەگەرەکان دژی بوون و خۆی ڕادەست کرد. عارف پەیوەندی بە بەکرەوە کرد و ئاگاداری کردەوە کە ئامادەیە دەست لەکار بکێشێتەوە. بۆ نیشاندانی سوپاسگوزاری خۆی، بەکر گەرەنتی سەلامەتی پێدا. جێگرەکانی ئەلبەکر، حەردان ئەلتکریتی و ساڵح عومەر ئەلعەلی، فەرمانیان پێکرا کە بە شێوەیەکی کەسی ئەم پەیامە بە عارف بگەیەنن. عارف و ھاوسەرەکەی و کوڕەکەی بە خێرایی لە یەکەم گەشتی بەردەستدا ڕەوانەی [[لەندەن]] کران. دواتر لەو بەیانییەدا ڕادیۆی بەعسی ڕای گەیاند کە حکوومەتێکی نوێ دامەزراوە. کودەتاکە ھێندە بە ئاسانی ئەنجام درا کە گیانی ھیچ کەسێک لەدەست نەچوو. کودەتاکە بەھۆی بەشدارییەکانی دامەزراوەی سەربازییەوە سەرکەوتوو بوو؛ [[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعسی سۆسیالیست]] ئەوەندە بەھێز نەبوو کە خۆی دەسەڵات وەربگرێت. حیزبەکە توانی لەگەڵ [[عەبدولڕەزاق نایف|عەبدولڕەزاق ئەلنایف]]، جێگری بەرپرسی ھەواڵگریی سەربازی و [[ئیبراھیم ئەلداود]]، بەرپرسی پاسەوانی کۆمارییەکان ڕێککەوتنێک بکات. ھەردوو نایف و ئەلداود ئاگاداری ئەوە بوون کە توانای درێژخایەنی حکوومەتەکانی عارف و تاھیر یەحیا تاریک دەردەکەون، بەڵام تێگەیشتن کە بەعسییەکان پێویستیان پێیان ھەیە ئەگەر کودەتاکە سەرکەوتوو بێت. بۆ بەشداریکردنی لە کودەتاکەدا، نایف داوای پۆستی سەرۆک وەزیرانی کرد لە دوای کودەتاکە وەک پاداشتێک و ھێمایەک بۆ دەسەڵاتەکەی. ھەروەھا ئەلداود بە پۆستێک پاداشت کرا و بوو بە وەزیری بەرگری. بەڵام ھەموو شتێک بە پلانی نایف و ئەلداود نەڕۆیشت. ئەلبەکر لە کۆبوونەوەیەکی نھێنیدا سەرکردایەتی بەعسی ئاگادارکردەوە کە ئەو دووانە یان «لەکاتی شۆڕشدا یان دوای شۆڕشەکە» لەناودەبرێن. ئەلبەکر وەک سەرۆکی ئۆپراسیۆنی سەربازیی کودەتاکە، پۆستی سکرتێری ناوچەیی [[حیزبی بەعس]] پاراست و بە سەرۆکی [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش]]، سەرۆکی کۆمار و سەرۆک وەزیران ھەڵبژێردرا. ڕاستەوخۆ دوای کودەتاکە ململانێی دەسەڵات لە نێوان ئەلبەکر و ئەلنایف سەریھەڵدا. لە ڕووی کردارییەوە دەبوو نایف دەستی باڵای ھەبووایە؛ ئەو ئەفسەرێک بوو کە لەلایەن پلەدارەکانەوە پشتگیری دەکرا. بەڵام ئەلبەکر سەلماندی کە فێڵبازتر و قایلکەرتر و ڕێکخراوترە لە ئەلنایف و ئەلداود و لایەنگرانیان. یەکێک لە یەکەم بڕیارەکانی ئەلبەکر لە پۆستەکەیدا، دانانی زیاتر لە ١٠٠ ئەفسەری نوێ بوو بۆ پاسەوانی کۆمارییەکان. لەم نێوەندەدا [[سەددام حوسێن]] کاری کرد بۆ دامەزراندنی ڕێکخراوێکی ئەمنی و ھەواڵگریی بۆ ئەو حیزبە بۆ بەرەنگاربوونەوەی دووژمنەکانی. لە ٢٩ی تەممووزدا، ئەلداود بە گەشتێک بۆ ئوردن بەڕێکەوت بۆ پشکنینی ئەو ھێزە عێراقیانەی لەوێ جێگیر بوون دوای [[شەڕی شەش ڕۆژە|شەڕی ساڵی ١٩٦٧]] لەگەڵ [[ئیسرائیل]]. ڕۆژی دواتر نایف بانگھێشتی نانی نیوەڕۆ کرا لە کۆشکی سەرۆکایەتی لەگەڵ ئەلبەکر، لەوێ سەددام لەگەڵ سێ ھاوکارەکەیدا خۆیان کرد بە ژووردا و ھەڕەشەی کوشتنیان لێکرد. نایف ھاواری کرد و گوتی: چوار منداڵم ھەیە! سەددام فەرمانی بە نایف کرد ئەگەر بیەوێت بژی، دەستبەجێ عێراق بەجێبھێڵێت. نایف پابەند بوو و دوورخرایەوە بۆ [[مەغریب]]. لە ھەوڵێکی تیرۆرکردن لە ساڵی ١٩٧٣دا ڕزگاریبوو، بەڵام لە ساڵی ١٩٧٨ بە فەرمانی سەدام لە لەندەن تیرۆرکرا، ئەلداود چارەنووسی ھاوشێوەی ھەبوو و دوورخرایەوە بۆ [[سعوودیە]]. بەعسییەکان بە ھیچ شێوەیەک دڵنیا نەبوون لە سەرکەوتن؛ ئەگەر ھەریەکێک لە لایەنگرانی نایف ئۆپەراسیۆنی دژی نایفیان زانیبا، [[بەغدا]] بە قسەی مێژوونووس کۆن کۆفلین دەبووە «ناوەندی گەرماوێکی خوێناویی ناشرین».<ref>Coughlin 2005، لاپەڕە ٥٣.</ref><ref>Coughlin 2005، لاپەڕە ٥٤.</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == کتێبنامە == * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Alnasrawi |یەکەم=Abbas |سەردێڕ=The Economy of Iraq: Oil, Wars, Destruction of development and Prospects, 1950–2010 |بڵاوکەرەوە=[[ABC-CLIO]] |ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٢٩١٨٦-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bengio |یەکەم=Ofra |type=Paperback |سەردێڕ=Saddam's Word: Political discourse in Iraq |ناونیشان=https://archive.org/details/saddamswordpolit0000beng |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |شوێن=Oxford, England, UK; New York, New York, USA |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ساڵ=١٩٩٨|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١١٤٣٩-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Con |دوایین=Coughlin |بەستەری نووسەر=Con Coughlin |سەردێڕ=Saddam: His Rise and Fall |بڵاوکەرەوە=[[Harper Perennial]] |ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٠٦-٠٥٠٥٤٣-١|ناونیشان=https://archive.org/details/saddam00conc}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Metz |یەکەم=Helen Chapin |بەستەری نووسەر=Helen Chapin Metz |سەردێڕ=Iraq: A Country Study |بڵاوکەرەوە=[[Kessinger Publishing]] |ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-١-٤١٩١-٢٦٧١-٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Niblock |یەکەم=Tim |type=Paperback |سەردێڕ=Iraq, the contemporary state |ناونیشان=https://archive.org/details/iraqcontemporary00nibl |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |شوێن=London, England, UK |بڵاوکەرەوە=Croom Helm |ساڵ=١٩٨٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٠٩٩-١٨١٠-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Pollack|یەکەم=Kenneth M.|سەردێڕ=Arabs at War: Military Effectiveness, 1948–91|ساڵ=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=University of Nebraska Press|شوێن=Lincoln and London|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٣٢-٣٧٣٣-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Selden |یەکەم=Zachary |سەردێڕ=Economic Sanctions as Instruments of American Foreign Policy |بڵاوکەرەوە=[[Greenwood Publishing Group]] |ساڵ=١٩٩٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٧٥-٩٦٣٨٧-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Tripp |یەکەم=Charles |بەستەری نووسەر=Charles R. H. Tripp|سەردێڕ=A History of Iraq |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٥٢٩٠٠-٦}} * Baram, Amatzia ({{langx|he|פרופ' אמציה ברעם}}<!--Hebrew name from: http://mideast.haifa.ac.il/index.php?option=com_contact&view=contact&id=35:ab&catid=29&Itemid=341&lang=he-->; [[University of Haifa]]). "[https://www.jstor.org/stable/163849 Neo-Tribalism in Iraq: Saddam Hussein's Tribal Policies 1991-96]." ''[[International Journal of Middle East Studies]]''. Vol. 29, No. 1 (Feb. 1997), pp. 1–31. Available at [[JSTOR]]. * Baram, Amatzia. "[http://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/From%20Militant%20Secularism%20to%20Islamism.pdf From Militant Secularism to Islamism: The Iraqi Ba’th Regime 1968-2003]" ([https://web.archive.org/web/20150722184035/http://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/From%20Militant%20Secularism%20to%20Islamism.pdf Archive]). [[Woodrow Wilson International Center for Scholars]], History and Public Policy Program, Occasional Paper. October 2011. * Blaydes, Lisa. 2018. ''[https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691180274/state-of-repression State of Repression: Iraq under Saddam Hussein]''. Princeton University Press. * Helfont, Samuel. "[http://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=/journals/the_middle_east_journal/v068/68.3.helfont.html Saddam and the Islamists: The Ba‘thist Regime's Instrumentalization of Religion in Foreign Affairs]." ''[[The Middle East Journal]]''. Volume 68, Number 3, Summer 2014. pp. 352–366. Available at [[Project MUSE]]. {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|مێژوو|عێراق|دەیەی ٢٠٠٠|زانستی سیاسەت|دەیەی ١٩٩٠}} [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ٢٠٠٣]] [[پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە عێراق]] [[پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٨]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٦٨ لە عێراق]] [[پۆل:دەوڵەتە دیکتاتۆرەکان]] [[پۆل:کۆمارە سۆسیالیستییەکانی پێشوو]] [[پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٦٠]] [[پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٧٠]] [[پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٨٠]] [[پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٩٠]] [[پۆل:عێراق لە دەیەی ٢٠٠٠]] [[پۆل:شەڕی ئێران و عێراق]] kkugc76s4vojvv8aa0c3fdzcbedtt2y 4 117863 1589490 1588680 2026-06-10T15:42:09Z حوسێن 42516 /* Mongoose */ بەشی نوێ 1589490 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = ویکیپیدیا:داخوازی بەرامبەری کوردی/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(60d) |counter = 5 |maxarchivesize = 150K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}} |minthreadsleft = 3 |minthreadstoarchive = 1 }} {{داخوازی بەرامبەری کوردی}} {{ئەرشیڤەکان | auto = short | root = ویکیپیدیا:داخوازی بەرامبەری کوردی | search = yes | search-button-label = ئەرشیڤەکان بگەڕێ | search-width = 20 }} <!-- تکایە دەستکاریی بەشەکانی سەر ئێرە مەکە و پرسیارەکەت ڕاستەوخۆ لەخوارەوەی پەڕەکەوە بنووسە --> == Wikipedia:Service awards/ ویکیپیدیا:خەڵاتی خزمەتگوزاری == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ٠٨:٣٩، ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٥٧٧٦٨٧٦٢}}{{Pin message|}} سڵاو دەمانەوێت پەڕەی ([[:en:Wikipedia:Service_awards|Service Awards]]) بھێنینە ویکیپیدیای کوردی، پەڕەکە خەڵات و ستایشکردنە بۆ ئەو بەکارھێنەرانەی بەپێی ئەوەی چەندێکە خۆیان تۆمارکردووە و ژمارەی دەستکارییەکانیان چەندە و چەن خزمەتی ویکیپیدیان کردووە، خەڵاتەکە وەک (ویکی دیاری) وایە، بەڵام خۆت دەیبەخشیتە خۆت، ئەگەر بچن سەیری پەڕەکە بکەن، ھەر بەشێک ناونیشانی تایبەت بەخۆی ھەیە بەپێی تەمەنی ھەژمار و ژمارەی دەستکاری. ھۆکاری کردنەوەی ئەم باسە لێرە ئەوەیە، ناویشانەکان پێویستیان بە وەرگێران ھەیە، بۆ ئەمەش پێویستمان بەو کەسانەیە شارەزان لە زمانەوانی و زمانی کوردی، وە تێبینی: ناونیشانەکانی ئەوێ وەک ناونیشانی سەربازی وایە، ئێمە نامانەوێت ناونیشانی سەربازی بھێینە ویکی سۆرانی، پێویستە ناونیشانەکان پڕ بە پێستی زانستنامەکە بن و گوونجاو بن، نموونەی گوونجاو: (Experienced editor - بەکارھێنەری شارەزا) بەستەری پڕۆژە: [[ ویکیپیدیا:خەڵاتی خزمەتگوزاری]] {{collapse top|وشەکان}} {| class="wikitable" |+ |- ! '''°''' !! Award !! Alternative Award !! Minimum number of edits || Length of service |- | 1 || [[#Registered Editor (or Signator)|Registered Editor]] || [[#Registered Editor (or Signator)|Signator]] || align=center|1 || 1 day |- | 2 || [[#Novice Editor (or Burba)|Novice Editor]] || [[#Novice Editor (or Burba)|Burba]] || align=center|200 || 1 month |- | 3 || [[#Apprentice Editor (or Novato)|Apprentice Editor]] || [[#Apprentice Editor (or Novato)|Novato]] || align=center|1,000 || 3 months |- | 4 || [[#Journeyman Editor (or Grognard)|Journeyman Editor]] || [[#Journeyman Editor (or Grognard)|Grognard]] || align=center|2,000 || 6 months |- | 5 || [[#Yeoman Editor (or Grognard Extraordinaire)|Yeoman Editor]] || [[#Yeoman Editor (or Grognard Extraordinaire)|Grognard Extraordinaire]] || align=center|4,000 || 1 year |- | 6 || [[#Experienced Editor (or Grognard Mirabilaire)|Experienced Editor]] || [[#Experienced Editor (or Grognard Mirabilaire)|Grognard Mirabilaire]] || align=center|6,000 || 1.5 years |- | 7 || [[#Veteran Editor (or Tutnum)|Veteran Editor]] || [[#Veteran Editor (or Tutnum)|Tutnum]] || align=center|8,000 || 2 years |- | 8 || [[#Veteran Editor II (or Grand Tutnum)|Veteran Editor II]] || [[#Veteran Editor II (or Grand Tutnum)|Grand Tutnum]] || align=center|12,000 || 2.5 years |- | 9 || [[#Veteran Editor III (or Most Perfect Tutnum)|Veteran Editor III]] || [[#Veteran Editor III (or Most Perfect Tutnum)|Most Perfect Tutnum]] || align=center|16,000 || 3 years |- | 10 || [[#Veteran Editor IV (or Tutnum of the Encyclopedia)|Veteran Editor IV]] || [[#Veteran Editor IV (or Tutnum of the Encyclopedia)|Tutnum of the Encyclopedia]] || align=center|20,000 || 3.5 years |- | 11 || [[#Senior Editor (or Labutnum)|Senior Editor]] || [[#Senior Editor (or Labutnum)|Labutnum]] || align=center|24,000 || 4 years |- | 12 || [[#Senior Editor II (or Most Pluperfect Labutnum)|Senior Editor II]] || [[#Senior Editor II (or Most Pluperfect Labutnum)|Most Pluperfect Labutnum]] || align=center|28,500 || 4.5 years |- | 13 || [[#Senior Editor III (or Labutnum of the Encyclopedia)|Senior Editor III]] || [[#Senior Editor III (or Labutnum of the Encyclopedia)|Labutnum of the Encyclopedia]] || align=center|33,000 || 5 years |- | 14 || [[#Master Editor (or Illustrious Looshpah)|Master Editor]] || [[#Master Editor (or Illustrious Looshpah)|Illustrious Looshpah]] || align=center|42,000 || 6 years |- | 15 || [[#Master Editor II (or Auspicious Looshpah)|Master Editor II]] || [[#Master Editor II (or Auspicious Looshpah)|Auspicious Looshpah]] || align=center|51,000 || 7 years |- | 16 || [[#Master Editor III (or Most Plusquamperfect Looshpah Laureate)|Master Editor III]] || [[#Master Editor III (or Most Plusquamperfect Looshpah Laureate)|Most Plusquamperfect Looshpah Laureate]] || align=center|60,000 || 8 years |- | 17 || [[#Master Editor IV (or Looshpah Laureate of the Encyclopedia)|Master Editor IV]] || [[#Master Editor IV (or Looshpah Laureate of the Encyclopedia)|Looshpah Laureate of the Encyclopedia]] || align=center|78,000 || 10 years |- | 18 || [[#Grandmaster Editor (or Grand High Togneme Vicarus)|Grandmaster Editor]] || [[#Grandmaster Editor (or Grand High Togneme Vicarus)|Grand High Togneme Vicarus]]{{efn|name=lord|Before December 2019 these Alternative Awards used "Lord" instead of "Grand", and uses of the original terms may still be seen in the wild. See [[Wikipedia talk:Service awards/Archive 7#Inclusivity? (or, Gender-Neutral Service Award Titles)]].}} || align=center|96,000 || 12 years |- | 19 || [[#Grandmaster Editor First-Class (or Grand High Togneme Laureate)|Grandmaster Editor First-Class]] || [[#Grandmaster Editor First-Class (or Grand High Togneme Laureate)|Grand High Togneme Laureate]]{{efn|name=lord}} || align=center|114,000 || 14 years |- | 20 || [[#Vanguard Editor (or Grand Gom, the Highest Togneme of the Encyclopedia)|Vanguard Editor]] || [[#Vanguard Editor (or Grand Gom, the Highest Togneme of the Encyclopedia)|Grand Gom, the Highest Togneme of the Encyclopedia]]{{efn|name=lord}} || align=center|132,000 || 16 years |- | 21 || [[#Senior Vanguard Editor (or Supreme Gom, the Most Exalted Togneme of the Encyclopedia)|Senior Vanguard Editor]] || [[#Senior Vanguard Editor (or Supreme Gom, the Most Exalted Togneme of the Encyclopedia)|Supreme Gom, the Most Exalted Togneme of the Encyclopedia]] || align=center|150,000 || 18 years |- | 22 || [[#Ultimate Vanguard Editor (or Cardinal Gom, the August Togneme of the Encyclopedia)|Ultimate Vanguard Editor]] || [[#Ultimate Vanguard Editor (or Cardinal Gom, the August Togneme of the Encyclopedia)|Cardinal Gom, the August Togneme of the Encyclopedia]] || align=center|175,000 || 20 years |- |} {{collapse bottom}} زۆر سپاس بۆ ھاوکاری کردن [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٠:٠٧، ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) سڵاو من ئەو وشانەم بۆیان داناوە واتە پێشنیاریان دەکەم هیوادارم بەکارهێنەرانی تریش ڕای خۆیان دەرببڕن ئەگەر ڕازین یان نا * Registered Editor بەکارهێنەری تازەتۆمارکراو یان هەر تەنیا (تۆمارکراو) * Novice Editor بەکارهێنەر سەرەتایی * Apprentice Editor بەکارهێنەری شاگرد یان (هاوکار) * Journeyman editor بەکارهێنەری مەشق کردوو * Yeoman edior بەکارهێنەری یاریدەدەر * experienced editor بەکارهێنەری شارەزا * veteran editor بەکارهێنەری بەئەزموون * veteran editor İİ بەکارهێنەری بەئەزموون پلە دوو * veteran editor İİİ بەکارهێنەری بەئەزموون پلە سێ * veteran editor İV بەکارهێنەری بەئەزموون پلە چوار * senior editor بەکارهێنەری باڵا * senior editor İİ بەکارهێنەری باڵا پلە دوو * senior editor İİİ بەکارهێنەری باڵا پلە سێ * master editor بەکارهێنەری پسپۆڕ * master editor İİ بەکارهێنەری پسپۆڕ پلە دوو * master editor İİİ بەکارهێنەری پسپۆڕ پلە سێ * master editor İV بەکارهێنەری پسپۆڕ پلە چوار * grandmaster editor بەکارهێنەری پسپۆڕی گەورە * grandmaster editor first class بەکارهێنەری پسپۆڕی گەورە پۆلی یەکەم * vanguard editor بەکارهێنەری پێشەنگ * senior vanguard Editor بەکارهێنەری پێشەنگی باڵا * Ultimate vanguard editor بەکارهێنەری پێشەنگی پلەبەرز یان (پایەبەرز) هەرچەندە هەندێکیان وەرگێرانی پیتیە وەک grandmaster first class بەڵام پێموانیە خراپ بن هیوادارم ڕای خۆتان دەربڕن وە ڕەخنەو پێشنیارەکانتان دەربڕن.سوپاس.[[بەکارھێنەر:Diyary27|Diyary27]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyary27|لێدوان]]) ‏٠٨:١٥، ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Diyary27|Diyary27]] زۆر زۆر سپاستان دەکەم بۆ گرنگیدان بە بابەتەکە، یارمەتیدەر دەبێت زۆر. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٩:٠٥، ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ::چاو لەوێ چۆن ڕێزی بەشداربووان و بەشدارییەکان دەگرن و لێرەش چ سەرلێشێواوییەک ڕوویدا... &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ‏٠٠:٢٦، ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) @[[بەکارهێنەر:Épine|Épine]] چی بووە مەبەستت چیە یان چ پەیوەندی بەبابەتەکەوە هەیە؟ [[بەکارھێنەر:Diyary27|Diyary27]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyary27|لێدوان]]) ‏١٧:٤٠، ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Diyary27|Diyary27]]: کێشەیەکی بچووک لە ناوەخۆی ویکیپیدیا دا ڕوویداوە، پێم وایە مەبەستی ئەوە بێت، تکایە بەھەڵە تێمەگەن {{زۆر سپاس}} بۆ بەشداریکردن لە پڕۆژەکە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٨:١٦، ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ::پڕۆژەکە کەمێکی ئامادەکراوە ([[ویکیپیدیا:خەڵاتی خزمەتگوزاری]]) چاوەڕێی بەشداربووانی ترم. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٨:١٧، ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) @[[بەکارهێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] کێشە نیە بەهەڵە تێناگەین، ئەی لەبارەی پڕۆژەکە هیچ بەرامبەرێکتان بۆ خەڵاتەکان داناوە؟ [[بەکارھێنەر:Diyary27|Diyary27]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyary27|لێدوان]]) ‏١٢:٣٢، ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) :تا ئێستا ھیچ دەنگێک نییە، نە لەڕووی دژاییەتی، نە پشتگیری، نە بەشداری، گەر وابێت، پرۆژەکە جێبەجێ دەکەین و بەپێی زانیارییە پێویستییەکانمان وشەکان وەردەگێرێنە سەر زمانی کوردی. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٢:٥٨، ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ::سەرەتا ئەبێ بزانین ئێدیتۆر بە کوردی ئەبێ بە چی. ئێدیتۆر خۆ بەکارھێنەر نییە. -[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ‏١٢:١١، ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) :::بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]]: سپاس بەڵام لێرە مانای حەرفی ناکەین و دەمانەوێت شتێک وەک سوپاسگوزاری بگەیەنین بە کۆمەڵگاکە بۆ نموونە بڕوانە [[ویکیپیدیا:خەڵاتی خزمەتگوزاری/خشتە|خشتەکانی پڕۆژەکە]] لێرە گەر سەیر بکەی لە ھەمووی نوووسیمانە بەکارھێنەر کە مەبەستمان بەکارھێنەرانی ویکیپیدیایە بەپێی ئەزموون و دەستکاریان چ ناونیشانێک وەردەگرن [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٢:٢٣، ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) {{سەرچاوەکانی وتووێژ|گرووپ=kurdish-alpha}} == چاکسازی بەرامبەر پۆلەکان == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ٢٣:١٨، ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٥٨٥١٢٦٨٤}}{{Pin message|}} {{داواکردنی لێدوانی کۆمەڵگە|}} سڵاو بەڕێزان ئەم پۆلانە دەھێنمە ئێرە کە لەسەرەتای ھاتنم بۆ ئێرە دروستم کردوون و گوومانی ھەڵەیان لێدەکەم ھیوادارم یارمەتیم بدەن لە ڕاستکردنەوەیان و بمبورن کە ئەم داواکارییەم کەمێک دوروودرێژ دەبێت بەڵام نەم ویست بیکەم بە بەش-بەش بەم شێوەیە ئێرەی تێکدەدا و لەیەک داوادا ھەوڵی جێکردنەوەی ھەمووی دەدەم [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٣:١٥، ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ==== پۆل:ئەنیمی و مانگای ڕۆمانس ==== ئەنیمی و مانگای ڕۆمانس یان ڕۆمانسی؟ * ژێرپۆلەکان: [[:پۆل:ئەنیمەیشنی_ڕۆمانس]] * ئەنیمی نا ئەنیمێ. ئەمانەش: ئەنیمێ و مانگای ڕۆمانتیک و ئەنیمەیشنی ڕۆمانتیک.-- [[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">چالاک</span>'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ‏٠٩:٢٩، ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]]: ئەنیمەیشنی ڕۆمانتیک، پێم باشە [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٩:٤٩، ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ::{{کرا}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٥:٣٢، ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:وەستێنەرەکانی ئەنزیمی 3β-Hydroxysteroid dehydrogenase ==== بەستەر: [[:پۆل:وەستێنەرەکانی ئەنزیمی 3β-Hydroxysteroid dehydrogenase]] {{کرا}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٠:٠٢، ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:کاردانەوە پزیشکییەکان بۆ کۆڤید-١٩ ==== ==== لێدوان ==== <hr> ====پۆل:ئاسەتەیت ئێستەرەکان ==== * بەستەر: [[:پۆل:ئاسەتەیت ئێستەرەکان]] ====لێدوان ==== بێ کێشەیە [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٠:٠٣، ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) <hr> ==== پۆل:دەرمانە پزیشکییەکانی ئاژەڵان==== *بەستەر: [[:پۆل:دەرمانە پزیشکییەکانی ئاژەڵان]] ====لێدوان ==== <hr> ====پۆل:سترۆیدی دژە ئەندرۆجینەکان ==== بەستەر: [[:پۆل:سترۆیدی دژە ئەندرۆجینەکان]] ====لێدوان ==== <hr> دژەئەندرۆجینی ستیرۆیدی نەک ستیرۆیدی دژە ئەندرۆجینی وابزانم.سوپاس[[بەکارھێنەر:Diyary27|Diyary27]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyary27|لێدوان]]) ‏٠٦:١٩، ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ====پۆل:قوربانیدەرانی سووتانی کیۆتۆ ئەنیمەیشن ==== بەستەر: [[:پۆل:قوربانیدەرانی سووتانی کیۆتۆ ئەنیمەیشن]] ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:خەڵک لە ئەنیمەیشن بەپێی کۆمپانیا ==== بەستەر: [[:پۆل:خەڵک لە ئەنیمەیشن بەپێی کۆمپانیا]] ====لێدوان ==== <hr> ====پۆل:مردنەکان بەھۆی ئاگر لە ژاپۆن ==== بەستەر: [[:پۆل:مردنەکان بەھۆی ئاگر لە ژاپۆن]] ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:ئاگرەکان لە ژاپۆن==== بەستەر: [[:پۆل:ئاگرەکان لە ژاپۆن]] پێشنیارکراو بۆ ئاگر: [[:پۆل:سووتمانەکان]] ====لێدوان ==== <hr> ====پۆل:ئاگرەکان بەپێی وڵات ==== بەستەر: [[:پۆل:ئاگرەکان بەپێی وڵات]] پێشنیارکراو بۆ ئاگر: [[:پۆل:سووتمانەکان]] ئاگرکەوتنەوەکان بەپێی وڵات یان ئاگرەکان بەپێی وڵات؟ ====لێدوان ==== <hr> ئاگرکەوتنەوەکان بەپێی وڵات جوانترە ،وابزانم[[بەکارھێنەر:Diyary27|Diyary27]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyary27|لێدوان]]) ‏٠٦:٢٨، ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Diyary27|Diyary27]] منیش پێم باشە، بەڵام سوتمانیشمان ھەیە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٠:٢٩، ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ====پۆل:ئەو ئەنیمێیانەی خەڵاتی کڕەنچیرۆلیان بردۆتەوە ==== بەستەر: [[:پۆل:ئەو ئەنیمێیانەی خەڵاتی کڕەنچیرۆلیان بردۆتەوە]] ====لێدوان ==== <hr> ====پۆل:فیلمەکان لەبارەی سیستیک فایبرۆس ==== بەستەر: [[:پۆل:فیلمەکان لەبارەی سیستیک فایبرۆس]] ====لێدوان ==== <hr> ====پۆل:براوەکانی خەڵاتی مەزنی پایکسانگی خەڵاتی ھونەری (تەلەڤیزیۆن) ==== بەستەر: [[:پۆل:براوەکانی خەڵاتی مەزنی پایکسانگی خەڵاتی ھونەری (تەلەڤیزیۆن)]] ====لێدوان ==== <hr> ====پۆل:ئەو بەرھەمە تەلەڤیزیۆنیانەی وەستێنراون بەھۆی کۆڤید-١٩ ==== نوێیە بەڵام ھەر ویستم دڵنیایی لێ بکەمەوە. بەستەر: [[:پۆل:ئەو بەرھەمە تەلەڤیزیۆنیانەی وەستێنراون بەھۆی کۆڤید-١٩]] ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:خانمەکتەرە دەنگییە ئەمەریکییەکان لە یاریە ڤیدیۆییەکان==== بەستەر: [[:پۆل:خانمەکتەرە دەنگییە ئەمەریکییەکان لە یاریە ڤیدیۆییەکان]] ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:داڕێژەکانی جێندەریی بەکارھێنەر==== بەستەر:[[:پۆل:داڕێژەکانی جێندەریی بەکارھێنەر]] ==== لێدوان ==== <hr> ====پۆل:ئەو فیلمانەی دەربارەی تڕانسجێندەری کچن ==== بەستەر:[[:پۆل:ئەو فیلمانەی دەربارەی تڕانسجێندەری کچن]] ==== لێدوانی گشتی ==== سپاس {{rf}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٣:١٥، ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) ==== پۆل:باشترین ئەنیمێیە تایبەتمەندەکان لە براوەی خەڵاتی ئەکادیمی ==== : بەستەر:[[:پۆل:باشترین ئەنیمێیە تایبەتمەندەکان لە براوەی خەڵاتی ئەکادیمی]] : پەیوەندیدار: [[:پۆل:باشترین ئەنییمێیە تایبەتمەندەکان لە براوەی خەڵاتی ئانی]] ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:خەڵکی کۆریای باکوور بە ڕەسەن ژاپۆنی ==== بەستەر: [[:پۆل:خەڵکی کۆریای باکوور بە ڕەسەن ژاپۆنی]] ====لێدوان ==== <hr> ====:پۆل:خەڵکی جەزائیری بە ڕەسەن تورک ==== بەستەر:[[:پۆل:خەڵکی جەزائیری بە ڕەسەن تورک]] ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:خەڵکی ئوستڕالی بە ڕەسەن کۆری ==== [[:پۆل:خەڵکی ئوستڕالی بە ڕەسەن کۆری]] پەیوەندیدار: [[:پۆل:خەڵکی کۆریای باکوور بە ڕەسەن ژاپۆنی]] ====لێدوان ==== <hr> ====پۆل:گۆرانیبێژانی کۆریای باشوور بە زمانی ژاپۆنی ==== بەستەر:[[:پۆل:گۆرانیبێژانی کۆریای باشوور بە زمانی ژاپۆنی]] ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:دەرھێنەرانی ئەنیمەیشن لە ژاپۆن==== بەستەر:[[:پۆل:دەرھێنەرانی ئەنیمەیشن لە ژاپۆن]] ====لێدوان ==== <hr> ====پۆل:شوێنە پەروەردەییەکان کە لە سەدەی ١٤یەم دامەزراون ==== بەستەر:[[:پۆل:شوێنە پەروەردەییەکان کە لە سەدەی ١٤یەم دامەزراون]] ====لێدوان ==== <hr> ==== پۆل:ناساندنەکانی بینین و بیستن لە ١٩٠٠ ==== بەستەر [[:پۆل:ناساندنەکانی بینین و بیستن لە ١٩٠٠]] ==== لێدوان ==== کرا [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٦:٥٨، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) <hr> ==== پۆل:ھونەرمەندانی ئێڵ&ھۆڵدینگ ==== بەستەر: [[:پۆل:ھونەرمەندانی ئێڵ&ھۆڵدینگ]] ==== لێدوان ==== <hr> === پۆل:پێشکەشکەرانی خزمەتگوزاری ژمێریاری ھەوری === بەستەر: [[:پۆل:پێشکەشکەرانی خزمەتگوزاری ژمێریاری ھەوری]] ==== لێدوان ==== <hr> == aphid == کورد چی بە ئەم دەبێژێ؟ ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ٠٩:١٢، ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) :{{بەکارھێنەر|حوسێن}} سڵاو، سەیری [https://lex.vejin.net/ck/search/?t=aphid ڤەژینلێکس] بکە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:٠٣، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] لە ھەنبانەبۆرینەدا «شۆبە»، «شۆک» و «شۆکە» ھاتوون. فەرھەنگەکەی تۆفیق وەھبیش «سن»ی بە «a species of aphis» مانا کردووەتەوە، بەڵام پێم وایە کە ئەمە [[:en:corn bug|corn bug]]ـە، فارسیش «سن گندم»ی پێ دەڵێ. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٤:٤٧، ٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] شیلەمژە چۆنە؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٢٩، ٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] پێم باش نییە. دەبێ بگەڕێین و بزانین ئەمە بە کوردی ناوی ھەیە یان نا. ئەگەر نەبوو، ئەودەم بۆی دادەڕێژین. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٨:٣٤، ٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ڕاستە منیش هاوڕام لەگەڵت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Gejeluk|Gejeluk]]@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]]@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] شۆک ماددەیەکە وەک گەزۆ. «شۆکە»ش جۆرێ نەخۆشییە لە گەڵای دار ئەدا. ئەوەش کە لە ھەنبانە بۆ شۆکە و شۆبە بە فارسی نووسراوە شتە پێم ھەڵەیە. شۆکە جانەوەر نییە. گیوی موکریانی بۆ «حشرە المن» دایناوە مەگەزی گەزۆ. من دەڵێم وەک مێشھەنگوێن ئەمە بکەینە مێشگەزۆ. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٠٧:٥٣، ١٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ئەڵبەت لە فەرھەنگی زاراوەشدا بۆ ئەم جانەوەرە ھەر شۆکە ھاتووە. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٠٩:٠٩، ١٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] زۆر سپاس بۆ ڕوونکردنەوەت، مێشگەزۆش پێشنیارێکی باشە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٠٩، ١٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] موکریانی لە فەرھەنگی کوردستاندا دەڵێ شۆکە دەعبایەکە لە مێش گەورەتر لەسەر بڕکان بنیشێ خراپیان دەکا. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٢١:٣١، ١٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] سپاس. ئێستا دڵنیا بووین کە «شۆک» شتێکی دیکەیە و aphid نییە. «شۆکە»یش گیانەوەرێکی دیکەیە یان ھەر گیانەوەر نییە. ئەی «شۆبە» چییە؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٧:٠٧، ١٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] نا، من بەو ئاکامە گەیشتم کە شۆک نییە، بەڵام لەوانەیە شۆکە دروست بێ، بە پێی فەرھەنگەکان. ھەروا کە وتم، موکریانیش دەڵێ شۆکە دەعبایەکە. یانی من ھەڵە بووم کە وام دەزانی جانەوەر نییە و جۆرێ نەخۆشییە. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ١٠:٣٠، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] باشە ئەو فەرھەنگە وتوویەتی لە مێش گەورەترە، aphid کوا لە مێش گەورەترە؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٥:٢٧، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == sprite (lightning) == چی بە ئەم دیاردەیە ببێژین؟ red spirit و red spriteیشی پێ دەبێژن. جن، ڕۆح، دێو یان درنج؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٩:٣٤، ٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) :{{وب|حوسێن}} وابزانم دەبێتە جنۆکەی سوور. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:٠٥، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] بۆچی «جنۆکە»ی پێ بڵێین کە لە «جن»ی عەرەبییەوە دروست بووە؟ sprite بە ھەبوو (being)ی خەیاڵی و ژوورسروشتی (supernatural) دەبێژرێ، لە کوردیشدا «درنج» ھەیە کە بە ھەبووی خەیاڵییان وتووە.[https://lex.vejin.net/ck/def/henbaneborine/%D8%AF%D8%B1%D9%86%D8%AC] ئەم وشەیەیش باو نەماوە و دەتوانین ئاوھا بیبووژێنین. عەرەب «عفريت» بە ئەمە دەبێژێ و لە فەرھەنگی نۆبەرەیشدا «درنج» بۆ «عفريت» ھاتووە. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٦:٢٦، ١٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] وشەکەیش ڕەسەنە، لە [https://en.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Indo-Iranian/d%CA%B0r%C3%BAk%C5%A1 ئێرە] بنۆڕە. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٦:٥٦، ١٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] وایە ڕاستە، ھەر چۆنت پێ باشە وای دانێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٠٧، ١٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == Mushroom == سڵاو، [[وتووێژ:کوارگ|لێرە]] پێشتر قسە کراوە و بەڵام نەگەیشتمە ئەنجام دەربارەی وشەی مەشڕووم و فەنگس. هەربۆیە ئێستا من چ وشەیەک بەکاربێنم بۆ [[مەشڕووم|Mushroom]] '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٣٢، ٧ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] [[مەشڕووم]] دەبێ بۆ کوارگ بگوێزرێ، کورد ھەر کوارگی پێ وتووە (قارچکیش دەبێژن). کوارگی ئێستا بۆ فەنگس دەگوێزم. کەڕوویش یانی mold و بۆ fungus نابێ. باوەڕ ناکەم ھیچ وشەیەکمان بۆ fungus ھەبێ، بۆیە جارێ با ھەر فەنگس بێ. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٩:٤٠، ١٢ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) == Hummingbird == چی بە ئەم باڵندەیە ببێژین؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٧:٥٨، ١٢ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] بەپێی ڤەژینلێکس دەبێتە؛{{ھن}} کوردی: (باڵندەناسی) زرنگەباڵندە، باڵندەی مێشی، ویزەمەل، باڵ‌زرنگە [خێزان Trochilidae: زۆر جۆرن] [https://lex.vejin.net/ck/search/?t=hummingbird &]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:٠٠، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == Platanus یان Plane tree == چنار؟ دەزانم لە [[وتووێژ:چنار]] دا باس کراوە و چنار بۆ black poplar دانراوە، بەڵام لە ئەوە ناچێ ڕاست بێ! [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:PopulusNigra4c.jpg#mw-jump-to-license ئەمە] گەڵای black poplarـە و چنار لای ئێمە گەڵاکەی [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Leaf_Of_Platanus_Orientalis_.jpg ئاوھایە]، پێم وایە چنار بۆ plane tree چاکترە. گەڵای چنار لە گەڵای کەوێت (maple) دەچێ. تۆفیق وەھبیش چناری بە plane tree مانا کردووەتەوە. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٦:٠٥، ٣١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :[[:en: Platanus orientalis| Platanus orientalis]] ڕەنگە ناوی زانستیی چنار بێ. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٦:٥٤، ٣١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ئێمە بەو دارەی وێنەی گەڵاکەیت داناوە ئەڵێین دارجەوھەر. ئەو وێنەیەی لە وتارەکەدا ھەیە، لای ئێمە ئەوە چنارە. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٠٦:١٩، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ھەنبانەبۆرینە جەوھەردار و چناری بە ھاومانا داناوە. ئێستا کە لە ھەندێک ناوچەدا ماناکەی جیایە، کامەی دابنێین؟ کام مانا کۆنترە، platanus یان black poplar؟ پێم وایە platanus کۆنترە. لە پاڵەویی ساسانیدا بە مانای platanus بووە، لە کورمانجیشدا «چنار» بە مانای platanus دێ و عەرەبیش «صنار»ی ھەیە کە لە «چنار»ەوە دێ و ھەر بە مانای platanus دێ. لە فەرھەنگەکەی Michael L. Chyetیشدا «چنار» بەرانبەری plane tree و oriental plane treeیە. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ٠٩:٠٤، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] وەڵڵا نازانم. من ھەر ئەوەندەم لێ دەزانی کە وتم. ئێمە بەوە کە لە وتارەکەدا وێنەکەی ھەیە دەڵێین چنار، زۆریش ھەیە لەبەر ماڵان و لە باخ و بێشە و ئەوانەدا، بۆیە دڵنیام ھەڵە ناکەم. بەوەی تریش دەڵێین جەوھەر، ئەویش ھەر زۆر زۆر ھەیە لە ھەموو شەقامەکاندا. ئەوەش دەزانم کە فارس بە جەوھەر دەڵێ چنار. بۆ نموونە، لە تاران شەقامێک ھەیە لە باشووری شارەوە ھەتا باکوور درێژە، پێی دەڵێن وەلیعەسر و، ئەمبەر و ئەوبەر یەکسەر دارجەوھەرە. بەڵام ئەوان پێی ناڵێن جەوھەر، دەڵێن «[https://www.google.com/search?q=%DA%86%D9%86%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C+%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%B9%D8%B5%D8%B1&oq=%DA%86%D9%86%D8%AA%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C+%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%BA%D8%B5%D8%B1&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUqCAgBEAAYDRgeMgYIABBFGDkyCAgBEAAYDRgeMgoIAhAAGAgYDRgeMgoIAxAAGAgYDRgeMgoIBBAAGIAEGKIEMgcIBRAAGO8FMgcIBhAAGO8FMgoIBxAAGIAEGKIE0gEIOTU5OGowajSoAgGwAgE&client=ms-android-samsung-ss&sourceid=chrome-mobile&ie=UTF-8 چنارھای خیابان ولیعصر]». باشتر وایە @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] و @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] یش قسەی خۆیان بکەن. چون ئەوان لە باسە پێشووەکە قسەی زۆریان بۆ کردن بوو. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٠٧:٤٧، ٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == Citron == باروونە؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٦:٤٤، ٣١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == Elm یان Ulmus == ناوی کوردیی ئەم دارە چییە؟ وزم؟ بووز؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٧:٤٨، ٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] «وزم» بەر گوێم کەوتووە، بەڵام نازانم کامەیە. «بووز»م نەبیستووە. ویکیپیدیای فارسی Elmی بەستووە بە «نارون»ەوە. ناروەن لای ئێمەش دەوترێ، بەڵام زیاتر دەڵێین دارتۆفانە. وەک چۆن عەرەب دەڵێ شجرە البق. خودی وشەی ناروەنیش دوو پارە: «نار» کە ھەمان [https://vajehyab.com/dehkhoda/%D9%86%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%87#:~:text=%D9%86%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%87%20.,%D8%AF%D9%90%20%5D%20(%D8%A7%D9%90)%20%D9%BE%D8%B4%D9%87%20. نارد] -ە بە مانای مێشوولە و تۆفانە و، وەن کە ھەمان دارەوەن یا قەزوانە. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ١٨:٢٢، ٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] لە [https://www11.ihp.sinica.edu.tw/storage/w2_file/1688NTswNBe.pdf ئێرە]دا بووزم بە مانای elm دی. ھەنبانەبۆرینە بووز و دارتۆفانەی بۆ درخت پشه داناوە، درخت پشه و نارون یەک شتن؟ ئەگەر یەک شتن، [https://lex.vejin.net/ck/def/henbaneborine/ڕەشەدار ڕەشەدار] بۆچی دوو مانای ھەیە (١، درخت نارون و ٢، درخت پشه)؟ ویکیفەرھەنگی کورمانجی «بزی»ی بۆ elm بە کار بردووە و لە کوردستانیکادا «بزوو» بۆ elm ھاتووە، کێشەکە ئەوەیە ئەمەم لە یەک فەرھەنگی دیکەدا نەدی. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ٢١:٢٥، ٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ئێستا دیم کە لە ویکیپیدیادا «[[نارەوان (دار)|نارەوان]]» بۆ beech بە کار ھاتووە! ئەم شێوەیە لە فەرھەنگەکاندا نەھاتووە، بەڵام لە «ناروان»ی پاڵەویی ئەشکانی دەچێ کە لە [https://en.wiktionary.org/wiki/نارون#Etymology_1 ئێرە] دا ھاتووە. «دارەڕەش»یش دانراوە، بەڵام ئەمە ڕێک وەکوو [https://en.wiktionary.org/wiki/karaağaç#Etymology karaağç]ی تورکی دروست بووە کە بەرانبەری elmـە. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ٠٩:٤١، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == Mongoose == ئەمە بە کوردی دەبێ بە چی؟ بانبانک؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٥:٤٢، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ekfm7r212bdi5exoqzn6n8a4akt12gk 0 118436 1589561 1356876 2026-06-11T02:33:38Z ~2026-34298-98 77004 /* */ 1589561 wikitext text/x-wiki '''سیەھپۆش''' یان '''سیاھپۆش''' (بە کرمانجی: Siyehpûş یان Siyahpoş) شاعیرێکی کلاسیکی سەدەی ھەژدە و نۆزدەی کوردە کە [[غەزەل]] و [[مەسنەوی]]ی بە زمانی [[کرمانجی]] لێ بە جێ ماوە. زانیاری سەبارەت بە ژیانی سیاھپۆش زۆر کەمە. ساڵی لە دایکبوونی بە بۆچوونێک ١٧٧٩ و بە بۆچوونێکی دیکە ١٨٢٠ی زاینییە. لە شێعرەکانیدا زۆر لە وشەی فارسی و عەرەبی کەڵکی وەرگرتوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پیریۆنسی، مادێح. "پوختەی چیرۆکی سەیفولملووک و بەدیعولجەمالی سیاھپۆش بە سۆرانی،" گۆڤاری ڕامان، ژمارەی ٢٣٨، مانگی ٣، ساڵی ٢٠١٧ | ناونیشان = http://raman-media.net/238/r12.pdf | ڕێکەوتی سەردان = ٥ی ئازاری ٢٠١٧ | ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20180702011050/http://raman-media.net/238/r12.pdf | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢ی تەممووزی ٢٠١٨ | ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> گرنگترین کاری بەجێماوی سیاھپۆش مەنزوومەی '''بەدیعولجەمال و سەیفولملووک'''ە کە بە کوردیی [[کرمانجی]] نووسراوە. ھۆنراوەکە مەسنەوییەکی درێژی بەزمی-ڕەزمییە کە شاعیر لە نێوان مەسنەوییەکەدا غەزەلی داناوە.<ref>Siyahpoş, (2011). "Seyf-ul Milûk û Bedî-ul Cemal," (Amadekar: Bedirxan Amedî), Nûbihar, Îstanbul.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پیریۆنسی، مادێح. "پوختەی چیرۆکی سەیفولملووک و بەدیعولجەمالی سیاھپۆش بە سۆرانی،" گۆڤاری ڕامان، ژمارەی ٢٣٨، مانگی ٣، ساڵی ٢٠١٧ | ناونیشان = http://raman-media.net/238/r12.pdf | ڕێکەوتی سەردان = ٥ی ئازاری ٢٠١٧ | ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20180702011050/http://raman-media.net/238/r12.pdf | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢ی تەممووزی ٢٠١٨ | ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == نموونەی مەسنەوی == ئەم نموونەی ژێرەوە چەن دێڕ لە مەسنەوییە داستانییەکەی سەیفولملووک و بەدیعولجەمالە: {{شیعر| مەیێ ھەفت سال و ساقیی چاردە سالە| چ خوەش شرب و نەزەرحوسن و جەمالە| د دیوانێ گەراندن مەیفرۆشان| دلێ ساحێب کەمالان ھاتە جۆشان| ب ھەڤرا موتربانێ مەست و مەخموور| ل سەد ڕەنگ لێ ددان تەنبوور و سەنتوور| گەلەک ساحێب کەمال بوون دین و ئەبتەر| نەبوون ھوشیار ئەسلا تا ب مەحشەر}} == نموونەی غەزەل == ئەم غەزەلەی ژێرەوە یەکێک لەو چەندین غەزەلەیە کە سیەھپۆش لە نێوان دێڕەکانی مەسنەوییەکەی سەیفولملووک و بەدیعولجەمالدا نووسیویەتی: {{شیعر| ئەی نوورێ دوو دیدەی منی مەستانەیێ مەخموور| وەی ڕووح و حەیاتێ دلێ دیوانەیێ مەھجوور| ئەی حەیکەرێ ئەمواتێ لەبێ عیسیێ مریەم| وەی مووسیێ عیمران و موناجاتێ ل سەر توور| چل ڕۆژێ تەمام کر مە ژ عەھدێ تە ڕیازەت| ڕازیم ژ جەمالت ب شەھابێ قەبەسێ نوور| ھەتا ب ئەبەد سەرخۆش و حەیران بی '''سیەھپۆش'''| مەیخوارەیێ جامێ لەبێ شەھکاسەیێ فەرفوور}} == سەرچاوەکان == * [[:ku:Siyehpûş|ویکیپیدیای کرمانجی؛ کانوونی یەکەمی ٢٠١٤]] {{پەراوێز}} {{شیعری کلاسیکی کوردی}} {{تووڵی دەروازە|شیعر}} {{نووسەر-کۆلکە}} [[پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی]] iqbdke5thujdhnsh1fbtvga40zmnkrm 0 122435 1589580 1588296 2026-06-11T09:20:44Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1589580 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس-کەسایەتی}} '''دڵشاد محەممەدئەمین فەتاحی مەریوانی''' (٢٨ی ئازاری ١٩٤٧، [[سلێمانی]] – ١٣ی ئازاری ١٩٨٩) <ref>دڵشاد مەریوانی – کۆ بەرھەم</ref> [[نووسەر]]، [[ڕۆژنامەوان]] و [[شاعیر]] و [[ئەکتەر|نواندنکار]]ێکی [[کورد]] بوو. بە ھۆی ئەوەی کە بە منداڵانی خوێندکار [[ئەلفوبێی لاتینیی کوردی]] فێر کردووە وەک کەسێکی خراپەکار لە لایەن [[ڕژێمی بەعس]]ی [[عێراق]]ەوە کوژرا. == ژیان == دڵشاد لە ڕۆژی ٢٨ی ئازاری ساڵی ١٩٤٧ لە سلێمانی لەدایکبووە. باوکی دڵشاد لە سییەکانی سەدەی بیستەمدا لە گوندی [[کاڵ خواروو]]ی [[مەریوان]]ەوە چووە بۆ [[پێنجوێن]] و دواتر بۆ [[سلێمانی]]. ھەر لەوێ لە ساڵی ١٩٤٦ ژنی ھێناوە و ھە لەوێ نیشتەجێ بووە. قۆناغەکانی خوێندنی قوتابخانەی سەرەتایی و ناوەندیی و ئامادەیی لەوێ تەواو کردووە. لە ساڵی ١٩٦٨ بووە بە قوتابی لە بەشی زمانی کوردی لە کۆلێژی ئەدەبیاتی زانکۆی بەغدا (ئەو کاتە ناوی کۆلێژی زمانان بوو). لە ساڵی ١٩٧٢ کۆلێژی ئەدەبیاتی تەواو کرد، پلەی [[کارناسی]]ی (بەکالۆریۆس) لە زانکۆی بەغدا وەرگرتووە. بەھۆی نۆبەرەیی خۆی لە ناو خێزانەکەیدا و ھوشیاریی باوکی ھەر لە ساڵی ١٩٥٩ تا ١٩٦٢ لە خەباتی یەکێتیی خوێندکارانی ئەو کات کاری کردووە. ھەر لە مانگی ئازاری ١٩٦٣ەوە دەستی بە کاری سیاسیی و خەباتی ژێرزەمینی کردووە. چەندین جار زیندانی کراوە و ئازار و ئەشکەنجە و دەربەدەریی بینیوە. لە شۆڕشەکەی ئەیلوولی ١٩٦١ و لە شۆڕشەکەی حوزەیرانی ١٩٧٦دا یەکی زیاتر لە دوو ساڵ ژیانی پارتیزانانەی ناو شاری تاقیکردووەتەوە. لە ساڵی ١٩٧٤ کە نێوانی فەرماندەی شۆڕشی ئەیلوولی ١٩٦١ لەگەڵ دەسەڵاتی بەغدا تێکچوو و خەڵکێکی زۆری کورد ڕوویان کردە ناو شاخ. بەشێکی زۆر لە مامۆستا و قوتابییانی زانکۆی سلێمانی شاریان بەجێھێشت. بەشێک لە قوتابییانی بەشی کوردیی زانکۆی سلێمانی لە شار مابوونەوە. ئیتر بۆ ئەوەی ئەو قوتابییانە زیانی ساڵێکی خوێندنیان لێ نەکەوێ مامۆستایانی بەشی زمانی کوردیی کۆلێژی ئەدەبیاتی بەغدا لە ھاوینی ساڵی ١٩٧٤ ڕوویان کردە سلێمانی و پڕۆگرامی خوێندنیان پێ تەواو کردن. دڵشاد مەریوانی یەکێک لەو مامۆستایانەی لە ماوەی دوو سێ مانگدا بە درێژایی ڕۆژ لەگەڵیاندا بوو، فێری دەکردن و موحازەرەی بۆیان دەدا. لە ساڵی ١٩٧٣ کە شیرین کەمال بوو بە قوتابی بەشی زمانی کوردی ناسیاوی لەگەڵ دڵشاد مەریوانی پەیدا کرد، ئەمە بوو بە ھاندەرێکی گەورەی دیکە بۆ شیرین بایەخ بە شیعر بدات و لە دواڕۆژدا ببێت بە شاعیر و نووسەر. لە ساڵی ١٩٧٦ دڵشاد بوو بە مامۆستای زمانی کوردی لە قوتابخانەی ناوەندی سەرچنار لە سلێمانی. لە ناوەڕاستی ھەمان ساڵدا لەگەڵ [[شیرین کەمال]] بوونە ھاوسەر و بنەماڵەیان پێکەوە نا. لە ناوەڕاستی ساڵی ١٩٧٩ دڵشاد ڕووی کردە دەرەوەی نیشتیمان ماوەی چوار مانگ لە [[سووریا]]، [[چێکۆسلۆڤاکیا]]، [[ھەنگاریا]]، [[ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات]] و [[ئەڵمانیای ڕۆژاوا]]ی ئەو سەردەمە و [[سوید]] مایەوە بە ئومێدی ئەوەی دەربازی [[ڕووسیا]] بێت بۆ تەواوکردنی خوێندنی باڵا کەچی ھیوای لەم بابەتەوە سەرنەکەوت و گەڕایەوە نیشتیمان و چووەوە سەر کارەکەی پێشووی خۆی. لە ڕۆژی ٩ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٨ دڵشاد بە تاوانی فێرکردنی ئەلفوبێی لاتینی بە قوتابییەکانی خۆی ئەفسەری ئاسایشی سلێمانی داوای دەکات و پێوەند(کەلەبچە) دەخاتە دەستییەوە. == پلانی کوشتنی == [[پەڕگە:دڵشاد مەریوانی 2.jpg|وێنۆک|دڵشاد مەریوانی]] ھەندێ ڕۆشنبیری بەناو پێشکەوتنخواز دەکەونە پیلان دانان و سوور دەبن لەسەر ئەوەی نووسینی کوردی بە لاتینی تاوانێکە لە ئیسلام و عەرەب دەکرێ لەبەر ئەوە پێویستە دڵشاد مەریوانی بکوژرێ. کوشتنی دڵشاد مەریوانی بە یاریدەدەری کارگێڕی ئاسایشی سلێمانی سپێردرا بوو، ئەفسەرێکی پۆلیسی عەرەب بوو. لە کاتی بە ئەنجام گەیاندنی فەرمانی کوشتنی دڵشاد بە ئەفسەرەکەی وتبوو: {{سەوز|دەمێکە بڕیارتان داوە من بکوژن، زووکەن بڕیارەکەتان بھێننە دی!}} ئەفسەرەکە وتبووی: {{سوور|سەر دانوێنە}}. ئەویش بە شانازییەوە سەری بڵند کردبوو.ئیتر گوللەی بەنێوچەوانیەوە نابوو، لە پاشاندا گوللەیەکی دیکەی بە سەرووی گوێچکەیەوە نابوو. ئەم کارە لە کارگێڕی ئاسایشی سلێمانی لە ١٣ی ئازاری ١٩٨٩ ڕوویدا بوو. == بەرھەمەکان == * ''فرمێسک و زەردەخەنە''. شیعر ١٩٦٨ * ''یەکەم ھەنگاو''. پەخشان ١٩٧٣ * ''دڵدارانی شۆرش''. چیرۆک ١٩٧٣ * ''پێشوازی خاوەن شکۆ''. ڕەخنە ١٩٧٣ * ''ببن بەتیشک''. شیعر ١٩٧٦ * ''بەپەنجەکانم دەتبینم''. چیرۆک ١٩٧٧ * ''دێر یاسین''. چیرۆک ١٩٧٨ * ''سەمفۆنیای وەنەوشە''. شیعر ١٩٨٠ [[پەڕگە:دڵشاد مەریوانی 1.jpg|وێنۆک|دڵشاد مەریوانی لەگەڵ [[عیزەدین مستەفا ڕەسووڵ]]، لە ٣١ی ئاداری ١٩٧١ لە کۆلیجی ئادابی [[زانکۆی بەغدا]].]] لەدوو شانۆنامەدا وەک ئەکتەر بەشداری کردووە: * ''لانەوازان''. ١٩٧٣ * ''پردی وڵات''. ١٩٧٤ * لە فیلمێکی سینەمایی دوازدە خولەکیدا وەک ئەکتەر بەشداری کردووە، فیلمی (ژیانی شوان، ١٩٧٢) بەرھەمی زانکۆی سلێمانی. ئەو کتێبانەی دوای [[ڕاپەڕینی ١٩٩١]] بۆی چاپکراوە: * پەلکە زێڕینەش نامۆ مەکەن – شیعر – پڕۆژەی پاراستنی دەستنووسەکان/سلێمانی * یاداشتی ھاوڕێکەم – ڕۆمان – پڕۆژەی پاراستنی دەستنووسەکان/سلێمانی * کۆ بەرھەمی شیعریی – دەزگای ئاراس/ھەولێر. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * مێژووی ئەدەبی کوردی، بەرگی حەوتەم، [[مارف خەزنەدار]]، لاپەڕەکانی ٦٦٣ تا ٦٧٥، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر: ٢٠٠٦. * کۆ بەرھەم – دڵشاد مەریوانی. * [http://kurdipedia.org/?q=200910272136412131&lng=1 دڵشاد مەریوانی]. کوردیپێدیا == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{ڤەژینبوکس|٢٨٧}} {{شیعری نوێی کوردی}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|وێژە|وێژەی کوردی|ئەکتەران|ھونەرەکان|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شاعیرانی کورد]] [[پۆل:نووسەرانی کورد]] [[پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد]] [[پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧]] [[پۆل:مردووانی ١٩٨٩]] [[پۆل:شاعیرانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:لەسێدارەدراوانی کورد]] [[پۆل:چالاکوانە عێراقییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە کوردەکان]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا]] [[پۆل:چالاکانی کورد]] jbvfgil5t2a3ximo81jwpdzyvnhle7e 0 139896 1589495 1589359 2026-06-10T16:05:27Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Randa Abdel-Fattah}} 1589495 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{ژکزی یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} [[File:Randa Abdel-Fattah (cropped).jpg|thumb|upright]] '''ڕەندا عادیل فەتاح''' (لەدایکبووی ١٩٧٩)<ref> Contemporary Authors Online, Gale, 2009.</ref> ژنێکی موسڵمانی ئوسترالییە نووسەری [[میسر]] و [[فەلەستین]]ە. == ژیان == ڕەندا عادل فەتاح لە [[ئوسترالیا]] لە [[سیدنی]] لەدایکبووە. ڕەندا عادل لە [[مێلبۆرن]] گەورە بووە، ئەو ئامادەبووی سەرەتایی کاسۆلیکی و کۆلێژی دووەمی ئیسلامییە. == پیشە == {{واڵا}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ژن|فەلەستین}} {{پۆلی کۆمنز|Randa Abdel-Fattah}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩]] [[پۆل:پارێزەرانی ئوسترالیا]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:نووسەرانی موسڵمان]] my99d5wobyha6gbcrulufby43asioka 0 151366 1589603 1478450 2026-06-11T11:01:16Z Épine 19745 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1589603 wikitext text/x-wiki {{Selfref|بۆ دەربارەی سیاسەتی سانسۆرکردنی ویکیپیدیا، بڕوانە [[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە#ویکیپیدیا سانسۆڕکراو نییە|ویکیپیدیا سانسۆڕکراو نییە]]}} [[پەڕگە:VAE_Websitesperre.png|وێنۆک|سانسۆرکردن]] [[پەڕگە:Censorship.svg|وێنۆک|چەپ]] '''سانسۆرکردن''' بریتییە لە سەرکوتکردنی ئاخافتن، پەیوەندیی گشتی یان زانیاریی دیکە، لەسەر بنەمای ئەوەی کە ئەو پارچەیە وەک بەرھەڵیستیکار، زیانبەخش، ھەستیار یان نەگونجاو تەماشا دەکرێت.<ref name="merriam-webster">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=censorship noun |ناونیشان=https://www.merriam-webster.com/dictionary/censorship |وێبگە=merriam-webster.com |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩}}</ref><ref name="american-heritage">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=cen·sor·ship |ناونیشان=https://ahdictionary.com/word/search.html?q=censorship |وێبگە=ahdictionary.com |بڵاوکەرەوە=The American Heritage Dictionary |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190131040315/https://ahdictionary.com/word/search.html?q=censorship |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="oxford-living">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Definition of censorship in English: |ناونیشان=https://en.oxforddictionaries.com/definition/censorship |وێبگە=oxforddictionaries.com |بڵاوکەرەوە=Oxford Living Dictionaries |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی نیسانی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190416020518/https://en.oxforddictionaries.com/definition/censorship |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سانسۆر دەکرێت لەلایەن [[حکوومەت]] یان دامەزراویەکی تایبەتەوە جێبەجێ بکرێت.<ref name=OED_censorship>{{بیرخستنەوە| سەردێڕ = censorship, n.| ناونیشان = http://www.oed.com/view/Entry/29607|ئیش= OED Online| بڵاوکەرەوە = Oxford University Press| ڕێکەوت = حوزەیرانی ٢٠١٨| ڕێکەوتی سەردان = ٨ی ئابی ٢٠١٨}}</ref> حکوومەتەکان<ref name="ACLU">https://www.aclu.org/other/what-censorship "What Is Censorship", ACLU</ref> و ڕێکخراوە تایبەتییەکان دەشێ لە سانسۆرکردندا بەشدار بن. کۆمەڵە یان ناوەندەکانی دیکە دەتوانن پێشنیار یان داخوازینامە پێشکەش بکەن بۆ سانسۆرکردن.[٥] کاتێک یەکێکی وەک نووسەر یان داھێنەرێکی تر سانسۆر دەخاتە سەر بەرھەمەکان یان ئاخافتنی خۆی، بە (سانسۆری خۆیی) ناودەبرێت. سانسۆر لە چەندین ناوەندی میدیاییی جیاوازدا، وەک ئاخافتن، [[کتێب]]، [[مۆسیقا]]، [[فیلم]] و ھونەرەکانی دیکە، چاپەمەنی، [[ڕادیۆ]]، [[تەلەڤیزیۆن]] و، ئینتەرنێت، لەبەر جۆرەھا ھۆکاری وەک ئاسایشی نەتەوەیی، کۆنترۆڵی خراپەکاری، ڕووتبازیی (پرۆنۆگرافی) منداڵان و وتاری ڕقاوی بە مەبەستی پاراستنی منداڵان یان کۆمەڵە لاوازەکانی دیکە، پیاھەڵدان یان سنووردارکردنی بیروڕای سیاسی یان ئایینی و بۆ ڕێگریکردنی ناوزڕاندنن و داشۆرین ڕوو دەدات. چاودێریی ڕاستەوخۆ بەپێی جۆر، شوێن و، ناوەڕۆک لەوانەیە یاسایی یان نایاسایی بێت. زۆرێک لە وڵاتان دژی سانسۆر پاراستنی بەھێزیان ھەیە، بەڵام ھیچ یەکێک لەم پاراستنانە تەواو بێ خەوش نییە و، زۆرجار بۆ پێویستیی ھاوسەنگکردنی مافە ناتەباکان، بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە دەبێ سانسۆر بکرێت یان سانسۆر نەکرێت بانگەشە دەکرێت و، ھیچ یاسایەک نییە دژی سانسۆری خۆیی. == مێژوو == لە ساڵی ٣٣٩ پێش زاییندا، [[فەیلەسووف]]ی [[یۆنان]]ی، [[سوقرات|''سوقرات،'']] بەرەنگاریی ھەوڵەکانی دەوڵەتی یۆنانی ئەو کاتەی کرد بۆ چاودێریکردنی وانە فەلسەفییەکانی و، سزای مردن درا بەسەریدا بە خواردنەوەی ژەھر. خوێندکارەکەی سوقرات، [[ئەفلاتوون|''پلاتۆ'']]، پشتگیریی لە سانسۆرکردن کردووە لە وتارەکەی با ناوی "[[کۆمار]] – The Republic" کە دژی ھەبوونی [[دیموکراسی]] بوو. پێچەوانەی پلاتۆ، شانۆنامەنووسی یۆنانی یۆریپیدس (٤٠٦ – ٤٨٠ پێش زایین) بەرگریی دەکرد لە ئازادیی ڕەھای مرۆڤی ئازاد-لەدایک-بوو، بە مافی ئازادیی لێدوانیشەوە. لە ساڵی ١٧٦٦ زایینیدا، سوید بووە یەکەم وڵات کە بەپێی یاسا سانسۆرکردن ھەلبوەشێنێتەوە.<ref name="Reuters Tmen Sq">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=China blocks Tiananmen talk on crackdown anniversary|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/2012/06/04/us-china-tiananmen-idUSBRE85305320120604|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئایاری ٢٠١٣|newspaper=Reuters|ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٢|نووسەر=Sui-Lee Wee|نووسەر٢=Ben Blanchard|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924164324/http://www.reuters.com/article/2012/06/04/us-china-tiananmen-idUSBRE85305320120604|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ھۆکاری ژیرانە بۆ سانسۆرکردن == بنچینەی سانسۆرکردن جیاوازە بۆ ھەر جۆرە زانیارییەک کە چاودێری دەکرێت: * '''چاودێریی ڕەوشتی''' بریتییە لە لابردنی ئەو شتانەی کە بە ناڕەوشتانە ھەژمار دەکرێن یان ئەو شتانەی لەڕووی ئەخلاقییەوە جێگومانن. بۆ نموونە، ڕووتبازی (پۆرنۆگرافی) زۆرجار سانسۆر دەکرێت لەژێر ئەم ھۆکارە ژیرانەیە، زۆر بە تایبەتی پۆرنۆگرافیی منداڵان، کە نایاسایییە و، لەلایەن زۆربەی دەسەڵاتەکانی دنیاوە سانسۆر کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=Child Pornography: Model Legislation & Global Review|ناونیشان=http://www.missingkids.com/en_US/documents/CP_Legislation_Report.pdf|بڵاوکەرەوە=International Centre for Missing & Exploited Children|ساڵ=٢٠٠٨|edition=٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121120173350/http://www.missingkids.com/en_US/documents/CP_Legislation_Report.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.csecworldcongress.org/en/index.htm |سەردێڕ=World Congress against CSEC |بڵاوکەرەوە=Csecworldcongress.org |ڕێکەوت=٢٧ی تەممووزی ٢٠٠٢|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120316121435/http://www.csecworldcongress.org/en/index.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠١٢}}</ref> * '''سانسۆری سەربازی''' بریتییە لە پرۆسەی پاراستنی زانیاریی سەربازی و تاکتیکی نھێنیی دوور لە دوژمن؛ ئەمە بەکاردێت بۆ بەرەنگاربوونەوەی [[پرۆپاگەندە]]. * '''سانسۆری سیاسی''' بریتییە لەوەی کە کاتێک حکوومەت زانیاری دەشارێتەوە لە ھاووڵاتییەکانی خۆی. زۆرجار ئەمە بۆ سەپاندنی کۆنترۆل بەسەر تەواوی دانیشتووانەکەدا و ڕێگریکردن لە دەڕبڕینی ئازاد کە لەوانەیە ببێتە ھۆی سەرھەڵدانی یاخیبوون ڕوو دەدات. * '''سانسۆری ئایینی''' بریتییە لە لابردنی ئامرازێک کە بە جێ باس دادەنرێت لەلایەن ئایینێکی دیاریکراوەوە. ئەمە زۆرجار ڕوو دەدات لەوەی ئایینێکی زاڵ ھەڵدەستێت بە ناچارکردنی سنوور بۆ ئایینێکی بێھێزتر یان خاوەن جەماوەری کەمتر؛ بۆیە، دەکرێت ئایینێک ھەستێت بە خۆلادانی بەرھەمەکانی ئایینێکی دی کە باوەڕیان وابێت ناوەڕۆکەکەی گونجاو نییە بۆ ئایینەکەیان. * سانسۆری کۆمپانیاکان، پێک دێت لە پرۆسەی دەست تێوەردانی نووسەرەکانی میدیای کۆمپانیا بەمەبەستی تێک دان ئەو زانیاریانەی بڵاودەکرێتەوە کە دەکرێت وێنەی پیشەکەیان یان ھاوبەشی پیشەکانیان بە نەرێنی پیشان بدات،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=McCullagh|یەکەم=Declan|ناونیشان=http://news.cnet.com/2010-1071_3-1021938.html|سەردێڕ=Microsoft's new push in Washington|بڵاوکەرەوە=CNET|ڕێکەوت=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٣|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١}}</ref> یان دەستێوەردان بکەن لە ڕێگەنەدانی گەیشتنی پێشنیازێکی جێگرەوە بۆ ناو خەڵک بە گشتی. == جۆرەکانی سانسۆر == === سیاسی === سانسۆری توند بوونی ھەبوو لە بەشی ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا.<ref name="CPJ-2006">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.cpj.org/censored/censored_06.html|سەردێڕ=10 most censored countries|بڵاوکەرەوە=The Committee to Protect Journalists}}</ref> بەدرێژایی ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا، وەزارەتە جیاوازەکانی کلتور جڵەوێکی توندی نووسەرەکانیان گرتبووە دەست. بەرھەمە کلتوورییەکان ڕەنگ دەرەوەی ئەو پروپاگەندەیە بوون کە دەوڵەت پێویستی پێ بوو. سانسۆری پەسەندکراوی حیزب بە وردی جێبەجێ دەکرا لە ساڵانی سەرەتادا. لە سەردەمی ستانلین دا، ھەتا پەخشی کەشوھەواش دەکرا بگۆردرێت ئەگەر پێشنیار بکرێت کە خۆر نەدروەشێتەوە لە ڕۆژی ئایار دا. لەژێر دەسەڵاتی نیکۆڵایی چاوشێسکی لە ڕۆمانیا، ڕاپۆڕتی کەشوھەوا دەستکاری دەکرا کە پلەی گەرما بەرز یان نزم نەبێتەوە لە ئاستێک دا کە ئیش ڕابوەستێت. ڕۆژنامەنووسی سەربەخۆ بوونی نەبووە لە یەکێتی سۆڤیەت دا ھەتا میکائیل گۆرباشۆڤ بووە سەرکردە؛ ھەموو جۆرە ڕاگەیاندنێک ئاراستە کرابوو لەلایەن حیزبی شیوعی یان ڕێکخراوە پەیوەندیدارەکانەوە. پراڤدا، ڕۆژنامەی زاڵی یەکێتی سۆڤیەت بوو ھەموو بەرھەمەکانی قۆرخ کردبوو. ڕۆژنامە بیانییەکان چاپ و بڵاودەکرانەوە تەنھا ئەگەر ھاوسۆر بوونایە لەگەڵ حیزبی شیوعی یەکێتی سۆڤیەت دا. بەکارھێنان و خاوەندارێتی ئامێری لەبەرگرتنەوە (کۆپیکردن) بە توندی کۆنترۆل کرابوو بۆ ڕێگرتن و بڵاوکردنەوەی سامیزدات (بڵاوکردنەوەی کتێب و گۆڤار دەست بە دەست لە ڕۆھەڵاتی ئەورووپا). خاوەندارێتی تەنھا یەک دەستنووسی سامیزدات وەک کتێبێکی ئاندرێی سینیاڤسکی بە تاوانێکی مەترسیدار دادەنرا و لەوانەیە ببوایەتە ھۆی سەردانێک لەلایەن (دەستەی ئاسایشی دەوڵەت - KGB). ڕێگەیەکی تر بۆ ئەو بەرھەمانەی لە خزمەت دەوڵەت دا نەبوو بریتیی بوو لە بڵاوکردنەوەیان لە دەرەوەی وڵات. کۆماری گەلی چینی شێوازێکی ئالۆزی سانسۆرکردن جێبەجێ دەکات، وەک پرۆژەی قەڵخانی ئاڵتوونی ناو دەبرێت، بۆ چاودێری کردنی ئینتەرنێت. ئامێرە گەڕانە باوەکانی وەک بایدو بەھەمان شێو ھەڵدەستێت بە لابردنی ئەنجامە گەڕاوە سیاسییە ھەستیارەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://ncert.nic.in/textbook/textbook.htm?iess4=6-6|سەردێڕ=National Council Of Educational Research And Training :: Home (Page 105, Democratic Politics – Class 9)|وێبگە=ncert.nic.in|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190416020511/http://ncert.nic.in/textbook/textbook.htm?iess4=6-6|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> عێراق لەژێر حوکمی سەدام حوسێنی بەعسی دا ھەمان شێوازی ھەبوو لە سانسۆرکردنی میدیادا ھەروەک ڕۆمانیا ھەیبوو لە سەردەمی نیکۆڵایی چاوشێسکی بەڵام ئەوەی عێراق ئەگەری توندوتیژی زۆر زیاتر بوو. میدیای کوبا ڕادەپەڕا لەژێر سەرپەرشتی بەشی ئاراستەی شۆرشی حیزبی شیوعی، کە «ستراتیژی پرۆپاگەندە پەرە پێ دەسند و ڕێکی دەخست». پەیوەندی ئینتەرنێت ڕێگەنەدراوە و سانسۆر کراوە.<ref name="Lundqvist">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Lundqvist|یەکەم=J.|سەردێڕ=More pictures of Iranian Censorship|ناونیشان=http://viewsdesk.com/2006/more-pictures-of-iranian-censorship/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110429200541/http://viewsdesk.com/2006/more-pictures-of-iranian-censorship/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی نیسانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٠٧}}</ref><ref name="Lundqvist"/> سانسۆرکردن بەھامن شێوە لە وڵاتە سەرمایەدارییەکان دا (کاپیتەڵیزم) بوونی ھەیە، وەک ئۆرۆگوای. لە ساڵی ١٩٧٣ دا، بە کودەتایەکەی سەربازی دەسەڵات گیرایە دەست لە ئۆرۆگوای و دەوڵەت ھەڵدەستا بە سانسۆرکردن. بۆ نموونە، نووسەر ئێدواردۆ گالیانۆ دەستبەسەر کرا و دواتر ناچار کرا وڵات جێبھێلێت. کتێبەکەی بە ناوی خوێنھێنەرە کراوەکانی ئەمریکای لاتین قەدەغکرابوو لەلایەن باڵی ڕاستڕەوەکانی حکوومەتی سەربازی، نەک تەنھا لە ئۆرۆگوای بەڵکو لە چیلی و ئەرجەنتین.<ref>[http://www.nebraskapress.unl.edu/product/Green-Illusions,675003.aspx ''Green Illusions: The Dirty Secrets of Clean Energy and the Future of Environmentalism''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170214203707/http://www.nebraskapress.unl.edu/product/Green-Illusions,675003.aspx |date=١٤ی شوباتی ٢٠١٧}}, Ozzie Zehner, University of Nebraska Press, 2012, 464 pp, {{ISBN|978-0-8032-3775-9}}. Retrieved 23 October 2013.</ref> لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا سانسۆرکردن ڕوودەدات لە ڕێی کتێب، ڤێستیڤاڵی فیلم، سیاسەت و خوێندگا گشتییەکانەوە. سەرباری ئەوە، ڕەخنەگران لە ھەڵمەتی چاکسازی دارایی ویلایەتە یەکگرتووەکان دەلێن کە ئەم جۆرە ھەڵمەتانە دەبنە ھۆی ڕێگری لە وتاری سیاسی بە شێوەیەکی فراوان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://rm.coe.int/168070ad5d|سەردێڕ=Journalism under pressure. Unwarranted interference, fear and self-censorship in Europe|دوایین=CLARK|یەکەم=Marilyn|دوایین٢=GRECH|یەکەم٢=Anna|بڵاوکەرەوە=Council of Europe publishing|ساڵ=٢٠١٧|شوێن=Strasbourg|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئایاری ٢٠١٧}}</ref> == ئایین == {{ھەروەھا ببینە|سانسۆرکردن لە کۆمەڵگە ئیسلامییەکاندا}} === سانسۆری ئایین === سانسۆری ئایینی یەکێکە لە جۆرەکانی سانسۆرکردن کە ئازادی دەڕبڕین کۆنترۆل کراوە یان سنووردار کراوە بە بەکارھێنانی دەسەڵاتی ئایینی یان لەسەر بنچینەی وانەکانی ئایین. ئەم شێوازە لە سانسۆرکردن مێژووەیەکی دوورودرێژی ھەیە و لەلایەن چەندین کۆمەڵگا و ئایینەوە جێبەجێکراون. نموونەکان. وەک دۆزی یاسایی ئەو کاتەی گالیلۆ و سەرکۆنەکردنی [[سەلمان ڕوشدی]] لەسەر ڕۆمانی ئایەتە شەیتانییەکان لەلایەن سەرکردەی ئێرانی ئەیاتۆڵا ڕۆحەڵا خومەینی. وێنەی کەسایەتی ئیسلام، محەممەد بە بەردەوامی سانسۆرکراوە. لە ھەندێک وڵاتی سیکۆلار ئەمە پەیڕەودەکرێت بۆ ڕێگا گرتن لە ئازاردانی سۆزی ئایینی.<ref>"[http://people-press.org/report/39/ Self Censorship: How Often and Why]". Pew Research Center.</ref> === سەرچاوە پەروەردەیییەکان === ناوەڕۆکی کتێبەکانی خوێندنگا زۆرجار دەبێتە بابەتی گفتوگۆکان، لە کاتێک دا ئامانجەکەی کەسانی گەنجن و دەستەواژەی «شتنەوە»یەکێکە لە باوترین دەستەواژەکان بەکاردێت بۆ ئاماژەپێکردنی ڕووداوە ڕەخنە یان کێشە لەسەرەکان. گێڕانەوەی دڕەندەیییە سەربازییەکان زۆر جێی دەمەقاڵێیە، وەک لە ڕووداوی ھۆلۆکۆست (یان نکۆڵی کردن لە [[ھۆلۆکۆست]])، بۆمبا باران کردنی درێسدن، کۆمەڵکوژی نانکجینگ وەک لە کتێبە مێژوویە یابانییەکان دا ھەیە، کۆمەڵکوژی ئەرمەنییەکان، خۆپیشاندانەکانی گۆڕەپانی تیانانەمین ١٩٨٩ و لێکۆڵینەوەی سەربازی زستانە لە جەنگی [[ڤێتنام]] دا. لە ناوەڕۆکی پەروەردەی قوتابخانەی ناوەندی دا، شێوازی ناساندنی ڕاستی و مێژوو بە ڕادەیەکی زۆر کاریگەری ھەیە لەسەر لێکدانەوەی بیری ھاوچەرخ، بۆچوون و تێکەڵاوبوونی کۆمەڵایەتی. یەکێک لە مشتومڕەکان بۆ سانسۆرکردنی جۆری زانیاری نەشیاو جۆرێتی بەرھەمەکەیە بۆ گەنج. بەکارھێنانی وشەی «نەشیاو» بۆ جیاکاری خۆی لە خۆی دا جێی باسێکی زۆرە، چونکە بە ڕادەیەکی زۆر ماناکەی گۆڕدراوە. لە شوباتی ٢٠٠٦ دا، بەرگێکی [[گۆڤاری ناشناڵ جیۆگرافیک]] سانسۆر کرابوو لەلایەن پەیمانگای ڕۆژنامەوانی نەشرەڤاران. بەرگە نەشیاوەکە دەربارەی بابەتی خۆشەویستی بوو، و وێنەیەکی کەپڵی لە ئامێزگیراو شاردرابۆوە لەژێر لازگەیەکی سپی دا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.coe.int/en/web/portal/-/en-europe-les-journalistes-sont-exposes-a-la-violence-aux-intimidations-et-a-l-autocensure-selon-une-etude-du-conseil-de-l-europe|سەردێڕ=Journalists suffer violence, intimidation and self-censorship in Europe, says a Council of Europe study|ڕێکەوت=٢٠ی نیسانی ٢٠١٧|ئیش=Council of Europe. Newsroom|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئایاری ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170511220332/http://www.coe.int/en/web/portal/-/en-europe-les-journalistes-sont-exposes-a-la-violence-aux-intimidations-et-a-l-autocensure-selon-une-etude-du-conseil-de-l-europe#|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئایاری ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === پەسەندکردنی لەبەرگرتنەوە، وێنە و نووسەر === پەسەندکردنی لەبەرگرتنەوە مافی خوێندنەوە و دەستکاری کردنی نووسینێکە پێش بڵاوکردنەوە. زۆرێک لە چاپکراوەکان ئامادە نیین بە پێدانی پەسەندکردنی لەبەرگرتنەوە بەڵام لە زیادبووندایە بەرەو بوون بە کردەیەکی باو بەھۆی پەشۆکاوی کەسە ناودارەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://guardian.co.uk/comment/story/0,,1468351,00.html|سەردێڕ=The readers' editor on requests that are always refused|نووسەر=Ian Mayes|ڕێکەوت=٢٣ی نیسانی ٢٠٠٥|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=The Guardian|شوێن=London}}</ref> پەسەندکردنی وێنە مافێکی تاکەکەسییە بۆ دەست نیشانکردنی کە کام وێنە بڵاوبکرێتەوە و کام وێنە بڵاونەکرێتەوە.<ref name="Observer-approval">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://observer.guardian.co.uk/life/story/0,6903,639829,00.html|سەردێڕ=Caution: big name ahead|دوایین=Barber|یەکەم=Lynn|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٢|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=The Observer|شوێن=London}}</ref> پەسەندکردنی نووسەر بریتییە لە ھەڵبژاردنی نووسەر بەپێی ئەوەی کە ئایا نووسەر ئەو نووسراوانەی دەینووسێت پیاھەڵدانی تێدایە یان نا. بڵاوکەرەوەی [[ھۆلیوود]]، پات کینگسلی ناسراوە بە دەرکردنی چەند نووسەرێکی دیاریکراو. === سانسۆری خۆیی === سانسۆری خۆی بریتییە لەوەی کە یەکێک ھەڵدەستێت بە کرداری سانسۆرکردن یان بە نھێنی کردنی وێبسایتی یادەوەری، کتێب، فیلم یان ھەر جۆرێکی تر لە میدیا کە ھی خۆی بێت. ئەمە دەکرێت لە ئەنجامی ترس یان پارێزگاریکردن لە بەرھەم و سەرچاوەی ھەستیار(ڕاستەقینە یان خەیاڵی) بەبێ ھیچ جۆرە فشارێک لەلایەنێکی دیاریکراو یان دامەزراوەیەکی دەسەڵاتەوە. سانسۆری خۆی زۆر جار بەکاردەھێنرێت لەلایەن بەرھمھێنەرانی فیلم، دەرھێنەرانی فیلم، بڵاوکەرەوان، پێشکەشکاری ھەواڵەکان، ڕۆژنامەنووسان، میوزسیانەکان و ھەر جۆرە نووسەرێکی تر، بەوانەشی کە تۆرە کۆمەڵایەتییەکان بەکاردەھێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Why China is letting 'Django Unchained' slip through its censorship regime|ناونیشان=http://qz.com/62717/why-china-is-letting-django-unchained-slip-through-its-censorship-regime/|بڵاوکەرەوە=[[Quartz (publication)|Quartz]]|ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠١٣}}</ref> بەپێی ڕاپرسی ناوەندی لێکۆڵینەوەی پیو و پێداچوونەوەی ڕۆژنامەوانی کۆلۆمبیا، «نزیکەی چارەکێک لە ڕۆژنامەوانە ناوخۆیی و نەتەوەیەکان دەڵێن کە بە ئەنقەست دوورکەوتونەتەوە لە ھەواڵی شیاو، لە کاتێک دا چەندەھای تر دان بەوەدا دەنێن کە ئاوازی دەنگیان کەم/نەرم کردووەتەوە لە ھەواڵەکانیان لەبەر پاراستنی بەرژەوەندی دەزگا ھەواڵییەکانیان. چوار لە دەدا (٤١٪) دان بەوەدا دەنێن کە یەکێک لەو دوانەی سەرەوە یان ھەردووکیان کردووە.»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.freemuse.org/sw2338.asp|سەردێڕ=What is Music Censorship?|بڵاوکەرەوە=Freemuse.org|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠١|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081106184751/http://www.freemuse.org/sw2338.asp|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081106184751/http://www.freemuse.org/sw2338.asp |date= ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨}}</ref> ھەڕەشە لە ئازادی میدیا بە ڕێژەیەکی بەرچاو بەرزبووەتەوە لە ئەورووپا لەم ساڵانەی کۆتایی دا، بەپێی لێکۆڵینەوەیەک کە لە نیسانی ٢٠١٧ دا چاپ کراوە لەلایەن دەستەی ئەورووپا. ئەمە دەبێتە ھۆی سەرھەڵدانی ترسی جەستەیی یان توندوتیژی ساکۆلۆژیی و خراپترینی ئەنجام دەبێتە ھۆی سانسۆری خۆی ڕۆژنامەنووسەکان.<ref name="WashingtonPost">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/07/21/AR2007072101296.html|سەردێڕ=Google's View of D.C. Melds New and Sharp, Old and Fuzzy|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Washington Post|نووسەر=Jenna Johnson|ئیش=News | ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠٠٧}}</ref> == بە میدیا == === کتێب === سانسۆری کتێب دەکرێت لە ئاستێکی نەتەوەیی دا بە یاسا بکرێت، وە دەکرێت سزای یاسایی بۆ شکاندنیان دابنرێت. کتێب دەکرێت لەسەر ئاستی ناوخۆ یان کۆمەڵ دا بەرنگاری بکرێت. سەرئەنجام، کتێبەکان دەکرێت لاببرێن لە خوێندگا یان کتێبخانەکان و ھەروەھا ئەم قەدەغەکردنانە لە دەرەوەی ئەو ناوچەیە تێناپەڕێت. === فیلم === جگە لە پاساوھێنانەوە ھەمیشەیەکان بۆ ڕووتبازی و بەدڕەوشتی، ھەندێک لە فیلمەکان سانسۆر دەکرێن بە ھۆکاری گۆڕینی ھەڵوێستی ڕەگەزی یان ڕاستڕەوی سیاسی لەبەر خۆلادان لە ستێرۆتایپی (چەمک یا وێنەێکی زۆرسادەی دروستکراو) نەژادی یان ھێرشی ڕەگەزی سەرەڕای بەھا مێژووی یان ھونەرییەکەی. وەک، «سانسۆری یانزە» کە ھێشتا لە زنجیرە [[کارتۆن]]ی جۆڵاودا لادەبرێت، کە لەوانەیە لەو کاتەدا دڵپاکانە بووبێت بەڵام بۆ ئێستا «نادروستە». سانسۆری فیلمی پەیڕیودەکرێت لەچەندین وڵاتی جیاوازدا بە پلەی جیاواز. بۆ نموونە، تەنھا ٣٤ فیلمی بیانی لە ساڵێک دا پەسەند دەکرێت بۆ بڵاوکردنەوە بە شێوەیەکی فەرمی لە بازاڕی توند کۆنترۆل کراوی چین دا.<ref name="penang">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://mufti.penang.gov.my/index.php/en/fatwa/islamic-religious-administration-enactment-2004 |سەردێڕ=browser – IE6 PAGE TITLE |بڵاوکەرەوە=mufti.penang.gov.my |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140421082325/http://mufti.penang.gov.my/index.php/en/fatwa/islamic-religious-administration-enactment-2004 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠١٤}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140421082325/http://mufti.penang.gov.my/index.php/en/fatwa/islamic-religious-administration-enactment-2004 |date=٢١ی نیسانی ٢٠١٤}}</ref> === میوزیک === سانسۆری میوزیک پیادەکراوە لەلایەن وڵاتەکان، ئایینەکان، سیستەمە پەروەردەیەکان، خێزانەکان و فرۆشیارەکان – کە لەزۆربەی بارەکان دا پەیمانامە نێودەوڵەتییەکانی مافەکانی مرۆڤ پێشێل دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ="Gitanada" y "judiada" pueden seguir en el nuevo Diccionario de la RAE |ناونیشان=http://www.lavozdegalicia.es/noticia/sociedad/2013/12/12/gitanada-judiada-pueden-seguir-nuevo-diccionario-rae/00031386875401016389207.htm |agency=La Voz de Galicia |ڕێکەوت=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣}}</ref> === نەخشە === سانسۆر نەخشە زۆرجار بۆ مەبەستی سەربازی دادەنرێت. بۆ نموونە، ئەم شێوازە لە ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات بەکارھاتووە، بە تایبەتی لە ناوچەکانی نزیک سنووری ئەڵمانیای ڕۆژاوا بەمەبەستی سەخت کردنی ھەوڵەکانی ھەڵھاتن. سانسۆری نەخشەی بەھەمان شێوە لە Google Maps دا بەکاردێت، کە ھەندێک شوێنی تایبەتی ڕەش کراونەتەوە یان بە ئەنقەست بەجێھێلدراون بە وێنەی کۆن و بەسەرچوو.<ref name =" scoop">Dr. Ted Eisenberg and Joyce K. Eisenberg, ‘’The Scoop on Breasts: A Plastic Surgeon Busts the Myths,’’ Incompra Press, 2012, {{ISBN|978-0-9857249-3-1}}</ref> == وشەی دیاریکراو == لەژێر یاسای ژمارە ٤٨، بەشی ٣ و ٤ لە بەرێوبەرایەتی یاسادانانی ئایینی ئیسلامی پێنەینگ ساڵی ٢٠٠٤، ناموسوڵمانەکان لە مالیزیا سزا دەدرێن لە بەکارھێنان، نووسین یان بڵاوکردنەوەی کۆمەڵێک وشە بە ھەر شێوەیەک، چاپ، وەرگێڕانی بۆ ھەر زمانێک یان بەکارھێنانی لە ھەر بەرھەمێکی گشتی دا لە ھەر ناوەندێک دا. ئەو وشانە بریتین لە: اللھ"، "کلمة اللھ"، "العلماء"، "الحدیث"، "العبادة"، "الکعبة"، "القاضی"، "الإھی"، "الوحی"، "التبشیریة"، "الشریعة"، "القبلات"، "الحج"، "المفتی"، "الرسول"، "الإیمان"، "الدعوة"، "والی"، "الفتوی"، "الإمام"، "النبی"، "الشیخ"، "الخطبة"، "الطبلی"، "آذان"، "آل القرآن"، "السنة"، "أولیاء"، "کرامة"، "کاذبة القمر اللھ"، "سعادة"، "بیت اللھ"، "موسولا"، "زکاة فطرة" "،" التقوی" و " الصلح".<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ = Paedophile artist's photographs and paintings 'must be destroyed'|ناونیشان = https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/art/news/paedophile-artist-s-photographs-and-paintings-must-be-destroyed-judge-rules-a6692921.html|وێبگە = The Independent|ڕێکەوتی سەردان = ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥}}</ref> بڵاوکەرەوانی فەرھەنگی سەرچاوەیی ئیسپانی "ئەکادیمیای ڕاستی ئیسپانی - Real Acádemia Española" چەند داواکارییەکیان بۆ ھات بەمەبەستی سانسۆرکردنی وشەکانی "جولەکەبوون"، "قەرەجبوون"، "کاری ڕەش" و "ڕەگەزی لاوز" بە پاساوی کە یان بێ ڕێزییە یان سیاسییەن نادروستە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Graham Ovenden {{!}} Tate |ناونیشان=http://www.tate.org.uk/art/artists/graham-ovenden-1730 |ڕێکەوت=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151016182827/http://www.tate.org.uk/art/artists/graham-ovenden-1730 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥}}</ref> پاڵێوی نەگونجاوی قوتابخانەیەکی سەرەتایی ھەموو سەرچاوە وشەیەکی "مەمک - Tit" گۆڕیوە بۆ "سنگ – Breast"، بۆیە لە کاتێک دا منداڵێک لە کۆمپیوتەری قوتابخانەدا نووسیویەتی " U.S. Constitution"، وشەکە گۆردراوە بۆ "Consbreastution".<ref>{{cite report |url=https://www.netanya.ac.il/englishSite/Centers/DialogueCenter/Academic-publications/Documents/Discourse.pdf |title=Discourse, Culture, and Education in the Israeli-Palestinian Conflict |publisher=Friedrich-Ebert-Stiftung, Israel Office |website=netanya.ac.il |format=PDF |date=December 2013 |page=٥٥ |quote=In 1980, Israel banned art exhibitions and paintings of “political significance”, with the grouping of the four colours of the Palestinian flag in any one painting also forbidden. |chapter=The Connection between Palestinian Culture and the Conflict |last1=Ashley |first1=John |last2=Jayousi |first2=Nedal |access-date=21 May 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190210044601/https://www.netanya.ac.il/englishSite/Centers/DialogueCenter/Academic-publications/Documents/Discourse.pdf |archivedate=١٠ی شوباتی ٢٠١٩ |deadurl=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190210044601/https://www.netanya.ac.il/englishSite/Centers/DialogueCenter/Academic-publications/Documents/Discourse.pdf |date=١٠ی شوباتی ٢٠١٩}}</ref> == ھونەر == دادگای دادوەری لەندەن لە ٢٠١٥ دا فەرمانی دا بە لەناوبردنی وێنە و نیگارەکانی وێنەگر و ھونەرمەندی بەڕیتانی (گراھام ئۆڤندنین) بەھۆی بێشەرمی کارەکانی و وێنە لەبەر گیراوەکانی لابران لەسەر تۆڕی ئینتەرنێتی (پێشانگای تەیت - Tate gallery).<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.theage.com.au/articles/2004/09/11/1094789742807.html?from=storylhs|سەردێڕ=The watermelon makes a colourful interlude|ڕێکەوت=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٤|ئیش=The Age|شوێن=Melbourne}}</ref> یاسایەکی ساڵی ١٩٨٠ ی ئیسڕایل فەرمانی دا بە قەدەغەکردنی بەرھەمێکی ھونەری کە پێکھاتبوو لە چوار ڕەنگی ئاڵای فەلەستین، و بووە ھۆی دەستگیرکردنی فەڵەستینەکان بۆ پیشاندانی جۆڕە بەرھەمە ھونەرییەکی وەھا یان ھەتا بۆ ھەڵگرتنی لیمۆی قاشکراو لەسەر ھەمان کڵێشە (ھێلکاری).<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE6DD1230F935A25753C1A965958260&sec=&spon=&pagewanted=2|سەردێڕ=Ramallah Journal; A Palestinian Version of the Judgment of Solomon|دوایین=Kifner|یەکەم=John|ڕێکەوت=١٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٣|ئیش=The New York Times|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠١٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://arts.guardian.co.uk/features/story/0,11710,802769,00.html|سەردێڕ=A culture under fire|دوایین=Dalrymple|یەکەم=William|ڕێکەوت=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٢|ئیش=The Guardian|شوێن=London|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠١٠}}</ref> == ئینتەرنێت == سانسۆری ئینتەرنێت بریتییە لە کۆنترۆل یان سەرکوتکردنی بڵاوکردنەوە و دەستگەیشین بە زانیاری لە ئینترنێت دا. لەوانەیە لەلایەن حکوومەت یان دامەزراوەی تایبەتەوە جێبەجێ بکرێت بە فەرمانی حکومی یان بە دەستپێشخەری خۆیان. تاکەکان و ڕێکخراوەکان دەکرێتن ھەستن بە سانسۆری خۆی بە بڕیاری خودی لەبەر ترس و ھەڕەشەکردن. کێشەکانی پەیوەست بە سانسۆری ئینتەرنێتەوە ھاوشێوەی کێشەی سانسۆری میدیا باوە بێ ھێلەکانە. یەکێک لە جیاوازییەکان ئەوەیە کە سنووری نەتەوەیی لە ئینتەرنێت زیاتر لەبارە بۆ بەزاند: ھاووڵاتیانی وڵاتێک دەتوانن زانیارییەکی دیارکراویان چنگ بکەوێت لە ماڵپەرێکی سەر بە وڵاتێکی دی کە ھەمان زانیاریی لە وڵاتەکەی خۆیان قەدەغەکراوە. سانسۆرەکان دەبێت ھەوڵبدەن بە ڕێگریکردنی دەستکەوتنی زانیاری ھەتا کە کۆنترۆڵێکی تەنی (فیزیای-ماددی)یان یاساییان نییە بەسەر ماڵپەڕەکانەوە. لەبەرئەوە ئەمە پێویستی بە شێوازی تەکنیکی سانسۆرکردن ھەیە کە نائاسایی و دانسقەیە لە ئینتەرنێت دا، وەک داخستنی ماڵپەڕ و ناوەڕۆک پاڵاوتن.<ref name=FOTN-2018>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Freedom on the Net 2018 |ناونیشان=https://freedomhouse.org/sites/default/files/FOTN_2018_Final%20Booklet_11_1_2018.pdf |وێبگە=Freedom House |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181101192951/https://freedomhouse.org/sites/default/files/FOTN_2018_Final%20Booklet_11_1_2018.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> مەگەر سانسۆرەکە توانای کۆنترۆڵی تەواوی ھەبێت لەسەر ھەموو کۆمپیوتەرە پەیوەستەکان بە ئینتەرنێتەوە، وەک [[کۆریای باکوور]] و کوبا، سانسۆری تەواوی زانیاری کارێکی زۆر سەخت یان ئەستەمە بەدەست بھێنرێت بەھۆی دابەشبوویی تەکنۆلۆژیا لە ئینتەرنێت دا. Pseudonymity و Data Havens (وەک Freenet) ھەڵدەستن بە پارراستنی دەربڕینی ئازاد بە بەکارھێنانی تەکنۆلۆژیا لەڕێی مسۆگەرکردنی نەتوانین بۆ لابردنی ھیچ بەرھەمێک و ڕێگریکردن لە ناساندنی نووسەرەکان. بەکارھێنە وریاکانی تەکنۆلۆژیا زۆربەری جار ڕێگەیەک دەدۆزنەوە بۆ گەیشتن بە شتی لابراو (سانسۆر کراو). بەڵام لەگەڵ ئەوەش دا، ئەو وڵاتانە/دامەزراوانەی کە سەڕچاوەیەکی زۆر بەکاردەھێنن بۆ دروستکردن و ھێشتنەوەی سیستەمێکی سانسۆری سەرتاسەر، وەک چین، لابردن ھێشتا ڕێگەیەکی کاریگەرە بۆ سنووردارکردنی گەیشتن بە زانیاری ھەستیار بۆ زۆربەی بەکارھێنەران.<ref name=FOTN-2018/> ڕوانینەکان دەربارەی کرداریی و کاریگەریی سانسۆری ئینتەرنێت بەتەریبی پەرەیسەندووە لەگەڵ بەرەوپێشچوونی ئینتەرنێت و تەکنۆلۆژیای سانسۆرکردن: * وتارێکی Time Magazine ساڵی ١٩٩٣ ئاماژە بە وتەیەکی زانای کۆمپیوتەر جۆن گیلمۆر دەکات، کە یەکێک بوو لە داھێنەرانی Electronic Frontier Foundation و دەڵێت «تۆری ئینتەرنێت سانسۆر وەک زیان وەردەگێڕێت و بە دەوری دا ڕێگاچارەیەک دەدۆزێتەوە.»<ref name=ONISS-Nov2011>OpenNet Initiative [http://opennet.net/research/data "Summarized global Internet filtering data spreadsheet"], 8 November 2011 and [http://opennet.net/research/profiles "Country Profiles"], the OpenNet Initiative is a collaborative partnership of the Citizen Lab at the Munk School of Global Affairs, University of Toronto; the Berkman Center for Internet & Society at Harvard University; and the SecDev Group, Ottawa</ref> * لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ دا، ڤینت کێڤ «باوکی ئینەرنێت» لێدوانی دا کە ئەو پێی وایە کۆنتڕۆڵی حکوومەت بۆ ئینتەرنێت دادەڕمێت لەبەرئەوەی تۆری ئینتەرنێت بە تەواوی خاوندارێتی تایبەتییە.<ref name=RWBEnemies2014>[https://web.archive.org/web/20140312120731/http://12mars.rsf.org/2014-en/#slide2 "Internet Enemies"], ''Enemies of the Internet 2014: Entities at the heart of censorship and surveillance'', Reporters Without Borders (Paris), 11&nbsp;March 2014. Retrieved 24&nbsp;June 2014.</ref> * ڕاپۆڕتێکی لێکۆڵینەوەیی ساڵی ٢٠٠٧ ئەنجام دراو و چاپکراوی ٢٠٠٩ لەلایەن ناوەندی بێکمان بۆ ئینتەرنێت و کۆمەڵگا لە زانکۆی ھارڤەرد، دەیووت کە «ئێمە دڵنیاین کە بەرەوپێشبەرانی ئامرازی [ھەڵوەشاندنەوەی سانسۆر] بۆ زۆرینەی جارەکان لە پێش ھەوڵەکانی لابردنی حکوومەتەوە دەبن»، بەڵام بە ھەمان شێوەش «باوەڕمان وایە کە کەمتر لە سەدا دووی ھەموو بەکارھێنەرە پالێورەکانی ئینتەرنێتەوە، ئامێری [ھەڵوەشاندنەوەی سانسۆر] بەکاردەھێنن».<ref name=RWBEnemies>[http://march12.rsf.org/i/Report_EnemiesoftheInternet_2012.pdf ''Internet Enemies''], Reporters Without Borders (Paris), 12&nbsp;March 2012 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120323215225/http://march12.rsf.org/i/Report_EnemiesoftheInternet_2012.pdf |date=March 23, 2012}}</ref> * بە پێچەوانەشەوە، ڕاپۆرتێکی ٢٠١١ کە لەلایەن لێکۆڵەرانی پەیمانگای ئینتەرنێتی ئۆکسفۆرد کرابوو، و UNESCO دەگاتە ئەنجامی ئەوەی کە «... کۆنترۆڵی زانیاری لە ئینتەرنێت دا بە دڵنیایییەوە دەکرێت و پێشکەوتنە تەکنۆلۆژییەکان مسۆگەری ئازادی ڕادەربڕینێکی زیاتر ناکات.»<ref name="ONIChildPornLegal">Due to legal concerns the [[OpenNet Initiative]] does not check for filtering of [[child pornography]] and because their classifications focus on technical filtering, they do not include other types of censorship.</ref> ڕاپرسی خزمەتی جیھانی BBC کە لە ٢٧٬٩٧٣ کەسی پێگەیشتوو لە ٢٦ وڵات پێکھاتبوو کە ١٤٬٣٠٦ کەسیان بەکارھێنەری ئینتەرنێت بوون، ئەم ڕاپرسەیە ئەنجام درا لە ٣٠ تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ بۆ ٧ شوباتی ٢٠١٠. سەرۆکی ڕێکخراوەیی ڕاپرسەیەکە ھەستی وابوو کە ڕاپرسەیەکە بە شێوەیەکی گشتی پیشاندەری ئەمە بووە: {{quote|سەڕەڕای دوودڵی دەربارەی نھێنێتی و ساختەکاری، خەڵکی لە چواردەوری جیھان دا گەیشتن بە ئینتەرنێت وەکو مافێکی سەرەتایی و بنچینەیی تەماشا دەکەن. پێیان وایە کە تۆری ئینتەرنێت ھێزێکە بۆ چاکە و زۆربەیان نایانەوێت حکوومەت ڕێکی بخات.<ref name=UNESCO-2011>[http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/resources/publications-and-communication-materials/publications/full-list/freedom-of-connection-freedom-of-expression-the-changing-legal-and-regulatory-ecology-shaping-the-internet/ ''Freedom of Connection, Freedom of Expression: The Changing Legal and Regulatory Ecology Shaping the Internet''], Dutton, William H. ; Dopatka, Anna; Law, Ginette; Nash, Victoria, Division for Freedom of Expression, Democracy and Peace, United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO), Paris, 2011, 103 pp. , {{ISBN|978-92-3-104188-4}}</ref>}} ڕاپرسییەکە بۆی دەرکەوت کە چوار لە پێنج (٧١٪)ی بەکارھێنەرانی ئینتەرنێت باوەڕیان وایە کە ئینتەرنێت ئازادییەکی زیاتری بۆ دەستەبەرکردوون، زۆربەی بەکارھێنەرانی ئینتەرنێت (٥٣٪) پێیان وایە کە «ئینتەرنێت ھەرگیز نابێت لەلایەن حکوومەتەوە لە ھیچ ئاستێک دا ڕێکبخرێت لە ھیچ شوێنێک دا»، و بە نزیکی چوار لە پێنج لە بەکارھێنەرانی و بەکارنەھێنەرانی ئینتەرنێت لە جیھان دا باوەڕیان وایە کە گەیشتن بە ئینتەرنێت مافێکی سەرەتایی و بنچینەیییە (٥٠٪ زۆر ڕازی بوون، ٢٩٪ تا ڕادەیەک ڕازی بوون، ٩٪ تا ڕادەیەک ناڕازی بوون، ٦٪ زۆر ناڕازی بوون و ٦٪ ھیچ بۆچوونێکیان نەدا).<ref name=UNESCO-2011/> == تۆڕی کۆمەڵایەتی == زیادببون لە بەکارھێنانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان لە چەندەھا وڵات بووەتە ھۆی سەرھەڵدانی ڕێکخستنی خۆپیشاندان لەڕێی تۆڕە کۆمەڵایەتییەوە، ھەندێک جار وەک «شۆڕشی تویتەر» ناو دەبرێت. یەکێک لە بەناوبانگترین خۆپیشاندنی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بریتییە لە ڕاپەڕینی بەھاری عەرەبی کە لە ٢٠١٠ دەستی پێکردووە. لە وەڵامی بەکارھێنانی تۆڕی کۆمەڵایەتی لەلایەن خۆپیشاندەرانەوە، حکوومەتی [[تونسی]] ھەستا بە دزەکردنە ناو پەڕەی فەیسبووکی ھاووڵاتیانی تەونسی و چەندین جار سڕینەوەی پەڕەکان تۆمارکراوە.<ref>[http://www.chemie.fu-berlin.de/outerspace/internet-article.html "First Nation in Cyberspace"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170113134312/http://www.chemie.fu-berlin.de/outerspace/internet-article.html |date=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧}}, Philip Elmer-Dewitt, ''Time'', 6 December 1993, No. 49</ref> سیستەمی ئۆتۆماتیکی دەکرێت بەکاربێت بۆ سانسۆرکردنی بڵاوکراوەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان، بەمەش سنووردارکرنی ھاووڵاتیان کە چی دەڵێن. ئەمە بەزۆری لە چین ڕوودەدات، کە بڵاوکراوەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان سانسۆر دەکرێت بەپێی ناوەڕۆک. لە ساڵی ٢٠١٣ دا، پرۆفیسۆری زانستی سیاسی لە ھارڤەرد، گاری کینگ لێکۆڵینەوەیەکی ئەنجام دا کە چی دەبێتە ھۆی بڵاوکراوەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان سانسۆربکرێن و بۆی دەرکەوت کە ئەو بڵاوکراوانەی ئاماژە بۆ حکوومەت دەکەن بە کەمی یان لانابرێن ئەگەر لایەنگر یان ڕەخنە بێت لە حکوومەت. بڵاوکراوەکان کە باسی کردەی بەکۆمەڵ دەکەن ئەگەر زۆر ھەیە کە بسڕێتەوە وەک لەوانەی کە باسی کردەیی بەکۆمەڵ ناکەن.<ref>[https://www.reuters.com/article/reutersEdge/idUSN1420689320071114?sp=true "Cerf sees government control of Internet failing"], Pedro Fonseca, Reuters, 14 November 2007</ref> لە ئێستادا، سانسۆری تۆڕی کۆمەڵایەتی بە سەرەکی بۆ ڕێگری گرتنە لە بەکارھێنەرانی ئینتەرنێت بۆ ڕێکخستنی خۆپشاندان. بۆ حکوومەتی چینی، بینینی ھاووڵاتی ناڕازی و دڵتەنگ بەرامبەر بە حکوومەتی ناوخۆیی بەسوودە بۆ دەوڵەت و سەرکردە نەتەوەیەکان بۆ لەکارلابردنی کەسە فەرمییە نەناسراوەکان. پادشا و لێکۆڵەرانی توانیان پێشبینی ئەوە بکەن کە چ کاتێک کەسێکی فەرمی لادەبرێت بەپێی ژمارەی ناخۆشەویستەکان لە بڵاوکراوەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان.<ref>[http://cyber.law.harvard.edu/sites/cyber.law.harvard.edu/files/2007_Circumvention_Landscape.pdf ''2007 Circumvention Landscape Report: Methods, Uses, and Tools''], Hal Roberts, Ethan Zuckerman, and John Palfrey, Beckman Center for Internet & Society at Harvard University, March 2009</ref> لێکۆڵینەوە سەلماندوویەتی کە ڕەخنە پەسەندکراوە لە تۆرە کۆمەڵایەتییەکان دا، بۆیە ڕەخنە سانسۆر ناکرێت مەگەر ئەگەرێکی زۆری ھەبێت بۆ کۆبوونەوەی جەماوەری. ھیچ گرنگ نییە کە ڕەخنەکە لایەنگری یان نالایەنگری سەرکردەی وڵاتە، گرنگی سەرەکی لە سانسۆرکردنی بڵاوکراوە دیاریکراوەکانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان دڵنیابوونە لەوەی کە ھیچ کردەوەیەکی گەورە جێبەجێ ناکرێت بەھۆکاری وتنی شتێک لە ئینتەرنێت دا. بڵاوکراوەکان کە بەرەنگاری پلە سیاسییە ڕابەرەکانی پارتەکە دەبێتەوە لە حکوومەتی چین دا، ئەگەری زۆر ھەیە سانسۆر بکرێت بەھۆی دەرئەنجامی ئەو بەرەنگارییەی لە پارتی کرێکارانی چین دا دروستی دەکات.<ref name=UNESCO-2011/> == یارییە ڤیدیۆیەکان == لە سەرەتای ساڵانی ١٩٨٠، لایەنگرانی یارییە ڤیدیۆیەکان پێداگیریان کردووە لە سوودەکانی وەک ناوەندێکی دەڕبڕین، ھەوڵدان بۆ پاراستنیان وەک ئامرازێکی پەروەردەیی و پاراستنیان لەژێر یاساکانی ئازادی گووتار. ڕەخنەگران پێیان وایە کە یارییە ڤیدیۆیەکان زیانبەخشن بۆیە دەبێت بکەوێتە ژێر چاودێری و سنووردارکردن. زۆرێک لە یارییە ڤیدیۆیەکان چەند توخمێکی دیاریکراویان سڕاوەتەوە یان چاک کراوە لەبەر پێوانەی ھەڵسەنگاندنی ھەرێمی.<ref name=BBCPoll-2010>[http://news.bbc.co.uk/1/shared/bsp/hi/pdfs/08_03_10_BBC_internet_poll.pdf "BBC Internet Poll: Detailed Findings"], BBC World Service, 8 March 2010</ref> بۆ نموونە، لە شێوازی یابانی و PAL ی "No More Heroes"، خوێن ڕشتن و بریندارکردن سڕاونەتەوە لە یارییەکان دا. دیمەنی سەربڕینشی تێدایە بەڵام پیشان نەدراوە. ئەو دیمەنانەی کە ئەندامەکانی لەش تێدا بڕدراوە، بەھەمان شێوە پیشان دەدرێت بەس بە بێ بڕاوی ئەندامەکان و بە تەواوی پیشان دەدرێت.v == چاودێری کردن وەک یارمەتیدەر == چاودێری کردن جیاوازە لە سانسۆر. دەکرێت چاودێری بکرێت بەبێ سانسۆرکردن، بەڵام سەختە سانسۆر بکرێت بەبێ جۆرێک لە چاودێری،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2011/01/the-inside-story-of-how-facebook-responded-to-tunisian-hacks/70044/|سەردێڕ=The Inside Story of How Facebook Responded to Tunisian Hacks|دوایین=Madrigal|یەکەم=Alexis C.|وێبگە=The Atlantic|زمان=en-US|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠١٦}}</ref> تەنانەت کە چاودێری ڕاستەوخۆ نابێتە ھۆی سانسۆرکردن، ئەوا باوەڕ یان زانیارییە بەربڵاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە کەسەکە، ئامێری کۆمپیوتەرەکەی یان شێوازی بەکارھێنانی کۆمپیوتەرەکەی لەژێر چاودێریدایە کە دەکرێت ببێتە ھۆی پەیڕەوکردنی سانسۆری خۆیی.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=King|یەکەم=Gary|دوایین٢=Pan|یەکەم٢=Jennifer|ڕێکەوت=٢٠١٤|سەردێڕ=Reverse-engineering censorship in China: Randomized experimentation and participant observation|ناونیشان=http://science.sciencemag.org/content/345/6199/1251722.full|journal=Science|doi=10.1126/science.1251722|pmid=٢٥١٤٦٢٩٦|ڕێکەوتی سەردان=٧ی نیسانی ٢٠١٦|بەرگ=٣٤٥|issue=٦١٩٩|پەڕەکان=١٢٥١٧٢٢}}</ref> پاراستنی سەرچاوەکان چی دی تەنھا بابەتێک نییە لە ڕەوشتی ڕۆژنامەوانی دا؛ بەڵکو لەم سەردەمەدا بەشێوەیەکی بەرچاو بەندە لەسەر توانا کۆمپیوتەرییەکانی ڕۆژنامەنووسەکە و ھەموو ڕۆژنامەنووسەکان پێویستە خۆیان ساز بکەن بە «کەرەستەی دیجیتاڵی مانەوە لە ژیان» ئەگەر زانیاری ھەستیار دەگۆڕنەوە لەگەڵ یەکدی لەڕێی ئینتەرنێتەوە، ھەڵگرتنی زانیاری لەسەر کۆمپیوتەر یان تەلەفۆنی گەرۆک (مۆبایل).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://vimeo.com/151768150|سەردێڕ=Professor Gary King, Inaugural Government Regius Lecture 2015|وێبگە=Vimeo|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٦}}</ref> و کەسانی ئاست بەرزی پەیوەندیدار بە ڕێکخراوی ماف، بەرھەڵستکاران، خۆپیشاندەران یان کۆمەڵەی چاکسازی ئامۆژگاری دەکرێن بە وەرگرتنی ھۆشیاری زیادە بۆ پاراستنی ناسنامەکانیان لە ئینتەرنێت دا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Shao |یەکەم١=Li |سەردێڕ=THE DILEMMA OF CRITICISM: DISENTANGLING THE DETERMINANTS OF MEDIA CENSORSHIP IN CHINA |journal=Journal of East Asian studies |ڕێکەوت=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|بەرگ=١٨ |issue=٣ |پەڕەکان=٢٧٩–٢٩٧ |doi=10.1017/jea.2018.19}}</ref> == پەیڕەوکردن == یەکێتی سۆڤیەتی جاران پەیڕەوی بەرنامەیەکی تایبەیمەندی بەربڵاوی دەکرد لە سانسۆری سەپێنراوی دەوڵەت. ئەندامی سەرەکی سانسۆری فەرمی یەکێتی سۆڤیەت بریتیی بوو لە دەزگای باڵا بۆ پارێزگاری نھێنییەکانی سەربازی و دەوڵەت کە بە گشتی ناسرابوو وەک GLAVLIT (کورتکراوەیە بە زمانی ڕووسی). GLAVLIT ھەموو بابەتە سانسۆرییەکانی بەرێوەدەبرد، لە نووسینی ناوخۆی ھەر جۆر و شێوازێک – تەنانەت پێناسەکانی سەر بیرە و ڤۆدکاش. کارمەندانی سانسۆر سەر بە GLAVLIT لە ھەموو ناوەندێکی چاپ یان ڕۆژنامەی یەکێتی سۆڤیەت دا بوونیان ھەبوو؛ دەزگاکە نزیکەی ٧٠٬٠٠٠ کارمەندی دامەزراندبوو بۆ پێداچوونەوەی زانیارییەکان پێش بڵاوکردنەوەی لەلایەن ناوەندی چاپکردن، نووسینگەی پاکنووسی و ستۆدیۆی پەخشکردن. ھیچ ناوەندێکی گشتی لە کۆنترۆڵی GLAVLIT دەرباز نەدەبوو. نوێنەری GLAVLIT بوونیان ھەبوو لە دەستەی پاکنووسی ھەموو دەزگا ڕۆژنامەوانییەکان، ڕادیۆ و وێستگە تەلەڤیزیۆنەکان. ھەندێک جار، زانینی کۆمەڵگا بۆ ھەبوونی بەڵگەنامەیەکی دیاریکراو بە توندی کپ کراوە کە ئەمە بارودۆخێکە ھاوشێوەی سانسۆرکردن. دەسەڵاتەکانی ئەو جۆرە کردارە دەکەن پاساو دەھێنەوە بەوەی کە بەرھەمەکە "تێکدەر" یان "نەشیاو" ە. وەک، نووسینەکەی ساڵی ١٩٧٨ ی میشێڵ فوکو بە ناونیشانی "ڕەوشتی سێکسی و یاسایەک – Sexual Morality and the Law "کە سەرچاوە فەرەنسییەکە بە " La loi de la pudeu" نووسراوە و "وەرگێڕانی وشەیی: یاسای ڕەوشت جوانی"ە بەڵام دواتر چاپکراوەتەوە بە ناوی " مەترسییەکانی سێکسی منداڵیی – The Danger of Child Sexuality". کاتێک دەزگایەکی پەخشکردن دووچاری فشار دەبێتەوە بۆ سەرکوت کردنی کتێبێک، بەڵام پەیماننامەی ھەیە لەگەڵ نووسەرەکە، ھەندێک جار بە سەرکەوتووی کتێبەکە سانسۆر دەکەن بە ڕێگەی بەمەبەست داواکردنی ڕێژەیەکی کەمی چاپ و کەمترین ھەوڵ بۆ ناساندنی. ئەم کردەیە لە سەرەتایی ساڵەکانی ٢٠٠٠ دا ھاتە ناساندن وەک (چاپکردنی تایبەت).<ref>Byrd P. [http://www.houstonlawreview.org/archive/downloads/44-2_pdf/5_Byrd.pdf "It's all fun and games until somebody gets hurt: the effectiveness of proposed video game regulation."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924031423/http://www.houstonlawreview.org/archive/downloads/44-2_pdf/5_Byrd.pdf# |date=2015-09-24}} Houston Law Review 2007. Accessed 19 March 2007.</ref> == ڕەخنە == سانسۆر بە درێژایی مێژوو ڕەخنەی لەسەر گیراوە بەوەی کە ناڕەوا و پرۆسەیەکی کۆسپاوییە. لە ١٩٩٧ دا وتارێک لەبارەی سانسۆری ئینتەرنێت، لێدواندەری کۆمەڵایەتی میکائیل لاندییەر بانگەشەی ئەوە دەکات کە سانسۆر نابەرھەمھێنەرانەیە چونکە ڕێگە دەگرێت لە گفتووگۆ کردن لەسەر بابەتی سانسۆرکراو. لاندییەر مشتومڕەکەی فراوانتر دەکات و پێی وایە کە ئەوانەی سانسۆر بەکاردێنن دەبێت ڕەچاوی ئەوە بکەن کە ئایا ئەوەی سانسۆری دەکەن ڕاستە یان نا؟، چونکە وەکو ئەو تاکانەی کە باوەڕیان بە دروستی خۆیان ھەیە لەوانەیە پێشوازی لە دەرفەتێک بکەن بۆ بە ھەڵەخستنەوەی خاوەن بۆچوونە دژەکان.<ref>[http://chronicle.com/blogs/conversation/2013/10/16/a-hornets-nest-over-violent-video-games/ "A Hornet's Nest Over Violent Video Games"], James D. Ivory and Malte Elson, ''The Chronicle of Higher Education'' (Washington), 16 October 2013.</ref> سانسۆرکردن زۆربەی جار بۆ سەپاندنی بەھای ڕەوشتییە بەسەر کۆمەڵگادا و بابەتی سانسۆرکراو بە ناشایستە ڕەچاودەکرێت. ڕۆماننووسی بەڕیتانیی ئ.م. فڕۆستەر، بەرھەڵستکارێکی سەختی سانسۆرکردنی بابەتەکان بوو لەسەر ئەو بنچینەیەی کە بابەتەکان ناشایستە یان ناڕەوشتانەن، ئەمەش دەبێتە ھۆی سەرھەڵدانی کێشەی بابەتی بوونی ڕەوشت و گۆڕانی بەردەوامی بەھا ڕەوشتییەکان. کاتێک ڕۆمانی "خۆشەویستەکەی خاتوو چاتەرلی - Lady Chatterley's Lover" خرایە بەر تاقیکردنەوە لە ١٩٦٠ دا، فۆستەر نووسی: "ڕۆمانی خۆشەویستەکەی خاتوو چاتەرلی بەرھەمێکە گرنگی ئەدەبی خۆیی ھەیە… من پێم وانییە کە دەتوانرێت بە ناشایستە دابنرێت، بەڵام لێرەدا من لە بارێکی دژواردام، لەبەر ئەو ھۆکارەی کە ھەرگیز لە توانامدا نەبووە پەیڕەوی پێناسەی یاسایی ناشایستە بکەم. یاسا پێم دەڵێت کە ناشایستەیی دەکرێت بەدی و گەندەڵی بێنێتە کایەوە، بەڵام ئەوەندەی من دەزانم، یاسا پێشنیاری ھیچ پێناسەیەکی بەد بوون و گەندەڵی ناکات." == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|مافەکانی مرۆڤ|ڕۆژنامەوانی|فەلسەفە}} {{پۆلی کۆمنز|Censorship}} [[پۆل:سانسۆر]] 81lgid1tmlx2ptvxu6zx2oz2h4qi6qe 0 153737 1589595 1562616 2026-06-11T10:30:43Z مامۆستا 39489 1589595 wikitext text/x-wiki {{Infobox Political post | post = سەرۆک | body = [[ھەرێمی کوردستان]] | flag =Logo-kurdistan.png | flagsize = 120px | insigniacaption = Seal of the President of Kurdistan Region | image = Nechirvan_Barzani_2025_(cropped).jpg | imagesize = 165px | incumbent = [[نێچیرڤان بارزانی]] | incumbentsince = 10 June 2019 | style = | deputy = [[شێخ جەعفەر|جەعفەر شێخ مستەفا]]-مستەفا سەید قادر | appointer = [[پەرلەمانی کوردستان|ھەڵبژاردنی لەلایەن پەرلەمانی کوردستان]] | termlength = چوارساڵ | formation = 4 July 1992 {{small|(''de facto'')}} <br /> 14 June 2005 {{small|(''de jure'')}} | inaugural = | website = https://presidency.gov.krd/ }} {{سیاسەتی ھەرێمی کوردستان}} '''سەرۆکی ھەرێمی کوردستان''' بریتییە لە [[سەرۆکی دەوڵەت|سەرۆکی]] ناوچەی خۆبەڕێوەبەری [[ھەرێمی کوردستان]] لە باکووری [[عێراق]]. بەشێکە لە [[ئەنجومەنی سەرۆکایەتیی کوردستان]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?anr=32349&lngnr=12&rnr=93&smap=04020000 |سەردێڕ=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٣ی شوباتی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171010060523/http://krg.org/articles/detail.asp?anr=32349&lngnr=12&rnr=93&smap=04020000 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و فەرماندەی گشتیی ھێزەکانی [[پێشمەرگە|پێشمەرگەیە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://brandkri.com/the-president/ |سەردێڕ=The President |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=[[Brand Kurdistan]]}}</ref> سەرۆکی ئێستای ھەرێمی کوردستان [[نێچیرڤان بارزانی]]یە، کە لە ١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٩دا دەستبەکاربووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Nechirvan Barzani takes presidency of Iraq's Kurdish region, vacant since 2017|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds-politics-idUSKCN1TB1JE|newspaper=[[Reuters]]|ڕێکەوت=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٩|via=www.reuters.com}}</ref> == مێژوو == دوای ئەنجامەکانی [[ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان، ١٩٩٢|ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ساڵی ١٩٩٢]]، [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] (PDK) و [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] (YNK) کە ھەر لایەنێکیان ٥٠ کورسییان لە کۆی ١٠٠ کورسی بەدەستھێنابوو، بڕیاریاندا حکومەتێکی یەکگرتوو پێکبھێنن کە لەلایەن [[ڕژێمی بەعس|عێراقی سەردەمی بەعس]] دانپێدانراو نەبوو.<ref name="End of Iraq">Galbraith, Peter (2006), ''The End of Iraq: How American Incompetence Created a War without End''; Simon and Schuster. {{ISBN|0-7432-9423-8}}</ref> [[File:KDP and PUK controlled areas of Kurdistan.png|thumb|ھەرێمی کوردستان دوای ئاگربەستی ١٩٩٨. ناوچەی سەوز لەژێر کۆنترۆڵی یەکێتی، ناوچەی زەرد لەژێر کۆنترۆڵی پارتی|left]] حکومەتی یەکگرتوو لە ساڵی ١٩٩٤ ھەڵوەشایەوە و بووە ھۆی ھەڵگیرسانی [[شەڕی براکوژی|شەڕی ناوخۆی کورد]] کە لە ساڵی ١٩٩٨ کۆتایی ھات. ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی دوو حکومەتی ھەرێمی کوردستان؛ یەکێکیان لەژێر کۆنترۆڵی پارتی لە [[ھەولێر]] و ئەوی تریان لەژێر کۆنترۆڵی یەکێتی لە [[سلێمانی]]، کە ھەر لایەکیان سەرۆکی تایبەت بەخۆیان ھەبوو.<ref name="End of Iraq"/> دوای ئاشتەوایی فەرمی نێوان پارتی و یەکێتی لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٢،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.kurdishherald.com/issue/003/article02.php |سەردێڕ=The evolution of the modern electoral process in the Kurdistan Region |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171010090144/http://www.kurdishherald.com/issue/003/article02.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=usurped}}</ref> [[ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان، ٢٠٠٥|ھەڵبژاردنی پەرلەمانی]] لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٥ بەڕێوەچوو، پاشان لە ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٥ ڕێبەری پارتی [[مەسعوود بارزانی]] لەلایەن پەرلەمانەوە وەک سەرۆکی نوێ و [[کۆسرەت ڕەسوڵ عەلی]] وەک [[جێگری سەرۆکی ھەرێمی کوردستان|جێگری نوێی سەرۆک]] سوێندی یاسایییان خوارد.<ref>[https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4092926.stm Kurdistan Region leader sworn in ]</ref> لە ساڵی ٢٠٠٩دا سیستەمەکە گۆڕدرا بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆک لەلایەن خەڵکەوە و لە ٢٥ی تەممووزی ٢٠٠٩ [[ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ھەرێمی کوردستان (٢٠٠٩)|ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی]] بەڕێوەچوو کە تێیدا بارزانی دووبارە ھەڵبژێردرایەوە.<ref>[https://web.archive.org/web/20130516120400/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hFDxqcV5_5pBvNq_kHWZdFLr6EMw Opposition set to break Iraqi Kurd stranglehold]</ref> لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ و لە ناوەڕاستی [[ململانێی کورد و عێراق (٢٠١٧)|ناکۆکییەکانی نێوان عێراق و کورد]]، بارزانی نیازی خۆی بۆ دەستلەکارکێشانەوە لە پۆستی سەرۆکایەتی لە ١ی تشرینی دووەم ڕاگەیاند.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41794083|سەردێڕ=Iraqi Kurdish leader Massoud Barzani to step down|ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[BBC]]}}</ref> {| width="100%" | width="50%" valign="top" | '''سەرۆکی (ی.ن. ک) حوکومەتی ھەرێمی کوردستان بەڕێوە دەبات''' {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan="2" |ژ ! rowspan="2" |وێنە ! rowspan="2" |ناو ڕۆژی لەدایکبوون ! colspan="2" |ماوەی سەرۆکایەتی ! rowspan="2" |پارتی سیاسی |- !وەرگرتنی سەرۆکایەتی !دەرچوون لە سەرۆکایەتی |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |١ |[[پەڕگە:Jalal Talabani.jpg|103x103پیکسڵ]] |[[جەلال تاڵەبانی]] (١٩٣٣–٢٠١٧) |٤ی تەممووز ١٩٩٢ |١٤ی حوزەیران ٢٠٠٥ |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] |- |} | width="50%" valign="top" | '''سەرۆکی (پ.د. ک) حوکومەتی ھەرێمی کوردستان بەڕێوە دەبات''' {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan="2" |ژ ! rowspan="2" |وێنە ! rowspan="2" |ناو ڕۆژی لەدایکبوون ! colspan="2" |ماوەی سەرۆکایەتی ! rowspan="2" |پارتی سیاسی |- !وەرگرتنی سەرۆکایەتی !دەرچوون لە سەرۆکایەتی |- ! style="background:{{Kurdistan Democratic Party/meta/color}}; color:black;" |١ |[[پەڕگە:Mesud Barzani.jpg|100x100پیکسڵ]] |[[مەسعوود بارزانی]] (١٩٤٦) |٣١ی ئاب ١٩٩٦ |١٤ی حوزەیران ٢٠٠٥ |[[پارتی دیموکراتی کوردستان]] |- |} |} === سەرۆکی ھەرێمی کوردستان === {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ ! rowspan="2" |ژ !وێنە !ناو ڕۆژی لەدایکبوون ! colspan="2" |ماوەی سەرۆکایەتی ! rowspan="2" |پارتی سیاسی |- ! ! !وەرگرتنی سەرۆکایەتی !دەرچوون لە سەرۆکایەتی |- ! style="background:{{Kurdistan Democratic Party/meta/color}}; color:black;" |١ |[[پەڕگە:Mesud Barzani.jpg|100x100پیکسڵ]] |[[مەسعوود بارزانی]] (١٩٤٦) |١٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٥ |١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |[[پارتی دیموکراتی کوردستان]] |- ! style="background:{{Kurdistan Democratic Party/meta/color}}; color:black;" | ١ | [[File:Nechirvan Barzani 2019.jpg|80px]] | [[نێچیرڤان بارزانی]]{{ھن}}{{small|(١٩٦٦–)}} | ١ی حوزەیرانی ٢٠١٩ | ''بەردەوامە'' | [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] |- |} == دواین ھەڵبژاردن == {| class="wikitable" |- !پاڵێوراو !دەنگدانی ھاوڵاتی !ڕێژەی سەدی |- |[[مەسعوود بارزانی]] |١٬٢٦٦٬٣٩٧ |٦٩٫٦<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://sweden.gov.krd/kr/president/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئایاری ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190515014330/http://sweden.gov.krd/kr/president/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- |[[کەمال میراودەلی]] |٤٦٠٬٣٢٣ |٢٥٫٣ |- |[[ھەڵۆ ئیبراھیم ئەحمەد]] |٦٣٬٣٧٧ |٣٫٥ |- |ئەحمەد موحەممەد رەسول |١٨٬٨٩٠ |١٫٤ |- |[[حسێن گەرمیانی]] |١٠٬٦٦٥ |٠٫٦ |- |سەرجەم |١٬٨١٩٬٦٥٢<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی ئازاری ٢٠١٢|سەردێڕ=Democratic Progress in Kurdistan: Election Results|ناونیشان=http://www.knowkurdistan.com/features/democratic_progress_election.html|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠١٩|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئازاری ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120322105611/http://www.knowkurdistan.com/features/democratic_progress_election.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |'''١٠٠٪''' |} == ئەمانەش ببینە == * [[سەرۆک وەزیرانی ھەرێمی کوردستان]] * [[جێگری سەرۆکی ھەرێمی کوردستان|جێگری سەرۆکی کوردستانی عێراق]] == پەراوێزەکان == {{پەراوێزەکان}} == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/President_of_Iraqi_Kurdistan|سەردێڕ=President of Iraq Kurdistan|زمان=ئینگلیزی|سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠١٩}} {{سەرۆکەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|دەیەی ٢٠٠٠|ئاسیا|عێراق|سیاسەت}} [[پۆل:سیاسەتی باشووری کوردستان]] [[پۆل:حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:سیاسەتی ھەرێمی کوردستان]] roiu07z851vnwdy5w3jvavkiaxmap1w 1589596 1589595 2026-06-11T10:31:38Z مامۆستا 39489 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1589596 wikitext text/x-wiki {{Infobox Political post | post = سەرۆک | body = [[ھەرێمی کوردستان]] | flag =Logo-kurdistan.png | flagsize = 120px | insigniacaption = Seal of the President of Kurdistan Region | image = Nechirvan_Barzani_2025_(cropped).jpg | imagesize = 165px | incumbent = [[نێچیرڤان بارزانی]] | incumbentsince = ١٠ حوزەیران ٢٠١٩ | style = | deputy = [[شێخ جەعفەر|جەعفەر شێخ مستەفا]]-مستەفا سەید قادر | appointer = [[پەرلەمانی کوردستان|ھەڵبژاردنی لەلایەن پەرلەمانی کوردستان]] | termlength = چوارساڵ | formation = 4 July 1992 {{small|(''de facto'')}}{{ھن}}14 June 2005 {{small|(''de jure'')}} | inaugural = | website = https://presidency.gov.krd/ }} {{سیاسەتی ھەرێمی کوردستان}} '''سەرۆکی ھەرێمی کوردستان''' بریتییە لە [[سەرۆکی دەوڵەت|سەرۆکی]] ناوچەی خۆبەڕێوەبەری [[ھەرێمی کوردستان]] لە باکووری [[عێراق]]. بەشێکە لە [[ئەنجومەنی سەرۆکایەتیی کوردستان]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?anr=32349&lngnr=12&rnr=93&smap=04020000 |سەردێڕ=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٣ی شوباتی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171010060523/http://krg.org/articles/detail.asp?anr=32349&lngnr=12&rnr=93&smap=04020000 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و فەرماندەی گشتیی ھێزەکانی [[پێشمەرگە|پێشمەرگەیە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://brandkri.com/the-president/ |سەردێڕ=The President |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=[[Brand Kurdistan]]}}</ref> سەرۆکی ئێستای ھەرێمی کوردستان [[نێچیرڤان بارزانی]]یە، کە لە ١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٩دا دەستبەکاربووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Nechirvan Barzani takes presidency of Iraq's Kurdish region, vacant since 2017|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds-politics-idUSKCN1TB1JE|newspaper=[[Reuters]]|ڕێکەوت=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٩|via=www.reuters.com}}</ref> == مێژوو == دوای ئەنجامەکانی [[ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان، ١٩٩٢|ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ساڵی ١٩٩٢]]، [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] (PDK) و [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] (YNK) کە ھەر لایەنێکیان ٥٠ کورسییان لە کۆی ١٠٠ کورسی بەدەستھێنابوو، بڕیاریاندا حکوومەتێکی یەکگرتوو پێکبھێنن کە لەلایەن [[ڕژێمی بەعس|عێراقی سەردەمی بەعس]] دانپێدانراو نەبوو.<ref name="End of Iraq">Galbraith, Peter (2006), ''The End of Iraq: How American Incompetence Created a War without End''; Simon and Schuster. {{ISBN|0-7432-9423-8}}</ref> [[پەڕگە:KDP and PUK controlled areas of Kurdistan.png|وێنۆک|ھەرێمی کوردستان دوای ئاگربەستی ١٩٩٨. ناوچەی سەوز لەژێر کۆنترۆڵی یەکێتی، ناوچەی زەرد لەژێر کۆنترۆڵی پارتی|left]] حکوومەتی یەکگرتوو لە ساڵی ١٩٩٤ ھەڵوەشایەوە و بووە ھۆی ھەڵگیرسانی [[شەڕی براکوژی|شەڕی ناوخۆی کورد]] کە لە ساڵی ١٩٩٨ کۆتایی ھات. ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی دوو حکوومەتی ھەرێمی کوردستان؛ یەکێکیان لەژێر کۆنترۆڵی پارتی لە [[ھەولێر]] و ئەوی تریان لەژێر کۆنترۆڵی یەکێتی لە [[سلێمانی]]، کە ھەر لایەکیان سەرۆکی تایبەت بەخۆیان ھەبوو.<ref name="End of Iraq"/> دوای ئاشتەوایی فەرمی نێوان پارتی و یەکێتی لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٢،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.kurdishherald.com/issue/003/article02.php |سەردێڕ=The evolution of the modern electoral process in the Kurdistan Region |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171010090144/http://www.kurdishherald.com/issue/003/article02.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=usurped}}</ref> [[ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان، ٢٠٠٥|ھەڵبژاردنی پەرلەمانی]] لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٥ بەڕێوەچوو، پاشان لە ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٥ ڕێبەری پارتی [[مەسعوود بارزانی]] لەلایەن پەرلەمانەوە وەک سەرۆکی نوێ و [[کۆسرەت ڕەسوڵ عەلی]] وەک [[جێگری سەرۆکی ھەرێمی کوردستان|جێگری نوێی سەرۆک]] سوێندی یاسایییان خوارد.<ref>[https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4092926.stm Kurdistan Region leader sworn in]</ref> لە ساڵی ٢٠٠٩دا سیستەمەکە گۆڕدرا بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆک لەلایەن خەڵکەوە و لە ٢٥ی تەممووزی ٢٠٠٩ [[ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ھەرێمی کوردستان (٢٠٠٩)|ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی]] بەڕێوەچوو کە تێیدا بارزانی دووبارە ھەڵبژێردرایەوە.<ref>[https://web.archive.org/web/20130516120400/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hFDxqcV5_5pBvNq_kHWZdFLr6EMw Opposition set to break Iraqi Kurd stranglehold]</ref> لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ و لە ناوەڕاستی [[ململانێی کورد و عێراق (٢٠١٧)|ناکۆکییەکانی نێوان عێراق و کورد]]، بارزانی نیازی خۆی بۆ دەستلەکارکێشانەوە لە پۆستی سەرۆکایەتی لە ١ی تشرینی دووەم ڕاگەیاند.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41794083|سەردێڕ=Iraqi Kurdish leader Massoud Barzani to step down|ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[BBC]]}}</ref> {| width="100%" | width="50%" valign="top" | '''سەرۆکی (ی.ن. ک) حوکومەتی ھەرێمی کوردستان بەڕێوە دەبات''' {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan="2" |ژ ! rowspan="2" |وێنە ! rowspan="2" |ناو ڕۆژی لەدایکبوون ! colspan="2" |ماوەی سەرۆکایەتی ! rowspan="2" |پارتی سیاسی |- !وەرگرتنی سەرۆکایەتی !دەرچوون لە سەرۆکایەتی |- ! style="background:{{Patriotic Union of Kurdistan/meta/color}}; color:white;" |١ |[[پەڕگە:Jalal Talabani.jpg|103x103پیکسڵ]] |[[جەلال تاڵەبانی]] (١٩٣٣–٢٠١٧) |٤ی تەممووز ١٩٩٢ |١٤ی حوزەیران ٢٠٠٥ |[[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] |- |} | width="50%" valign="top" | '''سەرۆکی (پ.د. ک) حوکومەتی ھەرێمی کوردستان بەڕێوە دەبات''' {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan="2" |ژ ! rowspan="2" |وێنە ! rowspan="2" |ناو ڕۆژی لەدایکبوون ! colspan="2" |ماوەی سەرۆکایەتی ! rowspan="2" |پارتی سیاسی |- !وەرگرتنی سەرۆکایەتی !دەرچوون لە سەرۆکایەتی |- ! style="background:{{Kurdistan Democratic Party/meta/color}}; color:black;" |١ |[[پەڕگە:Mesud Barzani.jpg|100x100پیکسڵ]] |[[مەسعوود بارزانی]] (١٩٤٦) |٣١ی ئاب ١٩٩٦ |١٤ی حوزەیران ٢٠٠٥ |[[پارتی دیموکراتی کوردستان]] |- |} |} === سەرۆکی ھەرێمی کوردستان === {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ ! rowspan="2" |ژ !وێنە !ناو ڕۆژی لەدایکبوون ! colspan="2" |ماوەی سەرۆکایەتی ! rowspan="2" |پارتی سیاسی |- ! ! !وەرگرتنی سەرۆکایەتی !دەرچوون لە سەرۆکایەتی |- ! style="background:{{Kurdistan Democratic Party/meta/color}}; color:black;" |١ |[[پەڕگە:Mesud Barzani.jpg|100x100پیکسڵ]] |[[مەسعوود بارزانی]] (١٩٤٦) |١٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٥ |١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |[[پارتی دیموکراتی کوردستان]] |- ! style="background:{{Kurdistan Democratic Party/meta/color}}; color:black;" | ١ | [[پەڕگە:Nechirvan Barzani 2019.jpg|80px]] | [[نێچیرڤان بارزانی]]{{ھن}}{{small|(١٩٦٦–)}} | ١ی حوزەیرانی ٢٠١٩ | ''بەردەوامە'' | [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] |- |} == دوایین ھەڵبژاردن == {| class="wikitable" |- !پاڵێوراو !دەنگدانی ھاووڵاتی !ڕێژەی سەدی |- |[[مەسعوود بارزانی]] |١٬٢٦٦٬٣٩٧ |٦٩٫٦<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://sweden.gov.krd/kr/president/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئایاری ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190515014330/http://sweden.gov.krd/kr/president/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- |[[کەمال میراودەلی]] |٤٦٠٬٣٢٣ |٢٥٫٣ |- |[[ھەڵۆ ئیبراھیم ئەحمەد]] |٦٣٬٣٧٧ |٣٫٥ |- |ئەحمەد محەممەد ڕەسول |١٨٬٨٩٠ |١٫٤ |- |[[حسێن گەرمیانی]] |١٠٬٦٦٥ |٠٫٦ |- |سەرجەم |١٬٨١٩٬٦٥٢<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی ئازاری ٢٠١٢|سەردێڕ=Democratic Progress in Kurdistan: Election Results|ناونیشان=http://www.knowkurdistan.com/features/democratic_progress_election.html|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠١٩|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئازاری ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120322105611/http://www.knowkurdistan.com/features/democratic_progress_election.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |'''١٠٠٪''' |} == ئەمانەش ببینە == * [[سەرۆک وەزیرانی ھەرێمی کوردستان]] * [[جێگری سەرۆکی ھەرێمی کوردستان|جێگری سەرۆکی کوردستانی عێراق]] == سەرچاوەکان == {{پەراوێزەکان}} * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/President_of_Iraqi_Kurdistan|سەردێڕ=President of Iraq Kurdistan|زمان=ئینگلیزی|سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠١٩}} {{سەرۆکەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|دەیەی ٢٠٠٠|ئاسیا|عێراق|سیاسەت}} [[پۆل:سیاسەتی باشووری کوردستان]] [[پۆل:حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:سیاسەتی ھەرێمی کوردستان]] ead46gp0qyrot547b1sn2i0sureaz33 0 161366 1589496 1574810 2026-06-10T16:08:00Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1589496 wikitext text/x-wiki {{Infobox political party |name = حیزبوڵڵای لوبنان | native_name = حزب الله{{ھن}}''{{transl|ar|DIN|Ḥizbu 'llāh}}'' | native_name_lang = ar |logo =[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|InfoboxHez|200px]] |secretary_general = [[حەسەن نەسروڵڵا]]{{تیرۆرکردن}} |foundation = {{Start date and age|df=yes|1985}} (فەرمی) | wing1_title =باڵی یەکەم | wing1 = [[وەفاداری بۆ بەرەی بەرگری]] | wing2_title = باڵی دووھەم | wing2 = لیواکانی بەرگریی لوبنان |ideology = |headquarters= بەیروت، {{ئاڵا|لوبنان}} | slogan = {{lang-ar|فَإِنَّ حِزْبَ ٱللَّهِ هُمُ ٱلْغَالِبُونَ}}{{ھن}}«''ھەر کۆمەڵ و دەستەو تاقمی خوا، زاڵ و سەرکەوتوون ''» |website = [http://www.moqawama.org/ www.moqawama.org] |colours = {{hlist |item_style=margin-left:0.5em|زەرد |سەوز}} |colorcode = {{Hezbollah/meta/color}} |religion = [[شیعە]] |national = |international= |position = |country = {{ئاڵا|لوبنان}} | flag = |caption=ئاڵایەکی دروستکراوەی نزیک لە حیزبوڵڵا }} {{Infobox War Faction|Hezbollah |war= مەبەستی سەرەکی لە شەڕ لەگەڵ تیرۆر |active=١٩٨٥ – ئێستا |ideology= |clans=*یەکەی ٣٨٠٠<ref name="iq">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hezbollah fighters train Iraqi Shiite militants near Mosul {{!}} FDD's Long War Journal|ناونیشان=https://www.longwarjournal.org/archives/2016/11/hezbollah-fighters-train-iraqi-shiite-militants-near-mosul.php|وێبگە=www.longwarjournal.org|ڕێکەوتی سەردان=٢ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦}}</ref> |headquarters={{ئاڵا|لوبنان}} |strength=٢٠٬٠٠٠ بۆ ٥٠٬٠٠٠ |partof= |previous= |next= |allies='''دەوڵەتانی ھاوپەیمان :''' * {{flag|Iran}} * {{flag|Syria}} * {{RUS}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = http://alwaght.com/en/News/41746/New-Experience-of-Hezbollah-with-Russian-Military|سەردێڕ = New Experience of Hezbollah with Russian Military|ڕێکەوت = ٢ی شوباتی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان = ٢ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20180728190943/http://alwaght.com/en/News/41746/New-Experience-of-Hezbollah-with-Russian-Military|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| ناونیشان=https://www.thedailybeast.com/russia-is-arming-hezbollah-say-two-of-the-groups-field-commanders |سەردێڕ = Russia is Arming Hezbollah, Say Two of the Group's Field Commanders|newspaper = The Daily Beast|ڕێکەوت = ١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|دوایین١= Rosenfeld|یەکەم١= Jesse}}</ref> * {{LBN}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.thetower.org/5354-hezbollah-fights-alongside-laf-demonstrating-its-continuing-control-over-lebanon/|سەردێڕ=Hezbollah Fights Alongside LAF Demonstrating its Continuing Control over Lebanon|ڕێکەوت=٢١ی ئابی ٢٠١٧|وێبگە=The Tower|ڕێکەوتی سەردان= ٢ی شوباتی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200202024824/http://www.thetower.org/5354-hezbollah-fights-alongside-laf-demonstrating-its-continuing-control-over-lebanon/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * {{flag|Iraq}}<ref name="iq2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.iraqinews.com/arab-world-news/funeral-2-hezbollah-elements-killed-jurf-al-sakhar-baiji/ |سەردێڕ=Archived copy |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180615191324/https://www.iraqinews.com/arab-world-news/funeral-2-hezbollah-elements-killed-jurf-al-sakhar-baiji/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * {{flag|Cuba}} (بانگەشەکراو) * {{flag|North Korea}} (بانگەشەکراو، لەلایەن کۆریای باکوور ڕەت کراوە)<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/northkorea/10998755/North-Korea-denies-reports-of-missile-deal-with-Hamas.html|سەردێڕ=North Korea denies reports of missile deal with Hamas|یەکەم=Damien|دوایین=McElroy|ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٤|via=www.telegraph.co.uk}}</ref> * {{flag|Venezuela}} (alleged, denied by Venezuela)<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-venezuela-usa-drugs-idUSTRE56K6M120090721|سەردێڕ=Venezuela denies U.S. drug report, Hezbollah charges|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠٠٩|via=www.reuters.com|newspaper=Reuters}}</ref> '''ھاوپەیمانانی نا دەوڵەت:''' * {{flagicon image|Flag of the Amal Movement.svg}} [[بزووتنەوەی ئەمەل]] * {{flag|Houthis}} (بانگەشە لەلایەن حکوومەتی یێمەنی ھادی و ھاوپەیمان، حیزبوڵڵا ڕەتی دەکاتەوە)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2018/Jul-11/456144-yemeni-fm-slams-hezbollahs-houthi-support-report.ashx|سەردێڕ=Yemeni FM slams Hezbollah's Houthi support: report – News , Lebanon News – THE DAILY STAR|وێبگە=www.dailystar.com.lb|ڕێکەوتی سەردان=٢ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180728190925/http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2018/Jul-11/456144-yemeni-fm-slams-hezbollahs-houthi-support-report.ashx|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-nasrallah-idUSKBN1DK22D|سەردێڕ=Lebanon's Hezbollah denies sending weapons to Yemen|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|via=www.reuters.com|newspaper=Reuters}}</ref> * {{flagicon image|Flag of al-Qassam Brigades.svg}} [[حەماس]] * {{Flagicon image|}} [[حەشدی شەعبی]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hezbollah provides Iraq with its combat experience to liberate Tal Afar |ناونیشان=https://arabic.sputniknews.com/arab_world/201708201025729444-حزب-الله-العراق-تلعفر-الحشد-الشعبي/ |وێبگە=Arabic.sputniknews.com |زمان=ar}}</ref> |opponents='''دەوڵەتانی دژبەر :''' * {{flag|United States}}<ref name="state.gov">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://2001-2009.state.gov/s/ct/rls/fs/37191.htm|سەردێڕ=Foreign Terrorist Organizations (FTOs)|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تەممووزی ٢٠٠٦|ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=[[United States Department of State]]|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171117015042/https://2001-2009.state.gov/s/ct/rls/fs/37191.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} "Current List of Designated Foreign Terrorist Organizations&nbsp;... 14. Hizballah (Party of God)".</ref> * {{flag|Israel}}<ref name="Hezbollah – International terrorist organization">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://mfa.gov.il/MFA/ForeignPolicy/Terrorism/Hizbullah/Pages/Hezbollah-International-terrorist-organization.aspx|سەردێڕ=Hezbollah – International terrorist organization|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Israel Ministry of Foreign Affairs}}</ref> * {{flag|Saudi Arabia}} * {{flag|Bahrain}}<ref name="JPostBahrain">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Bahrain's parliament declares Hezbollah a terrorist group|newspaper=Jerusalem Post |ناونیشان=http://www.jpost.com/International/Bahrains-parliament-declares-Hezbollah-a-terrorist-group-307806 |ڕێکەوت=٢٦ی ئازاری ٢٠١٣}}</ref> * {{flag|Morocco}}<ref name="APMorocco">[https://apnews.com/3aebb7da756940c99434b420a45aa84b Morocco cuts ties with Iran over Sahara weapons dispute], AP 1 May 2018</ref> * {{flag|Canada}}<ref name=h>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Listed Terrorist Entities – Currently Listed Entities|ناونیشان=http://www.publicsafety.gc.ca/cnt/ntnl-scrt/cntr-trrrsm/lstd-ntts/crrnt-lstd-ntts-eng.aspx#2027|وێبگە=Government of Canada|بڵاوکەرەوە=Public Safety Canada|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠١٤|ڕێکەوت=٢٤ی ئازاری ٢٠١٤}}</ref> * {{flag|Australia}}<ref name="auto2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Listed terrorist organisations – Hizballah's External Security Organisation (ESO)|ناونیشان=http://www.nationalsecurity.gov.au/Listedterroristorganisations/Pages/HizballahsExternalSecurityOrganisationESO.aspx|بڵاوکەرەوە=Australian National Security|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190520131403/https://www.nationalsecurity.gov.au/Listedterroristorganisations/Pages/HizballahsExternalSecurityOrganisationESO.aspx|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * {{flag|New Zealand}}<ref name="NZ-r1373-terrorlist">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.police.govt.nz/advice/personal-community/counterterrorism/designated-entities/lists-associated-with-resolution-1373 |سەردێڕ=Lists associated with Resolution 1373 |بڵاوکەرەوە=New Zealand Police |ڕێکەوت=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٤ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئابی ٢٠١٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181225062735/http://www.police.govt.nz/advice/personal-community/counterterrorism/designated-entities/lists-associated-with-resolution-1373 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * {{flag|United Kingdom}}<ref name="UKHO2015">{{cite report |date=27 March 2015|title=Proscribed terrorist organisations|url=https://www.gov.uk/government/publications/proscribed-terror-groups-or-organisations--2|publisher=[[Home Office]]|page=10|docket= |accessdate=6 July 2015|quote=Hizballah's External Security Organisation was proscribed March 2001 and in 2008 the proscription was extended to Hizballah's Military apparatus including the Jihad Council.}}</ref> * {{flag|France}}<ref name="auto1">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.algemeiner.com/2013/04/04/jewish-leaders-applaud-hezbollah-terror-designation-by-france/|سەردێڕ=Jewish Leaders Applaud Hezbollah Terror Designation by France|ئیش=Algemeiner Journal|ڕێکەوت=٤ی نیسانی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئەیلوولی ٢٠١٣}}</ref> * {{Flag|Argentina}}<ref name="JPostPAR">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hezbollah branded as terrorist organization in Argentina, assets frozen|ناونیشان=https://www.jpost.com/Diaspora/Antisemitism/Argentina-freezes-Hezbollah-assets-brands-group-terrorist-organization-596086|وێبگە=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com}}</ref> * {{flag|Paraguay}}<ref name="JPostPAR"/> * {{flag|Netherlands}}<ref name="auto3">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر١=Norman, Lawrence |نووسەر٢=Fairclough, Gordon |ناونیشان=https://www.wsj.com/articles/SB10000872396390444273704577637324167941662|سەردێڕ=Pressure Mounts for EU to Put Hezbollah on Terror List|newspaper=Wall Street Journal|ڕێکەوت=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٧ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}</ref> * {{flag|Azerbaijan}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.haaretz.com/israel-news/azerbaijan-iranian-hezbollah-operatives-arrested-for-plotting-attack-against-foreign-targets-1.414008|سەردێڕ=Azerbaijan: Iranian, Hezbollah Operatives Arrested for Plotting Attack Against Foreign Targets|یەکەم=Barak|دوایین=Ravid|ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠١٢|newspaper=Haaretz|access-date= ٢ی شوباتی ٢٠٢٠|archive-date=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019161346/https://www.haaretz.com/israel-news/azerbaijan-iranian-hezbollah-operatives-arrested-for-plotting-attack-against-foreign-targets-1.414008|url-status=dead}}</ref> * {{flag|Japan}}<ref name=JPN>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.moj.go.jp/psia/ITH/organizations/ME_N-africa/hizballah.html |script-title=ja:ヒズボラ - 国際テロリズム要覧（Web版） - 公安調査庁 |بڵاوکەرەوە=[[Ministry of Justice (Japan)|Ministry of Justice of Japan]] |زمان=ja |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٢ی شوباتی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200202024823/http://www.moj.go.jp/psia/ITH/organizations/ME_N-africa/hizballah.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی شوباتی ٢٠٢٠ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * {{flag|Taiwan}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.foxnews.com/story/2006/08/08/taiwanese-official-admits-meeting-with-hezbollah-leader.html|سەردێڕ=Taiwanese Official Admits Meeting with Hezbollah Leader|ڕێکەوت=٨ی ئابی ٢٠٠٦}}</ref> * {{flag|Venezuela}} ([[2019 Venezuelan presidential crisis|Guaidó government]])<ref name="AsambleaVE">{{بیرخستنەوەی تویت|بەکارھێنەر=jguaido |نووسەر=Juan Guaidó |ژمارە=١١٦٩٢٤٧٤٤٨١٤٧٠٩١٤٥٧|ڕێکەوت= ٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|سەردێڕ=Desde la @AsambleaVE hemos declarado a la disidencia de las FARC, ELN, Hamas, Hezbollah e ISIS como grupos terroristas, ordenándoles a todos los cuerpos de seguridad del Estado proteger nuestra soberanía e integridad territorial frente a la amenaza que representan estos grupos.}}</ref> * {{flag|Honduras}}<ref>[https://www.theage.com.au/world/south-america/could-iran-and-hezbollah-really-strike-in-latin-america-20200111-p53qo7.html Could Iran and Hezbollah really strike in Latin America?]</ref> * {{flag|Colombia}}<ref name="ColombiaHonduras">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Harkov |یەکەم=Lahav |ناونیشان=https://www.jpost.com/Middle-East/Honduras-to-officially-designate-Hezbollah-as-a-terror-organization-614679 |سەردێڕ=Colombia and Honduras designate Hezbollah a terrorist organization |بڵاوکەرەوە=Jpost.com – The Jerusalem Post|ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> '''Suprastate organizations opponents:''' * {{flag|Arab League}} * {{flag|Gulf Cooperation Council}} * {{flag|European Union}} * {{flag|NATO}}<ref name=NATO>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.algemeiner.com/2016/07/12/israels-un-ambassador-to-security-council-hezbollah-has-120000-hidden-missiles-more-than-all-of-nato-possesses/|سەردێڕ=Israel's UN Ambassador Warns: Hezbollah Has 120,000 Hidden Missiles — More Than All European NATO Allies}}</ref> '''Non-state opponents:''' * سوپای باشووری لوبنان * {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[ئەلقاعیدە]] * {{flag|Islamic State of Iraq and the Levant}} * {{flagicon|Syrian opposition}} [[سوپای ئازادی سووریا]] * {{flagicon image|Flag of the Al-Nusra Front (Variant).svg}} [[بەرەی نوسرە]] * [[ھەییەی تەحریری لە شام]] * {{flagicon image|Flag of the People's Mujahedin of Iran.svg}} [[موجاھیدینی خەلقی ئێران]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.gisreportsonline.com/opinion-the-eu-dithers-in-the-face-of-iranian-terror,defense,2985.html |سەردێڕ=Iran perpetrates terrorist acts in Europe using proxy organization Hezbollah |بڵاوکەرەوە=Gisreportsonline.com |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191231180205/https://www.gisreportsonline.com/opinion-the-eu-dithers-in-the-face-of-iranian-terror,defense,2985.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |battles= }} '''حیزبوڵڵای لوبنان''' ({{lang-ar|حزب الله}}، {{Literal translation|حیزبی خودا}}) پارتێکی سیاسیی و گرووپی چەکداری ئیسلامیی شیعەیە لە [[لوبنان]].<ref name="HG20Ak02">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/HG20Ak02.html|سەردێڕ=Hezbollah's transformation|یەکەم=Dahr|دوایین=Jamail|ئیش=Asia Times|ڕێکەوت=٢٠ی تەممووزی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190125233708/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/HG20Ak02.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="CFR">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.cfr.org/publication/9155/hezbollah.html?breadcrumb=%2F|سەردێڕ=Hezbollah (a.k.a. Hizbollah, Hizbu'llah)|بڵاوکەرەوە=[[Council on Foreign Relations]]|ڕێکەوت=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080913091527/http://www.cfr.org/publication/9155/hezbollah.html?breadcrumb=%2F|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٨}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913091527/http://www.cfr.org/publication/9155/hezbollah.html?breadcrumb=%2F |date=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٨}}</ref> باڵی میلیشیایی حیزبوڵڵا دەستەی جیھادە.<ref name="LevittP15">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Levitt|یەکەم=Matthew|authorlink=Matthew Levitt|ساڵ=٢٠١٣|سەردێڕ=Hezbollah: The Global Footprint of Lebanon's Party of God|پەڕە=١٥|ناونیشان=https://books.google.com/?id=yTJeAQAAQBAJ&pg=PA14&lpg=PA14&dq=jihad+council+hezbollah|وتەگێڕانەوە="... the Jihad Council coordinates 'resistance activity'."|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٩٠٤-٣٣٣-٥}}{{ھن}}{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2014/May-15/256484-hezbollah-cutting-costs-as-iranian-aid-dries-up.ashx|سەردێڕ=Hezbollah cutting costs as Iranian aid dries up|یەکەم=Antoine|دوایین=Ghattas Saab|ئیش=The Daily Star|وتەگێڕانەوە="... &nbsp;Hezbollah's military wing … Known as the "Jihad Council""|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠١٤}}</ref>و باڵی سیاسیی لە پەرلەمانی لوبنان وەفاداری بۆ بەرەی بەرگرییە. [[حەسەن نەسروڵڵا]] لەوەتەی کوژرانی [[عەباس موسەووی]] لە ١٦ی شوباتی ١٩٩٢ ھەتا کاتی [[تیرۆرکردنی حەسەن نەسروڵڵا|تیرۆرکردنی]] لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤، سکرتێری گشتیی حیزبوڵڵا بوو. گرووپەکە لەگەڵ باڵی سەربازیی لەلایەن [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکان]]، [[ئیسرائیل]]، [[کەنەدا]] و [[لووتکەی عەرەبی]]،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|agency=Reuters |ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-arabs-idUSKCN0WD239|ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠١٦|سەردێڕ=Arab League labels Hezbollah a terrorist organization}}</ref> ڕێکخراوێکی تیرۆریست ڕەچاو دەکرێت. ھەروەھا ئەنجومەنی ھاوکاری کەنداو،<ref name="GCC">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.arabnews.com/news/453834 |سەردێڕ=GCC: Hezbollah terror group |ئیش=Arab News |ڕێکەوت=٣ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠١٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Hezbollah labelled a terrorist organization by Gulf Arab states|ناونیشان=http://www.cbc.ca/news/world/gulf-arab-states-hezbollah-1.3472046|بڵاوکەرەوە=CBC|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠١٦}}</ref> شانشینی یەکگرتوو،<ref name=UKban>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.jpost.com/Jerusalem-Report/Britain-bans-Hezbollah-589893|سەردێڕ=Britain bans Hezbollah – Middle East – Jerusalem Post|وێبگە=www.jpost.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/uk-47359502|سەردێڕ=UK to ban Hezbollah as terrorist organisation|ڕێکەوت=٢٥ی شوباتی ٢٠١٩|ئیش=[[BBC News]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠١٩|زمان=en-GB}}</ref> ئوسترالیا، ئەڵمانیا، ئەرژەنتین، ھۆلەند، پاراگوای، کۆلۆمبیا، ھۆندووراس<ref>[https://www.jpost.com/Middle-East/Honduras-to-officially-designate-Hezbollah-as-a-terror-organization-614679 Colombia and Honduras designate Hezbollah a terrorist organization]</ref> و یەکێتیی ئەورووپا تەنھا باڵی سەربازیی حیزبوڵڵایان قەدەغە کرد. حیزبوڵڵای لوبنان لە دوای شەڕی لوبنان لە ساڵی ١٩٨٢ لەلایەن پیاوانی ئایینی [[لوبنانی]] کە لە نەجەف خوێندنیان کردبوو، دامەزرا. ئەو مۆدێلەیان وەرگرت کە ڕووحوڵڵا خومەینی دوای شۆڕشی ئێران لە ساڵی ١٩٧٩ دای نابوو و دامەزرێنەرانی ئەو حیزبە «حیزبوڵڵا»یان وەک ناوێک وەرگرت کە خومەینی ھەڵیبژاردبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hirst|یەکەم١=David|سەردێڕ=Beware of Small States: Lebanon, Battleground of the Middle East|ڕێکەوت=ی ی 2010|بڵاوکەرەوە=Faber & Faber|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٧١-٢٥٨٦٨-٠|پەڕە=١٨٩|ناونیشان=https://www.google.com/books/edition/Beware_of_Small_States/KPSGa3BaJq0C?hl=en|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|زمان=en|format=ebook}}</ref> ئەم ڕێکخراوە بە پشتیوانی ١٥٠٠ ڕاھێنەری سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی<ref name="nybooks">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشان=http://www.nybooks.com/articles/17060 |سەردێڕ=In Search of Hezbollah |نووسەر=Adam Shatz |journal=[[The New York Review of Books]] |ڕێکەوت=٢٩ی نیسانی ٢٠٠٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠٠٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060822195222/http://www.nybooks.com/articles/17060 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئابی ٢٠٠٦}}</ref>و کۆکردنەوەی گرووپە شیعەکانی جۆراوجۆرەکانی لوبنان بۆ ڕێکخراوێکی یەکگرتوو بۆ بەرەنگاربوونەوەی داگیرکاری ئیسرائیل لە باشووری لوبنان پێک ھات.<ref>Dominique Avon, Anaïs-Trissa Khatchadourian, [https://books.google.com/books?id=jOZ3Aqf6BzoC&pg=PT22 ''Hezbollah: A History of the "Party of God",''] [[Harvard University Press]], 2012 {{ISBN|978-0-674-07031-8}} pp. 21ff.</ref><ref>E. Azani, [https://books.google.com/books?id=FSpaCwAAQBAJ&pg=PA59 ''Hezbollah: The Story of the Party of God: From Revolution to Institutionalization,''] Springer, 2011 {{isbn|978-0-230-11629-0}} pp. 59–63</ref><ref name="bbc-hi-me">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Who Are Hezbollah? |ئیش=BBC News |ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4314423.stm |ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠٠٨}}</ref><ref>Mariam Farida, [https://books.google.com/books?id=5rqmDwAAQBAJ&pg=PT13 ''Religion and Hezbollah: Political Ideology and Legitimacy,''] Routledge, 2019 {{isbn|978-1-000-45857-2}} pp. 1–3.</ref> == پەیوەندییەکانی دەرەوە == [[پەڕگە:Seyyed Ali Khamenei and Seyyed Hassan Nasrallah by khamenei.ir 01(2005) 02.jpg|252px|وێنۆک|سەردانی نەسروڵڵا لە [[عەلی خامنەیی]]، ڕێبەری مەزنی ئێران لە [[تاران]]، ئابی ٢٠٠٥]] حیزبوڵڵا پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ ئێران ھەیە.<ref>Halliday, Fred. [http://www.opendemocracy.net/globalization/hizbollah_3757.jsp "A Lebanese fragment: two days with Hizbollah."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060820114015/http://www.opendemocracy.net/globalization/hizbollah_3757.jsp |date=20 August 2006}} openDemocracy. 20 July 2006. 17 February 2007.</ref> ھەروەھا پەیوەندی لەگەڵ سەرکردایەتی سووریا ھەیە، بە تایبەتی سەرۆک حافز ئەسەد (تا مردنی لە ساڵی ٢٠٠٠) پشتیوانی لێدەکرد.<ref name="e">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشان=http://www.meforum.org/1755/has-hezbollahs-rise-come-at-syrias-expense#_ftnref1 |سەردێڕ=Has Hezbollah's Rise Come at Syria's Expense? |journal=Middle East Quarterly |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|نووسەر=Rabil, Robert G |ڕێکەوت=پاییزی ٢٠٠٧|پەڕەکان=٤٣–٥١}}</ref> ھەروەھا ھاوپەیمانێکی نزیکی ئەسەدە و سەرکردەکەی بەڵێنی پشتیوانی لە شەڕی سووریای دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Krishnadev|دوایین١=Calamur|سەردێڕ=Who Are Syria's Friends And Why Are They Supporting Assad?-دۆستەکانی سووریا کێن و بۆچی پاڵپشتی ئەسەد دەکەن؟|ناونیشان=https://www.npr.org/sections/parallels/2013/08/28/216385513/who-are-syrias-friends-and-why-are-they-supporting-assad|وێبگە=National Public Radio®, NPR®|بڵاوکەرەوە=npr.org|شوێن=Washington, DC|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Hezbollah leader Nasrallah vows victory in Syria-سەرکردەی حیزبوڵا نەسروڵا بەڵێنی سەرکەوتن لە سووریا دەدات|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-22669230|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ئیش=BBC News|agency=BBC|بڵاوکەرەوە=bbc.co.uk|ڕێکەوت=٢٥ی ئایاری ٢٠١٣|شوێن=London|زمان=en}}</ref>ھەرچەندە حیزبوڵڵا و حەماس لەڕووی ڕێکخراوەیییەوە پەیوەندییان نییە، بەڵام حیزبوڵڵا مەشقی سەربازی و ھەروەھا پاڵپشتی دارایی و ئەخلاقی بۆ ئەم گرووپ فەلەستینییە سوننە دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Lebanon: The Israel-Hamas-Hezbollah Conflict-لوبنان: ململانێی ئیسرائیل و حەماس و حیزبوڵڵا|ناونیشان=https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33566.pdf|وێبگە=Congressional Research Service ˜ The Library of Congress|بڵاوکەرەوە=CRS Report for Congress|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی شوباتی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190221063956/https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33566.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> جگە لەوەش حیزبوڵڵا لایەنگرێکی سەرسەختی ئینتیفازەی دووەم بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Adam|دوایین١=Shatz|سەردێڕ=In Search of Hezbollah {{!}} Adam Shatz|ناونیشان=https://www.nybooks.com/articles/2004/04/29/in-search-of-hezbollah/|وێبگە=nybooks.com|بڵاوکەرەوە=The New York Review of Books|شوێن=New York|زمان=en}}</ref> بەرپرسانی دژە تیرۆری ئەمریکا و ئیسرائیل دەڵێن حیزبوڵڵا پەیوەندی بە ئەلقاعیدەوە ھەیە (یان ھەبووە)،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Gunaratna|یەکەم١=Rohan|سەردێڕ=Inside Al Qaeda: Global Network of Terror-لەناو قاعیدە: تۆڕی جیھانی تیرۆر|ڕێکەوت=ی ی 2002|بڵاوکەرەوە=Columbia University Press|شوێن=[[نیویۆرک]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣١-١٢٦٩٢-٢|ناونیشان=https://www.google.com/books/edition/Inside_Al_Qaeda/WDkqQSWFvvIC?hl=en&gbpv=1&dq=Inside+Al+Qaeda:+Global+Network+of+Terror&printsec=frontcover|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|زمان=en}}</ref> ھەرچەندە سەرکردەکانی حیزبوڵڵا ئەو تۆمەتانە ڕەت دەکەنەوە. ھەروەھا ھەندێک لە سەرکردەکانی ئەلقاعیدە، وەک ئەبو موسعەب زەرقاوی<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ='Zarqawi tape' urges Sunni unrest|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5040974.stm|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ئیش=BBC News|agency=BBC|ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|شوێن=London|زمان=en}}</ref> و پیاوانی ئایینی وەھابی، حیزبوڵڵا بە [[کافر]] (لادەر) دادەنێن؛ بەڵام بەرپرسانی ھەواڵگری ئەمریکا پێیان وایە پەیوەندییەک ھەبووە لە نێوان حیزبوڵڵا و کەسایەتییە ئاست نزمەکانی ئەلقاعیدە کە لە ئەفغانستان ھەڵھاتوون بۆ لوبنان؛ بەڵام میشێل سەماھا، وەزیری پێشووی ڕاگەیاندنی لوبنان ڕای گەیاندووە کە حیزبوڵڵا ھاوپەیمانێکی گرنگی حکوومەت بووە لە شەڕی دژ بە گرووپە تیرۆریستییەکان، ھەروەھا «ھەوڵی ئەمریکا بۆ بەستنەوەی حیزبوڵڵا بە قاعیدە» بە «سەرسووڕھێنەر» وەسف دەکات. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Hezbollah|حیزبوڵڵای لوبنان}} {{تووڵی دەروازە|ئیسلام|شەڕ|شیعە|لوبنان|ئێران|سیاسەت}} [[پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە لەلایەن ئەمریکاوە بەتیرۆریست دەستنیشانکراون]] [[پۆل:ڕێکخراوە جیھادییەکان]] [[پۆل:حیزبوڵڵای لوبنان]] [[پۆل:حیزبەکان، دامەزرانی ١٩٨٢]] [[پۆل:حیزبەکانی لوبنان]] [[پۆل:تەوەری بەرگری]] c0bo5qjdhryzlk8bo0460zygg3mn5mi 0 161414 1589607 1445063 2026-06-11T11:55:24Z Hivja 64112 /* پێشینە */ ھەر وەک دەنووسرێ باکگراوەند نەک باکگراوەندی؛ بەمشێوەش پێشینە دروستترە لە پێشینەی 1589607 wikitext text/x-wiki {{پوھ|١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}} {{short description|Ship found abandoned in the Atlantic Ocean in 1872}} {|{{Infobox ship begin | display title = ital }} {{Infobox ship image | Ship image = Mary Celeste as Amazon in 1861 (cropped).jpg | Ship caption = تابلۆیەکی ساڵی ١٨٦١ی ''ماری سلێست ''لەژێڕ ناوی (''ئەمازۆن'' لەو ساتدا) }} {{Infobox ship career | Ship country = [[کەنەدا]] | Ship flag = [[پەڕگە:Civil Ensign of the United Kingdom.svg|60px]] | Ship name = ''ئەمازۆن'' | Ship registry = [[پارسبۆڕۆ]]، [[نۆڤا سکۆشیا]] | Ship builder = جاشوا دێوس، [[دوورگەی سپێنسەر]]، نۆڤا سکۆشیا | Ship Launched = ١٨ ی مەی ١٨٦١ | Ship fate = دروستکردنی لە نۆڤا سکۆشیا و فڕۆشتنی بە دەریاوانە ئەمریکییەکان | Ship status = }} {{Infobox ship career | Hide header = title | Ship country = [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] | Ship flag = [[پەڕگە:Flag of the United States (1867–1877).svg|60px]] | Ship name = *''ئەمازۆن'' (١٨٦٨) * ''ماری سیلێست '' (١٨٦٩–١٨٨٥) | Ship registry = بەزۆری لە [[نیو یۆرک]] و [[بۆستن]] | Ship builder = ١٨٧٢، [[نیو یۆرک]] (بێ ناو) | Ship fate = تێکشکان لە یەکێک لە بەندەرەکانی [[ھایتی]] بە ئەنقەست، ١٨٨٥. }} {{Infobox ship characteristics | Hide header = | Header caption = | Ship class = | Ship tonnage = *١٩٨٬٤٢ تۆن لەکاتی دروستکردنی (١٨٦١). * ٢٨٢٬٢٨ تۆن لەکاتی نۆژەنکردنەوەی (١٨٧٢). | Ship length = {{convert|99.3|ft|m|abbr=on}} لەکاتی دروستکردنی دا، {{convert|103|ft|m|abbr=on}} لە دوای نۆژەنکردنەوەی | Ship beam = {{convert|22.5|ft|m|abbr=on}} لەکاتی دروستکردنی دا، {{convert|25.7|ft|m|abbr=on}} لە دوای نۆژەنکردنەوەی | Ship depth = {{convert|11.7|ft|m|abbr=on}} لەکاتی دروستکردنی دا، {{convert|16.2|ft|m|abbr=on}} لە دوای نۆژەنکردنەوەی | Ship decks = ١، لەکاتی دروستکردنی، ٢ لەدوای نۆژەنکردنەوەی | Ship sail plan = [[بریجانتین]]| }} |} '''ماری سیلێست''' ({{بە ئینگلیزی|Mary Celeste}}){{Refn|زۆر جاران بە Marie Celeste دەنووسرێت کە ھەڵەیە.|group=تێبینیی}} [[بریجانتین]]ێکی بازرگانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکی]] بوو، لە ٤ کانوونی یەکەمی ١٨٧٢ لە نزیک [[دوورگەکانی ئەزوور|دورگەکانی ئەزوور]] لە [[ئۆقیانووسی ئاتلانتیک|زەریای ئەتلەسی]] بە تێکشکاوی دۆزرایەوە. دۆزینەوەکە لەلایەن بریجانتینێکی [[کەنەدا|کەنەدی]]ەوە بوو بە ناوی «[[دی گراشیا (بریجانتین)|دی گراشیا]]» (بە [[لاتینی]]: Dei Gratia) کە لە بارێکی زۆرخراپدا بوو بەڵام بۆ دەریاوانی دەگونجا، کە بناغەکەی تا ڕادەیەک ڕێک مابوو، بەڵام بەلەمەکانی فریاگوزاری تێدا نەمابوون. دواھەمین ھەمواری تۆمارەکانی دەگەڕایەوە بۆ نۆ ڕۆژ پێش دۆزینەوەی، لە بارەی بەڕێکەوتنی بوو لە [[نیویۆڕک ستی|نیویۆرک]]ەوە بۆ [[جەنەوا]] لە ٧ی تشرینی دووەم، کاتێک کە پشکنینیان بۆ کرد تێبینیان کرد کە بار و کەلوپەلەکانی وەک خۆیان ماون، کە بریتی بوون لە بارێکی [[ئەلکھول]] و خواردنەوە مەستییەکان، ھەروەھا کەلوپەلەکانی کاپتنەکە و کارمەندانی سەر کەشتییەکە دەستکاری نەکرابوون و لە جێگای خۆیان بوون. بەڵام کارمەند و کەسانی سەرکەشتییەکە بۆ ھەمیشە کەس نەیبینینەوە و گوێیان لێیان نەبوویەوە. بناغەی ماری سلیست لە [[دوورگەی سپێنسەر|دورگەی سپینسەر]] لە [[نۆڤا سکۆشیا|نۆڤاسکۆشیا]] دارێژرابوو، لە ساڵی ١٨٦١ بەردەست خرابوو لەژێر خاوەندارییەتی [[بریتانیای مەزن|بەریتانی]] بەناوی «ئەمازۆن» (بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]] Amazon). دواتر لە ساڵی ١٨٦٨ گوێزرابوویەوە بۆ خاوەندارییەتی ئەمریکی، کاتێک کە ناوێکی نوێی لێندرا خرایە کاری دەریاوانی بە شێوەیەکی ئاسایی تاوەکو گەشتە ناودارەکەی ساڵی ١٨٧٢. لە دانیشتنە دادگایییەکەی [[گیبرالتار]] ئەفسەرانی دادگاکە بۆچوونی کاری تاوانکاریان دەکرد، پێیان وابوو کارمەندەکانی لەلایەن دەستەیەکەوە ڕفێندراون، کە دەشێت کارمەندی دی گراشیای کەنەدی ئەم کارەیان کردبێ یان ھەرچەتەیەکی تر. بەڵام ھیچ بەڵگەیەک لەئارادا نەبوو بۆیە ھەر لە چوارچێوەی گریمانەکان مایەوە، بەڵام گومانەکان لەسەر خودی کارمەندەکانیشی بوو کە دەشێت زیندوو مابن. سروشتی دۆزەکە ئالۆزی زۆری تێکەوت لە ھەر دانیشتنێک بۆچوونی نوێ دەھاتە ناو دۆزەکەوە، ڕێچکەی توێژینەوەکان ئالۆز دەبوو ڕۆژبەڕۆژ بەھۆی تێخستنی بابەتی ئەفسانەیی و خەیالاوی. گریمانەکان خۆی لە مانە دەبینییەوە کاریگەری کحولەکان و مەستبوونی کارمەندەکانی بەھۆی ئەو کحولە زۆرەی لە سەری بوو، بوومەلەرزەی دەریایی، باھۆزی دەریایی، ھێرشی چەتەماسی مەزن، ھەروەھا درندەیەکی بەھێزی سەروی سروشتەوە چووەتە سەریان. لە دوای دانیشتنە دادگایییەکانی [[گیبرالتار]] ماری سلیست لە خزمەت بەردەوام بوو لەلایەن دەستەیەک دەریاوانی نوێوە. تاوەکو لە ساڵی ١٨٨٥ لەلایەن کاپتنەکەیەوە تێکشکێندرا لە نزیک کەناراوەکانی [[ھایتی]] ئەمەش لە پێناو سوودمەند بوونی لە بیمەکەی. لە ساڵی ١٨٧٢ چەندین جار چیرۆکی ڕفاندنی دەستەکەی گێڕدرایەوە لە شێوەی فیلمی بەڵگەنامەیی و شانۆگەری و فیلم و چیرۆکخوانی، ناوی کەشتییەکەیان نابوو (ڕفێنراوی بێ ھۆکار). == پێشینە == === ئەمازۆن === [[پەڕگە:Villageview.jpg|ڕاست|وێنۆک|[[دوورگەی سپێنسەر]]، وێنەی ساڵی ٢٠١١.]] سەکۆیەکی کەشتی دروستکردن لەسەر کەناراوەکانی [[کەنداوی فەندی]] دانرابوو لە [[دوورگەی سپێنسەر]] لە [[نۆڤا سکۆشیا|نۆڤاسکۆشیا]]، کە کەس نەیدەزانی لە داھاتوو دەبێتە بریجانتینی ماری سیلیست لە ١٨٦٠. کەشتییەکە لە پارچەتەختەی ناوەخۆیی دروست کرابوو، لەگەڵ دوو کۆلەکەی چارۆگەڕاگر، ئامادەکرابوو وەک [[بریجانتین]]؛ لەسەر شێوازی [[کارڤێڵ (بەلەم سازی)|کارڤێڵ]] کاری بۆ کرابوو، لەگەڵ پەیکەرێکی ڕووپۆش بە تەختەی ھاوتەریب و ڕێک. لە ڕێکەوتی ١٨ی ئایاری ١٨٦١ بە ناوی ئەمازۆن لە شارۆچکەی [[پارسبۆڕۆ]] تۆمارکرا. بەپێی بەڵگەنامە تۆمارکراوەکان درێژییەکەی ٩٩٬٣ پێ (٣٠٬٣مەتر) بووە پانییەکەی ٢٥٬٥ پێ (٧٬٨ مەتر) بووە بە قووڵی ١١٬٧ پێ (٣٬٦ مەتر) و کێشی گشتی ١٩٨٬٤٢ تۆن بووە. لەلایەن ئەنجومەنی بازرگانی ناوەخۆیی کە لە نۆ کەس پێکھاتبوو خاوەندارییەتی دەکرا. بەڕێز دویز سەرپەرشتیاری ئەنجومەنەکە بوو، لەلایەن خاوەنەکانی ڕۆبێرت ماکلیلان بە کاپتنی کەشتییەکە ھەڵبژێردرا. لە گەشتی یەکەمی لە یەکی حوزەیرانی ١٨٦١، کەشتی ئەمازۆن بەرەو پێنج دوورگەکەی نۆڤاسکۆشیا بزوت بە مەبەستی گەیاندنی بارەتەختەیەک کە لە ڕێگای [[ئۆقیانووسی ئاتلانتیک|زەریای ئەتلەسی]] بەرەو [[لەندەن]] بەڕێکرابوو .{{refn| مێژوو نووس چارڵز ئێدی فای بیڕوڕای جیاوازی ھەیە لەبارەی یەکەم گەشتی “ئەمازۆن “ئەو پێی وایە یەکەم گەشتی بۆ ویندسەر بووە لە [[نۆڤا سکۆشیا]] کە کۆمەڵێک پلاستەری بارکردبوو بە نیازی بردنی بۆ [[نیویۆرک]].<ref name="Fay49">Fay, pp. 49–50</ref>|group=تێبینیی}} لە دوای سەرکردایەتیکردنی بارەکە لەلایەن کاپتن ماکلیلان بە خراپی نەخۆش کەوت و باری تەندروستی تێکچوو، و کەشتی ئەمازۆن بەرەو [[دوورگەی سپێنسەر|دورگەی سپینسەر]] گەڕایەوە و لە ١٩ی حوزەیران کۆچی دوایی کرد. دواتر چون نۆتینج پارکەر وەک کاپتنی کەشتییەکە جێی ماللیلانی پڕکردەوە و بەرەو [[لەندەن]] بەڕێ کەوت، لە گەشتەکەیدا ئەمازۆن ڕووبەروی چەندین سەرکێشی بوویەوە؛ تووشی چەندین ڕووداوی تامپۆن بوویەوە لەگەڵ چەتەماسی مەزن لە نزیک کەنداوی ئیستپۆرت بمین، لە دوای گەشتەکەی لەندەنیش تووشی تامپۆنێکی تر بوویەوە لەگەڵ کەشتییەکی دووچاڕۆگەی و نوقمی دەریای کرد لە [[نۆکەندی ئینگلیز]]ی. بەڕێز پارکەر بۆ ماوەی دوو ساڵان سەڕۆکایەتی کەشتییەکەی کرد، و بەشێوەیەکی گشتی کاری بازرگانی بۆ دوورگەی ھیندی خۆڕئاوا دەکرد. لە تشرینی دووەمی ١٨٦١ بەرەو [[فەڕەنسا]] [[ئۆقیانووسی ئاتلانتیک|زەریای ئەتلەسی]] بڕی. لە [[مارسیلیا]] تەختەیەکی نەخشداری بۆ سازکرا، لەلایەن ھۆنۆر دی پیلیگرین کە ھونەرمەندێکی دەریایییە و یەکێکە لە قوتابیانی قوتابخانەی مارسیلیا. لە ماوەی نێوان ساڵانی ١٨٦٣ بۆ ١٨٦٧ لە لایان پارکەرەوە سەرپەرشتی کرا. ئەم ساڵانەی ساڵانێکی ئارام و بێ کێشەبوو؛ یەکێک لە کارمەندانی سەرکەشتییەکە ئاماژەی بەوەداوە کە «ڕۆیشتین بەرەو [[ھیندستان|ھیندی خۆراوا]]، [[ئینگلتەرا]] و [[دەریای ناوەڕاست]]—بۆ بازرگانی دەرەکی. ھیچ شتێکی نامۆ ڕووی نەدا». لە تشرینی یەکەمی ١٨٦٧ لە دوورگەی کیپ بریتۆن باڵێکی ئەمازۆن کەوت بەھۆی گێژەلوکەوە، کە زیانێکی زۆری لێکەوت ھەتا خاوەنەکەشی بریندار کرد. لە ١٥ی تشرینی یەکەم ئەلیکساندەر ماکبین کەشتییەکەی لە کەنداوی جلیس لە نۆڤاسکۆشیا ڕاگرت وەک کەشتییەکی لە کارکەوتوو. === خاوەندارییەتی نوێ، ناوی نوێ === لە ماوەی مانگێک، ماکبین کەشتییەکەی فرۆشت بە پیشەوەرێکی ناوەخۆیی، کە ئەویش فرۆشتییەوە ڕیچارد دەبلیو ھینس لە تشرینی دووەمی ١٨٦٨، کە دەریاوانێکی ئەمریکی بوو لە [[نیویۆرک]].<ref name="Fay53">Fay, pp. 53–55</ref> بەڕێز ھینس بڕی ١٬٧٥٠ دۆلاری ئەمریکی لە چاکردنەوەی دا، دواتر بری ٨٬٨٢٥ دۆلاری تری لێدا.<ref>Begg, p. 20</ref> بەخۆی بووە کاپتنی کەشتییەکە، لە کانوونی یەکەمی ١٨٦٨ لە کۆمەلگەی گومرگی نیویۆرک وەک کەشتییەکی ئەمریکی تۆماری کرد، لەژێر ناوێکی نوێ: '''ماری سیلیست'''.<ref>Begg, p. 21</ref>{{Refn| ھۆکاری ناونانی بە ماری سلیست دیارنییە، مێژوو نووس بیچ پێی وایە ماری سلیست یەکێک بووە لە منداڵەکانی گالیلۆ، ھەروەھا ناوی ڕاھیبەیەکی ناوداربووە.|group=تێبینیی}} لە تشرینی یەکەمی ١٨٦٩، کەشتییەکە وەرگیرا لەلایەن دانی ھێنس،<ref>Hicks, p. 26</ref> ئەویش فرۆشتییەوە بە ئەنجومەنی بازرگانی لە نیویۆرک بە سەرۆکایەتی جیمس ئێچ وینچیستەر. لە ماوەی سێ ساڵی دواتر ئەنجومەنەکە چەندین جار گۆڕدرا، لە کاتێک کە وینشستەر نیوەی نرخی لە سەردانابوو. لەم ماوەیە ماری سلیست ھیچ چالاکییەکی نەبوو. لە سەرەتای ساڵی ١٨٧٢ کەشتییەکە چووە ژێرباری نوێکردنەوەیەکی زۆر بە جۆرێک ١٠٬٠٠٠ دۆلاری تێچوو، کە زۆر پان و پۆر کرا. ھەروەھا درێژییەکەی گەیشتە ١٠٣ پێ (٣١ مەتر) پانییەکەی بووە ٢٥٬٧ پێ (٧٬٨ مەتر) لەگەڵ قووڵی ١٦٬٢ پێ (٤٬٩مەتر).<ref>Fay, pp. 199–200</ref><ref>Begg, p. 22</ref> ھەروەھا لە گۆڕانکارییە پەیکەرییەکەی بنمیچی دووەمی بۆ زیادکرا؛ ڕاپۆرتی پشکنەرەکەی ئاماژەی بەوە داوە کە بنمیچی دووەمی زۆر درێژکراوەتەوە، لەگەڵ بنمیچێکی نوێ بۆ دواوەی، جێگیرکردنی بناغەکەی بە ئاسن لە بڕی داروتەختە.<ref name="Fay53"/> ئەم نۆژەنکردنەوەیە کێشی کەشتییەکەی بەرزکردەوە بۆ ٢٨٢٬٢٨ تۆن. لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٨٧٢ لێژنەکە کە لە وینچیستەر و دوازدە ئەندامی تر پێکھاتبوون، لەگەڵ دوو بەرھەمھێنی ناوەندی، یەکێک لە دوازدە ئەندامەکە، لەگەڵ چوارکەسی لیژنەکە و کاپتنێک بە ناوی [[بنجامین بریجز|بنجامین سپونەر بریجز]].<ref>Hastings, p. 13</ref> == کاپتن بریجز و دەستەکەی == [[پەڕگە:Benjamin Briggs captain of Mary Celeste.jpg|وێنۆک|کاپتن [[بنجامین بریجز]].]] [[بنجامین بریجز]] لە ٢٤ی نیسانی ١٨٣٥ لە ویرھام لە شاچوستیس لەدایک بووە، یەکێک بووە لە پێنج کورەکانی کاپتنی دەریاوان ناتان بریجز، کە ھەموویان کاری دەریاوانیان کردووە جگە لە یەکێکیان نەبێت، و دووانیان بوونەتە کاپتن.<ref>Begg, p. 24</ref> بنجامین کریستیانێکی ئایینپەروەر بووە و پەرتووکی پیرۆزی بە ڕێکی دەخوێند زۆر پەیوەست بووە بە نوێژەکانی.<ref>Fay, p. 22</ref> لە ساڵی ١٨٦٢ لەگەڵ کچە مامەکەی (سارە ئەلیزابێس کوب) ھاوسەرگیری کردووە، مانگی ھەنگوینیان لە [[دەریای ناوەڕاست]] بە سەربردووە لە یەک ماڵ لە «فۆرێست کینگ» ({{بە ئینگلیزی|Forest King}}). دوو منداڵیان بووە: کورێک بە ناوی ئارسەر لە ١٨٦٢، کچێک بەناوی سۆفیا ماتیلدا لە ١٨٧٠.<ref name="Begg26">Begg, pp. 26–28</ref> لە ماوەی لە دایکبوونی سۆفیا بریجز خاوەنی پێگەیەکی بەرزبوو لە کارەکەی،<ref>Fay, pp. 22–23</ref> لەگەڵ ئەمەشدا، چاوی لەوە بووە کە خۆی خانەنشین بکات و لەگەڵ براکاپتنەکەی ئۆلیڤەر کاری دەریاوانی بکەن، تاوەکو پێکەوە بەناودەریاکاندا بگەڕێن. بەڵام ھیچ کامێکیان دەستپێشخەریان نەکرد، لە بڕی ئەوە ھەریەکەیان سەربەخۆ بەرھەمھێنانیان کرد لە کەشتی: ئۆلیڤەر لە «جوولیا ئەی ھالوک» ({{بە ئینگلیزی|Julia A. Hallock}}) بنجامینیش لە ماری سلیست.{{Refn|غرقت چولیا أیھ ھالوک خلال عاصفة فی [[خلیج بسکای]] فی ٨ ینایر ١٨٧٣، بینما کان لغز ماری سلیست قید المناقشة فی جبل طارق. غرق القبطان أولیڤر بریجز مع السفینة، والتی کان ھناک ناجیًا واحدًا فقط منھا.}} لە تشرینی یەکەمی ١٨٧٢، بنجامین خۆی سەرپەرشتی گەشتی یەکەمی ماری سلیستی کرد دوای نۆژەنکردنەوە مەزنەکەی لە [[نیویۆڕک ستی|نیویۆرک]]، کە ئاراستەکەی بەرەو شاری [[جەنەوا]] بوو لە [[ئیتالیا]]، ھەریەک لە خێزان و کچەکەشی لەگەڵ خۆی بردن،<ref>Hicks, p. 7</ref> بەڵام کوڕەکەی لەگەڵ داپیری لە ماڵ جێھێشت.<ref>Fay, p. 17</ref> بریجز خۆی دەستەی ئەم گەشتییەی ھەڵبژارد.<ref name="Begg33">Begg, pp. 33–37</ref> ئەفسەری پلەیەک ئەلبێرت جی ڕیچاردسن، کە ھاوسەری کچی خوشکی بوو، کەشتییەکە لەژێر سەرکردایەتی بریجز بوو.<ref>Fay, pp. 24–26</ref> دووەم ئەندرۆ جێلینجی تەمەن ٢٥ ساڵان بوو، کە بە ڕەسەن [[دانمارک|دانیمارکی]] بوو بەڵام لە نیویۆرک لەدایک ببوو.<ref>Fay, p. 27</ref> ھەروەھا بە میوانداری ئێدوارد ویلیام ھید، بەھۆی وینشستر ناوی تۆمارکرابوو. چوار دەریاوانەکانی تر بە ڕەگەز ئەلمانی بوون خەڵکی دوورگەی فریزنا بوون، برایەکان ڤۆلکرێت و بوز لۆرێنزێن و ئاریان مارتێنز و جووتلیپ جودسچاد. ئەوان بە پلەی دەریاوانی تایبەت "دەریاوانی نیازپاک و نمرە یەک" ناوبران.<ref name="Begg33"/> لە نامەیەک کە بۆ دایکی نووسیبوو بەر لە دەرچوونیان، بریگز ئاماژەی بەوە دابوو کە لە دەستەی کەشتییەکەی ڕازییە زۆر؛<ref name="Begg33"/> و موژدەی ئەوەی پێ ڕاگەیاندووە کە دەستەکە بە ھێمنی کاردەکەن، «کەوایە بەردەوام بن ھەروەک دەستتان پێکرد».<ref>Hastings, p. 115</ref> <gallery mode="packed" heights="٢٠٠"> Sarah Briggs wife of Benjamin.JPG|سارەی ھاوژینی کاپتن بریجز Sophia Briggs daughter of Benjamin.JPG|سۆفیای کچی بریجز لەگەل سارای دایکی Albert Richardson first mate Mary Celeste.JPG|ئەفسەری پلەیەک ئەلبێرت ڕیچاردسن </gallery> <div><ul> <li style="display: inline-table;"> {| class="wikitable" |+ دەستەی کەشتییەکە |- ! ناو ! پلە ! ڕەگەزنامە ! تەمەن |- | بنجامین س. بریجز | کاپتن | ئەمریکی | ٣٧ |- | ئەلبێرت س. ڕیچاردسن | ئەفسەری پلە یەک | ئەمریکی | ٢٨ |- | ئەندرۆ جیلینگ | ئەفسەری پلە دوو | دانمارکی | ٢٣ |- | ئێدوارد و. ھید | چێشت لێنەر و ناندین | ئەمریکی | ٢٣ |- | ڤۆلکرێت لۆرێنزێن | دەریاوان | ئەڵمانی | ٢٩ |- | ئاریان کنودت مارتێنز | دەریاوان | ئەڵمانی | ٣٥ |- | بۆی لۆرێنزێن | دەریاوان | ئەڵمانی | ٢٣ |- | جووتلیپ جودسچاد | دەریاوان | ئەڵمانی | ٢٣ |} <li style="display: inline-table;"> {| class="wikitable" |+ گەشتیارەکان |- ! ناو ! پەیوەندی !ڕەگەزنامە ! تەمەن |- | سارا ئەلیزابێس بریجز | ھاوسەری کاپتن | ئەمریکی | ٣٠ |- | سۆفیا ماتێلدا بریجز | کچی کاپتن |ئەمریکی | ٢ |}</div> == جێھێشتن == [[پەڕگە:George McCord - New York Harbor.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی بەندەری نیویۆرک کە لەلایەن جۆرج ماکۆرد کێشراوە لە سەدەی نۆزدەھەم.]] لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٨٧٢، [[بنجامین بریجز|بریجز]] گەیشتە شۆستەی دەریایی ژمارە ٥٠ کە دەکەوێتە سەر زێی خۆرھەڵاتی شاری [[نیویۆڕک ستی|نیویۆرک]]،<ref>Fay, p. 3</ref> بۆ چاودێری بارگەکردنی کەشتییەکە بە ئاراستەی [[جەنەوا]] کە بارەکەی بریتی بوو لە ١٬٧٠١ بەرمیل کحولی خەست؛<ref>Hicks, p. 59</ref><ref name="Hastings44">Hastings, pp. 44–45</ref> و دوای ھەفتەیەک ھەریەک لە ھاوسەر و کچەکەی ھاوەڵیان کرد.<ref name="Begg26"/> لە ڕۆژی یەکشەممە ٣ی تشرینی دووەمی ١٨٧٢، [[بنجامین بریجز|بریجز]] نامەیەکی بۆ دایکی دەنووسێت پێی ڕادەگەیێنێت کە ڕۆژی سێشەممە بەندەرەکە جێدێلن و بۆی دەنووسێت کە "کەشتییەکەمان لەبارێکی جواندایە و ئاوات دەخوازین کە ڕێگەکەمان باش بێت".<ref>Fay. p. 9</ref> لە بەیانی ڕۆژی سێشەممە ٥ی تشرینی دووەم، ماری سلیست شۆستەی ژمارە ٥٠ جێدێلێت کە لەسەر پشتی ھەریەکە لە بریجز و ھاوسەری و کچەکەی و حەوت کەس لە دەستەکەی ھەڵگرتبوو. باری کەشوھەوا جێگیرنەبوو بریجز بریاریدا چاوەڕوان بێت بۆ بارێکی گونجاوتر. بۆیە کەشتییەکەی ڕووبەروو بە دوورگەی ستاتن جێگیرکرد،<ref name="Begg30">Begg, pp. 30–31</ref> ئەم دواخستنەی دەرفەتێک بوو تا بتوانێت نامەیەک بۆ ئامۆژنەکانی بنووسێت "ئارتەر من زۆر پشت بەنامە دەبەستم لە بارەی ھەواڵتانەوە، ھەوڵ دەدەم لە ھەرشتێک ئاگادارتان بکەمەوە کە لە سەر پشتی کەشتییەکە ڕوودەدات".<ref>Fay, p. 12</ref> لە ٧ی تشرینی دووەم دوای ئەوەی کەشوھەوا جێگیربوو ماری سلیست لە نگەرەکەی جێھێشت و دەرچوو بەرە و [[ئۆقیانووسی ئاتلانتیک|زەریای ئەتلەسی]].<ref name="Begg30"/> کاتێک ماری سلیست خۆی ئامادەدەکات بۆ دەریاوانی، بریجانتینێکی تری لێدەبێت کە دی گراشیای کەنەدی دەبێت، کە لە نزیک ھۆپۆکین لە نیوجێرسی دەبێت کەشتییەکە لە چاوەروانی بارکردنی نەوتدا دەبێت کە بەرەو [[جەنەوا]] دەیگواستەوە بە گەڕووی [[گیبرالتار]].<ref>Hicks, p. 61</ref> کاپتنەکەی دێڤد مۆرھاوس بوو لەگەڵ ئەفسەری پلەیەک ئۆلیڤەر دیڤۆ لە [[نۆڤا سکۆشیا|نۆڤاسکۆشیا]]وە، ھەرھەموویان خاوەن ئەزموونێکی باشی دەریاوانی و ڕەوشتبەرزی بوون.<ref name="Begg38">Begg, pp. 38–39</ref> ھەروەھا وەکوو کاپتن بەرژەوەندی ھاوبەشیان ھەبوو بە جۆرێک مۆرھاوس و بریجز یەکتریان باش دەناسی.<ref name="Hastings44"/> ھەندێک لە باسەکان لەوە بوو کە دوو ھاوڕێی نزیکی یەکتربوون، ھەردووکیان پێکەوە نانی ئێوارەیان خواردبوو ڕۆژێک پێش دەرچوونیان، کە خێزانی مۆرھاوس دوای پەنجاساڵ گەواھی لەسەر ئەوەدا.<ref name="Begg30"/><ref>Hick, p. 52</ref>{{Refn| لەمێژووی نھێنی و شاراوەی کەشتییەکە لیۆنێل و پاتریشیا ئاماژەیان بەوە داوە کە ئەم ھاوڕێیەتی و نان خواردنەیان ھەبووە،<ref>Fanthorpe and Fanthorpe, p. 78</ref> بەڵام سەرچاوەی تری وەک پۆڵ بیچ دەڵێ”ھیچ گومانێک نییە لەبارەی زاڵبوونی خاتوو مۆرھاوس بەسەر بریجز، خێزانی بریجز پێیان سەیر بوو کە ئەم پەیوەندییەیان گرنگی پێنەدراوە لەکاتی دانیشتنەکانی دادگادا “.<ref>Begg, p. 32</ref>|group=تێبینیی}} کەشتی [[دی گراشیا (بریجانتین)|دی گراشیا]] لە ١٥ی تشرینی دووەم هەشت ڕۆژ دوای ماری سلیست بەندەری جێھێشت بە ھەمان ئاراستەی گشتی.<ref name="Begg38"/> == ونبوونی کەشتییەکە == {{Location map+|North Atlantic|float=left|width=250|alt=نەخشەی باکووری ئاتلانتیک|caption=نەخشەی ناوچەکە|places= {{Location map~|North Atlantic|lat=38.3|long=-17.25|position=top|mark=Black pog.svg|label=<div style="position: relative; top: 3.7em; left: 3em;">دۆزینەوەی شوێن، ٤ی کانوونی یەکەم </div>}} {{Location map~|North Atlantic|lat=37|long=-25|position=top|mark=Black pog.svg|label=<div style="position: relative; top: 4em; left: -2.9em;">کۆتا لۆگی شوێن، ٢٥ی تشرینی دووەم</div>}} {{Location map~|North Atlantic|lat=40.7|long=-74|position=top|label=<div style="position: relative; top: -0.1em; left: -2.4em;">[[نیویۆرک]]</div>}} {{Location map~|North Atlantic|lat=44.4|long=8.9|position=top|label=<div style="position: relative; top: -0.1em; left: 1.8em;">[[جەنەوا]]</div>}} }} کەشتی دی گراشیا گەیشتە ناوچەی {{Coord|38|20||N|17|15||W}} لە نیوەی ڕێگاکەی لە نێوان [[دوورگەکانی ئەزوور|دورگەکانی ئەزوور]] و کەناراوەکانی [[پورتوگال]] لە کاتژمێر یەکی دوای نیوەڕۆی ڕۆژی چوارشەممەی ٤ی تشرینی دووەم بە کاتی وشکانی (سێشەممە ٥ی تشرینی دووەم بەکاتی دەریا{{Refn|"توقیت البحر" فی القرن التاسع عشر کان متقدمًا عن توقیت البَر ب١٢ ساعة، وبالتالی فی توقیت البحر بدأ الیوم الجدید فی الساعة ١٢ ظھرًا.<ref name="Begg40">Begg, pp. 40–41</ref>}}).<ref>Hicks, p. 74</ref> کاتێک کاپتن مورھاوس لەلایەن بەرپرسێکی کەشتییەکەی ئاگادارکرایەوە لە باری بە دیکردنی کەشتییەک لە دووری ٦ میل (٩٬٧ کم) بە ئاراستەیەکی ناجێگیر بەرەو [[دی گراشیا (بریجانتین)|دی گراشیا]] دێت، جووڵەکانی ناڕێکن و وەکوو ئەسپێکی شێت دەبزوێت، مۆرھاوس بۆی دەچێت کە شتێک ڕوویداوە.<ref name="Begg40">Begg, pp. 40–41</ref> کاتێک لێک نزیک دەبنەوە ھیچ کەسێک لە سەرپشتی ماری سلیست نابینن، و وەڵامی ھیچ بانگکردنێک نادرێتەوە، بۆیە دیڤۆ و ئەفسەری پلەیەک جۆن ڕایت دەنێرێت بۆ سەرپشتی کەشتییەکە بە مەبەستی پشکنین؛ و لە بەشی دواوەی کەشتییەکە نووسراوە ماری سلیست؛<ref>Hicks, pp. 73–75</ref> بۆیە خۆی دەچێتە سەری و دەبینێت کەشتییەکی وێڵە، چاڕۆگەکانی تارادەیەک باشن ھەندێک لە بەشەکانی بە تەواوی لەناوچووبوون، زۆرێک لە ئامێرەکانیشی پەکیان کەوتبوو، پەتەکان بە تەواوی لە ھەرلایەک بەسترابوون، بەڵام گرێکانی پێشەوە و سەرەوەی کراوەبوون، پارچەکانی کەوتبوونە سەرپشتی کەشتییەکە. تاکە بەلەمێکی فریاگوزاری کە مابێتەوە بەلەمێکی بچووک بوو ئەویش لە شوێنێک شاردرابۆوە وەک ئەوەی نەبووبێت، ھەروەھا سندوقی ھەنبانەکەی شکێندرابوو و جووڵەی دەکرد.<ref name="Fay38">Fay, pp. 38–41</ref> ھەروەھا بە بڕی ٣٬٥ (١٬١ مەتر) ئاو دزەی کردبووە ناو کۆگاکانی ئەو بڕە ئاوە زۆرە بەڵام جێی نیگەرانی نییە بۆ گەشتییەکی مەزنی لەو شێوەیە.<ref>Hicks, p. 76</ref> ھەروەھا ئامێرێ ئاوپێوەکە ترازابوو لە شوێنی خۆی (ھێنرابوویە سەر پشتی کەشتییەکە).<ref>Begg, pp. 43–44</ref> دواھەمین تۆمار لە پەراوی تۆماری ڕۆژانەی کەشتییەکە کە لە ژووری ئەفسەری پلەیەک دۆزرایەوە دەگەڕایەوە بۆ ڕۆژی ٢٥ی تشرینی دووەم کاتژمێر ھەشتی بەیانی (نۆ ڕۆژ پێشتر). شوێنی ماری سلیست تۆمارکرابوو لەو ساتەدا لە {{Coord|37|01||N|25|01||W}} بەرامبەر دوورگەی سانتا ماریا لە [[دوورگەکانی ئەزوور|دورگەکانی ئەزوور]]؛ بە دووری ٤٠٠ میلی دەریایی (٧٤٠کم) لە شوێنی گەیشتنی بە (دی گراشیا).<ref name="Begg40"/> بەڕێز دیڤۆ بینی کە ناوەوەی ژوورەکان نارێک و شێواوبوون بەھۆی ئەو ئاوەی چووبووە ناوییەوە لە ڕێگای پەنجەرەکانییەوە، کە دەبا ڕێک و پێک بووایە. لە ژووری [[بنجامین بریجز|بریجەر]] دیڤۆ کەلوپەلە تایبەتییەکانی بریجزی بەدی کرد، یەکێک لە شتەکان شمشێرێک بوو لەژێر سەرینەکەی، بەڵام زۆرینەی پەراوی کەشتییەکە ونببوون، لەگەڵ کەلوپەلە دەریاوانییەکانی کاپتنەکەی. پێداویستییەکانی چێشتخانەکەی پارێزراو بوون بە جوانی؛ بەڵام ھیچ خواردنێکی ئامادەکراوی لێنەبوو، بەڵام زۆرێک لە کارتۆن لە کۆگاکەی ھەبوون. ھیچ نیشانەیەکی ئاگرکەوتنەوە یان توندوتیژی نەبوو. ئاماژەکان ئەوەیان دەردەخست کە دەستەکە بە ڕێکی لە ڕێگای بەلەمەکانی فریاگوزاری کەشتییەکەیان جێھێشتبوو.<ref>Begg, pp. 45–46</ref> بەڕێز دیڤۆ کاپتن مۆرھاوسی ئاگادارکردەوە لەوەی چی بینیوە لەسەر پشتی کەشتییەکە، بۆیە بریاریاندا کە کەشتییەکە ڕابکێشن بەرەو گەڕوی جەبەل تاریق، بۆ ماوەی ٦٠٠ میلی دەریایی (١٬١٠٠کم). بەپێی یاسای دەریایی کەسی دۆزەرەوە دەبێت واژووی ئەوە بکات کە چەندی دۆزیوەتەوە لەگەڵ کۆی گشتی نرخی کاڵاکە، خەڵاتی شایستەداریش بەپێی ڕێژەی ترسناکی کارەکە دەبێت. کاپتن مۆرھاوس و ھەر حەوت دەستەی کەشتی دی گراشیا سوێندی یاساییان خوارد، کە دیڤۆ و دوو لە کارمەندانی دی گراشیا سەرەتا چوونەتە سەر ماری سلیست، مۆرھاوس و چوار لە کارمەندەکانیشی لەسەر پشتی دی گراشیا ماونەتەوە. کەشوھەوای ڕێگای [[گیبرالتار]] جێگیربوو تا ئاستێکی باش، بەڵام کێشەی کەمی کارمەندیان بۆ دروست ببوو بۆ ھەردوو کەشتییەکە، بۆیە بەرەوپێشچوونیان لەسەرخۆ بووە. دی گراشیا لە ١٢ی کانوونی یەکەم گەیشتە گیبرالتار، بەڵام ماری سلیست بۆ ڕۆژی دواتر گەیشت ئەمەش بەھۆی زۆری تەمومژەوە. ڕاستەوخۆ دانیشتنی دادگایی ڕێکخرا لەلایەن دادگای جێگری شاھانە بۆ ڕزگارکەرانی ماری سلیست.<ref>Fay, pp. 41–42</ref> دیڤۆ لە نامەیەک کە بۆ خێزانی دەنووسێت «ناتوانم بەجوانی دەری ببڕم کە چیمان کردووە، بەڵام نیگەران مەبە من باشم، بەھۆی ماری سلیست خەڵاتێکی باش وەردەگرم».<ref>Begg, p. 50</ref> == دانیشتنەکانی دادگا بۆ گوێگرتن لە ڕزگارکەران لە گیبرالتار == [[پەڕگە:Rock of Gibraltar 1810.jpg|ڕاست|وێنۆک|گەڕووی گیبرالتار لە سەدەی نۆزدەھەمدا.]] دانیشتنەکانی دادگا بۆ گوێگرتن لە ڕزگارکەران لە گیبرالتار لە ڕێکەوتی ١٧ی کانوونی یەکەمی ١٨٧٢ دەستی پێکرد، بە سەرۆکایەتی جیمس کۆچرین، سەرۆکی دادگای گیبرالتار؛ و بەئامادەبوونی فرێدریک سولی فلۆد وەک داواکاری گشتی و پارێزەری گشتی گیبرالتار، ھەروەھا چاودێریکەری شاھانە بوو لە نووسینگەی شاھانەی گیبرالتار. یەکێک لە مێژوونووسانی دۆزی ماری سلیست بە ناوی فلود ئاماژە بە کەسایەتییەکەی دەکات کە دەڵێ «کەسێکی قسە زل و لەخۆبایییە و گونجاو نییە لەچاو زیرەکییەکەی».<ref>Fanthorpe and Fanthorpe, p. 80</ref> و «پیاوی لەو جۆرە، کاتێک بۆچوونێکی دەبێت، ڕێگا نادات کەس بیگۆڕێت».<ref>Begg, p. 57</ref> بەڵام دیڤۆ توانیویەتی باوەری پێبێنێت بەڵام لەگەڵ ئەوەش کۆک بوو لەسەر ئەوەی تاوانێک ڕوویداوە لەسەر کەشتییەکە،<ref>Fay, p. 76</ref> ھەروەھا ڕەخنەیەک لەسەر دانیشتنەکە نووسراوە لەسەر ڕۆژنامەی «شیپینگ ئاند کۆمێرشیال لیست»({{بە ئینگلیزی|Shipping and Commercial List}}) لە نیویۆرک لە ڕێکەوتی ٢١ی کانوونی یەکەم: «بەڵگەکان ئاماژە بە تاوانێک دەکەن، لەگەڵ بوونی بارێکی زۆر لە کحول لە دواوەی کەشتییەکە».<ref>''Shipping and Commercial List'', December 21, 1872, quoted in Begg, p. 57</ref> لە ٢٣ی کانوونی یەکەم بەڕێز فلود فەرمانی دەرکرد بە پشکنینی ماری سلیست، ئەم کارە خرایە ئەستۆی جۆن ئۆستن، ڕوپێوکاری کەشتییەکان، لەگەڵ یاریدەدەرە ژێردەریاوانییەکەی بەڕێز ڕیکاردۆ پۆرتۆنیتۆ. ئۆستن ئاماژەی بەوە داوە کە گرژییەکی توند ڕوویداوە لەسەر بەشێکی کەشتییەکە، جگە لە ھەبوونی خوێن بەسەر شمشێرەکەی کاپتن، ڕاپۆرتەکەی ئەوەی دڵنیا دەکردەوە کە کەشتییەکە ڕووبەرووی شەپۆلی توندی کەشوھەوا بووەتەوە، لەگەڵ ئەوەش بەڵام ڕۆندانی چەورکردنی بزوێنەرەکەی لە شوێنی خۆی نەبزوایە؛<ref>Austin's report is reproduced in full in Appendix O, Fay, pp. 229–35</ref> و ڕاپۆرتەکەی ئاماژەی بەوە نەدابوو کە ڕەنگە کەسێک گەڕاندبێتییەوە شوێنی خۆی، دادگاش ئەم خاڵەی پشتگوێ خست.<ref name="Begg73">Begg, pp. 73–74</ref> ڕاپۆرتەکەی پۆرتۆنیتۆش باسی لەوە دەکرد کە کەشتییەکە تووشی ھیچ پێکدادانێک یان تانپۆنێک نەبووەتەوە.<ref>Fay. p. 236</ref> ھەروەھا کۆمەلێک لە پشکنەری دەریایی شاھانە پاڵپشتی ڕاپۆرتەکەی ئۆستنیان کرد و تێبینی ئەوەیان کرد کە جێھێشتنەکە بە ئەنقەست نەبووە و ھەروەھا خوێن لەسەر شمشێرەکەی کاپتن ھەیە، ھەروەھا گریمانەی بەکارھێنانی داسیشیان کرد.<ref>Fay, p. 79</ref> ھەموو ئەم پشکنینانە گومانیان بۆ فلود دروست کرد کە لە پشت ڕووداوە سروشتییەکان شتگەلێک ڕوویداوە کە دەستی مرۆڤی تێدایە.<ref name="Begg68"/> لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ١٨٧٣، فلۆد ڕاپۆرتەکانی نارد بۆ ئەنجومەنی بازرگانی لە لەندەن، کە تێیدا نووسیبووی دەستەی کەشتییەکە کحولی بەسەرچوویان زۆر خواردووەتەوە و ھێرشیان کردووەتە سەر بەڕێز بریجز و خێزانەکەی و کوشتویانن و ئەفسەری کەشتییەکەش بەھۆی جەلتەی شەکرەیی گیانی لە دەست داوە. کەشتییەکەیان بە تاوێرێک داداوە و بە بەلەمەکانی فریاگوزاری بۆ شوێنێکی نادیار ڕایان کردووە.<ref name="Begg68">Begg, pp. 68–69</ref> ھەروەھا فلود پێی وایە مۆرھاوس و دەستەکەی شتێک دەشارنەوە، بە شێوەیەکی گشتی ماری سلیست بەرەو شوێنێکی خۆھەڵات ئاراستەکراوە و تۆمارەکەشی دەستکاری کراوە. ھەروەھا ماری سلیست توانای گەشتی نەماوە و ناشێت جارێکی تر بەکاربێتەوە.<ref>Hastings, pp. 46–47</ref>{{Refn| لەبارەی بۆچوونەکانی فلود ناکۆکی ھەیە، ویلیام ئێل وایت بە ئینگلیزی: William L. White، لە ساڵی ١٨٨٨ ئاماژە بەوە دەکات کە کەشتییەکە ون نەبووە لەبەرچاوان و تاوەکو ٩٬٣٠٠کیلۆمەتر کاری پێکراوە بۆماوەی ١٠مانگ دوای ڕووداوەکە، جگە لەوەی لەلایەن ٤٥ کەشتی تری دەریایییەوە بینراوە کە گونجاوبووە بۆ کارکردن.<ref>Fay, p. 136</ref>|group=تێبینیی}} جیمس وینچستەر لە ١٥ی کانوونی دووەم گەیشتە گیبرالتار، بە مەبەستی دانانی ڕێکەوتێک بۆ وەرگرتنەوەی کەلوپەلەکانی. بەڵام فلۆد داوای ١٥٬٠٠٠ دۆلاری کرد وەک بارمتەی دارایی بەرامبەر بە بیمەی کەشتییەکە.<ref>Begg, p. 66</ref><ref name="H53">Hastings, p. 53</ref> ھەروەھا فلۆد درکی بەمە کرد کە ڕەنگە دەستەکەی بریجەریان کوشتبێت لەگەڵ ئەفسەرەکانی وەک بەشێک لە دەستکەوتنی بەرھەمەکانیڤ.<ref name="Begg78">Begg, p. 78</ref> لە ٢٩ی کانوونی دووەم، لە ئەنجامی زنجیرەیەک لە وتووێژ لەگەل فلۆد، وینچستەر بۆی دەرکەوت کە بریجز خاوەن کەسایەتییەکی بەرز بووە، کە دەستبەرداری کەشتییەکەی نەبووە تا دوا توانا ھەوڵی پاراستنی داوە؛<ref>Hicks, p. 120</ref> و فلۆد ڕووبەرووی چەندین ڕەخنە بوویەوە کە لە ئەنجامی چەندین لێکۆلینەوەی زانستی دەرکەوتووە ئەو ماددەیەی سەر شمشێرەکەی کاپتن و ھەندێک شوێنی کەشتییەکە خوێن نەبووە.<ref>The analysis report, by a Dr. J. Patron, is included as Appendix Q, Fay, pp. 237–38</ref>{{Refn| سەرەرای ئەوەی ئەم دەرەنجامانە ڕوون بوون لەلایەن کۆچرین و فلود، بەڵام قەدەغەکرا بڵاوبکرێنەوە بۆ ماوەی ١٤ ساڵان، لەگەڵ ئەمەش چیرۆکە ترسناک و کوشندەکە لە گوێی خەڵکی ھەر دەزرینگایەوە..|group=تێبینیی}} ھەروەھا شەپۆلێکی تری ڕەخنەی تری ئاراستەکرا لەلایەن کونسولی ئەمریکی ھۆراشیۆ سیراج لە گیبرالتار، بەپێی بۆچوونی شوفێلدت کە توێژەرێکی دەریاوانی ئەمریکییە، پێی وابووە ھەموو ئەوانەی ڕوویانداوە دەستی مرۆیی تێدا نەبووە، بەلکو بەھۆی ناھەمواری دەریا و پێکھاتەی کەشتییەکە بووە.<ref>Shufeldt's report is included in Fay, pp. 86–87</ref> بەھۆی نەبوونی ھیچ شوێن پەنجەیەک، فلود دۆزی ماری سلیستی دایەوە دەست سەرۆکی دادگای تێھەڵچوونەوە لە ٢٥ی شوبات، و دوای دوو ھەفتە بە سەرۆکایەتی کاپتن جۆرج بلاچفۆرد کە لە ماساچوستن ھاتبوو کەشتییەکە گوێزرایەوە بۆ جەنەوا؛<ref name="Begg79">Begg, p. 79</ref> و بەرێز کۆچرین خەڵاتێکی بەبری ١٬٧٠٠ جونەی ئیستەرلینی (پاوەند) پێ بەخشرا لە ٨ی نیسان، کە ئەم برەپارەیە دەیکردە پێنجییەکی نرخی کەشتییەکە و بارەکەی. ئەوە شتێک بوو کەس چاوەڕوانی نەدەکرد، و ڕەخنە لە دەسەڵات گیرا کە خەڵاتەکە کەموکوری ھەیە، چونکە ئەو بڕە ھیچ نییە لەچاو ئەو مەترسییەی کە گرتویانەتەبەر بۆ گواستنەوەی کەشتییەکە بۆ بەندەری گیبرالتار.<ref>Fay, pp. 117–18</ref> دواھەمین وتەکانی کۆچرین بووە ھۆی تورەکردنی مۆرھاوس، لە دوای ئەوەی دی گراشیا بارە کحولەکەی لە جەنەوا داگرت بە سەرکردایەتی دیڤۆ، کاپتن مۆرھاوس لە گیبرالتار مایەوە و بەشداری دووەمی گوێگرتنی دادگای کرد؛<ref>Fay, p. 84</ref> و کۆچرینی تاوانبارکرد لەبارەی لە ئەستۆگرتنی سەرپێچییەکانی، ھەروەک ھیکس ئاماژەی پێدا، کە مۆرھاوس و دەستەکەی «لە لیستی گومانلێکراوانی دادگا و تێروانینی گشتی دەمێننەوە بۆ ھەمیشە».<ref>Hicks, p. 136</ref> == بۆچوونە پێشنیارکراوەکان == === ڕوودانی تاوانەکە === لەگەڵ ئەوەی بۆچوونەکانی فلود شکستی ھێنا لە دادگای گیبرالتار لە بارەی کوشتن و شێواندن، بەڵام گومانەکان ھەر مانەوە. دەستبەسەرداگرتنی بیمەکان لە لایان وینچستەر بوو بە بابەتێکی گوماناوی درێژخایەن، لەسەر بنەمای وتاری ڕۆژنامەکان کە ماری سلیست لە پێناو پارەی بیمە بەو ڕێگایە بردراوە. بەڵام وینچستەر ھەموو ئەو دەنگۆیانەی ڕەتکردەوە، و گوتی ھیچ ڕێککەوتنێک نەبووە لەگەڵ ھاوبەشگاکانی بیمە.<ref name="Hicks150">Hicks, pp. 150–152</ref> لە ساڵی ١٩٣١ وتارێکی گۆڤاری "کوارترلی ڕیڤیۆ"({{بە ئینگلیزی|Quarterly Review}}) دەڵێت مۆرھاوس چاوەڕێی بەڕێکەوتنی ماری سلیستی کردوە دواتر بریجز و دەستەکەی دەستگیرکردووە و گواستینییەتەوە بۆ سەر دی گراشیا و لە وێ کوشتونی. بەڵام پۆڵ بیج ڕەخنەی لەوە گرتوە بە وەی ئەو بۆچوونە ڕێرەوی لێکۆلینەوەکان دەشێوێنێت بەڵکو دەڵێ: دی گراشیا نیویۆرکی جێھێشت دوای ھەشت ڕۆژ لە بەرێ کەوتنی ماری سلیست، و کەشتییەکی پریش بووە، چۆن توانیویەتی بگات بە ماری سلیست پێش ئەوەی بگاتە گیبرالتار.<ref>Fay, pp. 177–178</ref><ref name="Begg101">Begg, pp. 100–101</ref> ھەروەھا بۆچوونی تر ھەیە کە دەڵێن بریجز و مۆرھاوس ھاوبەشی یەکتربووینە لەو کارە ئەمەش بۆ ئەوەی سوودمەندببن لە ڕێژەی ئەو پارەیەی لە بیمە وەری دەگرن.<ref>Hastings, p. 131</ref> لە نێوان دوو کاپتن ھاوڕێیەتی نییە ئەوە ئەو دەستەواژەیە کە دەڵێن ژیری نییە دوو کاپتن ئەو کارەبکەن.<ref name="Hastings133">Hastings, pp. 133–134</ref> ھیکس بۆچوونی وایە کە «ئەگەرھاتوو مۆرھاوس بریجز ھاوبەشی یەک بن لەو کارە، ئەوە چارەنووسی نییە ئەو نھێنییە بەوەی ھەر ئاشکرادەبێت»، ھەروەھا پرسیارێکی تر دروست دەبێت، ئەگەر بریجز خۆی ونبکات بۆ ھەمیشە ئەی بۆچی کوڕەکەی جێھێشتووە لە دوای خۆی.{{r|Hicks150}} بۆچوونی تر ھەیە کە دەڵێت تاوانەکە ئەنجامدراوە لەلایەن چەتە قەرەجەکان، ئەو ھۆزانەی لە خۆڕئاوای [[مەغریب]] نیشتەجێن. چارڵز ئێیدی فای لە ڕۆمانەکەی ساڵی ١٩٤٢ ئاماژە بەوە دەکات کە ئەگەرچەتەکان ھەڵساون بە تێکدانی کەشتییەکە بۆچی کەلوپەلە بەنرخەکانی کاپتنەکەیان نەبردووە؛<ref name="Fay127">Fay, pp. 127–129</ref> و لە ساڵی ١٩٢٥ جۆن جێلبێرت لۆکھارت ڕەخنەی ئەوە دەگرێت کە بریجەر کەسێکی خوگری ئایینی بووە کە بەخۆی ھەڵساوە بەکوشتنی سەرجەم کارمەندانی و دواتر خۆشی کوشتوە. لە دواھەمین چاپی پەرتوکەکەی ئاماژە بەوە دەدات کە لەگەڵ نەوەی بریجز ئاخاوتووە و [[داوای لێبوردن]]ی کردوە و پەشیمانە.<ref>Hastings133</ref><ref>Begg101</ref> === بەلەمەکانی فریاگوزاری === بەپێی بۆچوونی کۆپ، گواستنەوەی دەستەکە بۆ ناو بەلەمەکانی فریاگوزاری بە شێوەیەکی کاتی بووە، چونکە بەپێی ڕاپۆرتەکانی دیڤۆ لە بارەی ئامێرەکان و پەتەکان کە پەتەسەرەکییەکە بۆ ھەڵدانی چارۆگەکەبووە بۆ بەستنەوەی بەلەمەکان بەکاریان ھێناوە بۆیە کراونەتەوە، چونکە دواتر کە ویستویانە بۆ کەشتییەکە بگەڕێنەوە پەتەکە پچراوە یانیش خۆیان پچراندوتیان لە ترسی نقوم نەبوونیان لەگەڵ ماری سلیست بەو بارە قورسەوە. ھەروەھا بیچ بۆچوونی وانییە چونکە چۆن بەلەمەکان بەکەشتییەک دەبەستنەوە کە دەزانن نوقم دەبێت،<ref>Begg, pp. 135–136</ref> ھەروەھا نووسەر ماکدۆنالد ھاستینگ دەپرسێت ئەگەر بریجز کە کاپتنێکی بە ئەزموونە چۆن کەشتییەکی مەزن دەگۆڕێتەوە بە بەلەمی فریاگوزاری لە کاتێک کەشتییەکە کەم کەم نوقمیش بێت لە بەلەمەکان باشترە بۆ دەریا، ئەگەر بریجز کارێکی لەوشێوەی کردبێت ئەوە کەسێکی زۆر گێل و نەزان بووە.<ref>Hastings, p. 137</ref> === دیاردە سروشتییەکان === [[پەڕگە:Trombe.jpg|ڕاست|وێنۆک|باھۆزی دەریایی، وێنەکە لە فلۆریدا گیراوە لە ١٩٦٩، باھۆزی دەریایی بۆچوونێکی ھەرە بەھێزی نھێنی ماری سلیستە .]] سەرجەم لایەنەکان ھاوڕان لە سەرئەوەی کە کارێکی لەو جۆرە بە سەر کەشتییەک بێت دەشێتەوە بۆ دەریاوانی، لەگەڵ ھەڵگرتنی کەلوپەلێکی زۆر، جگە لە بوونی ڕووداوی نامۆ و ترسناک.<ref>Begg, p. 131</ref><ref>Hastings, p. 130</ref> بۆ دەستکەوتنی بەڵگە ڕاوێژ لەگەڵ دیڤۆ کراوە، ئاماژەی بەوە داوە کە پەڕین لەسەر کەشتی بەھۆی ئەم باھۆزە گونجاوە؛ و پێی وایە بریجەر کەشتییەکەی جێھێشتوە دوای لە کارکەوتنی ئاوکێشەکانی یان لە کارکەوتنی ھەرشتێکی تر، چونکە پەککەوتنی ئاوکێشەکە بووەتە ھۆی پڕبوونی لە ئاو بەخێرایی.<ref>Deveau's testimony to the Gibraltar court, 19&nbsp;December 1872, as recorded in Fay, p. 70</ref> کە بەر تەوژمێکی توندی باھۆزی ئاوی بووەتەوە پێش ئەوەی کەشتییەکەی جێبێلێت ئەمیش بەھۆی ھاتنەناوەوەی ئاوێکی زۆر، کە بووەتە ھۆی پەکخستنی سەرجەم کەلوپەلەکانی ناوی. ھەروەھا دەشێ بەھۆی پالەپەستۆی نزمی ھەواوە بووبێت کە باری نەخوازراوی لەوشێوەیە دروستدەکات و ئاوێکی دێنێتە ناو کەشتییەوە، کە دەستەکە ھەوڵیان داوە ئاوەکە بکەنە دەرەوە بەڵام ڕێژەی ئاوی ھاتوو زۆرتر بووە و بەمەش کەشتییەکەیان نزیک بووە لە نقومبوون.<ref>Begg, pp. 140–146</ref> شیکاری تر پێشنیارکراون کە باس لە بوونی شاخی بەستەلەکی خزراو دەکات کە ھاتووەتە پێشیان، لەترسی پێکدادان زوتر کەشتییەکەیان جێھێشتوە ئەمیش بەھۆی کەمی [[وزەی با]]، یانیش بەھۆی بوومەلەرزەی دەریایییەوە بووە. بەڵام بەڵگە ھایدرۆگرافییەکان ئەوە نیشاندەدەن کە شاخە بەستەلەکە خزراوەکان ناگەنە ئەوشوێنە و ئەگەر ڕووشبدات کەشتی تر دەیبینن.<ref>Fay127</ref> بەرێز بیج وەک پاڵپشتی بۆچوونەکانی دەلێ ماری سلیست وەستاوە بەھۆی کەمی تەوژمی با بۆیە بە بەلەمە فریاگوزارەکانی بەرەو دوورگەی سانتاماریا جێھێشتوە. بۆچوونەکە دەڵێ بریجز، بەھۆی لەکارکەوتنی چاڕۆگەکانی بەلەمەکانی بەکارھێناوە بەئاراستەی وشکانی. دواتر با ھەڵی کردووە و ماری سلیستی لەگەڵ خۆی بردووە، ھەروەھا دەڵێ بەھۆی زۆرمەستی دەستەکەی کەشتییەکەیان جێھێشتوە. لاوازی ئەم بۆچوونە ئەوەیە کە ئەگەر با ھەڵی نەکردوە ئەی بۆچی پەتی چاڕۆگەکانی پچراوە ھەروەھا زۆرێک لەچاڕۆگەکانی پێچراوەتەوە.<ref>Begg33</ref> ھەروەھا بۆچوونی بوومەلەرزەی دەریا لەئارادابوو کە لەترسی تەقینەوەی باری ماری سلیست و سەرجەم کەلوپەلەکانی پێشوتر کەشتییەکەیان جێھێشتووە؛ پچراندنی پەتەکانیش بەمەبەستی کەمکردنەوەی پالەپەستۆی با پچرێندراون.<ref name="Begg136">Begg, pp. 136–139</ref> ڕۆژنامەی نیویۆرک وۆرلد لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ١٨٨٦بۆ خۆپارێزیان لەتەقینەوەی بارە کحولەکە کەشتییەکەیان جێھێشتووە.<ref>Quoted in Fay, Appendix&nbsp;A, p. 168</ref> ھەمان ڕۆژنامە لەوەشانێکی ٩ی شوباتی ١٩١٣ باس لە بوونی گاز دەکات لەئەنجامی دزەکردنی گازی ژەھراوی لەچەند بەرمیلێک و ترس لە ڕوودانی تەقینەوە بەدی کراوە لەبارەکەی ماری سلیست.<ref>Quoted in Fay, Appendix&nbsp;A, p. 169</ref> بەڕێز ئۆلیڤەر کۆپ ئامۆزای بریجز زۆر پاڵپشتی ئەو بۆچوونە دەکات چونکە دزەکردنی گازەکە بۆنێکی زۆری لەناو کەشتییەکە بڵاوکردووەتەوە بۆیە بریجز فەرمانی پێکردوون بەخێرایی کەشتییەکە جێبێلن؛<ref name="Begg132">Begg, pp. 132–134</ref> و بەھۆی پەلەییان لەجێھێشتنی کەشتییەکە پێش تەقینەوەی، بریجز سەری لێشێواوە لەبری بڕینی پەتی بەلەمەکان پەتی چاڕۆگەکانی بڕیوە؛ و دەشێت بەھۆی ھەڵکردنی شنەبایەک لەم ساتەدا بەلەمەکانی لە کەشتییەکە دوورخستبێتەوە سەرەرای خۆبەدەستەوەدانیان بەوبارەی تێیکەوتوون. بەڵام کەمی زیانەکان و کەمی ئەگەرەکانی تەقینەوە و بەڵگەی ساغی کەستییەکە ئەم بۆچوونەی ڕەتکردووەتەوە.<ref>Fay, pp. 106–107</ref>{{Refn|فی [[جنوة]]، ٩ من برامیل الکحول البالغ عددھا ١٬٧٠١ وُجِدت خالیة، بسبب التسرب أو أضرار طفیفة. وکانت البرامیل المتبقیة سلیمة، قد اُعتُبر ذلک خسارة مقبولة من حمولة من ھذا النوع.<ref name="Hicks140">Hicks, p. 140</ref>}} لە ساڵی ٢٠٠٦ ئەندریا سیلا وەک کۆلێژی لەندەنی زانکۆیی بۆ کەناڵی پێنجی شانشینەیەکگرتوەکان تاقیکاری ئەوە دەخاتە ڕوو کە ئەگەری تەقینەوە ئەگەرێکی بەھێزبووە. ئەندریا سیلا نموونەی کۆگایەکی پڕ لە کحول و کاغەزی کارتۆنی نیشانداوە کاتێک گازی بۆتان گڕدەگرێت کە لەکحولەکان دەردەچێت چ تەقینەوەیەک دروستدەکات، بەڵام جیاوازییەکە ئەوەیە کە لە کۆگای ماری سلیست ھەوا ھەبووە و پلەی گەرماش بەرز نەبووە سەرەرای نەبوونی ھیچ ئاگرێک."<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Lee |یەکەم=Adrian |ڕێکەوت=٢٠ی ئایاری ٢٠٠٦|سەردێڕ=Solved: The mystery of the Mary Celeste |ناونیشان=http://www.ucl.ac.uk/news/news-articles/inthenews/itn060522 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=University College, London |وتەگێڕانەوە=reproducing text from an article originally published in the ''[[Daily Express]]'' |newspaper=UCL News |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181103095559/https://www.ucl.ac.uk/news/news-articles/inthenews/itn060522}}</ref> === پەککەوتنی ئاوکێشەکانی === ئێستا بۆچوونێکی نوێ ھەیە -کە لە شێوەی بەڵگەنامەیی "چیرۆکی ڕاستەقینەی ماری سلیست " ({{بە ئینگلیزی|The True Story of the Mary Celeste}}) لەلایەن "کەناڵی سمیسۆنیان" ({{بە ئینگلیزی|Smithsonian Channel}}) لە ساڵی ٢٠٠٧- ونبونی کەشتییەکە ئامادەکرا؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Abandoned Ship: The Mary Celeste {{!}} History {{!}} Smithsonian Magazine |ناونیشان=https://www.smithsonianmag.com/history/abandoned-ship-the-mary-celeste-174488104/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200117213545/https://www.smithsonianmag.com/history/abandoned-ship-the-mary-celeste-174488104/ |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> کە دەڵێ ڕەنگە بەھۆی لە کارکەوتنی ئاوکێشەکەی بووە بە تەواوی. چونکە ماری سلیست لە سەرەتا بۆ گواستنەوەی خەلووز بە کارھاتووە، کە بە [[کاشینک]] بە ناوبانگ بووە، دواتر بە مەبەستی ھەڵگرتنی کحول بە کاریان ھێناوە. بۆیە ئاوکێشەکە لە سەرەوە بووە چونکە دەستەکەی ھەوڵی چاککردنەوەیان داوە لە سەرەوە، چونکە ئاو سەرتاپای پەیکەری کەشتییەکەی گرتبۆوە، و کاپتنەکەش ھیچ جێگرەوەی تری نەبووە بۆ زاڵبوونی بە سەر زۆری ڕێژەی ئاوەکە. ھەروەھا وەھای بۆ دەچن کە کرۆنۆمیترەکەشی کێشەی ھەبووە، ھەربۆیە بریجز فەرمانی بە چۆلکردنی کەشتییەکە کردووە، چونکە پێی وابووە نزیکیش بووینە لە دوورگەی سانتا ماریا، کەچی لە {{قت|ڕاستیدا}} ھێندەش نزیک نەبووینە کە ماوەی ١٢٠ میلیان لە نێوان بووە. == داستان و مێژووی نادروست == [[پەڕگە:Arthur Conan Doyle by Herbert Rose Barraud 1893.jpg|وێنۆک|ئارسەر کۆنان دوێل کە کورتەچیرۆکێکی لە ساڵی ١٨٨٤ نووسی کە زۆرترین خوێنەری لە بارەی ماری سلیست ھەبوو.]] لە دوای ڕووداوەکە، ھەموو بۆچوونە ڕاستی و خەیاڵییەکان بوونە یەک. لە حوزەیرانی ١٨٨٣ لۆس ئەنجلۆس تایمز چیرۆکی ماری سلیستی بڵاوکردەوە بە وردییەکی زۆری وەک: "ھەموو چارۆگەکان ڕێک بوون، بە خێرایی چارۆگەکان ببەستن، بە پەتەکە نا بەلکو بە شوێنێکی تر … ئاگرەکە بڵێسەی کرد لە چێشتخانەکە. نانی ئێوارە بەتام نابێت بەلکو بە ساردی دەیخۆین… تۆماری کەشتییەکە تاوەکوو ساتی دۆزینەوەی بوو ".<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=A Mystery of the Sea: Who Can Explain Why and How the Mary Celeste was Abandoned? |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ١٨٨٣|newspaper=The Los Angeles Times}}</ref> و دوای بیست ساڵ لە تشرینی دووەمی ١٩٠٦لە گۆڤاری "ئۆڤەرلاند مۆنسلی ئاند ئاوت وێست مەگەزین " ({{بە ئینگلیزی|Overland Monthly and Out West Magazine}})ماری سلیست ھاتەوە بەرباس بەڵام بە شێوەی کەشتییەکی شکۆدار لە شوێنێک کە نزیکەی ١٤٠٠میل لە باشووری شوێنی ڕاستەقینەی بوو. لەگەڵ چەندین وردەکاری نادروست، وەک ناونانی ئەفسەری پلەیەک بە بریجز، ھەبوونی مریشکێکی زیندوو لەسەر پشتی کەشتییەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Dutton |یەکەم=Arthur H. |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ١٩٠٦|سەردێڕ=Tales of the Sea II: The Mystery of the Mary Celeste |journal=Overland Monthly and Out West |بەرگ=XLVIII |issue=3 |پەڕەکان=٢٠–٢٢}}</ref> بەھێزترین گێڕانەوە، کەزۆرینەی لایەنەکان لە سەری ھاوڕان لە بارەی ماری سلیست کە ھەرگیز لە بیرناکرێت،<ref name="Begg88">Begg, pp. 88–91</ref><ref>Hicks, p. 8</ref> چیرۆکەکەی وەشانێکی یەنایەری ١٨٨٤ بوو لە گۆڤاری "زە کۆرنھێل مەگەزین " {{بە ئینگلیزی|The Cornhill Magazine}}. کە کارێکی نایاب بوو لە بارەی کەشتییەکە دوای بیست و پێنج ساڵ ئارسەر کۆنان دویل چیرۆکێکی نووسی لە ژێرناوی "ژ، ھەباکوک جیفسنز ستەیتمێنت" {{بە ئینگلیزی|J. Habakuk Jephson's Statement}} کە ھیچ پەیوەست نەبوو بە ڕاستییەکان. کە ناوی لە کەشتییەکەی نابوو (Marie Celeste)، ناوی کاپتنەکەش جی دەبلیو تیبس بوو، گەشتەکەش لە ساڵی ١٨٧٢ ڕوویدابوو شوێنەکەش لە بۆستنەوە بوو بەرەو لشبۆنییە، کەشتییەکە چەندین ڕێبواری لە خۆگرتبوو یەکێک لە ڕێبوارەکان ناوی جیفسۆن بوو.<ref>Begg, pp. 164–166</ref> لە چیرۆکەکەی گەشتیارێکی تر ھەبوو کە ڕقی لە ڕەگەزی سپی پێست دەبوویەوە، کە سەرجەم دەستەکە ھێرش دەکەنە سەر تیبس و کەشتییەکەش ڕاپێچ دەکەن بەرەو کەناراوەکانی خۆراوای ئەفریکا. لێرەدا، سەرجەم کەسانی سەرکەشتییەکە دەمرن و تەنھا جیفسۆن دەمینێتەوە ئەمیش بەھۆی ئەوەی خاوەنی ھێزێکی ئەفسوناوی بوو.<ref>[https://archive.org/stream/cornhillmagazine49londuoft#page/viii/mode/2up النص الکامل لقصة کونان دویل]، The Cornhill Magazine، لاپەڕە 1–32.</ref> دویل نەوێرا لە شێوەی بەرگ چاپی بکات ھێندە ناراستی تێدابوو، کونسولی ئەمریکی لە گیبرالتار گوتی سەرتاپای چیرۆکەکەم خوێندەوە نەمتوانی بەشێکی بچووکی ڕاستیشی لێ بەدی بکەم.<ref>Hastings, pp. 69–70</ref> لە ساڵی ١٩١٣، گۆڤاری "زە ستراند مەگەزین " {{بە ئینگلیزی|The Strand Magazine}} گێرانەوەیەکی تری خستە سەرزاران باسی لە پیاوێک دەکرد بە ناوی ئێبل فۆسدیک، کە گوایە یەکێک بووە لە سەرنشینەکانی ماری سلیست. لە گێرانەوەکە دەڵێ سەرجەم سەرنشینان لە ئاو نوقم بوون و بوونە خۆراکی نەھەنگەکان جگە لە فۆسدیک. بە پێچەوانەی چیرۆکەکەی دوێل، کە چەندین ھەڵەی تێدابوو وەک: "گریجەر" لە بڕی "بریجز"، و"بۆیس" لە بڕی "مۆرھاوس"، و کچەکەی بریجز کە حەوت ساڵان بوو نەک دووساڵان، دەستەکەشی بە ١٣کەس دانابوو.<ref>Begg88</ref> خەڵکانێکی زۆر باوەریان بە ڕۆمانەکەی لۆرانس جەی کردبوو کە لە ساڵی ١٩٢٠بڵاوکرایەوە.<ref>''New York Herald Tribune'', July 26, 1926, quoted in Begg, p. 97</ref> ھەم دیسان چیرۆکی ڕزگاربویەکی تر دەنگۆی دایەوە بە ناوی جۆن پێمبرتن، کە باسی لە جەنگێکی سەختی دەکرد لەگەڵ کەشتی دی گراشیا. بەڵام چەندین ھەڵەی بنچینەیی دەکرد وەک ناونانی(Marie Celeste)بە دوێل، ھەلەی تر لە ناوەکانی تری بەرپرسان. لەگەڵ ئەوەشدا چیرۆکەکەی چوە جێی باوەری خەڵکی ھەربۆیە ڕۆژنامەی نیویۆرک ھیرالد تریبن لە ٢٦یۆلیۆی ١٩٢٦پاڵپشتی چیرۆکەکەی جۆنی دەکرد. ھاستینگ چیرۆکەکەی کیتینگی بە ھەلخەلەتاندن دەچوێنێت ھەتا ئەوبوارەی کە توانای خەیاڵکردنیشی تێدا نەبووە.<ref>Hastings, pp. 119, 145</ref> لە ساڵی ١٩٢٤ ڕۆژنامەی دەیلی ئێکسپرێس چیرۆکی پاڵەوانێکی دەریاوانی خانەنشین کراوی بڵاوکردەوە بە ناوی کاپتن ار لوسی، کە بە شێوەیەکی زۆر دڵنیا خۆی بە کاپتنی ماری سلیست ناساند،<ref name="H88">Hastings, pp. 88–93</ref> ھاوشێوەی ئەو نەبوو لە نێوان ھەموو چیرۆکە ناراستەکان. لە چیرۆکەکە وێنای ئەوەی کردبوو کە دەستەیەکی ھێرشبەرن؛ کەشتییەکی ھەڵمی وێڵ بەدی دەکەن، کاتێک سەرکەشتییەکە دەکەون دەبینن تۆڕی کراوە، لەگەل بڕی ٣٬٥٠٠جونەی ئیستەرلینی و زێر و زیو. بریاردەدەن کە دەستکەوتەکە لە نێوان خۆیاندا بەش بکەن و بچن لە [[ئیسپانیا]] ژیانێکی نوێ دروست بکەن، بۆیە بەھۆی بەلەمی فریاگوزاری خۆیان دەگەیننە کەناراوەکان. باپیرە ھاستینگ دەڵێ ئەمە لە سەرسوورھێنەرترین گێرانەوەکان بوو، کە زۆر دووربوو لە ڕاستییەوە.<ref>H88</ref> ھەروەھا ڕۆژنامەی «چامبەرزس ژۆرنال» {{بە ئینگلیزی|Chambers's Journal}} لە ١٧ئەیلوولی ١٩٠٤ وتارێکی نووسی لە بارەی سەرنشینانی ماری سلیست کە سەرجەمیان لەلایەن سپیدجێکی مەزنەوە خوراون؛ و بەپێی مۆزەخانەی مێژووی سروشتی ڕەنگە وابێت چونکە سپیدجێکی مەزن درێژییەکەی دەگاتە پازدە مەتر؛ ھەروەھا ناسراوە بە ھێرشەکانی بۆ سەر کەشتیان.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2661691.stm |سەردێڕ=Giant squid 'attacks French boat' |ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=BBC News |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200213064716/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2661691.stm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٠ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی شوباتی ٢٠١٥}}</ref> بیج ئاماژە بەوە دەکات کە دەشێت بوونەوەرێکی لەو جۆرە ھێرش بکات و دەریاوانەکە و کەلوپەلەکانی بۆ خۆی پەڵکێش بکات. ھەروەھا پێشنیھادی ھێرشی بوونەوەری سەروی سروشتیشیان کردوە؛ کۆمەلەیەکی نامێژوویی بۆ گۆڤاری "بریتش جۆرنال ئۆف ئیسترۆلۆجی " {{بە ئینگلیزی|British Journal of Astrology}} چیرۆکی ماری سلیست "ئەزمونێکی سۆفی گەرایی بووە، پەیوەست بووە بە بیرکردنەوە ژیرییەکان، کە لە سەرووی تێگەیشتنە مرۆیییەکانەوە بووە، وەک قوچەکی جیزە لە میسر و کیشوەری ئەتلانتس. ھەندێکیشیان دەیبەنەوە بۆ [[سێگۆشەی بەرموودا|سێگۆشەی بەرمۆدە]] بەو پێیەی ماری سلیست گەشتی بۆ زۆر شوێن کردووە لە زەریای ئەتلەسی. جگە لە چەندین بۆچوونی خەیاڵی ترکە دەڵێن لەلایەن [[بوونەوەری ئاسمانی|دروستکراوە ئاسمانییەکانەوە]] ڕفێنراون.<ref>Hastings, pp. 122–123</ref> == دواھەمین گەشتی == [[پەڕگە:Mary Celeste NYTimes 1873February26.png|وێنۆک|"بۆچوون وایە کە ئەفسەر بریجز بەکوژراوی خراوەتە دەریاوە "، نیویۆرک تایمز ،٢٤فەبرایەر ١٨٧٣]] لە ٢٦یۆنیۆی ١٨٧٣ ماری سلیست جەنەوا ی جێھێشت و لە ١٩ ئەیلوول گەیشتەوە نیویۆرک.<ref>Fay, p. 137</ref> ھەموو ئەو دانیشتنانەی دادگای گیبرالتار و قسە وباسی خەڵک و ڕۆژنامەکان وای کرد کەشتییەکی ناحەزبێت و خەڵک خۆشی نەوێت؛ ھاستینگ گوتی «ڕەزاقورس بوو لەسەر شۆستە ئاوییەکە بە جۆرێک کەس نەیدەویست تەماشای بکات».<ref>Hastings, p. 139</ref>{{Refn| ھەردوو ڕۆژنامەی بەریتانی تایمز و مانشستەر گاردیان، لە ڕاپۆرتێکی ساڵی ١٨٧٣ ئاماژە بۆ ئەوە دەدەن کە تێبینی خوێن و توند و تیژی کراوە لەسەرپشتی کەشتییەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Mysterious Occurrence at Sea |ڕێکەوت=١٣ی شوباتی ١٨٧٣|newspaper=The Manchester Guardian |پەڕە=٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://find.galegroup.com/ttda/newspaperRetrieve.do?sgHitCountType=None&sort=DateAscend&tabID=T003&prodId=TTDA&resultListType=RESULT_LIST&searchId=R1&searchType=BasicSearchForm&currentPosition=14&qrySerId=Locale(en%2C%2C)%3AFQE%3D(tx%2CNone%2C12)Mary+Celeste%24&retrieveFormat=MULTIPAGE_DOCUMENT&userGroupName=wes_ttda&inPS=true&contentSet=LTO&&docId=&docLevel=FASCIMILE&workId=&relevancePageBatch=CS151564366&contentSet=UDVIN&callistoContentSet=UDVIN&docPage=article&hilite=y |سەردێڕ=A Mystery of the Sea |ڕێکەوت=١٤ی شوباتی ١٨٧٣|newspaper=The Times |پەڕە=٩|ڕێکەوتی سەردان=٤ی شوباتی ٢٠٢٠ |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181129133644/http://find.galegroup.com/ttda/newspaperRetrieve.do?sgHitCountType=None&sort=DateAscend&tabID=T003&prodId=TTDA&resultListType=RESULT_LIST&searchId=R1&searchType=BasicSearchForm&currentPosition=14&qrySerId=Locale(en%2C%2C)%3AFQE%3D(tx%2CNone%2C12)Mary+Celeste%24&retrieveFormat=MULTIPAGE_DOCUMENT&userGroupName=wes_ttda&inPS=true&contentSet=LTO&&docId=&docLevel=FASCIMILE&workId=&relevancePageBatch=CS151564366&contentSet=UDVIN&callistoContentSet=UDVIN&docPage=article&hilite=y}}</ref> لە ٢٤ فەبرایەری ١٨٧٣ ڕۆژنامەی بۆستن دەنووسێت “زۆرینەی سەرنشینانی کەسانی بیانی و ناشارەزا بوون ھەموویان کحولێکی زۆریان خواردووەتەوە و دەستدرێژیان کردووەتە سەر بریجز و خێزانەکەی و کوشتنیانن و دواتر. ڕایان کردووە بۆ دوورگەیەکی خۆڕئاوا "<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9A04E6DA1539EF34BC4E51DFB4668388669FDE&legacy=true |سەردێڕ=A Brig's Officers Believed to be Murdered at Sea |ڕێکەوت=٢٤ی شوباتی ١٨٧٣|newspaper=The Boston Post |ڕێکەوتی سەردان=٤ی شوباتی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئابی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170821043407/http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9A04E6DA1539EF34BC4E51DFB4668388669FDE&legacy=true}}</ref><!-- http://article.archive.nytimes.com/1873/02/26/79035116.pdf?AWSAccessKeyId=AKIAJBTN455PTTBQQNRQ&Expires=1502413011&Signature=SAX%2BRJaR%2BcC8oXO6b%2FpypVHrMPs%3D --> لە بڵاوکراوەیەکی ٢٤ ی مارچ وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکی ئاماژەی بەوە دا کە کاپتنی کەشتییەکە لەلایەن سەرنشینەکانییەوە کوژراوە بەھۆی سەرخۆشیان.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1873/03/25/79035773.pdf |سەردێڕ=A Mystery of the Sea: Fate of the Captain, his Wife, the Mate and Crew of the Mary Celeste |دوایین=Richardson |یەکەم=William Adams |ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ١٨٧٣|newspaper=The New York Times |بەستەری نووسەر=William Adams Richardson |ڕێکەوتی سەردان=٤ی شوباتی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191217040408/https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1873/03/25/79035773.pdf}}</ref>|group=تێبینیی}} لە فەبرایەری ١٨٧٤ لیژنەی بازرگانی بە نیو نڕخ فڕۆشتییەوە بە پیشەوەرێکی ناوەخۆیی نیویۆرک.<ref name="Hicks158">Hicks, pp. 158–59</ref> ماری سلیست لەژێر خاوەندارییەتێکی نوێوە کەوتەوە دەریا بە تایبەت ڕێگاکانی خۆڕئاوای [[ھیندستان]] و [[ئۆقیانووسی ھیند|زەریای ھیندی]]، بە شێوەیەکی چاک پارەی کۆدەکردەوە بۆ خاوەنەکەی. گەشتەکانی لە ھەواڵەکانی دەریاوانی پەخش دەکرا؛ لە فەبرایەری ١٨٧٩ڕاگەیاندرا کەوا لە دوورگەی سانت ھێلینایە،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://find.galegroup.com/ttda/newspaperRetrieve.do?sgHitCountType=None&sort=DateAscend&tabID=T003&prodId=TTDA&resultListType=RESULT_LIST&searchId=R1&searchType=BasicSearchForm&currentPosition=16&qrySerId=Locale(en%2C%2C)%3AFQE%3D(tx%2CNone%2C12)Mary+Celeste%24&retrieveFormat=MULTIPAGE_DOCUMENT&userGroupName=wes_ttda&inPS=true&contentSet=LTO&&docId=&docLevel=FASCIMILE&workId=&relevancePageBatch=CS201636935&contentSet=UDVIN&callistoContentSet=UDVIN&docPage=article&hilite=y |سەردێڕ=Latest Shipping Intelligence |ڕێکەوت=٧ی شوباتی ١٨٧٩|newspaper=The Times |ڕێکەوتی سەردان=٤ی شوباتی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181129133607/http://find.galegroup.com/ttda/newspaperRetrieve.do?sgHitCountType=None&sort=DateAscend&tabID=T003&prodId=TTDA&resultListType=RESULT_LIST&searchId=R1&searchType=BasicSearchForm&currentPosition=16&qrySerId=Locale(en%2C%2C)%3AFQE%3D(tx%2CNone%2C12)Mary+Celeste%24&retrieveFormat=MULTIPAGE_DOCUMENT&userGroupName=wes_ttda&inPS=true&contentSet=LTO&&docId=&docLevel=FASCIMILE&workId=&relevancePageBatch=CS201636935&contentSet=UDVIN&callistoContentSet=UDVIN&docPage=article&hilite=y}}{{خۆتۆمارکردن پێویستە}}</ref> کە داوای بەھاناچوونی پزیشکی کردووە بەھۆی نەخۆش کەوتنی توسێلی کاپتنەکەی. کە لەسەر ھەمان دوورگە کۆچی دوایی کردوە، یەکلایی بۆوە بۆ خەڵک کە کەشتییەکی نەفرەت لێکراوە؛ چونکە ئەوە بووە ھۆی کوشتنی سێ کاپتن. لە فەبرایەری ١٨٨٠ خاوەنەکەی فرۆشتییەوە بە دوو بازرگانی خەڵکی [[بۆستن]] بە سەرۆکایەتی وێزلی جۆڤ. کاپتنی نوێی تۆماس ئیل فلیمینگ بوو تاوەکو ١٨٨٤ کە پۆستەکەی درایە جیلمان سی پارکەر.<ref>Begg, p. 147</ref> لەم ماوەیەدا بەندەرەکە چەندین جار پەڕاوی تۆماری گەشتەکانی گۆڕی، تا دواتر گەڕایەوە بۆستن. کە لەو ماوەیە ھیچ تۆمارێکی نەبوو، لەکاتێکدا کە بریان ھیکس خەریکی تۆمارکردن و توێژینەوەکانی بوو لەسەر کەشتییەکە تێبینی ئەوەی کرد کە جۆف زۆر کۆشش دەکات بۆ سەرکەوتن و شکۆی کەشتییەکە.<ref>Hicks, p. 180</ref><ref>Fay, Appendix H. pp. 201–202</ref> [[پەڕگە:Gonave.jpg|ڕاست|وێنۆک|دورگەی [[دوورگەی گۆناڤ|گۆناڤ]]، لە کەنداوی گۆناڤ لە ھایتی، بڕوانە تاوێرێکی مەزن ھەیە لە نێوان دوورگەکە و لایەکی وشکانییەکە لە بەشی خوارەوەی دوورگەکە.]] لە ٣یەنایەری ١٨٨٥ ماری سلیست لە بەندەری پۆرت ئۆو پرێنس نزیک دەبێتەوە لە ڕێگای کەناڵی نێوان دوورگەکانی [[دوورگەی گۆناڤ|گۆناڤ]] و پارچە وشکانییەکەی لەم نێوەندە چاوی بە پارچەیەک مەرجانی بریسکەدار دەکەوێت و بەئاراستەی دەڕوات لە ناکاو خۆی دەکێشێت بە تاوێرێکی زەبەلاح و بە سەختی برینداری دەکات. بۆیە لەگەڵ دەستەکەی ناچاردەبێت بەرەو وشکانییەکە مەلە بکەن، لە دوای ئەمە پارکەر بریار دەدات کەشتییەکە بفرۆشێت و ملکەچ بێت بە دانانی پارەی بیمەکەی بۆ قونسولی ئەمریکی بە بری ٥٠٠دۆلار، کە داوای پارەی زیاتریان لێدەکرد.<ref name="Hicks178">Hicks, pp. 178–179</ref><ref>Hastings, p. 140</ref> کاتێک کە زانی کونسول نایەوێت بیکرێتەوە نرخەکەی ھێشتا بەرە و ژێرچوو،<ref>Hicks, p. 182</ref> سەرەتا بیمەی تەواوی پێدرا، بەڵام دواتر کە زانی کەس نرخی بۆدانانێت بریاریدا کەشتییەکە لە ناو بەرێت و سوود لە بیمەکەی ببینێت ، بەڵام بە خێرایی ھەواڵی تێکدانەکەی بڵاوبوویەوە و ئاشکرابوو. لە یۆلیۆی ١٨٨٥دادگایی پارکەر و دوو بارەکەی لە بۆستن بەرێوە چوو بەھۆی ناپاکی و خۆ دزینەوە لە بیمەو زیان گەیاندن بە سامانی دەریایی. پارکەر تاوانبار کرا بە زەرەردان لە بازرگانی دەریایی جگە لە وەی کە بریار دەرچوو بە «تەنھا لە دوورەوە دەتوانێت سەیری پاشماوەی کەشتییەکەی بکات»، سەرەتا ویسترا بە سێدارە حوکم بدرێت. بەڵام دواتر بریارەکانی بۆ ھەموارکرایەوە، لە ١٥ ئاب ڕاگەیێندرا کە پارکەر ناتوانێت پابەندی داواکارییەکان بێت ھەندێک لە ھاوپەیمانەکانی ڕەخنەی توندیان لە دادگا گرت و ھەندێکیشیان ویستیان زیان بە پارکەر بگەیێنن و دۆزی دادگاکەیان بۆ نوێ دەکردەوە. ھاوپەیمانەکانی توانیان سزاکەی بکەنە پێژماردن، دواتر توانیان وا لە داواکاری گشتی بکەن کە لە سکالاکەی بکشێتەوە و دەستبەرداری داواکارییەکانی ببێت. دادگاش تاوانەکەی لە ئەستۆلابرد و ڕێگایدا ئازادبێت، ئەم ماوەیە بووە ھۆی لە کەداربوونی شکۆی پارکەر، بۆیە دوای سێ مانگ لە خەفەتباریدا کۆچی دوایی کرد. یەکێک لە تاوانبارەکانی بە سەختی تووشی نەخۆشی دەروونی بوو ئەوەکەی تریش خۆی کوشت.<ref>Begg, pp. 152–57</ref> لە ئابی ٢٠٠١ لێکۆلەرێکی شوێنەوارناسی دەریایی بە ناوی کلایڤ کاسلەر ئەوەی ڕاگەیاند کە پاشماوەی کەشتییەکەی دۆزیوەتەوە لە نزیک تەنکە دوورگەی ڕوچیلۆس؛ و توانیویەتی ھەندێک لە پارچە تەختەکانی کۆبکاتەوە لەگەل ھەندێک لە پێکھاتە کانزایییەکانی، بەڵام پەیکەری بناغەی کەشتییەکە نەدۆزرایەوە و لە دوورگەکە ونبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/1482337.stm |سەردێڕ=Famous Ghost Ship Found |ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=BBC News |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181005150142/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/1482337.stm}}</ref> تاقیکارییە سەرەتایییەکان ئەوەیان ڕاگەیاند کە جۆری تەختەکە ھەمان جۆری ئەوتەختە باوانەیە کە لە نیویۆرک کەشتیان پێ دروست دەکرا لە وانەش ماری سلیست لە ١٨٧٢ تەواوی پارچەکانی ماری سلیستیان دۆزییەوە. لەگەڵ ئەمەشدا، تاقیکردنەوە جیۆلۆجییەکان بە تایبەت پشکنین و زانینی تەمەنی درەختەکان لەلایەن سکوت سانت جۆرجی کەنەدی ئەوەیان نیشاندا کە دارەکان لە ولایەتی جۆرجیای ئەمریکییەوە ھاتووە، کە دەگەرانەوە بۆ ساڵی ١٨٩٤، واتا دە ساڵ دوای لە ناوبردنی ماری سلیست.<ref>[https://www.independent.co.uk/news/uk/this-britain/dating-of-wrecks-timbers-puts-wind-in-sails-of-the-mary-celeste-mystery-487927.html Dating of Wreck's Timbers Puts Wind in Sails of the 'Mary Celeste' Mystery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181003103859/https://www.independent.co.uk/news/uk/this-britain/dating-of-wrecks-timbers-puts-wind-in-sails-of-the-mary-celeste-mystery-487927.html |date= ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨}}، ڕۆژنامەی The Independent on Sunday، ڕۆژی ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٥ بڵاوکراوەتەوە لەلایەن جۆناتان.</ref> == یادکردنەوەی کەشتییەکە == {{سندووقی وتە|width=270px|bgcolor=#E0E6F8|quote=ھیچ کۆدەنگییەک نییە لە بارەی چیرۆکێکی یەکلاکەرەوە. نھێنییەکە ھێشتا خەڵکانێکی زۆر سەری لێدەرناکەن، تەنانەت کەس و کاری قوربانییەکانی و ھەزاران ئەو کەسانەش کە ھەوڵی ئاشکراکردنی نھێنییەکەیان داوە. ڕەنگە کەشتییەکی {{قت|مۆتەکە}} ئامێزبێت، باشترین وتە ئەو پەندە کۆنەیە کە دەڵێت دەریا ھەرگیز نھێنییەکانی نادرکێنێت .|salign=left|source=بریان ھیکس: «کەشتی {{قت|مۆتەکەئامێز}}» (٢٠٠٤)<ref>Hicks, p. 6</ref>}} ماری سلیست یەکەم کەشتی لەو جۆرەیە کە بەم شێوازە وردە چاودێری کراوە لەلایەن توێژەرانی دەریایییەوە. ڕۆبێرت جۆلد کە ئەفسەرێکی دەریاوانییە دەڵێت ڕووداوگەلی وەھا زۆر ڕوویانداوە لە نێوان ساڵانی ١٨٤٠بۆ ١٨٥٥.{{Refn| بیچ گۆڵد پێی وایە «لێکۆڵەری ئەم دۆزە کەسێکی زیرەک و جێی متمانەیە» ھەر بۆیە بەدڵنیایییەوە دەڵێت “ڕاستییەکان بەئاسانی دەگۆڕدرێن لە چیرۆکی ئاوەھا دا لەماوەی گێڕانەوە و گوێبیستن و گێڕانەوەی بەردەوام.<ref>Begg, pp. 125–27</ref>|group=تێبینیی}} کێ دەڵێت ئەم قسانە ڕاستن، ئەوە ماری سلیستە چووەتە ناو بیری خەڵکی. تەنھا ناوی کەشتیێکە کە زۆرجاران خەڵک بە ھەڵەش ناوی دێنن (Marie Celeste) بووەتە بەشێکی ترس لە مێشکی مرۆڤەکان کە ناتوانن لێی تێبگەن. لە تشرینی یەکەمی ١٩٥٥، کەشتی "ئێم ڤی ژۆییتا " {{بە ئینگلیزی|MV Joyita}}، کە کەشتییەکی بزوێنەردار بوو بە کێشی ٧٠تۆن، لە باشووری [[ئۆقیانووسی ئارام|زەریای ھێمن]] ونبوو لە کاتی گەشتی نێوان [[ساموا]] و [[توکیلاو]] لەگەڵ بیست و پێنج کەس لە سەرنشینانی.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://find.galegroup.com/ttda/newspaperRetrieve.do?sgHitCountType=None&sort=DateAscend&tabID=T003&prodId=TTDA&resultListType=RESULT_LIST&searchId=R1&searchType=BasicSearchForm&currentPosition=1&qrySerId=Locale(en%2C%2C)%3AFQE%3D(tx%2CNone%2C6)Joyita%24&retrieveFormat=MULTIPAGE_DOCUMENT&userGroupName=wes_ttda&inPS=true&contentSet=LTO&&docId=&docLevel=FASCIMILE&workId=&relevancePageBatch=CS119231833&contentSet=UDVIN&callistoContentSet=UDVIN&docPage=article&hilite=y |سەردێڕ=Ship's Disappearance Without Trace |ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٥|newspaper=The Times |ڕێکەوتی سەردان=٤ی شوباتی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181129135733/http://find.galegroup.com/ttda/newspaperRetrieve.do?sgHitCountType=None&sort=DateAscend&tabID=T003&prodId=TTDA&resultListType=RESULT_LIST&searchId=R1&searchType=BasicSearchForm&currentPosition=1&qrySerId=Locale(en%2C%2C)%3AFQE%3D(tx%2CNone%2C6)Joyita%24&retrieveFormat=MULTIPAGE_DOCUMENT&userGroupName=wes_ttda&inPS=true&contentSet=LTO&&docId=&docLevel=FASCIMILE&workId=&relevancePageBatch=CS119231833&contentSet=UDVIN&callistoContentSet=UDVIN&docPage=article&hilite=y}}</ref> دوای مانگێک کەشتییەکە دۆزرایەوە بە پەشۆکاوی لە باکووری ڤانوا لیڤۆ بە دووری ٦٠٠میل (٩٧٠کیلۆمەتر) لە ڕێرەوی ئاسایی خۆی.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=1292221 |سەردێڕ=Author Says He's Solved MV Joyita Mystery, 47 Years Later |ڕێکەوت=٢٩ی ئازاری ٢٠٠٢|newspaper=The New Zealand Herald |agency=New Zealand Press Association |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی شوباتی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180224183754/http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=1292221}}</ref> ھیچ کەسێک ھەواڵی لە سەرنشینانییەوە بۆ نەھات، لیژنەی پشکنینیش شکستی ھێنا لە گەیشتن بە ڕاستییەکانی. مێژوو نووسی سەرەکی بۆ دۆزی دەیڤد ڕایت دەڵێت چیرۆکێکی ھەیە وەک چیرۆکەکەی ماری سلیست. چیرۆکی ماری سلیست بووەتە باسی دوو شانۆگەری ڕادیۆیی کە جەماوەرێکی باشی بۆ کۆبووەتەوە لە ١٩٣٠ کە لەلایەن ئێل جرید پیچ کاری بۆکرابوو،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://search.proquest.com/docview/478244306 |سەردێڕ=Mary Celeste: Last Night's Broadcast of Radio Play |ڕێکەوت=٩ی ئایاری ١٩٣١|newspaper=The Manchester Guardian |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190816170622/https://search.proquest.com/docview/478244306 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئابی ٢٠١٩ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=٤ی شوباتی ٢٠٢٠}}{{خۆتۆمارکردن پێویستە}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://search.proquest.com/docview/484400437 |سەردێڕ=Wireless Notes and Programmes |ڕێکەوت=٣ی ئابی ١٩٣٨|newspaper=The Manchester Guardian |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190816170621/https://search.proquest.com/docview/484400437 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئابی ٢٠١٩ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=٤ی شوباتی ٢٠٢٠}}{{خۆتۆمارکردن پێویستە}}</ref> ھەروەھا شانۆیەکەی پیچ لە ١٩٤٩لەسەر شانۆ نمایشکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://search.proquest.com/docview/478908520 |سەردێڕ=Mystery of the Mary Celeste |ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ١٩٤٩|newspaper=The Manchester Guardian |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190816170622/https://search.proquest.com/docview/478908520 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئابی ٢٠١٩ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=٤ی شوباتی ٢٠٢٠}}{{خۆتۆمارکردن پێویستە}}</ref> گەلێک لە گێرانەوەکان باسی ڕووداوی سروشتی دەکەن لە بڕی خەیاڵی.<ref name="explanation">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Shadow of the Mary Celeste |بڵاوکەرەوە=Robert Hale |ساڵ=١٩٩٥|ژپنک=٠-٧٠٩٠-٥٧٤٥-٨|ناونیشان=https://archive.org/details/shadowofmarycele0000rees}}</ref> لە ساڵی ١٩٣٥ھاوبەشگای فیلمە بەریتانییەکان "ھامەر فیلم پرۆدەکشنز" {{بە ئینگلیزی|Hammer Film Productions}} فیلمی "نھێنی ماری سلیست" {{بە ئینگلیزی|The Mystery of the Mary Celeste}} پەخش کرد، (ناوی لێنرایەوەبە "کەشتی {{قت|مۆتەکە}} ئامێز" {{بە ئینگلیزی|Phantom Ship}} لەلایەن خەڵکەوە) لە پاڵەوانێتی بیلالۆجوسی کە دەریاوانێکی لێھاتووە. لە ڕووی بازرگانییەوە سەرکەوتنێکی ئەوتۆی وەرنەگرت بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا "شاکارێکی مێژوویییە کە جێگرەوەی نییە". لە ساڵی ١٩٣٨ کورتە فیلمێک نمایشکرا بە ناونیشانی"ئەو کەشتییەی کە مرد " {{بە ئینگلیزی|The Ship That Died}} باسی لە کۆمەلێک ڕووداو دەکرد لە بارەی: ڕفاندن، ترس لە تەقینەوە لە بەر بارەکحول، زیندەوەری نامۆ. لە ٢٤ کانوونی دووەمی ١٩٨٠ زنجیرەیەک کاری تەلەڤیژیۆنی ئەنجامدرا لە بارەی "لە بەدواگەڕانی …" {{بە ئینگلیزی|In Search of...}} بە شێوەی مەتەڵ. لە وەرزی دووەمی زنجیرە تەلەڤیژیۆنی خەیاڵی زانستی لە کەناڵی بی بی سی دکتۆر ھوئاماژەی پێدەدات. لە خەلەکی"گەشتێکی فڕین بەرەو نەمری " {{بە ئینگلیزی|Flight Through Eternity}} (1965)، کە "تاردیس" نیشان دەدات کە ئامێرێکی کاتە تایبەت بە دکتۆر لەسەر پشتی ماری سلیست، و دواتر "دالیکس" نیشاندەدات لەگەڵ ئامێرە تایبەتییەکەی، کە دەستەی ماری سلیست لە ئاو گیردەکات و خۆیان نوقمی ئاوەکە دەکەن و دواتر کەشتییەکان ون دەبن. دانەر جۆن واڵاس سپینسەر دڵنیایە کە دەستەکە لەلایەن بوونەوەرە ئاسمانییەکانەوە ڕفێندراون، لە یەکێک لە خەلەکەکانی زنجیرەی یارییە ئەمریکییەکان " ڕاستییەکە بڵێ" {{بە ئینگلیزی|To Tell the Truth}} ساڵی ١٩٧٣دەردەکەوێت، کە بەتەواوی ماری سلیست ھەڵدەبژێرێت بە سەرلێشێواوی کە دەیبات بەرەو سێگۆشەی بەرمۆدە. لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ "کەناڵی سمیسۆنیان" ی بەڵگەنامەیی "چیرۆکی ڕاستەقینەی ماری سلیست "نمایش دەکات، کە گەلێک لە لایەنەکانی ماری سلیست باس دەکات بێ ئەوەی وەڵامێکی گونجاو بداتەوە. بیرەوەرییەک لە [[دوورگەی سپێنسەر|دورگەی سپینسەر]] دروست دەکرێت لە شوێنی دروستکردنی بریجانتینەکەی ماری سلیست وەک یادێک بۆ ماری سلیست و دەستەکەی، کە لە شێوەی کەشتییەکی چاڕۆگەدار دایە. ھەروەھا لە [[گیبرالتار]] دووجاران پولی دارایی چاپ دەکرێت کە وێنەی ماری سلیستی لە سەرە، لە [[مالدیڤ|ماڵدیڤ]] یش دووجاران پولی دارایی بۆ یادی ماری سلیست چاپ دەکەن چونکە جاری یەکەم بە ھەڵە دەنووسن (Marie Celeste). == تێبینییەکان == <references group="تێبینیی"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} === سەرچاوەکانی تر === <div dir="ltr"> {{Refbegin|2}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Begg |یەکەم=Paul |سەردێڕ=Mary Celeste: The Greatest Mystery of the Sea |بڵاوکەرەوە=Pearson Education Ltd |ساڵ=٢٠٠٧|ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٥٨-٣٦٢١-٠|شوێن=Harlow, Essex}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Fanthorpe |یەکەم=Lionel |ناونیشان=https://books.google.com/?id=-K3WqCAUT0kC&pg=PA78 |سەردێڕ=The World's Greatest Unsolved Mysteries |یەکەم٢=Patricia |بڵاوکەرەوە=Hounslow Press |ساڵ=١٩٩٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٨٨٨٢-١٩٤-٢|شوێن=Toronto}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Fay |یەکەم=Charles Edey |سەردێڕ=The Story of the Mary Celeste |بڵاوکەرەوە=Dover Publications |ساڵ=١٩٨٨|ژپنک=٩٧٨-٠-٤٨٦-٢٥٧٣٠-٣|شوێن=New York |ناونیشان=https://archive.org/details/storyofmaryceles0000fayc}} Revised edition of book originally published by Peabody Museum, Salem, Massachusetts in 1942. * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Fujiwara |یەکەم=Chris |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=tSX8EUOlqT0C&pg=PT14 |سەردێڕ=Jacques Tourneur: The Cinema of Nightfall |بڵاوکەرەوە=McFarland |ساڵ=١٩٩٨|ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٦٦-٠٨١١-٢|شوێن=Jefferson, North Carolina}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gould |یەکەم=Rupert |سەردێڕ=The Stargazer Talks |بڵاوکەرەوە=Geoffrey Bles |ساڵ=١٩٤٦|شوێن=London |oclc=٤٩٠٤٩٠٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hastings |یەکەم=Macdonald |سەردێڕ=Mary Celeste |ناونیشان=https://archive.org/details/marycelestecente0000hast |بڵاوکەرەوە=Michael Joseph |ساڵ=١٩٧٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٨١-١٠٢٤-٦|شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hicks |یەکەم=Brian |ناونیشان=https://books.google.com/?id=ShRgiyIWUV8C&pg=PA180 |سەردێڕ=Ghost Ship: The Mysterious True Story of the Mary Celeste and her Missing Crew |بڵاوکەرەوە=Random House |ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٤٥-٤٦٦٦٥-٥|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wright |یەکەم=David G |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=RUReAwAAQBAJ |سەردێڕ=Joyita: Solving the Mystery |بڵاوکەرەوە=Auckland University Press |ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-١-٨٦٩٤٠-٧٢٥-٤|شوێن=Auckland}} {{Refend}} </div> == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Mary Celeste (ship, 1861)}} * ماری سلیست لەسەر [[:en:Encyclopædia Britannica|ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکا]]. {{En icon}} * [https://web.archive.org/web/20191024085104/http://maryceleste.net/ ماری سلیست -ڕاستیە و خەیاڵ نیە]. {{En icon}} * [https://web.archive.org/web/20191011191440/https://numa.net/expeditions/mary-celeste/ وێنەی ماری سلیست] کەلەلایەن کلایڤ کاسلەر گیراوەپارێزراوە لە "ئاژانسی نیشتیمانی بۆ سامانە ژێرئاو و ژێردەریاکان " (NUMA). {{En icon}} {{تووڵی دەروازە|کەنەدا| ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} [[پۆل:ڕووداوە دەریاییەکان لە ١٨٦٧]] [[پۆل:ڕووداوە دەریاییەکان لە ١٨٧٢]] [[پۆل:ڕووداوە دەریاییەکان لە ١٨٨٥]] [[پۆل:ڕووداوە دەریاییەکان لە تشرینی یەکەمی ١٨٦٧]] [[پۆل:ڕووداوە دەریاییەکان لە کانوونی یەکەمی ١٨٧٢]] [[پۆل:کەشتی تارمایی]] [[پۆل:ماری سلێست]] [[پۆل:کەشتییەکانی ١٨٦١]] [[پۆل:بریجانتینەکان]] 1bqcl5xq6v6lclfz1tiis6dglpvc8as 1 162059 1589497 1557433 2026-06-10T16:08:12Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1589497 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[حیزبوڵڵای لوبنان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=665132 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20191231180205/https://www.gisreportsonline.com/opinion-the-eu-dithers-in-the-face-of-iranian-terror,defense,2985.html بۆ https://www.gisreportsonline.com/opinion-the-eu-dithers-in-the-face-of-iranian-terror,defense,2985.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢١:٠٢، ٢٧ی شوباتی ٢٠٢٠ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[حیزبوڵڵای لوبنان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=673807 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20171117015042/https://2001-2009.state.gov/s/ct/rls/fs/37191.htm بۆ https://2001-2009.state.gov/s/ct/rls/fs/37191.htm زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١١:٥٨، ١٥ی نیسانی ٢٠٢٠ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[حیزبوڵڵای لوبنان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=674410 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20200202024823/http://www.moj.go.jp/psia/ITH/organizations/ME_N-africa/hizballah.html بۆ http://www.moj.go.jp/psia/ITH/organizations/ME_N-africa/hizballah.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٠:٢١، ١٦ی نیسانی ٢٠٢٠ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[حیزبوڵڵای لوبنان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=701630 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20200202024824/http://www.thetower.org/5354-hezbollah-fights-alongside-laf-demonstrating-its-continuing-control-over-lebanon/ بۆ http://www.thetower.org/5354-hezbollah-fights-alongside-laf-demonstrating-its-continuing-control-over-lebanon/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٣:٠٦، ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٠ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[حیزبوڵڵای لوبنان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=759426 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190125233708/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/HG20Ak02.html بۆ http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/HG20Ak02.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٨:٠١، ٥ی ئازاری ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[حیزبوڵڵای لوبنان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=802221 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180728190943/http://alwaght.com/en/News/41746/New-Experience-of-Hezbollah-with-Russian-Military بۆ http://alwaght.com/en/News/41746/New-Experience-of-Hezbollah-with-Russian-Military زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٠:٤٠، ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[حیزبوڵڵای لوبنان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=842546 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://www.webcitation.org/6Hd6PKQZ5?url=http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/HG20Ak02.html بۆ http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/HG20Ak02.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٢:٤٦، ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[حیزبوڵڵای لوبنان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=848179 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180728190943/http://alwaght.com/en/News/41746/New-Experience-of-Hezbollah-with-Russian-Military بۆ http://alwaght.com/en/News/41746/New-Experience-of-Hezbollah-with-Russian-Military زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20080913091527/http://www.cfr.org/publication/9155/hezbollah.html?breadcrumb=%2F بۆ http://www.cfr.org/publication/9155/hezbollah.html?breadcrumb=%2F زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٥:٤٠، ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[حیزبوڵڵای لوبنان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=876283 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180728190925/http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2018/Jul-11/456144-yemeni-fm-slams-hezbollahs-houthi-support-report.ashx بۆ http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2018/Jul-11/456144-yemeni-fm-slams-hezbollahs-houthi-support-report.ashx زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190520131403/https://www.nationalsecurity.gov.au/Listedterroristorganisations/Pages/HizballahsExternalSecurityOrganisationESO.aspx بۆ http://www.nationalsecurity.gov.au/Listedterroristorganisations/Pages/HizballahsExternalSecurityOrganisationESO.aspx زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٠:٠٤، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[حیزبوڵڵای لوبنان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=882139 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20191231180205/https://www.gisreportsonline.com/opinion-the-eu-dithers-in-the-face-of-iranian-terror,defense,2985.html بۆ https://www.gisreportsonline.com/opinion-the-eu-dithers-in-the-face-of-iranian-terror,defense,2985.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٩:٣٤، ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[حیزبوڵڵای لوبنان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=965841 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://www.webcitation.org/6Hd6PKQZ5?url=http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/HG20Ak02.html گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20190125233708/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/HG20Ak02.html لە http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/HG20Ak02.html تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٠:١٨، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[حیزبوڵڵای لوبنان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=995422 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20080913091527/http://www.cfr.org/publication/9155/hezbollah.html?breadcrumb=%2F بۆ http://www.cfr.org/publication/9155/hezbollah.html?breadcrumb=%2F زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠١:٢٣، ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٤ بەستەری دەرەکیی [[حیزبوڵڵای لوبنان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1323822 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180615191324/https://www.iraqinews.com/arab-world-news/funeral-2-hezbollah-elements-killed-jurf-al-sakhar-baiji/ بۆ http://www.iraqinews.com/arab-world-news/funeral-2-hezbollah-elements-killed-jurf-al-sakhar-baiji/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180728190925/http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2018/Jul-11/456144-yemeni-fm-slams-hezbollahs-houthi-support-report.ashx بۆ http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2018/Jul-11/456144-yemeni-fm-slams-hezbollahs-houthi-support-report.ashx زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190520131403/https://www.nationalsecurity.gov.au/Listedterroristorganisations/Pages/HizballahsExternalSecurityOrganisationESO.aspx بۆ http://www.nationalsecurity.gov.au/Listedterroristorganisations/Pages/HizballahsExternalSecurityOrganisationESO.aspx زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ https://www.gisreportsonline.com/opinion-the-eu-dithers-in-the-face-of-iranian-terror,defense,2985.html تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٥:٣٠، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[حیزبوڵڵای لوبنان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1461307 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181225062735/http://www.police.govt.nz/advice/personal-community/counterterrorism/designated-entities/lists-associated-with-resolution-1373 بۆ http://www.police.govt.nz/advice/personal-community/counterterrorism/designated-entities/lists-associated-with-resolution-1373 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٩:٢١، ٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[حیزبوڵڵای لوبنان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1557432 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190221063956/https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33566.pdf بۆ https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33566.pdf زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٩:٣٢، ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[حیزبوڵڵای لوبنان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1589496 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20171019161346/https://www.haaretz.com/israel-news/azerbaijan-iranian-hezbollah-operatives-arrested-for-plotting-attack-against-foreign-targets-1.414008 بۆ https://www.haaretz.com/israel-news/azerbaijan-iranian-hezbollah-operatives-arrested-for-plotting-attack-against-foreign-targets-1.414008 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٦:٠٨، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) h5sd6eq2vuytqz9lxndw00tb9w64thy 3 167083 1589504 1589182 2026-06-10T17:05:43Z Ysalimii 74737 /* پرسیار لە Ysalimiiەوە لەسەر بەختیار سەجادی (١٧:٠٥، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦) */ بەشی نوێ 1589504 wikitext text/x-wiki {{ئەرشیڤەکان}} *[[ڕووناککردنەوە]] *[[جۆرنی (کایەی ڤیدیۆیی)]] *[[وزەی بەردەوام]] '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢١:٤٩، ٥ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-14</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Beta version of [[abstract:|Abstract Wikipedia]] a new Wikimedia project which is language-independent, was launched last week. The project allows communities to build Wikipedia articles in their native language, which can be readily accessed by other users in their own languages. The wiki is powered by instructions from Wikifunctions and also based on structured content from Wikidata. [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-26|Read more]]. '''Updates for editors''' * The Growth team is running an A/B test to evaluate a clearer, more user-friendly message that promotes account creation on wikis. Currently when logged-out mobile users begin editing, they see a jarring warning message that can feel abrupt and discouraging. This also presents temporary account editing as the default rather than encouraging account creation. The test is running on ten Wikipedias, including Arabic, French, Spanish and German. [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#2. Improve logged-out warning message (T415160)|Read more]]. * The Wikimedia Apps team is inviting feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|how editing should work on the Wikipedia mobile apps]]. The discussion focuses on improving how users access editing tools when they tap "Edit". This is part of a broader effort to convert readers who develop an interest in editing, to access a more user-friendly pathway to start contributing. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:45}} community-submitted {{PLURAL:45|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where citation fetching from the large newspaper archive [https://www.newspapers.com Newspapers.com] was no longer working, due to a block in [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|Citoid]] requests, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419903] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٩:٢٣، ٣٠ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30329462 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-15 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Tofana di Rozes]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Tofana di Rozes 04.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Tofana di Rozes''' (3,225 metres (10,581 ft)) is a mountain of the Dolomites in the Province of Belluno, Veneto, Italy. Located west of the resort of Cortina d'Ampezzo, the mountain's giant three-edged pyramid shape and its vertical south face, above the Falzarego Pass, makes it the most popular peak in the Tofane group, and one of the most popular in the Dolomites. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ١٢:٢٧، ٦ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30306870 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-15</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] now includes a new group goal-setting feature, enabling organizers to set and track event goals such as the number of articles created and participating contributors in real time. Similarly, participants can work toward shared targets and see their collective impact as the event unfolds. The feature is now available on all Wikimedia wikis. Learn more in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Collaborative contributions#Goal setting|the documentation]]. * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|watchlist labels]] feature (announced in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Tech News 2026-07]]) is now available via VisualEditor, the source editor, and the 'watchstar' (or watch link, for skins that don't have a star icon). Previously it was only possible to assign labels via [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]]. In all three places it is a new field following the expiry field. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where talk pages on mobile with Parsoid are unusable after empty section headers, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419171] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]], which lets editors add details to an existing reference without duplicating it, will be gradually rolled out to [[phab:T414094|more wikis]] later this year. Wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]] gadget are encouraged to update their version (typically at [[m:MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js|MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js]] as shown [https://en.wikipedia.org/w/index.php?diff=1344408362 here]) to ensure compatibility. Other reference-related gadgets may also be affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T416304] * All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added. This closure was approved by the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation following extended discussions. [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Read more]]. * The [[:mw:Special:MyLanguage/API:Action API|Action API]] has had several formats for requested output. One of them, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>format=php</nowiki></code></bdi>, is being removed soon. Please ensure your scripts or bots use the [[mw:Special:MyLanguage/API:Data formats#Output|JSON format]]. This removal should affect very few scripts and bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T118538] * The [[Special:NamespaceInfo|Special:NamespaceInfo]] page now includes namespace aliases. For example "WP" for the "Project" ("Wikipedia") namespace on the German Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T381455] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.23|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٦:١٧، ٦ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30362761 --> <div lang="en" dir="ltr"> == Prologue == *Page : '''[[ھالەی سەرچاوە]]''' *Regarding: [[لێدوانی_بەکارھێنەر:Tessla/ئەرشیڤی_٦#Report_for_vandalism|1]] and <span class="plainlinks nourlexpansion noarchive">[{{fullurl:Special:Log|type=protect&user={{urlencode:Tessla}}&page={{urlencode:ھالەی سەرچاوە}}&wpdate=2026-04-05&wpFormIdentifier=logeventslist}} 2]</span> Hello Tessla, I hope you are well and I apologize for returning to this page again. Thank you for modifying and protecting this page. However, a few issues remain to be resolved, and I cannot modify the page: * The map has been removed from the page because it came from Wikidata. I had added the correct coordinates from Wikidata because the map was too inaccurate. I am providing the correct version at the end of this message. * Two parameters of the new {{دا|زانیاریدانی نیشتنگە}} are causing errors. Furthermore, these two parameters serve no real purpose. I am providing the correct version at the end of this message. * The references are not referencing anything: **The first reference does not reference the article itself and is 16 years old. Therefore, this reference is useless. **The second reference is inaccessible (broken link). The reference's archives redirect to advertisements. There are no other archives. Therefore, this reference is useless. **The third reference leads to a second-level domain (and it's a dead link). Therefore, this reference is useless because it doesn't link to anything. As a replacement, you can find a corrected version >>>'''[[داڕێژە:زانیاریدانی نیشتنگە/خۆڵەپەتانێ|on this page]]'''<<<. Cordially. —[[بەکارھێنەر:Eihel|Eihel]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Eihel|لێدوان]]) ٢٠:٤٤، ٩ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :Hello, could you please protect [[ھالەی سەرچاوە|this page]] for an extended period? Cordially. —[[بەکارھێنەر:Eihel|Eihel]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Eihel|لێدوان]]) ١٥:٥٩، ٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Eihel|Eihel]]: it's Done. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٦:٣٥، ٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) </div> == Wikipedia translation of the week: 2026-16 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Very-low-calorie diet]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Green smoothie (8222465502).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''very-low-calorie diet''' (VLCD), also known as semistarvation diet and crash diet, is a type of diet with very or extremely low daily food energy consumption. VLCDs are defined as a diet of 800 kilocalories (3,300 kJ) per day or less. Modern medically supervised VLCDs use total meal replacements, with regulated formulations in Europe and Canada which contain the recommended daily requirements for vitamins, minerals, trace elements, fatty acids, protein and electrolyte balance. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٥٦، ١٣ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30306870 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Experienced editors are invited to [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Main_Page test] the [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature, designed to help less-experienced editors create well-structured, policy-compliant Wikipedia articles. Testing instructions are [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide|available]]. Also, after reviewing [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance the outlines], please provide feedback on the [[mw:Talk:Article guidance|project talk page]]. Based on your input, the feature will be refined and transferred to the pilot Wikipedias to translate and adapt. Check out [[c:File:Article Guidance workflow demo - April 2026.webm|the video]] explaining the feature. '''Updates for editors''' * On most wikis, all autoconfirmed users can now use [[Special:ChangeContentModel|Special:ChangeContentModel]] page to [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|create new pages with custom content models]], such as mass message lists, making custom page formats more accessible. Check [[Special:ListGroupRights|Special:ListGroupRights]] for the status of your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T248294] * The Growth team has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account_Creation_Experiments|account creation experiment]] to evaluate whether adding an account creation button to the mobile web header increases new account registrations and encourages more mobile users to contribute to the wikis. The experiment is currently live on Hindi, Indonesian, Bengali, Thai, and Hebrew Wikipedia, and targets 10% of logged-out mobile web users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where VisualEditor could get stuck loading on Windows devices with animations turned off, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382856] '''Updates for technical contributors''' * Starting later this week, {{int:group-abusefilter}} who have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature enabled will have [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] as the editor at [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]]. This is part of the broader effort to make the user experience more consistent across all editors. [https://phabricator.wikimedia.org/T399673][https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * Tools and bots that access the [[mw:Special:MyLanguage/Notifications/API|Notifications API]] (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=query&meta=notifications</nowiki></code></bdi>) will need to update their OAuth or BotPassword grants to also include access to private notifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T421991] * Due to a library upgrade, listings on category pages may be displayed out of order starting on Monday, 20th April. A migration script will be run to correct this, and will take hours to days depending on the size of the wiki (up to a week for English Wikipedia). [https://phabricator.wikimedia.org/T422544] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.24|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٥:١٦، ١٣ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30380527 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-17 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Chromodoris willani]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Babosa de mar (Chromodoris willani), Anilao, Filipinas, 2023-08-24, DD 34.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Chromodoris willani''''', commonly known as Willan's chromodoris, is a species of sea slug, a dorid nudibranch, a shell-less marine gastropod mollusk in the family Chromodorididae. The species is named for the renowned nudibranch taxonomist Dr. Richard C. Willan. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٣٤، ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30430366 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-17</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * After two years of development, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]], also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], is to be promoted out of beta on Tuesday, April 21. It brings better code and wikitext readability, reduction in typing errors, and other [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|benefits]] to all users of the standard syntax highlighter. A huge thank you to volunteer [https://phabricator.wikimedia.org/p/Bhsd/ Bhsd] who developed many of the new features, including [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Code folding|code folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linting]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * A major update to the Wikipedia app for iOS is now rolling out, redesigning the interface to align with Apple's latest "Liquid Glass" visual design. [https://apps.apple.com/us/app/wikipedia/id324715238 Download the latest version] and explore the update. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading lists]] is a feature which allows readers to save articles to a list for reading later. This feature is now in beta on Arabic, French, Indonesian, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and by default for all new accounts on all Wikipedias. * An experiment which explores extending [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Page Previews to mobile web]] will be launched in the week of April 20 on Arabic, English, French, Italian, Polish, and Vietnamese Wikipedias. Page Previews are pop-ups that display a thumbnail, lead paragraph, and a link to open the full article of a blue link, thereby improving content discovery. The feature is already available on desktop and in the apps. [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology#Template|Read more about this experiment and others]]. * On several wikis, logged-in editors who haven't [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email confirmation|confirmed their email addresses]] can now see a banner encouraging them to do so. Having the email address confirmed allows a user to restore access to the account if they lose it. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Encouraging users to confirm their email addresses|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T421366] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:15}} community-submitted {{PLURAL:15|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where editing very large wiki pages in the 2017 wikitext editor caused slow loading, preview and scrolling lag, and performance issues when selecting, cutting, or pasting content, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T184857] '''Updates for technical contributors''' * As part of the promotion of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] from a beta feature, all users will use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The <code>mirrors.wikimedia.org</code> service for Debian and Ubuntu users will sunset and stop working on May 15. The resources for the service will be replaced with new and better options. Some users may need to switch to a different server which should take about a minute. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LJYRIS4WB66HIRCAO4GIDTXCMDVZRBMA/ You can read more]. [https://phabricator.wikimedia.org/T416707] * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> table will be removed from [[wikitech:Help:Wiki Replicas|wikireplicas]]. If your tools or queries access <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> directly, please update them to use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>file</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>filerevision</nowiki></code></bdi> table before 28 May. [https://phabricator.wikimedia.org/T28741] * Following the recent implementation of global API rate limits on unidentified traffic, the Wikimedia Foundation will continue efforts to ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]] by applying global limits to identified API traffic beginning the last week of April. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Attribution API|Attribution API]] is now available as a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Stability policy|beta]]. The API fetches information for crediting Wikimedia articles and media files wherever they are used. Reference documentation is available through the REST Sandbox special page available on all Wikimedia wikis (such as the [https://en.wikipedia.org/w/index.php?api=attribution.v0-beta&title=Special%3ARestSandbox REST sandbox on English Wikipedia]). Share your feedback on the [[mw:Talk:Attribution API|project talk page]]. * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٤:٥٨، ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30432763 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-18 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Platypus venom]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Platypus spur.JPG|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The platypus is one of the few living mammals to produce venom. The venom is made in venom glands that are connected to hollow spurs on their hind legs; it is primarily made during the mating season.[1] While the venom's effects are described as extremely painful, it is not lethal to humans. Many archaic mammal groups possess similar tarsal spurs, so it is thought that, rather than having developed this characteristic uniquely, the platypus simply inherited this characteristic from its ancestors. Rather than being a unique outlier, the platypus is the last demonstration of what was once a common mammalian characteristic, and it can be used as a model for non-therian mammals and their venom delivery and properties. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٠٤، ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30449041 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * There is a change in how new users are autoconfirmed that will improve anti-vandalism protection. Currently, users who have had an account for a few days and made a few edits are automatically added to the [[{{int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{int:group-autoconfirmed}}]] group. This configuration tends to be exploited by some vandals, who create accounts and start to use them only after some time. To mitigate this, the configuration will be updated next week so that – for the purpose of becoming autoconfirmed – the account age will be counted from their first edit, instead of registration date. The numeric value of the age threshold will remain the same. This change will be deployed only to wikis which require at least one edit as part of the autoconfirmation conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484] * All Wikipedia users with new accounts and those who activated the "automatically enable most beta features" option in their preference can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature to save articles for later reading. This helps organize reading interests in one place for convenient access. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where infobox images have huge padding in Firefox, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676] '''Updates for technical contributors''' * As a reminder, the global API rate limits will be applied this week to identified API traffic. This is to help ensure [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]]. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, including the actual rate limits, see [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٨:٠٤، ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:UOzurumba (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30458046 --> == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) ١٨:٣٠، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) </div> <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Keegan (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-19 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Kuwait National Assembly Building]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Kuwait City Arabian Gulf Street 10.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Kuwait National Assembly Building''' is the building that housed the National Assembly of Kuwait. Designed by Danish architect Jørn Utzon in 1972, it was completed in 1982 under the direction of his son Jan. The structural design was by Max Walt. The building was seriously damaged in February 1991 when retreating Iraqi troops set it on fire but has since been restored. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ١٢:١٦، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30464799 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] team invites experienced editors of [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators|pilot Wikipedias]]—Arabic, Bangla, Japanese, Portuguese, Persian, Turkish, Simple English, Spanish, and French—to help translate and adapt [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance sample outlines]. These outlines will guide editors in creating clear, well-structured, and policy-compliant articles when using [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Special:NewArticle the feature] once it is launched in May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|Simple instructions]] on how to translate and adapt the outlines are available. '''Updates for editors''' * The [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has published [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|draft recommendations]] on a model that affiliates can follow when contributing to the technical space. Community members are invited to provide feedback on the recommendation until May 8th [[:m:Talk:Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|on the talk page]]. * The number of available thumbnail size preferences in MediaWiki is being reduced to three standardized options—Small (180px), Regular (250px), and Large (400px), as part of ongoing efforts to improve performance and reduce strain on thumbnail services. As a result, existing preferences will be mapped to the nearest new size (for example, smaller selections like 120px or 150px will render at 180px, while larger ones like 300px or 360px will render at 400px). The preferences interface will soon be updated to reflect these changes, and users who wish to opt out or provide feedback can do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T424909] * From now on, even when a permission expires automatically, users will receive an Echo notification similar to the standard notification for permission changes. There is a difference between this and [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]] in that the latter reminds users a week ''before'' the rights are due to expire, so that they can renew the rights. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the problem where the ULS language selector in [[m:Special:Translate|Special:Translate]] would scroll vertically when it shouldn't, has been resolved. Previously, when users opened the "Translate to English" dropdown and typed certain inputs, the dialog would scroll vertically by a few pixels even when there was enough space to display all results. The dropdown no longer shifts unnecessarily when filtering languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T358864] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]], which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page, continues to improve. For example, watchlists for Wikibase sites such as [[:d:|Wikidata]] now support [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EntitySchema|EntitySchema]] elements for better tracking. The Live Updates mode now refreshes the special page every 60 seconds to comply with the updated [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] for improved real-time responsiveness. Additionally, a directionality bug that displayed links as "changes 3" instead of "3 changes" in mixed-direction lists has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T415450][https://phabricator.wikimedia.org/T424422][https://phabricator.wikimedia.org/T418091] '''Updates for technical contributors''' * The second phase of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] has been rolled out to reduce the [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|impact of AI crawlers]] and ensure fair, sustainable access to Wikimedia resources, prioritising human and mission-aligned traffic. [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits#Limits|Limits]] have been shifted from per-hour to per-minute, producing smoother traffic patterns and more predictable API load. Community users are not expected to be affected, and no action is required. Early indications show some User-Agent-based requestors are adjusting behaviour, and around 64% of automated API traffic has been identified. Monitoring continues, and Wikimedia Enterprise remains available for commercial support. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.27|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢٠:٤١، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30498077 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-20 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Macau National Security Law]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lei relative à defesa da segurança do Estado projecto.JPG|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Macau National Security Law''' is a law in Macau which prohibits and punishes acts of treason, secession, and subversion against the Central government, as well as preparative acts leading to any of the three acts. Taken into effect on 3 March 2009, the purpose of the law is to fulfil Article 23 of the Macau Basic Law, the de facto constitution of the Macau Special Administration Region. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٥٣، ١١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30513945 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-20</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Community Tech has published [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/How to write a good wish|new guidance]] explaining how wishes on Community Wishlist are triaged and prioritized. The documentation is intended to help contributors write stronger proposals by clarifying the factors that influence prioritization decisions. Beyond vote counts, the guidance highlights considerations such as potential impact on the community when determining which wishes move forward. '''Updates for editors''' * The Reader Growth team is launching an experiment to test a new [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Share_Card|Share Card feature]] that allows readers to create visually engaging cards from Wikipedia articles or selected article sections and share them online, with each card linking back to the original article to help expand readership and article discovery. The mobile-only A/B test will be available to a portion of readers on Arabic, Chinese, French, Vietnamese, and English Wikipedia to better understand reading and sharing habits, and is scheduled to begin the week of May 18 and run for four weeks. * The Android and iOS Wikipedia apps recently released the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/25th_Birthday_Reading_Challenge|25-day reading challenge]] into Beta, as part of efforts to drive reader engagement by encouraging users to complete reading milestones. To track their reading streak during the challenge, App users can add a widget featuring Baby Globe to their home screen. The challenge officially begins May 11. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:17}} community-submitted {{PLURAL:17|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the global preference for enabling syntax highlighting in wikitext could unexpectedly disable itself after being turned on, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T425286] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader module <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.ui.input</nowiki></code></bdi>, deprecated since [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|September 2023]], will be removed this week. There is a [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. [https://phabricator.wikimedia.org/T420125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٩:١٨، ١١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30524429 --> == پرسیار لە [[User:Heshmanela|Heshmanela]]ەوە (٠٠:٠٧، ١٥ی ئایاری ٢٠٢٦) == سڵاو، یەکێک دەربارەی قەزای ڕانیە زانیاری نوسیوە کە قەزای ڕانیەی وەک شارۆچکەیەک نوسیوە لە کاتێکدا ئەوە هەڵەیە چونکە ڕانیە وەک پارێزگایەک مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت کە ئیدارەی سەربەخۆی هەیە کە ناوی ئیدارەی سەربەخۆی ڕاپەڕینە --[[بەکارھێنەر:Heshmanela|Heshmanela]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Heshmanela|لێدوان]]) ٠٠:٠٧، ١٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) [[بەکارھێنەر:Heshmanela|Heshmanela]] سڵاو، سەبارەت بەم بابەتە دەتوانیت لەگەڵ @[[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] قسە بکەیت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٤٦، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == پرسیار لە [[User:بیلال معسین|بیلال معسین]]ەوە (١٩:٥٤، ١٥ی ئایاری ٢٠٢٦) == سڵاو ئێوە چون ئەتوانن یارمەتی من بدەن کە ئێستا پێویستیم پێتانە --[[بەکارھێنەر:بیلال معسین|بیلال معسین]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بیلال معسین|لێدوان]]) ١٩:٥٤، ١٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:بیلال معسین|بیلال معسین]]: سڵاو، چیت دەوێت بێگومان لێرە بینووسە و یارمەتیت دەدەم. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٤٤، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == خانو == من خانوێکم دروست کردوە لە سێبیرانی گەورە نزیک مەتاری هەولێر باری دارایم باش نیە خێزاندارم هیچ معاشێکیشم نیە پێویستیم بە 60 وەرەقەیە تا بتوانم بچمە ژیانی خومەوە ناو خانوی خوم بویە من ئێوەم بە باشترین کەس دانا بو ئەوی ئەو یارمەتیەم قبوڵ کەن [[بەکارھێنەر:بیلال معسین|بیلال معسین]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بیلال معسین|لێدوان]]) ١٢:٥٥، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:بیلال معسین|بیلال معسین]]: کاک بیلال داوای لێبوردن دەکەم، بەڵام من لە شاری هەولێر نیم و خەڵکی ئەوێش نیم. هەروەها ئێرە شوێنی نووسین و زانیارییە نەک شتی تر، دووبارە ببوورە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٣٦، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-21</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Abstract Wikipedia team has identified five potential pilot wikis to assess their interest in adopting abstract articles on their wikis. The pilots are Malayalam, Bengali, Dagbani, Arabic, and Indonesian Wikipedia. The feedback period will be open until May 22. If your community is interested in becoming a pilot, [[m:Talk:Abstract Wikipedia|let us know on Meta]]. '''Updates for editors''' * An experiment to show [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] to logged-out readers on mobile web will launch on May 18 across German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu Wikipedias, and will run for one month. The effort supports broader goals of helping readers save and organize articles for later reading, while encouraging habits that could lead to future Wikipedia contributions. * To support a bookmark button in the Reading List beta feature, the "Tools > Action" menu has been updated to display icons, including the watch star indicator that helps editors identify temporarily watched articles. The icons now also match those used on mobile, improving consistency across platforms. The change is currently limited to the actions menu and mainly affects editors with privileged user rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T426008] * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] was released as an [[w:en:A/B test|A/B test]] for newcomer editors on the mobile website at [[phab:T421189|~15 Wikipedias]]. The experiment will measure the impact that Suggestion Mode has on the proportion of newcomer mobile web edit sessions that result in constructive (un-reverted) article edits. The experiment will also evaluate the feature's impact on editor retention, and monitor changes in revert and block rates. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue in the Wikipedia Android app where images could sometimes fail to load after opening a recommended reading list notification, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T418231] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|Wikidata Platform team]] has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/Backend Replacement|backend replacement recommendation]] and accompanying [[wikitech:Wikidata Query Service/WDQS Architecture re-design|technical architecture]] for the migration of the Wikidata Query Service (WDQS) away from Blazegraph. Feedback is invited until May 25th 2026, especially on potential gaps and impacts on advanced use cases. Wikidata community members and WDQS users are also encouraged to help identify high-impact tools and workflows that may need attention on [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/High-Impact Use Cases|this page]]. Feedback can be shared on the [[d:Wikidata talk:SPARQL query service/WDQS backend update|Migration talk page]] or during the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Blazegraph Migration Office Hours|next office hour]]. See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|WDP team newsletter]] for more details. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.3|MediaWiki]] '''In depth''' * On English, French, Japanese, and a few other Wikipedias, there was a [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|trial of hCaptcha]], a third-party bot detection service. The trial showed that hCaptcha effectively detects and deters some bad-faith automated activity, on its own and by giving [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)/Archive 225#Introducing SuggestedInvestigations|checkusers and stewards]] signals to look into. Because the results were positive, hCaptcha will be rolled out across all wikis over the next few weeks. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|See the hCaptcha project page]] for technical information about the implementation and privacy protections. [[diffblog:2026/05/04/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha-part-2/|Learn more]]. * The latest Community Tech update is now available, with progress across several Community Wishlist initiatives, including Reading Lists expansion from the mobile app to the website, new language support for "Who Wrote That" and the Personal Dashboard, improvements to 3D rendering and Charts, and upcoming work on talk page sorting, audio playback, and editing workflows. The update also shares current priorities, wishlist status trends, and opportunities for community feedback on future focus areas and the Wikimedia Foundation’s 2026–2027 Annual Plan. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 13, 2026: Latest updates from the Community Tech team|Read the full newsletter for details]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢٠:١٩، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30539262 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-21 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Stela of the cactus bearer]]'''<br /> <small>''([[:es:Estela del portador del cactus]])&#32;([[:ca:Estela del portador del cactus]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Estela Wachumero en Chavin.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''stela of the cactus bearer''' is a monolith or stele of a single piece of granite, belonging to the Chavín culture of ancient Peru, which remains in its original location on the northwest side of the circular plaza at the archaeological site known as the ceremonial center of Chavín de Huántar in the Ancash region of Peru. It was discovered during the 1972 excavation season by Peruvian archaeologist Luis Guillermo Lumbreras. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٤:٠٥، ٢١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-22 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Griffith Hughes]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The Reverend '''Griffith Hughes''' (1707 – c.1758), FRS, was a Welsh naturalist, clergyman, and author. Hughes wrote The Natural History of Barbados, which included the first description of the grapefruit (also known as "The Forbidden Fruit"). His work was praised by Linnaeus, but it has also been considered a "scientific fraud". <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٣٢، ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-22</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Following a [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#LOWM|successful account creation experiment]], an improved logged-out edit warning message will be deployed to all Wikimedia wikis in the first week of June. The change will only affect logged-out users on mobile web who open an editing session. The updated experience is designed to encourage account creation more clearly, while still allowing users to edit with temporary accounts. Results from the experiment showed a significant increase in account creation, with a 27% relative lift among users shown the updated message. As expected, as more people funnel into account creation, temporary accounts decreased by a relative 16%. The experiment did not show any significant changes in constructive edit rates or other monitored contributor metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T424595] '''Updates for editors''' * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Members of these groups will be unable to disable the last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the next few weeks, users without 2FA will be removed from these groups. Notably, this applies to bureaucrats. See the linked tasks for deployment schedules. [https://phabricator.wikimedia.org/T423119][https://phabricator.wikimedia.org/T423120] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] will run an [[w:en:A/B testing|A/B test]] on [[:phab:T415904|10 wikis]], testing [[m:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|potential improvements for Reference Previews]]. The experiment will run for ~2 weeks at the end of May / beginning of June and will affect 10% of desktop readers on the participating wikis. * After two successful experiments, the Reader Growth team is rolling out an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature for all Wikipedias on mobile on May 25. This means that anyone who has all beta features on by default will start to see this feature, and others can check the box to turn it on in their preferences. The beta feature will include a carousel of all an article's images at the top of the article, with controls for editors to [[mw:Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#Phase_2.1_beta_feature|exclude images from the article's carousel or to exclude an article from the feature entirely]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, three dimensional STL files were being rendered incorrectly by the media viewer 3D extension which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416723] '''Updates for technical contributors''' * The legacy CSS classes <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tright</nowiki></code></bdi> have been replaced with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> as the former do not work consistently across all MediaWiki platforms, notably mobile web and mobile apps. Projects relying on these classes are encouraged to review related usage and plan for migration. Please note that <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> may also be deprecated in future, although there are currently no plans to do so. [[phab:T426452|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.4|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢١:٥٠، ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Quiddity (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30584502 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-23 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Umuganda]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Umuganda"Rwandan community work".jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Umuganda''' is a national holiday in Rwanda taking place on the last Saturday of every month for mandatory nationwide community service from 08:00 to 11:00. Participation in Umuganda is required by law; failure to participate can result in a fine. The program was most recently re-established under President Paul Kagame in 2009, having resulted in a notable improvement in the cleanliness of Rwanda. Also, there are other informal Umuganda day activities that occur in the middle of the month. These activities are initiated by either society or the government. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠١:٥٥، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> == پرسیار لە [[User:موڕادد سلمان|موڕادد سلمان]]ەوە لەسەر [[ویکیپیدیا:نووسینی کوردی]] (١٨:٢١، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦) == تکایە نازانم بۆچی ئەم شتەم نووسی گوتیان عەرەبیە نازانم چی ئەوەی خوارەوە عەشیرەتی فەقێ مەرکی ١. ناونان و ڕەچەڵەکناوەکەیان لە وشەی "فەقێ" (کە بەواتای زانا، قوتابی ئایینی یان پیاوی دانا دێت) و "مەرک" هاتووە، کە ئاماژەیە بۆ ناوی گوندێک یان ناوچەیەکی دیاریکراو کە بنەچەیان لێیەوە هاتووە.مێژووی ئەم عەشیرەتە بەستراوەتەوە بە کۆچ و نیشتەجێبوون لە ناوچە جیاوازەکانی کوردستان و هەمیشە بە نیشتمانپەروەری ناسراون.٢. ناوچەی جوگرافی و نیشتەجێبوونپارێزگای دهۆک: زۆرینەی دانیشتوانی ئەم عەشیرەتە لە سنووری پارێزگای دهۆک و دەوروبەری نیشتەجێن، بەتایبەتی لە قەزای ئامێدی، شێخان، و دەشتی نەینەوا.هەولێر و مووسڵ: بەشێک لە خێزانەکانی ئەم عەشیرەتە لە ساڵانی ڕابردوودا کۆچیان کردووە بۆ سەنتەری شاری هەولێر و پارێزگای مووسڵ (نەینەوا) بە مەبەستی کار و گوزەران.٣. خەسڵەتە کۆمەڵایەتییەکانپەیوەندی توندوتۆڵ: کۆمەڵگای فەقێ مەرکی بەوە ناسراون کە پەیوەندییەکی توندوتۆڵی خێزانی و عەشایەری لە نێوانیاندا هەیە و لە بۆنە و نەهامەتییەکاندا هاوکاری یەکدی دەکەن.کەسایەتییەکان: لە ڕووی مێژووییەوە، چەندین پیاوی ئایینی، کەسایەتی کۆمەڵایەتی، و تێکۆشەر لەناو ئەم عەشیرەتەدا هەڵکەوتوون کە ڕۆڵی گرنگیان هەبووە لە چارەسەرکردنی کێشە کۆمەڵایەتییەکان و پشتگیریکردنی شۆڕشەکانی کوردستان. ____________________________________ کەسایەتیەکانی عەشیرەتی فەقێ مەرکی --[[بەکارھێنەر:موڕادد سلمان|موڕادد سلمان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:موڕادد سلمان|لێدوان]]) ١٨:٢١، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == عەشیرەتی فەقێ مەرکی == عەشیرەتی فەقێ مەرکی ١. ناونان و ڕەچەڵەکناوەکەیان لە وشەی "فەقێ" (کە بەواتای زانا، قوتابی ئایینی یان پیاوی دانا دێت) و "مەرک" هاتووە، کە ئاماژەیە بۆ ناوی گوندێک یان ناوچەیەکی دیاریکراو کە بنەچەیان لێیەوە هاتووە.مێژووی ئەم عەشیرەتە بەستراوەتەوە بە کۆچ و نیشتەجێبوون لە ناوچە جیاوازەکانی کوردستان و هەمیشە بە نیشتمانپەروەری ناسراون.٢. ناوچەی جوگرافی و نیشتەجێبوونپارێزگای دهۆک: زۆرینەی دانیشتوانی ئەم عەشیرەتە لە سنووری پارێزگای دهۆک و دەوروبەری نیشتەجێن، بەتایبەتی لە قەزای ئامێدی، شێخان، و دەشتی نەینەوا.هەولێر و مووسڵ: بەشێک لە خێزانەکانی ئەم عەشیرەتە لە ساڵانی ڕابردوودا کۆچیان کردووە بۆ سەنتەری شاری هەولێر و پارێزگای مووسڵ (نەینەوا) بە مەبەستی کار و گوزەران.٣. خەسڵەتە کۆمەڵایەتییەکانپەیوەندی توندوتۆڵ: کۆمەڵگای فەقێ مەرکی بەوە ناسراون کە پەیوەندییەکی توندوتۆڵی خێزانی و عەشایەری لە نێوانیاندا هەیە و لە بۆنە و نەهامەتییەکاندا هاوکاری یەکدی دەکەن.کەسایەتییەکان: لە ڕووی مێژووییەوە، چەندین پیاوی ئایینی، کەسایەتی کۆمەڵایەتی، و تێکۆشەر لەناو ئەم عەشیرەتەدا هەڵکەوتوون کە ڕۆڵی گرنگیان هەبووە لە چارەسەرکردنی کێشە کۆمەڵایەتییەکان و پشتگیریکردنی شۆڕشەکانی کوردستان. ____________________________________ کەسایەتیەکانی عەشیرەتی فەقێ مەرکی (مەلا عبێد قادر) [[بەکارھێنەر:موڕادد سلمان|موڕادد سلمان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:موڕادد سلمان|لێدوان]]) ١٨:٣١، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-23</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is conducting an experiment to show the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] feature, which is still in development, to logged-out mobile readers to test whether it encourages account creation at a higher rate compared to the watchstar button. The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#Experiment timeline|experiment]] was launched on May 18th on German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu wikis, and it will run for a month. * The Wikimedia Apps team released [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|Phase 1]] of the redesigned Home Feed to the Android Beta app. The new Home Feed includes a refreshed "Community" tab and a personalized "For You" tab featuring daily updated reading recommendations. The redesign is part of a broader effort to improve content discovery and create more engaging learning experiences in the Wikipedia apps. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where images could fail to load for some suggested edits on [[w:Special:Homepage|Special:Homepage]], leaving the thumbnail stuck in a loading state, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T424048] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.5|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢١:٠٦، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30613639 --> == پرسیار لە [[User:MeerFarhad97|MeerFarhad97]]ەوە (١٥:٥٣، ٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦) == :''Note: [[User:MeerFarhad97|MeerFarhad97]]'s mentor <span class="plainlinks">[{{fullurl:User:Aram}} Aram]</span> is away.'' سڵاو، دەتوانیت بەستەری نێوانزمان زیاد بکەیت بۆ ئەم وتارە؟ https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%86_(%D9%88%DB%8C%D9%84%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA) --[[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MeerFarhad97|لێدوان]]) ١٥:٥٣، ٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]]: سڵاو، کێشە نییە من زیادم کرد. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٤٤، ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::گەلێک سپاس [[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MeerFarhad97|لێدوان]]) ٢٣:٠٠، ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == پرسیار لە [[User:Binar omer|Binar omer]]ەوە (١٨:٤٦، ٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦) == دەمەوێ بابەتێک بنووسم --[[بەکارھێنەر:Binar omer|Binar omer]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Binar omer|لێدوان]]) ١٨:٤٦، ٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == شنروێ مستەفا == '''''شنروێ مستەفا''''' پێشکەشکار، مۆدێل، و چالاکوانی سۆشیاڵ میدیای ناسراوی کوردە کە لە بواری مۆدە، شێوازی ژیان (Lifestyle) و گەشتوگوزاردا کار دەکات '''''گرنگترین زانیارییەکان لەسەر شنروێ مستەفا''''': پێشکەشکاری و '''ڕاگەیاندن''': وەک پێشکەشکارێکی دیار لە چەندین پڕۆگرام و چالاکیی جیاوازی میدیایی لە سۆشیاڵ میدیا و کەناڵە کوردییەکان دەرکەوتووە.مۆدە و جلی کوردی: زیاتر بە پۆشینی جلی کوردی هاوچەرخ و مۆدێرن ناسراوە. ئەو هەمیشە کار دەکات بۆ نیشاندانی جوانیی جلوبەرگی ڕەسەنی کوردی بە شێوازێکی نوێ. '''''گەشت و لایفستایل''''': لە ڕێگەی پەیجەکانییەوە ڤیدیۆ و وێنەی گەشتەکانی بۆ ناوچە جیاوازەکانی کوردستان و دەرەوەی وڵات بڵاودەکاتەوە، لەگەڵ ناساندنی خواردن و شوێنە گەشتیارییەکان.کارساز و بزنس: خاوەنی براندێکی تایبەت بە خۆیەتی بە ناوی by.shnrwe کە لە ڕێگەیەوە جلوبەرگ و بەرهەمەکانی خانمان پێشکەش دە '''پەیجە فەرمییەکانی لە سۆشیاڵ میدیا:ئینستاگرام: زیاتر لە''' ٤١٠ هەزار فۆڵۆوەری هەیە و لەژێر ناوی shnrwe.mustafaa@ چالاکە.سناپچات: ڕۆژانە ڤیدیۆ و ستۆری نوێ بڵاودەکاتەوە لەسەر ئەکاونتی shnrwe@ دەتوانیت لە ڕێگەی ئەم لینکەوە کورتە ڤیدیۆی نوێترین دەرکەوتنی شنروێ لە یوتیوب ببینی.هەروەها بۆ بینینی لیستی ڤیدیۆکانی، سەردانی پلەیلیستی شنروێ مستەفا لە یوتیوب بکە <nowiki>https://youtu.be/Zi6dD7BtpjY?si=bvz2Js1pfMt2Yoa9</nowiki> [[بەکارھێنەر:Binar omer|Binar omer]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Binar omer|لێدوان]]) ١٨:٤٩، ٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == Wikipedia translation of the week: 2026-24 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Juryeonggu]]'''<br /> <small>''([[:kr:주령구]])&#32;([[:ja:酒令具]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:주령구의 발굴 당시 사진.png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''Juryeonggu''' (주령구?, 酒令具?, JuryeongguLR, ChuryŏngguMR) è un dado a 14 facce, risalente al periodo del Silla unificato (668-935 d.C.), ritrovato nel 1975 dopo alcuni scavi occorsi presso il Donggung e lo stagno Wolji di Gyeongju, in Corea del Sud. Le facce del dado mostravano inscrizioni recanti varie penalità o sfide, legate ad un gioco di bevute, dimostrando l'importanza dell'alcool e la raffinatezza con cui la sua assunzione veniva celebrata. L'artefatto originale è andato perduto, incendiato in un maldestro tentativo di preservazione: oggi ne esistono delle repliche, disponibili anche commercialmente. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠١:٢٠، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30622359 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-24</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia Enterprise has increased the free usage limits for its API offerings. The monthly request limit for the On-demand API has increased from 5,000 to 50,000 requests, while the Snapshot API limit has increased from 15 to 30 requests per month. In addition, Structured Contents snapshots are now available for free accounts. These changes expand access to Wikimedia Enterprise data for developers, researchers, and organizations using Wikimedia content. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|refreshed Explore Feed]], now called the Home Feed, is rolling out to 50% of users of the Wikipedia Android app. The Home Feed helps readers discover relevant content through two new tabs: ''Community'' and ''For You''. The Community tab provides a scrollable feed of curated content and updates from the broader Wikimedia community and movement, while the ''For You'' tab offers a full-screen, swipeable experience that shows content tailored to a user's interests. The redesign is part of a broader effort to improve discovery and enhance the learning experience in the Wikipedia app. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/"Which came first?" Game|Which came first?]] daily trivia game is now available in the beta version of the Wikipedia iOS app in English, German, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. The game uses historical events from Wikipedia's "On This Day" content and challenges readers to guess which of two events happened first. The game was previously released on Android. Communities interested in making the game available in their languages can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Games#Game availability by language|read the instructions and requirements]]. * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details, will begin rolling out to Wikimedia wikis following a successful pilot phase. Deployment will start on 8 June for most [[wikitech:Deployments/Train#Wednesday|Group 1 wikis]] and French Wikipedia, with additional Wikipedia language editions receiving the feature over the coming months. Communities are encouraged to prepare by checking for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-cite&language=en&action_source=search&filter=%21translated&optional=1&action=translate untranslated Cite extension messages] in their language and reviewing any use of [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]], which may require [[:phab:T416304#11668731|updates]] to support the new functionality. Wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] do not need to take any action. Communities may also wish to create the ''cite-tracking-category-ref-details'' [[Special:TrackingCategories|tracking category]] as a hidden category using <code><nowiki>__HIDDENCAT__</nowiki></code> (or a dedicated template), and connect it to the corresponding Wikidata item [[d:Q129764848]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T425662] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews#Experimentation|Page Previews experiment]] on mobile web has concluded. The team decided not to roll out the feature after the results showed no statistically significant impact on reader retention, as the primary success metric was retention improvement. Page Previews, which are already available on desktop and in the apps, display a thumbnail, lead paragraph, and link to the full article when readers tap a blue link. The experiment tested this experience on mobile web across six Wikipedias. * The [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Design/Icons|user interface icon library]] will be [[phab:T399175|updated later this week or next week]]. Most of the ~300 icons have been slightly refined and ~30 new icons have been added. These changes improve the icons to make them more consistent and comprehensible, and provide more visual balance when they are used in groups. * The [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector|Universal Language Selector]] (ULS) interface in MediaWiki, which helps users select content in other languages, has been updated. The new version improves speed and accessibility, and users of Wikimedia projects can now pin languages for quicker language switching. The deployment to Wikimedia sites will happen gradually in the coming weeks. You can test it now as a beta feature by selecting [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] in your profile preferences and share your feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector/New ULS|the project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Pageviews Analysis dashboard on pageviews.wmcloud.org stopped updating graph data in May 2026, affecting all users, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T427171] '''Updates for technical contributors''' * The function signature for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink()</nowiki></code></bdi> has been simplified. Developers can now pass a configuration object instead of a list of positional parameters when creating portlet links. The previous function signature remains supported for backwards compatibility. For example, instead of: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', '#', 'Stub', 'ca-stubtag', 'Add a stub tag to this page');</nowiki></code></bdi> use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', { href: '#', text: 'Stub', id: 'ca-stubtag', tooltip: 'Add a stub tag to this page' });</nowiki></code></bdi>. Script maintainers are encouraged to review existing uses of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>addPortletLink()</nowiki></code></bdi> and update them where appropriate. This change will be available on all wikis from 11 June. Thanks to community volunteer Gerges for contributing this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T427945] * '''Community Wishlist discussion''': Product & Technology [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 20, 2026: Community Tech becomes a program|introduced changes]] meant to increase the number and complexity of wishes fulfilled, including the disbanding of the Community Tech team. They are [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|engaging in discussions]] about a [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|proposed direction for the wishlist]] from community members. Includes ways to structure annual voting, better tracking of wishes, removing focus areas, and [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|staffing updates]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.6|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢١:٢٧، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30650573 --> == پرسیار لە [[User:Ysalimii|Ysalimii]]ەوە لەسەر [[بەختیار سەجادی]] (١٧:٠٥، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦) == :''Note: [[User:Ysalimii|Ysalimii]]'s mentor <span class="plainlinks">[{{fullurl:User:Aram}} Aram]</span> is away.'' سڵاو مامۆستا ئەم کاتەتان باش،پرسیارێکم هەیە، چۆن دەتوانم ئەم لاپەڕە بە ئینگلیزی وەربگەڕینمۆ. --[[بەکارھێنەر:Ysalimii|Ysalimii]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ysalimii|لێدوان]]) ١٧:٠٥، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) spqvgkz85wx0n00xrtuen391bdh3c6u 0 167712 1589457 1589455 2026-06-10T12:00:17Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589457 wikitext text/x-wiki {{Infobox event | title = تەقینەوەکانی ٢٠٢٠ی بەیرووت | image = Port of Beirut explosion aftermath 4 August 2020.jpg | caption = پاشماوەی تەقینەوەکە | time = ١٨:٠٨:١٨ [[Eastern European Summer Time|EEST]] (١٥:٠٨:١٨{{Nbsp}}[[کاتی گەردوونیی ھاوھەنگاو|کگھ]]){{ھن}}(تەقینەوەی دووەم) | duration = <!-- {{duration|h=x|m=x|s=x}} or {{time interval|date1|date2|options}} --> | date = {{start date|2020|08|04|df=y}} | venue = بەندەری [[بەیرووت]] | location = [[بەیرووت]]، {{ئاڵا|لوبنان}} | coordinates = {{coord|33.901|35.519|region:lb_type:event|display=inline,title}} | type = [[کارەساتی نیتراتی ئەمۆنیۆم]] | cause = | reported deaths = ١٥٨+<ref>https://www.aljazeera.com/news/2020/08/lebanon-orders-house-arrest-officials-beirut-blast-live-200805230752876.html</ref> | reported injuries = +٦٫٠٠٠ کەس | reported missing = ~٢١ | reported property damage = $١٠–١٥ میلیارد | displaced = سەروو ٣٠٠٬٠٠٠ }} {{OSM Location map | coord = {{coord|33.901|35.519}} | zoom = 13 | width = 300 | height = 260 | float = left | caption = | minimap = file | mini-file = Lebanon adm location map.svg | mini-width = 75<!-- All units for the mini-image are pixel units --> | mini-height = 86 <!-- height and width need to match the dimensions of the image file --> | minipog-x = 25 <!-- x and y co-ordinates are pixels numbered from a top-left origin --> | minipog-y = 42 <!-- They optionally place a red dot to show location of the main map --> | scalemark = 100 <!-- shifts the scalemark further to the left --> <!-- Parameters for 1st mark --> | label = بەندەری بەیرووت | mark = Legenda zabytek techniki.svg | mark-size = 20 | mark-coord = {{coord|33.901|35.519}} | label-pos = left | mark-title = بەندەری بەیرووت | mark-image = Hafen von Beirut.jpg | mark-description = <!-- | --> }} لە ئێوارەی ٤ی ئابی ٢٠٢٠ دوو تەقینەوەی بەھێز لە [[بەندەری بەیرووت]]ی شاری [[بەیرووت]]، پایتەختی [[لوبنان]] ڕوویاندا کە بەلایەنی کەمەوە بوونە ھۆی کوژرانی ١٥٨ کەس و برینداربوونی زیاتر لە ٦٫٠٠٠ کەس.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Massive explosion shakes Lebanese capital, buildings near Beirut port reportedly damaged|ناونیشان=https://www.haaretz.com/middle-east-news/massive-explosion-shakes-lebanese-capital-buildings-near-beirut-port-damaged-1.9046138|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠٢٠|دوایین١=Khoury|یەکەم١=Jack|دوایین٢=Landou|یەکەم٢=Noa|وێبگە=Haaretz|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200805065959/https://www.haaretz.com/middle-east-news/massive-explosion-shakes-lebanese-capital-buildings-near-beirut-port-damaged-1.9046138|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Massive explosion shakes Lebanon's capital Beirut|ناونیشان=https://www.sfchronicle.com/news/article/Massive-explosion-shakes-Lebanon-s-capital-Beirut-15457414.php|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢٠|وێبگە=San Francisco Chronicle|دوایین١=Mroue|یەکەم١=Bassem|زمان=en-US|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200806131303/https://www.sfchronicle.com/news/article/Massive-explosion-shakes-Lebanon-s-capital-Beirut-15457414.php|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == زیانەکان == === فڕۆکەخانە === فڕۆکەخانەی نێونەتەوەیی ڕەفیق حەریری کە نزیکترین فڕۆکەخانەبوو لە شوێنی ڕووداوەکە بە ١٠ کیلۆمەتر ئەوا بەشی تێرمیناڵەکەی تووشی زیان بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Beirut airport damaged in explosion, but flights continue|ناونیشان=https://www.thenational.ae/lifestyle/travel/beirut-airport-damaged-in-explosion-but-flights-continue-1.1059310|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٠|وێبگە=The National|زمان=en}}</ref> دەرگا و پەنجەرەکانی فڕۆکەخانەکە تێکشکان. سەرباری ڕووداوەکە بەڵام فڕۆکەخانەکە بەردەوامە لە گەشتەکانی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Perton|یەکەم=Ted|ڕێکەوت=٦ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Beirut Airport Continues Operation Despite Heavy Damage|ناونیشان=https://samchui.com/2020/08/06/beirut-airport-continues-operation-despite-heavy-damage/|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٠|وێبگە=SamChui.com|زمان=en-US}}</ref> == دەستگیرکردن == لایەنی دەسەڵاتداری لوبنان کەسانی کەمتەرخەمیان لە بەندەرەکە دەستگیرکرد و خرانە ژێر لێکۆڵینەوە.<ref name="BBC-53664184">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Beirut explosion: Updates after blast kills at least 100 people|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/live/world-middle-east-53664184|بڵاوکەرەوە=BBC News|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200806060546/https://www.bbc.com/news/live/world-middle-east-53664184|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == کاردانەوەکان == === ناوخۆیی === ڕۆژێک دوای تەقینەوەکە، حەسەن دیابی سەرۆکوەزیرانی لوبنان ئەو ڕۆژەی کردە ماتەمینی گشتی لە وڵاتەکەی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Lebanon's Prime Minister Hassan Diab declares national day of mourning Wednesday, after Beirut blast|ناونیشان=http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2020/Aug-04/509854-lebanons-prime-minister-hassan-diab-declares-national-day-of-mourning-wednesday-after-beirut.ashx|وێبگە=The Daily Star|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200808140718/http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2020/Aug-04/509854-lebanons-prime-minister-hassan-diab-declares-national-day-of-mourning-wednesday-after-beirut.ashx|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> حکوومەتی لوبنان دوو حەفتەی وەک باری لەناکاو بۆ وڵاتەکەی ڕاگەیاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Lebanon Declares 2-Week State of Emergency After Deadly Blast|بڵاوکەرەوە=VOA News|ڕێکەوت=٦ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.voanews.com/middle-east/lebanon-declares-2-week-state-emergency-after-deadly-blast}}</ref> سەرۆکی لوبنان ڕایگەیاند کە یارمەتی و پشتگیری لەو کەسانە دەکەن کە بەهۆی تەقینەوەکە بێ ماڵ و حاڵ بوون، هەروەها وەزارەتی تەندرووستی خەرجی بریندارەکان دەکات.<ref name="nbcnews">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Cheeseman|یەکەم١=Abbie|دوایین٢=Suliman|یەکەم٢=Adela|دوایین٣=Mulligan|یەکەم٣=Matthew|سەردێڕ=Massive explosion rocks Beirut, causing injuries and widespread damage|ناونیشان=https://www.nbcnews.com/news/world/large-explosion-rocks-port-area-beirut-cause-unclear-n1235767|وێبگە=NBC News|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200804160912/https://www.nbcnews.com/news/world/large-explosion-rocks-port-area-beirut-cause-unclear-n1235767|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> سەرۆکوەزیرانی لوبنان لەکاتی گەڕان لە شوێنی تەقینەوەکە، لەبەردەم تەلەفزیۆن بەچاوی فرمێسکەوە ئەوە ڕووداوەی وەک کارەساتێکی نیشتمانی وەسفکرد.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Hubbard|یەکەم=Ben|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Explosions Rock East Beirut|زمان=en-US|ئیش=The New York Times|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2020/08/04/world/middleeast/beirut-explosion-blast.html|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢٠|issn=0362-4331|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200804193448/https://www.nytimes.com/2020/08/04/world/middleeast/beirut-explosion-blast.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ڕۆژی تەقینەوەکە، [[حیزبوڵڵای لوبنان]] خەمباری خۆیان بۆ ڕووداوەکە دەربڕی و داوای یەکڕیزی [[خەڵکی لوبنان]]یان کرد،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=<!--Not in source; presumably Al-Manar staff-->|سەردێڕ=Hezbollah Says Beirut Blasts 'National Tragedy', Sayyed Nasrallah Delays Speech|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://english.almanar.com.lb/1104776|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢٠|ئیش=[[Al-Manar]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210918072056/https://english.almanar.com.lb/1104776|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> هەروەها کەمپەینێکی خوێن بەخشینیان ڕاگەیاند.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=<!--Not in source; presumably Al-Manar staff-->|سەردێڕ=Hezbollah launches a blood donation campaign in favor of those injured in Beirut explosion, calls for a wide participation|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشان=http://english.almanar.com.lb/1106272|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٠|ئیش=Al-Manar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200805195908/http://english.almanar.com.lb/1106272|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ==== ناڕەزاییەکان ==== ڕۆژی ٦ی ئاب، ناڕەزاییەکان لەدژی حکوومەتی لوبنان دەستیپێکردەوە، ژمارەیەک خۆپشاندان لە بەردەم پەرلەمانی لوبنان کۆبوونەوە و داوای دەستلەکارکێشانەوەی حکوومەتیان کرد.<ref name="protests.bbc">https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-53688975</ref> خۆپشاندانەکان تووندوتیژی لێکەوتەوە کاتێک پێکدادان کەوتە نێوان کەسانی ناڕازی و هێزەکانی پۆلیس، پۆلیس بۆ بڵاوەپێکردنی خۆپشاندەران گازی فرمێسک ڕێژی بەکارهێنا.{{r|jazeera.live.2020.08.06}} === نێونەتەوەیی === نوێنەری چەندین وڵات لەگەڵ [[نەتەوە یەکگرتووەکان|نەتەوەیەکگرتووەکان]] ئامادەیی خۆیان نیشاندا لە پێشکەشکردنی هاوکاری مرۆیی بۆ لوبنان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=UNIFIL statement on the explosion in Beirut|ناونیشان=https://unifil.unmissions.org/unifil-statement-explosion-beirut|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠٢٠|وێبگە=UNIFIL|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی شوباتی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210204073635/https://unifil.unmissions.org/unifil-statement-explosion-beirut|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>{{efn|Other countries that have offered aid include: Cyprus,<ref>{{بیرخستنەوەی تویت|دوایین=Christodoulides |یەکەم=Nikos |بەکارھێنەر=Christodulides|ژمارە=١٢٩٠٦٩٢٢٨٣٠٧١٩٦٣١٣٩|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Expressing our overwhelming and heartfelt sympathy to the Lebanese people. We are in communication with the Lebanese government and have informed of Cyprus's immediate readiness to assist, #Lebanon, #Cyprus, @CyprusMFA, @CyprusinLebanon |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢٠}}</ref> Hungary,<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hungary to Donate EUR 1 Million to Lebanon Blast Victims |ناونیشان=https://hungarytoday.hu/hungary-help-lebanon-beirut/ |وێبگە=Hungary Today |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئابی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200807194242/https://hungarytoday.hu/hungary-help-lebanon-beirut/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> Malaysia,<ref name="AJE 05-08">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[Al Jazeera English]]|سەردێڕ=Lebanon eyes state of emergency after deadly Beirut blast: Live|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2020/08/lebanon-eyes-state-emergency-deadly-beirut-blast-live-200804234925493.html|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200805082935/https://www.aljazeera.com/news/2020/08/lebanon-eyes-state-emergency-deadly-beirut-blast-live-200804234925493.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئابی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://edition.cnn.com/middleeast/live-news/lebanon-beirut-explosion-live-updates-dle-intl/h_5372a5d4a996a45c2a92adfd03525251|سەردێڕ=90% of Beirut hotels damaged, state media says|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠٢٠|وێبگە=CNN|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٠}}</ref> Palestine,<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://wafa.ps/Pages/Details/7074|سەردێڕ=الرئيس يعرب عن تضامنه مع القيادة والشعب اللبناني عقب انفجار بيروت|وێبگە=wafa.ps|زمان=ar}}</ref> the United Kingdom,<ref>{{بیرخستنەوەی تویت|نووسەر=Dominic Raab |بەستەری نووسەر=Dominic Raab |بەکارھێنەر=DominicRaab |ژمارە=١٢٩٠٧١٢٠٤٢٢٢٨٣٨٧٨٤٢|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=My thoughts and prayers are with those affected by the devastating explosion in #Beirut today. The UK stands in solidarity with the people of Lebanon and is ready to offer help and support including to those British nationals impacted.|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢٠}}</ref> and the United States.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= Beirut explosion: How the world has responded|ناونیشان= https://www.middleeasteye.net/news/lebanon-beirut-explosion-how-world-responded-international-reactions|ئیش= Middle East Eye|ڕێکەوت= ٥ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان= ٦ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20200806224258/https://www.middleeasteye.net/news/lebanon-beirut-explosion-how-world-responded-international-reactions|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>}} ئیسرائیل لەڕێگای نەتەوە یەکگرتووەکانەوە هاوکارییەکانی پێشکەشکرد، کەناڵی ئەلجەزیرەی ئینگلیزی ئەم هەنگاوەی بە جوڵەیەکی نامۆ دانا بەوەی لەڕووی دیبلۆماسییەوە ئەو دوو وڵاتە پەیوەندیان نییە بەڵکو لە جەنگێکی ناڕاستەوخۆدان.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Israel not behind Beirut blast, sources on both sides say; at least 10 killed|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog-august-4-2020/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢٠|وێبگە=The Times of Israel}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Fitz-Gibbon|یەکەم١=Jorge|سەردێڕ=Israel uses UN channels to offer aid to Lebanon after deadly Beirut blast|ناونیشان=https://nypost.com/2020/08/04/israel-uses-un-channels-to-offer-aid-to-lebanon-after-beirut-blast/|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠٢٠|ئیش=New York Post|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠٢٠}}</ref> هەندێک لە وڵاتان هاوخەمی خۆیان بۆ لوبنان دەربڕی بە پشاندانی ئاڵای لوبنان لەسەر باڵەخانە و تەلارە دیارەکانیان لەوانەش [[بورجی خەلیفە]] لە [[دوبەی]]، بورجی ئازادی لە [[تاران]]، ستی هۆڵ لە [[تێل ئەڤیڤ]].<ref name="Haaretz Tel Aviv">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-tel-aviv-mayor-announces-solidarity-with-lebanon-slammed-by-right-wing-lawmakers-1.9049005|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Tel Aviv Shows Solidarity With Lebanon, Drawing Right-wing Ire|دوایین=Peleg|یەکەم=Bar|ئیش=[[Haaretz]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200806060553/https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-tel-aviv-mayor-announces-solidarity-with-lebanon-slammed-by-right-wing-lawmakers-1.9049005|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> هەندێک لە سیاسییە ڕاستڕەوەکانی ئیسرائیل ڕەخنەیان لەو هەنگاوەنا و لوبنانیان بە دوژمنی وڵاتەکەیان دانا.<ref name="Haaretz Tel Aviv2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-tel-aviv-mayor-announces-solidarity-with-lebanon-slammed-by-right-wing-lawmakers-1.9049005|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Tel Aviv Shows Solidarity With Lebanon, Drawing Right-wing Ire|دوایین=Peleg|یەکەم=Bar|ئیش=[[Haaretz]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200806060553/https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-tel-aviv-mayor-announces-solidarity-with-lebanon-slammed-by-right-wing-lawmakers-1.9049005|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ڕۆژی ٦ی ئاب، [[ئێمانوێل ماکرۆن|ئیمانوێل ماکرۆن]] سەرۆککۆماری فەڕەنسا سەردانی بەیرووتی کرد و بەمەش بووە یەکەم کەسایەتی باڵای بیانی سەردانی شارەکە بکات لەدوای ڕوودانی ئەو کارەساتە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.france24.com/en/20200806-live-touring-stricken-beirut-macron-pledges-aid-won-t-go-to-corrupt-hands|سەردێڕ=Live: Touring stricken Beirut, Macron pledges aid won't go to 'corrupt hands'|نووسەر=<!--staff-->|ڕێکەوت=٦ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٠|ئیش=[[France 24]]}}</ref> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|2020 Beirut explosions|تەقینەوەکانی ٢٠٢٠ی بەیرووت}} *[https://www.theguardian.com/world/gallery/2020/aug/04/beirut-explosion-in-pictures تەقینەوەی بەیرووت – لە وێنەکاندا] لەلایەن ''[[گاردیان]]'' *[https://www.cnn.com/2020/08/04/middleeast/gallery/beirut-explosion/index.html لە وێنەکاندا: تەقەینەوە گەورەکە بەیرووت دەھەژێنێت] لەلایەن ''[[سی ئێن ئێن]]'' *[https://www.npr.org/sections/pictureshow/2020/08/04/899084152/photos-explosion-leaves-beirut-in-shatters وێنەکان: تەقینەوەیەک بەیرووت بەوردوخاشکراوی جێ دەھێڵێت] لەلایەن ''[[NPR]]'' *[https://www.nytimes.com/2020/08/04/world/middleeast/beirut-lebanon-explosions-photos.html تەقینەوەکانی لوبنان لە وێنەکاندا] لەلایەن ''[[نیویۆرک تایمز]]'' *[https://time.com/5875675/photos-lebanon-aftermath-explosion-beirut/ تەقینەوە لە بەیرووت: وێنەکانی شارێک ھێشتا لە گرمەی تەقینەوەکە] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805231444/https://time.com/5875675/photos-lebanon-aftermath-explosion-beirut/ |date= ٥ی ئابی ٢٠٢٠ }} لەلایەن ''[[تایم (کۆوار)|تایم]]'' {{کۆڵکە}} {{تووڵی دەروازە|دەیەی ٢٠٢٠}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} p6eu0jb3qde4csl540fbp4jz3f0jfim 2 171164 1589481 1588840 2026-06-10T14:55:50Z -Haryad 40333 1589481 javascript text/javascript importScript('User:Épine/script-functions.js'); importScript('User:Épine/script-redlinks.js'); importScript('User:Épine/script-copyvio.js'); importScript('User:Épine/votesymbols.js'); importScript('بەکارھێنەر:Aram/unsignedhelper.js'); // گەڕانەوە بەستەر: [[:en:User:Anomie/unsignedhelper.js]] importScript('بەکارھێنەر:Aram/Replace.js'); // Backlink: [[بەکارھێنەر:Aram/Replace.js]] importScript('بەکارھێنەر:Aram/ShowPageLintError.js'); // Backlink: [[بەکارھێنەر:Aram/ShowPageLintError.js]] importScript('بەکارھێنەر:Aram/Watchlist-hideAWB.js'); // Backlink: [[بەکارھێنەر:Aram/Watchlist-hideAWB.js]] //importScript('بەکارھێنەر:Aram/dark-mode.js'); // Backlink: [[بەکارھێنەر:Aram/dark-mode.js]] importScript('بەکارھێنەر:Aram/massRollback.js'); // Backlink: [[بەکارھێنەر:Aram/massRollback.js]] importScript('بەکارھێنەر:Aram/reply-link.js'); // Backlink: [[بەکارھێنەر:Aram/reply-link.js]] importScript('بەکارھێنەر:Aram/unsignedhelper.js'); // Backlink: [[بەکارھێنەر:Aram/unsignedhelper.js]] importScript('بەکارھێنەر:Aram/userHighlighter.js'); // Backlink: [[بەکارھێنەر:Aram/userHighlighter.js]] importScript('بەکارھێنەر:Aram/unsignedhelper.js'); // گەڕانەوە بەستەر: [[:en:User:Anomie/unsignedhelper.js]] importScript('بەکارھێنەر:Sakura emad/Admin-Dashboard.js'); // Backlink: [[بەکارھێنەر:Sakura emad/Admin-Dashboard.js]] // [[File:Krinkle_Global_SUL.js]] mw.loader.load('https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Krinkle/Tools/Global_SUL.js&action=raw&ctype=text/javascript') // [[m:User:Jon Harald Søby/diffedit.js]] mw.loader.load( '//meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Jon_Harald_Søby/diffedit.js&action=raw&ctype=text/javascript' ); 5j9xhqa6xwu65pfvha6j31flzi4ydub 0 172930 1589559 1402975 2026-06-11T01:37:32Z PaulLim11 73535 Image 1589559 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=فلشیا ئەنەنگێلی|death_place=|spouse=<!-- Graham Calaway need source -->|notable_works={{Plainlist| * ''[[پاشای شەیتانەکان کار دەکات!]]'' <br>وەک ئێمی یوسا * ''[[Dr. Stone]]'' <br>as Kohaku * ''[[ئەکادیمیای قارەمانەکەم]]'' <br>وەک تۆرو ھاگاکورێ * ''[[Overlord (novel series)|Overlord]]''<br>as Shalltear Bloodfallen * ''[[High School DxD]]''<br>as [[Raynare]] * ''[[Assassination Classroom]]''<br>as Manami Okuda * ''[[The Quintessential Quintuplets]]''<br>as Miku Nakano}}|years_active=٢٠١٣– ئێستا|occupation=ئەکتەری دەنگ, ADR دەرھێنەر|alma_mater=[[University of Louisiana at Lafayette]]|other_names=<!--Arielle O'Neil, Maya Maxwell need source-->|death_date=|image=Felecia Angelle GalaxyCon Nashville 052026-7.jpg|birth_place=[[Lafayette, Louisiana]], U.S.|birth_date={{birth date and age|1986|07|27}}|birth_name=<!-- Felecia Angelle Overfelt need source -->|caption=فلشیا ئەنەنگێلی لە ساڵی ٢٠٢٦|alt=|imagesize=|website={{URL|http://www.feleciaangelle.com/}}}}'''فلیشیا ئەنگێل''' (بە ئینگلیزی: '''Felecia Angelle''' ) ئەکتەری دەنگی ئەمەریکی و دەرھێنەری دۆبلاژە کە پەیوەندیدارە بە [[فەنیمەیشن]]<ref name="about facebook">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Felecia Angelle Voice Actress|ناونیشان=https://www.facebook.com/FeleciaAngelleVoice/info/?tab=page_info|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١٦|ئیش=facebook.com}}</ref> چەندین کاری دەنگی ئەنیمی فیلم و ئەلقە دا ھەبووە وەکوو ئەنیمیەکانی ( [[ئەکادیمیای قارەمانەکەم|ئەکادیمیای قەرەمانەکەم]]، ''[[پاشای شەیتانەکان کار دەکات!]]،'' [[وەن پیس]] ، [[سەنکاریا]] ، [[تۆکیۆ غول]]، [[ھێرش بۆ سەر تایتان]]، ''[[دراگۆن بۆڵ زێد کای|دراگۆن بۆڵ زێد]] کای، [[ئاڕتێ|ئارتێ]] ، [[کادکاپتە ساکورا: کارتی ڕوون]]'' )<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Funimation Unveils Ben-To's English Dub Cast, Trailer|ناونیشان=http://www.animenewsnetwork.com/news/2014-04-19/funimation-unveils-ben-to-english-dub-cast-trailer|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠١٤|ئیش=Anime News Network}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Funimation Announces 2nd Round of The Devil is a Part-timer! Dub Cast|ناونیشان=http://www.animenewsnetwork.com/news/2014-05-06/funimation-announces-2nd-round-of-the-devil-is-a-part-timer-dub-cast|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠١٤|ئیش=Anime News Network}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Anime Roles – Felecia Angelle|ناونیشان=https://www.facebook.com/FeleciaAngelleVoice/photos/a.591820974171867.1073741829.557358280951470/928930670460894/?type=3&src=https%3A%2F%2Fscontent-lga.xx.fbcdn.net%2Fhphotos-xft1%2Fv%2Ft1.0-9%2F10609545_928930670460894_6863062238683023876_n.png%3Foh%3D35733f55a7ca6b6923006098c44c5d8b%26oe%3D55A8A48C&size=848%2C480&fbid=928930670460894|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی نیسانی ٢٠١٥|ئیش=Facebook}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Funimation Reveals Returning English Dub Cast for Attack on Titan|ناونیشان=https://www.animenewsnetwork.com/news/2017-04-20/funimation-reveals-returning-english-dub-cast-for-attack-on-titan/.115090|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Anime News Network}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Cardcaptor Sakura: Clear Card English cast & crew|ناونیشان=https://www.funimation.com/shows/cardcaptor-sakura-clear-card/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠١٨|وێبگە=www.funimation.com}}</ref> == سەرچاوەکان == {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فیلم|ئەنیمێ و مانگا|ژن}} {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Felicia Angelle}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:دەرھێنەرانی دەنگ]] [[پۆل:خانمەکتەرە دەنگییە ئەمەریکییەکان لە یاریە ڤیدیۆییەکان]] [[پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:خانمەکتەرە دەنگییە ئەمریکییەکان لە کایە ڤیدیۆییەکان]] [[پۆل:خانمەکتەرە دەنگییەکانی ئەمریکا]] [[پۆل:دەرھێنەرانی دەنگی ئەمریکی]] 45gjvzufepu5ub40tf2hex8aos56jqm 100 203805 1589602 892464 2026-06-11T10:57:09Z Épine 19745 1589602 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:{{{image|{{{وێنە}}}}}}|center|{{#if:{{{قەبارە}}}}}|{{{قەبارە|400x400px}}}|{{{caption|{{{لێدوان}}}}}}]] {| class="noprint" width="100%" border="0" style="padding: 0; margin: 0; background-color:transparent" |style="text-align:center;" width="33%"| {{#if:{{{credit|{{{وێنەگر|}}}}}}|<small>وێنەگر: {{{credit|{{{وێنەگر}}}}}}</small>}} |}<div style="font-size:95%;text-align:center;">{{{text|{{{دەق}}}}}}</div> <noinclude> == داڕێژە == <pre> {{دەروازە:کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە/وێنەی ھەڵبژێردراو/شێواز |وێنە= |قەبارە= <!--optional--> |لێدوان= |دەق= |وێنەگر= <!--optional--> }} </pre> </noinclude> <noinclude>[[پۆل:دەروازەی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە|{{SUBPAGENAME}}]]</noinclude> tptsip859ax0rktrzf6fxfnelak03q6 0 210705 1589505 1481193 2026-06-10T17:23:27Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٣ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1589505 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی|ناو=خالید مەشعەل|وێنە=Khaled Meshaal.jpg|شوێنی لەدایکبوون={{ئاڵا|فەلەستین}}|لێدوانی وێنە=سەرۆکی مەکتەبی سیاسی حەماس ١٩٩٦–٢٠١٧|ڕێکەوتی لەدایکبوون=٢٨ی ئایاری ١٩٥٦|ڕێکخراو=حەماس|نەتەوە=عەرەب|پەروەردە=زانکۆی کوەیت|ئایین=ئیسلام، سونی}} '''خالید عەبدولڕەحیم ئیسماعیل مەشعەل''' (لەدایکبووی ٢٨ی ئایاری ١٩٥٦) [[کونیە|کونیەکەی]] ئەبوو وەلیدە، سیاسەتمەدارێکی فەلەستینییە و یەکێکە لەدامەزرێنەران و سەرکردەکانی بزووتنەوەی بەرەنگاری ئیسلامی ([[حەماس]]). لە ساڵی ١٩٩٦ بووەتە سەرۆکی مەکتەبی سیاسی حەماس تاوەکوو ساڵی ٢٠١٧ لەپۆستەکەی بەردەوام بووە، لەدوای کوژرانی [[ئەحمەد یاسین]] وەک سەرکردەی حەماس ھەڵبژێردراوە. خالید مەشعەل و بزووتنەوەی حەماس جیھادیان کردووە بەبنەما بۆ ئازادکردنی [[فەلەستین]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=خالد مشعل.. الرئیس السابق لحرکة حماس|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/encyclopedia/icons/2010/12/5/خالد-مشعل|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://islamonline.net/arabic/news/2004-03/24/article10.shtml|سەردێڕ=من اقرأ إلی واسجد واقترب|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئایاری ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090529035011/http://www.islamonline.net/Arabic/news/2004-03/24/article10.shtml}}</ref> == ژیاننامە == [[پەڕگە:Flag of al-Qassam Brigades.svg|وێنۆک|ئاڵای بزووتنەوەی حەماس]] خالد مەشعەل لە ٢٨ی ئایاری ١٩٥٦ لەگوندی سەلواد سەر بە [[پارێزگای ڕامەڵڵا و بیرە|پارێزگای ڕامەڵڵا]] لەفەلەستین لەدایکبووە، خوێندنی سەرەتایی لەوێ دەخوێنێت تاوەکوو ساڵی ١٩٦٧ لەگەڵ خێزانەکەی کۆچ دەکەن بۆ [[کووەیت|کوەیت]]، خوێندنی ناوەندی و دواناوەندی لەکوەیت تەواو دەکات. ھەروەھا بەکالۆریۆس لە فیزیا لەزانکۆی کوەیت بەدەست دەھێنێت. لە کوەیت ژیانێکی ئابووری سەرو مامناوەندیان ھەبووە. زانکۆی کوەیت لەحەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا دەیان کۆمەڵەی فیکری عەرەبی بەگشتی و کێشەی فەلەستینی بەتایبەتی لەخۆدەگرت، بۆیە زانکۆی کوەیت کاریگەری تەواوی لەسەر خوێندکارانی دروست کردبوو. خوێندنی لەو زانکۆیە کاریگەری زۆری لەسەر دروستبوونی کەسایەتی و تواناکانی ھەبوو، بەجۆرێک لەو ماوەدا گەیشتە ئەوپەڕی پێگەشتنی سیاسی و فکری، لەوکاتەدا سەرکردایەتی «بزووتنەوەی ئیسلامی-فەلەستینی» دەکات لەزانکۆی کوەیت، و بەشداربووە لە دامەزراندنی کوتلەی حەقی ئیسلامی کەڕکابەری بزووتنەوەی فەتحی دەکرد بۆ سەرکردایەتی کردنی یەکێتی گشتی قوتابیانی فەلەستین لە کوەیت. خالد مشعەل لە ساڵی ١٩٧٨ بەشی فیزیا تەواودەکات و تاوەکو جێھێشتنی کوەیت لە ساڵی ١٩٩١وەک مامۆستای فییزیا کاردەکات، دوای دوو ساڵ ھاوسەرگیری دەکات خاوەنی حەوت منداڵە، سێ کچ و چوار کوڕ. خالد مشعەل خاوەنی بڕوانامەی (حفص عن عاص)ە لەقورئانی پیرۆزدا. خالد مشعەل لەتەمەنی لاوییەتیدا بەشێک لەقورئانی پیرۆز لەبەردەکات، لەقۆناغی دواناوەندیدا یاساکانی تەجوید لەسەر دەستی شێخ محەممەد عەبدول رەحمان-یەکێک لەزانایانی ئەزھەر-تەواو دەکات. لەسەرەتای خوێندنی زانکۆدا [[بەقەرە|سوورەتی بەقەرە]] لەماوەی دوو ھەفتەدا لەبەردەکات، پاشان سوورەتی [[ئالی عیمران]] لەدە ڕۆژدا لەبەردەکات؛ بەڵام بەھۆی سەرقاڵییەوە لەزانکۆ نەیتوانی تەواوی قورئانی پیرۆز لەبەربکات، بەڵام پاش ئەوەی ساڵی ٢٠٠١ ڕوودەکاتە وڵاتی [[سووریا]] لەوێ لەسەر دەستی زانایانی سووریا توانی تەواوی قورئانی پیرۆز لەبەربکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Khaled Meshaal - Munzinger Biographie|ناونیشان=https://www.munzinger.de/search/go/document.jsp?id=00000028724|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.munzinger.de}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠١٢|سەردێڕ=الأخبار - عربی - خالد مشعل|ناونیشان=http://www.aljazeera.net/NR/exeres/ABDF2A52-F67B-46AC-9F4B-615B23A6B077.htm|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120223034651/http://www.aljazeera.net/NR/exeres/ABDF2A52-F67B-46AC-9F4B-615B23A6B077.htm|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> == حەماس == خالد مەشعەل لە ساڵی ١٩٧١ پەیوەندی کرد بە ڕێکخستنەکانی [[ئیخوان موسلمین|ئیخوان موسلیمین]] لقی فەلەستین، ڕۆڵێکی گرنگی گێڕا لەپەیوەندی کردنی ھەزاران کەس بەرێکخستنەکانی ئیخوان موسلیمین لقی فەلەستین. خالد مەشعەل یەکێکە لەدامەزرێنەرانی بزووتنەوەی بەرەنگاری ئیسلامی (حەماس) کەلەساڵی ١٩٨٧ لەسەر دەستی شێخ ئەحمەد یاسین و حەوت کەسی تر دامەزراوە دامەزراوە. لە ساڵی ١٩٨٧ و لەسەرەتای دامەزراندنی بزووتنەوەی حەماس بووەتە ئەندامی مەکتەبی سیاسی بزووتنەوەکە، لە ساڵی ١٩٩٦ بووەتە سەرۆکی مەکتەب سیاسی بزووتنەوەی حەماس. لە ساڵی ٢٠٠٤ دوای تیرۆرکردنی ئەحمەد یاسین دامەزرێنەری حەماس، خالد مەشعەل بووە سەرۆکی بزووتنەوەکە. لە ساڵی ١٩٩٦ تاوەکو ئایاری ٢٠١٧ لە پۆستی سەرۆکی مەکتەب سیاسی حەماس بەردەوام بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Khaled Mashaal|ناونیشان=https://www.nndb.com/people/667/000044535/|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.nndb.com}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} ==== کتێبنامە ==== {{refbegin|2}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم١=Cathy |دوایین١=Hartley |یەکەم٢=Paul |دوایین٢=Cossali |سەردێڕ=Survey of Arab-Israeli Relations |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=KvaNAgAAQBAJ |ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٥-٣٥٥٢٧-٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم١=Yaakov |دوایین١=Katz |یەکەم٢=Yoaz |دوایین٢=Hendel |سەردێڕ=Israel Vs. Iran: The Shadow War |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=tmyswnGsRSwC&pg=PA138 |ڕێکەوت=ئایاری ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Potomac Books, Inc.|ژپنک=٩٧٨-١-٥٩٧٩٧-٦٦٨-٨|پەڕەکان=١٣٨–}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Hamas: Politics, Charity, and Terrorism in the Service of Jihad |دوایین= Levitt|یەکەم= Matthew |بەستەری نووسەر= Matthew Levitt |بڵاوکەرەوە= [[Yale University Press]] |ساڵ= ٢٠٠٦|ناونیشان= https://archive.org/details/hamaspoliticscha00levi |ژپنک= ٩٧٨-٠-٣٠٠-١٢٢٥٨-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Maddy-Weitzman |یەکەم=Bruce |سەردێڕ=Middle East Contemporary Survey: Vol. XXIII 1999 |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=zs57d0logH8C&pg=PA352 |ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=The Moshe Dayan Center|ژپنک=٩٧٨-٩٦٥-٢٢٤-٠٤٩-١|پەڕەکان=٣٥٢–}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Paul |دوایین=McGeough |سەردێڕ=Kill Khalid: The Failed Mossad Assassination of Khalid Mishal and the Rise of Hamas |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=6ZftAAAAMAAJ|ساڵ=٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=New Press|ژپنک=٩٧٨-١-٥٩٥٥٨-٣٢٥-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Azzam |دوایین=Tamimi |سەردێڕ=Hamas: Unwritten Chapters |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-JxCAQAAIAAJ |ساڵ=٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Hurst & Company |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٩٠٤-٠٠١-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم= Spencer C. |دوایین= Tucker |سەردێڕ=Middle East Conflicts from Ancient Egypt to the 21st Century: An Encyclopedia and Document Collection &#91;4 volumes&#93; |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Dm6pDwAAQBAJ&pg=PA808 |ڕێکەوت=٣١ی ئابی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=ABC-CLIO |ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٠٨-٥٣٥٣-١|پەڕەکان=٨٠٨–}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Mutayyam |دوایین= al O'ran |سەردێڕ=Jordanian-Israeli Relations: The Peacebuilding Experience |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=AYd9AgAAQBAJ&pg=PT72 |ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-٠٧٢٤٨-٤|پەڕەکان=٧٢–}} {{refend}} ==== ھەواڵەکان ==== {{refbegin|2}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hamas floats Palestinian 'army' |وێبگە=BBC News |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٦|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4658872.stm | ref={{sfnref | BBC January | 2006}} |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Israel agrees to Gaza ceasefire |وێبگە=BBC News |ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7460504.stm | ref={{sfnref | BBC June | 2008}} |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hamas appoints Haniya as deputy head: party official |ڕێکەوت=٤ی نیسانی ٢٠١٣|ناونیشان=https://www.hurriyetdailynews.com/hamas-appoints-haniya-as-deputy-head-party-official-44266 |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ئیش=Hurriyet Daily News | agency=Agence France-Presse | ref={{sfnref | AFP | 2013}}}} * {{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Khoury |یەکەم=Jack |سەردێڕ=Hamas elects new politburo chief: Haniyeh replaces Meshal as political leader |وێبگە=Haaretz |ڕێکەوت=٦ی ئایاری ٢٠١٧ |ناونیشان=https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/hamas-elects-new-politburo-chief-haniyeh-replaces-meshal-1.5468866 |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ref={{sfnref | Haaretz | 2017}} |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |archive-url=https://web.archive.org/web/20201212170406/https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/hamas-elects-new-politburo-chief-haniyeh-replaces-meshal-1.5468866 |url-status=dead }} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Former Hamas chief Khaled Meshaal slams US embassy move |وێبگە=Middle East Monitor |ڕێکەوت=٢٥ی شوباتی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.middleeastmonitor.com/20180225-former-hamas-chief-khaled-meshaal-slams-us-embassy-move/ |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠| ref={{sfnref | MEMO | 2018}}}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hamas leader wants Palestinian army |بڵاوکەرەوە=Al Jazeera |ڕێکەوت=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٦|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2006/1/29/hamas-leader-wants-palestinian-army | ref={{sfnref | Al Jazeera | 2006}} |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} * {{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Hamas: Peace with Israel for withdrawal to '67 borders |وێبگە=ynetnews |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٠٦|ناونیشان=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3223438,00.html | ref={{sfnref | ynet | 2006}} |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=In Moscow, Russians put pressure on Hamas |وێبگە=The New York Times |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٠٦|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2006/03/03/world/africa/in-moscow-russians-put-pressure-on-hamas.html | ref={{sfnref | The New York Times | 2006}} |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Carter Says Hamas and Syria Are Open to Peace |وێبگە=The New York Times |ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٠٨|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2008/04/22/world/middleeast/22mideast.html | ref={{sfnref | The New York Times | 2008}} |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hamas offers truce in return for 1967 borders |بڵاوکەرەوە=NBC News |ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٠٨|ناونیشان=https://www.nbcnews.com/id/wbna24235665 | ref={{sfnref | NBC News | 2008}} |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Israel Rejects Hamas Terms for Exchange of Prisoners |وێبگە=The New York Times |ڕێکەوت=١١ی تەممووزی ٢٠٠٦|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2006/07/11/world/middleeast/11mideast.html |دوایین=Myre |یەکەم=Greg |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}} * {{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Blau |یەکەم=Uri |سەردێڕ=Abbas vows to dismantle PA if Israel frees Hamas prisoners for Shalit |وێبگە=Haaretz |ڕێکەوت=٣٠ی تەممووزی ٢٠٠٨ |ناونیشان=https://www.haaretz.com/1.5008890 |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108103431/https://www.haaretz.com/1.5008890 |url-status=dead }} * {{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Hamas vows to try to kidnap more IDF soldiers |وێبگە=Haaretz |ڕێکەوت=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩ |ناونیشان=https://www.haaretz.com/1.5407565 |ref={{sfnref | Haaretz | 2009}} |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104232343/https://www.haaretz.com/1.5407565 |url-status=dead }} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hamas chief Meshaal makes historic Gaza visit |بڵاوکەرەوە=Al Jazeera |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2012/12/7/hamas-chief-meshaal-makes-historic-gaza-visit | ref={{sfnref | Al Jazeera | 2012}} |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}} * {{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=al-Mughrabi |یەکەم=Nidal |سەردێڕ=Hamas chief ends Gaza visit with call for Palestinian unity |ئیش=Reuters |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ |ناونیشان=https://in.reuters.com/article/uk-palestinians-israel-meshaal-idUKBRE8B90TG20121210 |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220418030402/https://www.reuters.com/article/uk-palestinians-israel-meshaal-idUKBRE8B90TG20121210?edition-redirect=in |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی نیسانی ٢٠٢٢ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Khaled Meshal, Hamas Leader, Makes First Visit to Gaza |وێبگە=The New York Times |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2012/12/08/world/middleeast/khaled-meshal-hamas-leader-gaza-visit.html | ref={{sfnref | The New York Times | 2012}} |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|یەکەم=Steven |دوایین=Erlanger}} * {{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= Hamas leader Khaled Meshal says group will never recognize Israel |ڕێکەوت= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|یەکەم= Joel |دوایین= Greenberg |ناونیشان= https://articles.washingtonpost.com/2012-12-08/world/35701545_1_katiba-square-hamas-leader-fatah |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20121212002754/http://articles.washingtonpost.com/2012-12-08/world/35701545_1_katiba-square-hamas-leader-fatah |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢| newspaper = The Washington Post}} * {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= http://www.cnn.com/WORLD/9710/05/israel |سەردێڕ= Netanyahu in spotlight as assassination plot unravels |وێبگە= [[CNN]] |ڕێکەوتی سەردان= ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٣|ڕێکەوت= ٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20080308162315/http://www.cnn.com/WORLD/9710/05/israel |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئازاری ٢٠٠٨|ref = {{sfnref | CNN | 1997}}}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= Syrian State TV Lashes Out at Hamas Leader |وێبگە= The New York Times |ڕێکەوت= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشان= https://www.nytimes.com/2012/10/03/world/middleeast/syrian-state-tv-lashes-out-at-hamas-leader-khaled-meshal.html |یەکەم١= Anne |دوایین١= Barnard |یەکەم٢= Hania |دوایین٢= Mourtada |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}} * {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= http://maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=545819 |ڕێکەوت= ٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|وێبگە= Ma'an News Agency |سەردێڕ= Mashaal: Today Gaza, tomorrow Jerusalem |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20130205042347/http://maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=545819 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی شوباتی ٢٠١٣| ref = {{sfnref | Ma'an News Agency | 2010}}}} * {{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Silver |یەکەم=Eric |سەردێڕ=Hamas softens Israel stance in calls for Palestinian state |وێبگە=The Independent |ڕێکەوت=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|ناونیشان=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/hamas-softens-israel-stance-in-calls-for-palestinian-state-431624.html |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}} {{refend}} ==== چاوپێکەوتنەکان ==== {{refbegin|2}} * {{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Livingstone |یەکەم=Ken |سەردێڕ=Khaled Meshal, Hamas leader: "It is possible to reunite the Palestinians" |وێبگە=New Statesman |ڕێکەوت=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|ناونیشان=https://www.newstatesman.com/middle-east/2009/09/israel-palestinian-hamas |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= Khalid Mishal: The Making of a Palestinian Islamic Leader Interviewed by Mouin Rabbani |ڕێکەوت= ٢٠٠٨|بەرگ= ٣٧| issue = 1 |دوایین= Rabbani |یەکەم= Mouin |بەستەری نووسەر= Mouin Rabbani |ناونیشان= https://www.palestine-studies.org/en/node/42013 | journal = [[Journal of Palestine Studies]] |بڵاوکەرەوە= Institute for Palestine Studies |پەڕەکان= ٥٩–٧٣| ref = {{sfnref|Rabbani|2008a}}}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= A Hamas Perspective on the Movement's Evolving Role: An Interview with Khalid Mishal: Part II |ڕێکەوت= ٢٠٠٨|بەرگ= ٣٧| issue = 4 |دوایین= Rabbani |یەکەم= Mouin |بەستەری نووسەر= Mouin Rabbani |ناونیشان= https://www.palestine-studies.org/en/node/42055 | journal = [[Journal of Palestine Studies]] |بڵاوکەرەوە= Institute for Palestine Studies |پەڕەکان= ٥٩–٨١| ref = {{sfnref|Rabbani|2008b}}}} * {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= http://english.daralhayat.com/Spec/12-2003/Article-20031205-4343f65c-c0a8-01ed-0012-e4cdc62232f8/story.html |سەردێڕ= The Khaled Mishaal Interview, Part 1 of 7 |بڵاوکەرەوە= Dar Al Hayat |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20051210145051/http://english.daralhayat.com/Spec/12-2003/Article-20031205-4343f65c-c0a8-01ed-0012-e4cdc62232f8/story.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥|ڕێکەوت= ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٣|یەکەم= Ghassan |ڕەوشی ناونیشان= usurped |دوایین= Charbel}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hamas chief Khaled Meshaal: Who is qualified to judge others? |وێبگە=Mladá fronta DNES |ڕێکەوت=٣٠ی ئایاری ٢٠٠٩|ناونیشان=https://www.idnes.cz/zpravy/archiv/hamas-chief-khaled-meshaal-who-is-qualified-to-judge-others.A090529_184237_kavarna_bos | ref={{sfnref | iDNES.cz | 2009}} |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Q&A with Hamas leader Khaled Meshaal |ئیش=Reuters|ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٠٧|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-palestinians-meshaal-text-idUSL1046412720070110 |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hamas: Khaled Meshaal |وێبگە=BBC News |ڕێکەوت=١٩ی نیسانی ٢٠٠٤|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/hardtalk/3639093.stm |دوایین= Sebastian |یەکەم= Tim |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Transcript: Khaled Meshaal interview |وێبگە=BBC News |ڕێکەوت=٨ی شوباتی ٢٠٠٦|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4693382.stm |دوایین= Bowen |یەکەم= Jeremy |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Talk to Jazeera - Khaled Meshaal - 05 Mar 08 - Pt. 1 | via=YouTube |بڵاوکەرەوە=Al Jazeera |ڕێکەوت= ٥ی ئازاری ٢٠٠٨|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=O8TTjb54GzM |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Talk to Jazeera - Khaled Meshaal - 05 Mar 08 - Pt. 2 | via=YouTube |بڵاوکەرەوە=Al Jazeera |ڕێکەوت= ٥ی ئازاری ٢٠٠٨|ناونیشان= https://www.youtube.com/watch?v=nLOFtqK1jPI |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Khaled Meshal |وێبگە=Charlie Rose |ناونیشان=https://charlierose.com/videos/25113 |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوت= ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٤}} {{refend}} ==== بۆچوونەکان ==== {{refbegin|2}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Alan Johnston, A time for joy and reflection |دوایین=Meshaal |یەکەم=Khaled |وێبگە=The Guardian |ڕێکەوت=٤ی تەممووزی ٢٠٠٧|ناونیشان=http://www.theguardian.com/commentisfree/2007/jul/05/israel.comment | ref={{sfnref | The Guardian | 2007}} |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}} * {{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Meshaal |یەکەم=Khaled |سەردێڕ='We shall never recognize... a Zionist state on our soil' |وێبگە=Los Angeles Times |ڕێکەوت=١ی شوباتی ٢٠٠٦|ناونیشان=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2006-feb-01-oe-meshal1-story.html |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}} {{refend}} ==== ئەوانی تر ==== {{refbegin|2}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= Navigating the Winds of Change |journal = The Majalla |ڕێکەوت= حوزەیرانی ٢٠١٢|بەرگ= ١٥٧٣|پەڕەکان= ٣٦–٣٨|ناونیشان= http://www.majalla.com/eng/print-edition-pdf/al-majalla-issue-1573.pdf |ڕێکەوتی سەردان= ٤ی نیسانی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20130730045231/http://www.majalla.com/eng/print-edition-pdf/al-majalla-issue-1573.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣٠ی تەممووزی ٢٠١٣|ref = {{sfnref | ''The Majalla'' | 2012}}}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Profile: Khaled Meshaal of Hamas |وێبگە=BBC News |ڕێکەوت=٨ی شوباتی ٢٠٠٦|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3563635.stm | ref={{sfnref | BBC February | 2006}} |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} * {{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Bensman |یەکەم=Todd |سەردێڕ=Hamas's Rock Star |وێبگە=Washington Examiner |ڕێکەوت=١٣ی شوباتی ٢٠٠٦|ناونیشان=https://www.washingtonexaminer.com/weekly-standard/hamass-rock-star |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} * {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= http://www.aljazeera.com/programmes/aljazeeraworld/2013/01/201312210472621589.html#parttwo |سەردێڕ= Kill Him Silently |ڕێکەوت= ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە= Al Jazeera |ڕێکەوتی سەردان= ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|دوایین= Abu Hilalah |یەکەم= Yaser |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20130130060257/http://www.aljazeera.com/programmes/aljazeeraworld/2013/01/201312210472621589.html#parttwo |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Palestinian Refugees and the Right of Return in International Law |وێبگە=OHRH |ناونیشان=https://ohrh.law.ox.ac.uk/palestinian-refugees-and-the-right-of-return-in-international-law/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوت=٢٠١٨|یەکەم=Loureen |دوایین=Sayej}} * {{بیرخستنەوەی گۆڤار |سەردێڕ=Khaled Mashaal: Hamas Leader Hunted by Netanyahu Haunts Israel |magazine=Time |ڕێکەوت=١٩ی ئابی ٢٠١٤ |ناونیشان=https://time.com/khaled-mashaal/ |یەکەم=Michael |دوایین=Crowley |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201111195134/https://time.com/khaled-mashaal/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= Right is might |وێبگە= Third Way Magazine |ڕێکەوت=ھاوینی ٢٠٠٨|ناونیشان= https://highprofiles.info/interview/khalid-mishal/ |ڕێکەوتی سەردان= ٨ی ئایاری ٢٠٢٣|یەکەم= Huw |دوایین= Spanner}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Country Report on Terrorism 2014 - Turkey |وێبگە=U.S. Embassy & Consulates in Turkey |ڕێکەوت=١ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشان=https://tr.usembassy.gov/country-report-terrorism-2014-turkey/ | ref={{sfnref | U.S. Embassy & Consulates in Turkey | 2015}} |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Khaled Meshaal - Biography & Facts |وێبگە=Encyclopædia Britannica |ڕێکەوت=٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.britannica.com/biography/Khaled-Meshaal |دوایین١=Tesch |یەکەم١=Noah |دوایین٢=Lotha |یەکەم٢=Gloria |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=50 People Who Matter 2010 - 18. Khaled Meshal |ڕێکەوت=١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٠|ناونیشان=https://www.newstatesman.com/middle-east/2010/09/khaled-meshal-strip-king |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=New Statesman | ref={{sfnref | New Statesman | 2010}}}} * {{بیرخستنەوەی گۆڤار |دوایین=Altman |یەکەم=Alex |سەردێڕ=Hamas Leader Khaled Mashaal |magazine=Time |ڕێکەوت=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ |ناونیشان=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1869481,00.html |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101026111100/http://www.time.com/time/world/article/0,8 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین= Bensman |یەکەم= Todd |سەردێڕ= The Terrorist at City Hall |ناونیشان= https://www.dmagazine.com/publications/d-magazine/2005/january/the-terrorist-at-city-hall/ |ڕێکەوتی سەردان= ٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ئیش= [[D Magazine]] |ڕێکەوت= ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٥}} {{refend}} {{تووڵی دەروازە|فەلەستین|ئوردن|ژیاننامە|سیاسەت|زانستی سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Khaled Mashal}} [[پۆل:حەماس]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:سەرکردەکانی حەماس]] [[پۆل:مسوڵمانە سوننە فەلەستینییەکان]] azwfnar8lxaw8xwidu28zw8rlcfyfvo 1 211345 1589506 1481159 2026-06-10T17:23:39Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1589506 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خالید مەشعەل]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=939577 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20090529035011/http://www.islamonline.net/Arabic/news/2004-03/24/article10.shtml بۆ https://islamonline.net/arabic/news/2004-03/24/article10.shtml زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٧:٥٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خالید مەشعەل]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1323905 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20090529035011/http://www.islamonline.net/Arabic/news/2004-03/24/article10.shtml بۆ https://islamonline.net/arabic/news/2004-03/24/article10.shtml زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٥:٤٨، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[خالید مەشعەل]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1481158 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20201111195134/https://time.com/khaled-mashaal/ بۆ https://time.com/khaled-mashaal/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20101026111100/http://www.time.com/time/world/article/0,8 بۆ http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1869481,00.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٩:٣٦، ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٣ بەستەری دەرەکیی [[خالید مەشعەل]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1589505 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20201212170406/https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/hamas-elects-new-politburo-chief-haniyeh-replaces-meshal-1.5468866 بۆ https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/hamas-elects-new-politburo-chief-haniyeh-replaces-meshal-1.5468866 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20201108103431/https://www.haaretz.com/1.5008890 بۆ https://www.haaretz.com/1.5008890 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20201104232343/https://www.haaretz.com/1.5407565 بۆ https://www.haaretz.com/1.5407565 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٧:٢٣، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) hmiq4nb8ur3f4r1m7hj1j1f86n7zoq4 0 230259 1589465 1589409 2026-06-10T12:01:37Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589465 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''بەندەری ئیلات''' (بە [[عیبری]]: נמל אילת) تاکە بەندەری ئیسرائیلە لەسەر [[دەریای سوور]]، دەکەوێتە سەر لووتکەی باکووری [[کەنداوی عەقەبە]]. == مێژوو == بەندەری ئیلات لە ساڵی ١٩٥٢ ڕاگەیەندرا، و لە نێوان ساڵانی ١٩٥٢–٥٦ دروست کرا.{{sfn|Hakim|1979|p=١٣٥, ١٣٨}} ئەمڕۆ بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ بازرگانیکردن لەگەڵ وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی دوور بەکاردێت. ڕێگە بە کەشتییە ئیسرائیلییەکان دەدات بگەنە [[ئۆقیانووسی ھیند|زەریای ھیندی]] بەبێ ئەوەی پێویست بکات بە کەشتی [[نۆکەندی سوێز|سوێسدا]] بڕۆن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ | نووسەر=Sharon Kedmi | سەردێڕ=The Man who would Remodel Eilat | newspaper=[[Haaretz]] | ڕێکەوت=٢٣ی نیسانی ٢٠٠٦ | ناونیشان=http://www.haaretz.com/print-edition/business/the-man-who-would-remodel-eilat-1.185883 | ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171107122534/https://www.haaretz.com/print-edition/business/the-man-who-would-remodel-eilat-1.185883 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> گەمارۆدانی دەریایی [[میسر]] لە گەرووی [[تیران]] کە کۆنترۆڵی چوونە ژوورەوە بۆ [[ئیلات]] دەکات، بە شێوەیەکی بەرچاو لە ڕووداوەکاندا دەرکەوت کە بووە ھۆی دوو [[کێشەی عەرەب–ئیسرائیل|ململانێی گەورەی عەرەب و ئیسرائیل]]: شەڕی سینا و [[جەنگی ١٩٦٧|جەنگی شەش ڕۆژە]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Barkat|یەکەم=Amiram|trans-title=Start of Works on Canal Port in Eilat |script-title=he:מתחילות העבודות להקמת נמל התעלה באילת |ناونیشان=http://www.globes.co.il/news/article.aspx?did=1000717007|سەردێڕ=מתחילות העבודות להקמת נמל התעלה באילת|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|newspaper=[[Globes (newspaper)|Globes]]|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|زمان=he}}</ref> == پاراستنی ژینگە == بەھۆی نیگەرانی ژینگەیییەوە، دەسەڵاتی بەندەری ئیلات ملیۆنان دۆلاری خەرج کرد بۆ دروستکردنی بارھەڵگرێک کە ڕێگری دەکات لە بڵاوبوونەوەی تۆزی فۆسفات بۆ ناو [[دەریا]].<ref>[https://web.archive.org/web/20170629155944/http://envirolink.org/resource.html?itemid=200410180546150.188333&catid=5 Zalul, Envirolink]</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Port of Eilat}} {{تووڵی دەروازە|ئیسرائیل}} [[پۆل:ئیلات]] [[پۆل:بەندەرەکانی ئیسرائیل]] [[پۆل:بینا و پێکھاتەکان لە ئیلات]] q4qvqpj493naft7zb6404r84eotdyns 3 241505 1589570 1587228 2026-06-11T07:03:08Z Kushared 5048 /* پرسیار لە ئاریان محەمەدەوە (١٢:٥٠، ٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦) */ وەڵامدانەوە 1589570 wikitext text/x-wiki {{بۆکسی ئەرشیڤ|*[[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared/ئەرشیڤی١|ئەرشیڤی١]] *[[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared/ئەرشیڤی٢|ئەرشیڤی٢]] *[[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared/ئەرشیڤی٣|ئەرشیڤی٣]] *[[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared//ئەرشیڤی٤|ئەرشیڤی٤]]}} == کێشەیەک لە ھەژمارەکەمدایە == سەلام، بۆچی کاتێک دەستکاری یان وتارێک دەمەوێت دروست بکەم داوای کۆدی کاپچەم لێ دەکات گەر بزانیت. تکایە بۆم چاک بکەن. [[بەکارھێنەر:Sullttan|Sullttan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sullttan|لێدوان]]) ‏١٥:٤٦، ٢٦ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) :ڕەنگە هەندێ چالاکی گوماناویت کردبێت کە وایزانیبێت لە ڕێی بۆتەوە کراوە، هەوڵبدە لەسەر ئامێر و ئینتەرنێتێکی دیکە تاقی بکەیتەوە بزانە هەمان کێشەت هەیە؟ [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٦:٢١، ٢٧ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) ::یەکەمین وتارم لەڕێگەی وەرگێڕی خۆگەڕی ویکیپیدیا خۆی دروست کرد بۆیە داوای لێم کرد بەڵام دووەم وتار و سێیەمم وای پێم نەوت. [[بەکارھێنەر:Sullttan|Sullttan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sullttan|لێدوان]]) ‏٠٩:٥٢، ٢٧ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) == پرسیار لە [[User:سامان کوردی|سامان کوردی]]ەوە لەسەر [[گۆران (تیرە)]] (‏١١:٢٩، ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٣) == چۆن وێنەزیادکەم لەوتارێک بەموبایلی زیرەک --[[بەکارھێنەر:سامان کوردی|سامان کوردی]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:سامان کوردی|لێدوان]]) ‏١١:٢٩، ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:سامان کوردی|سامان کوردی]] سڵاو، بەداخەوە هێشتا فێرکاری مۆبایلمان نییە، بەڵام ئەگەر [https://www.youtube.com/watch?v=L9p9KFZolAs سەیری فێرکارییەکانی کۆمپیوتەر بکەیت لێرە] ئەوا ڕەنگبێ کارئاسانی زۆرت بۆ بکەن و هەنگاوەکان زۆر لەیەکەوە نزیکن، دەتوانیت لە خوارەوەی ویکیپیدیاش کلیک لەسەر بینینی کۆمپیوتەر/دیسکتۆپ بکەیت بۆ ئەوەی شێوەی دەرکەوتنی مۆبایل بگۆڕێ بۆ کۆمپیوتەر. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏١٨:٣٧، ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ (UTC) == پرسیار لە [[User:كنان الشريف|كنان الشريف]]ەوە لەسەر [[بەکارھێنەر:حسين]] (‏١٩:١٢، ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣) == https://w.wiki/7Xmq --[[بەکارھێنەر:كنان الشريف|كنان الشريف]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:كنان الشريف|لێدوان]]) ‏١٩:١٢، ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ (UTC) == پرسیار لە [[User:زانیار مسعود هەرتەلی|زانیار مسعود هەرتەلی]]ەوە (‏١٠:٢٤، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣) == سڵاو مامۆستا، چۆن ئەتوانم بابەتێک زیادبکەم؟ --[[بەکارھێنەر:زانیار مسعود هەرتەلی|زانیار مسعود هەرتەلی]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:زانیار مسعود هەرتەلی|لێدوان]]) ‏١٠:٢٤، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) :سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:زانیار مسعود هەرتەلی|زانیار مسعود هەرتەلی]]، تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە، سوپاس. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏١٤:٤١، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) == پرسیار لە [[User:Jamal ranjbari|Jamal ranjbari]]ەوە (‏١١:٢٢، ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣) == له به ین ئاوایی مله و سرنجداخ ئاوایی نوین هه یه که ئه مه وی زیادی بکه م --[[بەکارھێنەر:Jamal ranjbari|Jamal ranjbari]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Jamal ranjbari|لێدوان]]) ‏١١:٢٢، ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) == پرسیار لە [[User:اياس عزيز محمد|اياس عزيز محمد]]ەوە (‏٢٠:٠١، ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣) == سلاو پيويستم به زاراوه ى. باديني --[[بەکارھێنەر:اياس عزيز محمد|اياس عزيز محمد]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:اياس عزيز محمد|لێدوان]]) ‏٢٠:٠١، ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:اياس عزيز محمد|اياس عزيز محمد]] [https://ku.wikipedia.org/ بڕوانە ئێرە] گەر مەبەستتان لە ویکیپیدیای کرمانجی دێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٢:٢٩، ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) == پڕۆژەی ویکیمیدیاوانە کوردەکان == سڵاو، ئەو پێشبڕکێیەم بینی و بەڕاستی بەڕای من شتێکی زۆر باشە، بەڵام بۆ دەنگی لێ نەھێنین و ھەندێک پێشبڕکێیەکەی سەختتر نەکەین :) ئەگەر بکرێ لە میدیا کوردییەکان بانگەوازی بدەین بۆ ئەوەی بەکارھێنەرە نوێیەکان ڕوو بکەنە ویکیپیدیا کوردییەکان و لێرە بەشدار ببن، خەڵاتی ھەتا ٢٠٠ دۆڵار کەم پارەیەک نییە لە کوردستان. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏٢١:٥٨، ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) :ئەمڕۆ بانگەشەکان بۆ پێشبڕکێیەکە زیاتر دەکەین. سوپاس بۆ پێشنیارەکانت. سەبارەت بە ناوەکەش ئەوە [[metawiki:Kurdish_Wikimedians_User_Group|ناوی کۆمەڵەکەمانە]] بۆیە ناکرێت بیگۆڕین. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٦:١٨، ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] سڵاو ویستم هەر لێرە پرسیار بکەم، دیارە ماوەیەکی زۆریش چاوەڕێی ئەم کاتەم دەکرد دواجار سوپاس بۆ خوا توانیتان ڕێکی بخەن و سوپاستان دەکەم. پرسیارەکەم ئەوەیە کە ئەگەر ئێمە وتارەکان بنوسین لە ڕێگای بۆتەوە دیار دەکرێت کە ئەم بەکارهێنەرە چەند وتار و بایتی زیاد کردووە؟. [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ‏٠٧:٣٥، ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) :::زۆر سوپاس @[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]]، بەڵێ ئەوەی ئێمە وامان کردووە کە بە بۆت وتارەکانتان کۆ بکرێتەوە و ئامارەکان دابنرێن. بەمەش کاتی زیاترتان دەبێت بۆ نووسینی زۆرترین وتار و بایتی زیاتر. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٧:٤١، ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] زۆر باشە، دەستان خۆشبێت و هیوادارم زۆرترین کەس بەشداری بکات. [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ‏٠٧:٤٣، ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) ::سەیری بەشداربووانم کرد، ھیوای سەرکەوتن بۆ بەکارھێنەران دەخوازم، ھەروەھا ھیوادارام ببێتە ھۆی ئەوی بەکارھێنەرانی نوێ زیاتر ڕوو بکەنە ویکیپیدیای کوردی. سپاس بۆ ئێوە. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏٢٠:٤٥، ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) :::بژین و هیوای سەرکەوتن بۆ ئێوەش لە پێشبڕکێیەکە. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٦:٤١، ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Wikimedia Barnstar no TEXT.svg|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی ویکیمیدیا''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | سڵاو، نیشانی ویکیمیدیا پێشکەشی بەڕێزتان بێت بەھۆی بەشدارییەکانتان لە پڕۆژەکەدا و بەتایبەتی گرووپی ویکیمیدیاوانە کوردەکان. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏٢٢:٤٠، ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) |} == پرسیار لە [[User:Bashdar Krzhay|Bashdar Krzhay]]ەوە (‏٠٥:٢٥، ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣) == سڵاو و ڕێز سڵاو لە برایانی ویکیپیدیای کوردی دەستان خۆش بێت و ماندو نەبن برایان ❤️ چەن پرسیارێکم هەیە بەڵام هەموی لە لە یەک ڕستەدا کۆ ئەکەمەوە چۆن بتوانم متمانەی ویکیپیدیای کوردی بەدەست بێنم؟؟ ڕاستە ئێستا هەژمارێکم هەیە بەڵام زۆر بابەت هەیە ئەمەوێت زیادیان بکەم ناتوانی بە ڕونی و بە تێری بڵاویان بکەمەوە بۆیە ئەمەوێت قبوڵکردنی ئێوە بە دەست بێنم و خزمەت بە ویکپیدیای کوردی بکەم و چەندین وتار زیاد بکەم لەگەڵ ڕێزدا… --[[بەکارھێنەر:Bashdar Krzhay|Bashdar Krzhay]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Bashdar Krzhay|لێدوان]]) ‏٠٥:٢٥، ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Bashdar Krzhay|Bashdar Krzhay]]، پێموایە وەک سەرەتا باشترین کار ئەوەیە وەرگێڕان لە ویکیپیدیای ئینگلیزی بکەیت. ئەمەش بۆ ئەوەیە کە لەسەر شێوازی نووسین لە ویکیپیدیا ڕابێیت کە دواتر خۆشت دەتوانیت بەپێی گەڕانی خۆت ئەوا بابەتی هاوشێوە درووست بکەیت بەڵام ئەگەر سەرەتا بە وەرگێڕان دەست پێ بکەیت زۆر باش دەبێت. لە کەناڵی یوتیووبی ویکیپیدیاش فێرکاری پێویست بەردەست خراون و تکایە [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos سەیریان بکە لێرەوە]. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٨:٤٢، ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:محمد محسن 90|محمد محسن 90]]ەوە (‏٠٨:٣٤، ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤) == سڵاو، ماموستایى بەرێز تکایە هاریکارم بکە لە وتارەکانم لەبارەى رێزمان و لەبارەى داڕێژراوەکان، چوونکە وتارەکانم سەرچاوەى باوەرپێکراوى نووسەر و کتێبەکانى تێدایە. لە گەل ڕێزم --[[بەکارھێنەر:محمد محسن 90|محمد محسن 90]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:محمد محسن 90|لێدوان]]) ‏٠٨:٣٤، ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:Kurdan kurdan|Kurdan kurdan]]ەوە (‏٢٠:٠٦، ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤) == سڵاو بەڕێز ، بێزەحمەت من بابەتێکی نوێم داناوە لە ویکیپیدیا بەڵام دەرناکەوێ و ونە لەکاتی گەڕان و سێرچ کردن بۆی هۆکار چیە ؟ --[[بەکارھێنەر:Kurdan kurdan|Kurdan kurdan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurdan kurdan|لێدوان]]) ‏٢٠:٠٦، ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) :بەڕێز ڕەنگە وتار یان بەشدارییەکەت سڕابێتەوە بەهۆی نەگونجان لەگەڵ شێوازی وتارەکانی ویکیپیدیا. پێشنیار دەکەم چەند وتارێکی هاوشێوەی وتارەکەی خۆت بدۆزیتەوە و بە چاولێکردن لەوانەوە وتارەکەی خۆت بنووسیت + چەند شتێک گرنگە لە ویکیپیدیا ئەوەیە کە سەرچاوەی ىڕواپێکراو هەبێت، وتارەکەت گرنگی هەبێت نەوەک شتی نوێ و کەم بایەخ و نەناسراوبن لە ناو کۆمەڵگا. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٩:١٤، ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == کێبڕکێیەکە == سڵاو بەڕێز {{وب|Kushared}} زەحمەت نەبێت دەتوانیت لە دیسکۆرد جوابم بدەیتەوە؟ [[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ‏١٩:٤٣، ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:HRH.ph|HRH.ph]]ەوە (‏٠٢:٥٨، ٦ی شوباتی ٢٠٢٤) == سلاو بەرێز ... چون دەتوانم بابەتەکی زانستی لە ویکیپیدیادا بنوسم و نەشری بکەم --[[بەکارھێنەر:HRH.ph|HRH.ph]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:HRH.ph|لێدوان]]) ‏٠٢:٥٨، ٦ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:HRH.ph|HRH.ph]]، تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە، سوپاس. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏١٢:٤٩، ١٠ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) == پێداچوونەوە بۆ دەستکاریەکانی بەکارھێنەر: Kurdzag1946 == سڵاو بەڕێز Kushared، تکایە بە پێداچوونەوەیەک بۆ دەستکاریەکانی بەکارھێنەر Kurdzag1946 بکەن، ئەوە چەندین جارە بە ڕیکلام و دەستەواژەی خراپ دەستکاری وتارەکان دەکات، تەماشای دوایین دەستکاری [[کوردایەتی]] و [[ڕەمزی نافیع]] بکە. ئەمە سەرەڕای ئەوەی پێشتر بە ھەژمارێکی دیکەش ئاگادار کراوەتەوە. (ببورە لەبیرم کرد ناونیشانی بابەت لە پەیامی پێشووتر دابنێم). سپاس. [[بەکارھێنەر:Zamand Karim| <span style="font-weight: bold; background-color: #5B7830; color: #ffffff;">زەمەنCefayî</span>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏١٨:٥٦، ١٦ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:زانا وەهاب مەرزانی|زانا وەهاب مەرزانی]]ەوە (‏٠٨:١٨، ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٤) == کاکە دەمەوێ ژیان نامەی خۆم بنووسم کەسێک بگەڕێ بە دوام ژیان نامسگ منی تێدا بێ --[[بەکارھێنەر:زانا وەهاب مەرزانی|زانا وەهاب مەرزانی]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:زانا وەهاب مەرزانی|لێدوان]]) ‏٠٨:١٨، ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) == وێنەی نائازادی ھەتیو پەڕگە:335px-ACF Fiorentina 2.svg.png == [[پەڕگە:Ambox warning blue.svg|35px|text-top|ڕاست|⚠|link=]] سپاس بۆ بارکردنی '''[[:پەڕگە:335px-ACF Fiorentina 2.svg.png]]'''. پەڕەی وەسفی وێنەکە لە ئێستادا ئەوە دەردەخات کە وێنەکە نائازادە و دەتوانرێت تەنیا لە ویکیپیدیا و لەژێر [[ویکیپیدیا:ناوەرۆکی نائازاد|بەکارھێنانی داد]] بەکاربھێنرێت. بەڵام، لە ئێستادا وێنەکە لەسەر ھیچ وتارێکی ویکیپیدیا بەکارنەھاتووە. ئەگەر پێشتر وێنەکە لەناو وتارێک بوو، ئەوا تکایە بڕۆ بۆ وتارەکە و بزانە بۆچی لابراوە. لەوانەیە زیادی بکەیتەوە ئەگەر پێت وایە بەسوود بێت. بەڵام، تکایە تێبینی بکە کە ئەو وێنانەی کە دەکرێ جێگرەوەیەکیان بۆ دروست بکرێت قابیلی قبوڵکردن نییە تا لە ویکیپیدیا بەکاربێت. (بڕوانە [[ویکیپیدیا:ناوەرۆکی نائازاد|سیاسەتەکەمان لەسەر میدیای نائازاد]]). تێبینی بکە کە ھەر وێنەگەلێکی نائازاد کە لەسەر '''ھیچ وتارێک''' بەکارنەھاتبێت، دوای ٧ ڕۆژ دەسڕدرێتەوە، ھەر وەک لە [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا#پ٥|بەشی پ٥ لە پێوەری سڕینەوەی خێرا]] باس کراوە. سپاس.<!-- داڕێژە:سخ-پ٥-ئاگاداری --> [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:AramBot|لێدوان]]) ‏٢٠:٠٢، ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) == وێنەی نائازادی ھەتیو پەڕگە:390px-Bolognafc.svg.png == [[پەڕگە:Ambox warning blue.svg|35px|text-top|ڕاست|⚠|link=]] سپاس بۆ بارکردنی '''[[:پەڕگە:390px-Bolognafc.svg.png]]'''. پەڕەی وەسفی وێنەکە لە ئێستادا ئەوە دەردەخات کە وێنەکە نائازادە و دەتوانرێت تەنیا لە ویکیپیدیا و لەژێر [[ویکیپیدیا:ناوەرۆکی نائازاد|بەکارھێنانی داد]] بەکاربھێنرێت. بەڵام، لە ئێستادا وێنەکە لەسەر ھیچ وتارێکی ویکیپیدیا بەکارنەھاتووە. ئەگەر پێشتر وێنەکە لەناو وتارێک بوو، ئەوا تکایە بڕۆ بۆ وتارەکە و بزانە بۆچی لابراوە. لەوانەیە زیادی بکەیتەوە ئەگەر پێت وایە بەسوود بێت. بەڵام، تکایە تێبینی بکە کە ئەو وێنانەی کە دەکرێ جێگرەوەیەکیان بۆ دروست بکرێت قابیلی قبوڵکردن نییە تا لە ویکیپیدیا بەکاربێت. (بڕوانە [[ویکیپیدیا:ناوەرۆکی نائازاد|سیاسەتەکەمان لەسەر میدیای نائازاد]]). تێبینی بکە کە ھەر وێنەگەلێکی نائازاد کە لەسەر '''ھیچ وتارێک''' بەکارنەھاتبێت، دوای ٧ ڕۆژ دەسڕدرێتەوە، ھەر وەک لە [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا#پ٥|بەشی پ٥ لە پێوەری سڕینەوەی خێرا]] باس کراوە. سپاس.<!-- داڕێژە:سخ-پ٥-ئاگاداری --> ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢٠:١٤، ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) == کێبڕکییکە == @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] سڵاوت لێبێت زۆر سوپاس بۆ کێبڕکێیەکە، زەحەمت نەبێت چەند وتارم لابراوە و ناویان چییە، و پارەکە چۆن وەردەگیرێت.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ‏١٩:٢٣، ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:ئەوین دارا حسێن|ئەوین دارا حسێن]]ەوە (‏١٦:٥٠، ٢ی ئازاری ٢٠٢٤) == سڵاوت لێ بێ . ماندوو نەبی من ئەمەوێ بە شێوازێکی خێرا باسی دەسکاری کردن و بەکارهێنانی ویکیپیدیای کوردیم بۆ بکەی چۆن ئیش بکەم --[[بەکارھێنەر:ئەوین دارا حسێن|ئەوین دارا حسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئەوین دارا حسێن|لێدوان]]) ‏١٦:٥٠، ٢ی ئازاری ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:ئەوین دارا حسێن|ئەوین دارا حسێن]]، تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە بۆ فێربوون و بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی، سوپاس. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏١٩:٠٨، ٢ی ئازاری ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:کارا دلێر|کارا دلێر]]ەوە (‏٠٣:١١، ٢٩ی ئازاری ٢٠٢٤) == سڵاو چۆن بتوانم وتار دروست بکەم؟ --[[بەکارھێنەر:کارا دلێر|کارا دلێر]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:کارا دلێر|لێدوان]]) ‏٠٣:١١، ٢٩ی ئازاری ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:کارا دلێر|کارا دلێر]] تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە بۆ فێربوون و بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی، سوپاس [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٣:٤٠، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:Abdulrahmaaannn|Abdulrahmaaannn]]ەوە لەسەر [[ماددەی ھۆشمەند]] (‏٠٦:٣٧، ٤ی نیسانی ٢٠٢٤) == ماددەی ھۆشمەند یان هۆشبەر ؟ --[[بەکارھێنەر:Abdulrahmaaannn|Abdulrahmaaannn]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Abdulrahmaaannn|لێدوان]]) ‏٠٦:٣٧، ٤ی نیسانی ٢٠٢٤ (UTC) :وتاری ماددەی ھۆشمەند جیاوازە لەگەڵ ماددەی ھۆشبەر. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٣:٣٩، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:Hassan Malahassan|Hassan Malahassan]]ەوە لەسەر [[بەکارھێنەر:Hassan Malahassan]] (‏٠٠:٢٢، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٤) == سلاو بێزاحمەت چۆن بابەت پۆست بکەم دەمەوێ بابەتێک پۆست بکەم بە وێنەوە --[[بەکارھێنەر:Hassan Malahassan|Hassan Malahassan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hassan Malahassan|لێدوان]]) ‏٠٠:٢٢، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Hassan Malahassan|Hassan Malahassan]] تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە بۆ فێربوون و بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی، سوپاس [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٣:٤٠، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٤ (UTC) == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder to vote now to select members of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear Wikimedian, You are receiving this message because you previously participated in the UCoC process. This is a reminder that the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) ends on May 9, 2024. Read the information on the [[m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ‏٢٣:١٦، ٢ی ئایاری ٢٠٢٤ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:RamzyM (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024/Previous_voters_list&oldid=26721206 --> == پرسیار لە [[User:Kati1363|Kati1363]]ەوە (‏١١:٣٥، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٤) == سلاو چۆن بتوانیم بابەتێک بە زمانی کوردی هەڵگرم و بیگۆرم بەزمانی تر و بلاوی بکەمەوە --[[بەکارھێنەر:Kati1363|Kati1363]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kati1363|لێدوان]]) ‏١١:٣٥، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:ئاوارە عبداللە گەڵاڵەیی|ئاوارە عبداللە گەڵاڵەیی]]ەوە (‏١٥:٥٠، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٤) == بەڕێزان سڵاو. من ئەندامی تازەم. دەتوانن بە وێنە فێرکاریی دانێن، بۆ ئەوەی باستر بتوانین پەڕە بە زمانی کوردیی زیاد بکەین؟ ڕێز --[[بەکارھێنەر:ئاوارە عبداللە گەڵاڵەیی|ئاوارە عبداللە گەڵاڵەیی]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئاوارە عبداللە گەڵاڵەیی|لێدوان]]) ‏١٥:٥٠، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:ئاوارە عبداللە گەڵاڵەیی|ئاوارە عبداللە گەڵاڵەیی]]٫ تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە بۆ فێربوون و بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی، سوپاس. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏١٠:١٤، ٢٧ی ئایاری ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:Siokid|Siokid]]ەوە (‏١٢:١٦، ٣١ی ئایاری ٢٠٢٤) == سڵاو مامۆستا، تکایە دەروازەی جوگرافیا و دەروازەی تاجیکستان بەو پۆلانە زیاد بکە، خۆم ناتوانم ژمارەیان زۆرە: «پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان»، «پۆل:شارەکانی تاجیکستان». --[[بەکارھێنەر:Siokid|Siokid]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Siokid|لێدوان]]) ‏١٢:١٦، ٣١ی ئایاری ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] وابزانم بەڕێزت بتوانی کارێک بکەی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٠٥، ٢١ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Siokid|Siokid]] {{کرا}}. سپاس! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٠٢:٥٢، ٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:Rawa mohammad saeed|Rawa mohammad saeed]]ەوە لەسەر [[بەکارھێنەر:Rawa mohammad saeed]] (‏٠٩:٥١، ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤) == سڵاو مامۆستا .... ئەمەوێ زانیاری بڵاو بکەمەوە و پەڕە دروست بکەم ئەتوانی یارمەتیم بدەیت --[[بەکارھێنەر:Rawa mohammad saeed|Rawa mohammad saeed]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Rawa mohammad saeed|لێدوان]]) ‏٠٩:٥١، ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:سداد ولی|سداد ولی]]ەوە (‏١١:١٧، ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٤) == سڵاو ،بەرێزەکەم ، من بەشدارم لە ویکپیدیا، بەڵام چۆن دەتوانم هاوکاریت بکەم --[[بەکارھێنەر:سداد ولی|سداد ولی]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:سداد ولی|لێدوان]]) ‏١١:١٧، ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:محەمەد دۆڵەڕووتی|محەمەد دۆڵەڕووتی]]ەوە (‏١٨:٥٣، ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤) == سڵاو...ببورە بۆ بێزارکردن ..من تازە هاتوومەتە ناو ویکیپیدیاو ئەمەوێت لێداوان بنوسم ..زۆر شارەزایم نییە..ئەوان پێشنیاری چاک کردنی وتارێکم بۆ دەکەن لەسەر چی بنەمایەک چاکی بکەم ؟؟..بنەمای پیت یان خاڵبەندی ..زۆرسوپاس❤ --[[بەکارھێنەر:محەمەد دۆڵەڕووتی|محەمەد دۆڵەڕووتی]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:محەمەد دۆڵەڕووتی|لێدوان]]) ‏١٨:٥٣، ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:محەمەد دۆڵەڕووتی|محەمەد دۆڵەڕووتی]] بە خێربێی بۆ ویکیپیدیا، هەر دەستکارییەک خزمەت بە ویکیپیدیا دەکات ئەگەر ئەرێنی بێت، تەنانەت ڕاستکردنەوەی ڕێنووس و خاڵبەندیش کە زۆر گرنگن. بەڵام خزمەتی سەرەکی ئەگەر بیکەیت ئەوەیە بۆ ماوەیەکی باش لەسەر بابەتێکی دیاریکراو کاربکەیت و دەوڵەمەندی بکەیت. ئەوەیان زۆر بەباشی شوێنی خۆی دەگرێت. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٨:٣٠، ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:Dlvin Qadr|Dlvin Qadr]]ەوە (‏١٣:١٦، ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤) == سلأو من ئه مه وێ زانيارى وه ربگرم دهرباره ى ژيانى زانكؤ --[[بەکارھێنەر:Dlvin Qadr|Dlvin Qadr]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Dlvin Qadr|لێدوان]]) ‏١٣:١٦، ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Dlvin Qadr|Dlvin Qadr]]، بەداخەوە ویکیپیدیا ئەم ڕێنمایی و بابەتانە لە خۆ ناگرێت. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٧:٣١، ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:محمود بەرزنجی|محمود بەرزنجی]]ەوە (‏٠٧:٢٩، ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤) == لە کوێ زانیاری تەواوم لەسەر اسماعیل ولیانی پێ دەدرێت --[[بەکارھێنەر:محمود بەرزنجی|محمود بەرزنجی]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:محمود بەرزنجی|لێدوان]]) ‏٠٧:٢٩، ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:Im hanaray|Im hanaray]]ەوە (٢٠:١٦، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥) == سڵاو ئایا من چۆن بابەتێک بڵاوبکەمەوە --[[بەکارھێنەر:Im hanaray|Im hanaray]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Im hanaray|لێدوان]]) ٢٠:١٦، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Im hanaray|Im hanaray]] تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە بۆ فێربوون و بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی، سوپاس [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٩:٥٣، ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:شاکێو|شاکێو]]ەوە (٠٥:٤٢، ١٤ی ئازاری ٢٠٢٥) == چۆن مافی بڵاو کردنەوە وەربگرم --[[بەکارھێنەر:شاکێو|شاکێو]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:شاکێو|لێدوان]]) ٠٥:٤٢، ١٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :بەڕێز@[[بەکارھێنەر:شاکێو|شاکێو]]، پرسیارەکەت زۆر ڕوون نییە. دەکرێ زیاتر وردەکاریی بنووسیت. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٩:٥٣، ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:Kurdinoma|Kurdinoma]]ەوە (١٤:٥٧، ١٧ی ئازاری ٢٠٢٥) == سڵاو. بەشی disambiguation چۆن زیاد بکەم؟ --[[بەکارھێنەر:Kurdinoma|Kurdinoma]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurdinoma|لێدوان]]) ١٤:٥٧، ١٧ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :بڕوانە پەڕەی [[ویکیپیدیا:ڕوونکردنەوە]] [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ١٢:٠٩، ١٨ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:سوورکێو زەکی|سوورکێو زەکی]]ەوە (١٥:٠٨، ٩ی نیسانی ٢٠٢٥) == سڵاو و ڕێز مامۆستای هێژا دەمهەوێت لاپەڕەیەک بۆ نووسراوەکانی خۆم دروست بکەم و پاشکەوتی بکەم لە ویکی پێدیا. ئەم شوێنە یا لاپەڕەیە نادۆزمەوە کە دەتوانم کاری لەسەر بکەم. سپاس و ڕێز بۆ هاوکاریتان! سوورکێو زەکی --[[بەکارھێنەر:سوورکێو زەکی|سوورکێو زەکی]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:سوورکێو زەکی|لێدوان]]) ١٥:٠٨، ٩ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:Lakmedia|Lakmedia]]ەوە لەسەر [[ویکیپیدیا:سەبارەت]] (١١:٥٠، ١٢ی ئایاری ٢٠٢٥) == سڵاو چۆن له ک نیوز بڵاو بکه مه وه؟ --[[بەکارھێنەر:Lakmedia|Lakmedia]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Lakmedia|لێدوان]]) ١١:٥٠، ١٢ی ئایاری ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Lakmedia|Lakmedia]] زۆر بەباشی لە پرسیارەکەت تێنەگەیشتم. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٩:٢٨، ١٣ی ئایاری ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:YaElllllllla|YaElllllllla]]ەوە (٠٧:٤٨، ١٣ی ئایاری ٢٠٢٥) == Chon btwanm ba dway marzamay bgarem? --[[بەکارھێنەر:YaElllllllla|YaElllllllla]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:YaElllllllla|لێدوان]]) ٠٧:٤٨، ١٣ی ئایاری ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:YaElllllllla|YaElllllllla]]، ئەگەر مەبەستت مەلزەمەیە ئەوا لە ویکیپیدیا دەستناکەوێت. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٩:٢٨، ١٣ی ئایاری ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:بەختیار زێباری|بەختیار زێباری]]ەوە (١٠:٥٣، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥) == سلاو، چوون بابەتێك دانێم --[[بەکارھێنەر:بەختیار زێباری|بەختیار زێباری]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بەختیار زێباری|لێدوان]]) ١٠:٥٣، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:بەختیار زێباری|بەختیار زێباری]]، تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە بۆ فێربوون و بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی، سوپاس [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٨:٠٤، ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:Mohammed Mahdi Mohammed|Mohammed Mahdi Mohammed]]ەوە (١١:٥٣، ١ی ئابی ٢٠٢٥) == سڵاو برای بەڕێزم. هیوادارم باش و بێوەی بن. ئەرک نەبێت دەتوانن ئەم بابەتە بسڕنەوە لەبەرئەوەی کاتێک ئەندامێکی نوێی ئێرە بووم، بە هەڵە دروستم کرد. هەرچەندە مانگێک دەبێ تاگی سڕینەوەم داناوە بەڵام هەرماوە. بۆ زانیاریتان بابەتە ڕاستەکەم داناوە. زۆر سوپاس https://ckb.wikipedia.org/wiki/West_Bromwich --[[بەکارھێنەر:Mohammed Mahdi Mohammed|Mohammed Mahdi Mohammed]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Mohammed Mahdi Mohammed|لێدوان]]) ١١:٥٣، ١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Mohammed Mahdi Mohammed|Mohammed Mahdi Mohammed]]، وتارەکە سڕایەوە، بژیت. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٧:٠٢، ٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::دەستەکانت خۆشبێت برا گیان. [[بەکارھێنەر:Mohammed Mahdi Mohammed|Mohammed Mahdi Mohammed]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Mohammed Mahdi Mohammed|لێدوان]]) ٠٨:١٣، ٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == [[:پەڕگە:AS Roma.png:]] == سڵاو، [[:پەڕگە:AS Roma.png|ئەم پەڕگەیە]] داواکاری سڕینەوەی لەسەر دانراوە، لەبەر ئەوەی ماف پارێزراوە لە ھیچ شوێنێک بەکارنەھاتووە، ئەتوانن چاکی بکەن؟ ئەگەرنا پێویستە بیسڕینەوە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٩:٠١، ١٨ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو، هەندێ لەو پەڕگانە کاتی خۆی بەهەڵە بارکراوە و دواتر وێنەکە لە کۆمنز هەبووە. بژیت. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٩:١٣، ٢٧ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:مام شوان|مام شوان]]ەوە لەسەر [[بەکارھێنەر:مام شوان]] (١٨:٠٣، ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥) == سڵاو مامۆستا ئەمەوێ بابەتێک بڵاو بکەمەوە --[[بەکارھێنەر:مام شوان|مام شوان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مام شوان|لێدوان]]) ١٨:٠٣، ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:مام شوان|مام شوان]]، تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە بۆ فێربوون و بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی، سوپاس [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٨:٠٥، ١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:Kara Dleer|Kara Dleer]]ەوە لەسەر [[ویکیپیدیا:داخوازی وتارێکی نوێ]] (٢٠:٠١، ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥) == دەمەوێ پەڕەیەک دروست بکەم لەسەر کەسایەتیەکی دیار --[[بەکارھێنەر:Kara Dleer|Kara Dleer]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kara Dleer|لێدوان]]) ٢٠:٠١، ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Kara Dleer|Kara Dleer]]، تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە بۆ فێربوون و بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی، سوپاس [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ١٢:٢٧، ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:فرمان موحسین|فرمان موحسین]]ەوە لەسەر [[وتووێژ:عەلی بەردەشانی]] (٠٩:٣٨، ٣ی شوباتی ٢٠٢٦) == بابەتێکم لەسەر عەلی بەردەشانی بڵاوکردەوە --[[بەکارھێنەر:فرمان موحسین|فرمان موحسین]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:فرمان موحسین|لێدوان]]) ٠٩:٣٨، ٣ی شوباتی ٢٠٢٦ (UTC) == پرسیار لە [[User:ئەوین صدرالدین|ئەوین صدرالدین]]ەوە لەسەر [[جوگرافیای باشووری کوردستان]] (١٣:٠٠، ٢٥ی شوباتی ٢٠٢٦) == سڵاو چۆن بتوانم چاکی بکەم؟ --[[بەکارھێنەر:ئەوین صدرالدین|ئەوین صدرالدین]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئەوین صدرالدین|لێدوان]]) ١٣:٠٠، ٢٥ی شوباتی ٢٠٢٦ (UTC) == کارنەکردنى دەستکارى سەرچاوە == @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] سلاو برا چۆنى ھیوادارم باش و تەندروست بن.پرسیارێکم ھەبوو لاى من کاتێک شێوازى دەستکارى ھەڵدەبژیرى بەس دەستکارى دیدارى چالاکە کاتێک دەمەوێ شێوازى دەستکارى سەرچاوە بەکاربێنم کار ناکات. لە ویکیى عەرەبى و ئینگلیزى کێشەى نییە بەس لێرە ناتوانم ئەو کارە بکەم چارەسەرى چییە؟. [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ٠٨:١٧، ١١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]]، دەبێت ئێستا چاک بووبێت. دەتوانیت سەیرێکی بکەیتەوە؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٠:٣٥، ٢٤ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] سڵاو برا. بەڵێ دەستخۆش. [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ١٦:٣٧، ٢٥ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) ١٨:٣٠، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) </div> <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Keegan (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی == سڵاو بەڕێز Kushared، ھیوادارم باش و تەندروست بن، ویستم بپرسم [[:meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]] چی لێھاتووە لە ئێستادا! ئایا ھیچ چالاکیییەکی ماوە؟ ئەوە ویکیپیدیای عەرەبی لە ئێستادا خەریکی بەڕێوەچوونی [[:ar:ويكيبيديا:مسابقة فلسطين الرابعة|«چوارەم» کێبڕکێی فەلەستینە]] و لەو دوو ساڵ و نیوەدا (لە ٢٠٢٣ەوە)، چەندین پڕۆژەی خەڵاتداری تریشیان بەڕێوە بردوون و ھەزاران ھەزار دۆلاریشیان لە مێتا بۆ پڕۆژەکانیان وەرگرتووە! بەڵام ئێمە لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ەوە ئەوە زیاتر لە دوو ساڵە کە ھیچ پڕۆژەیەکمان نەبووە! سەیری ویکیمیدیای کوردیم کرد و بینیم کە دوو ساڵە ھیچ چالاکییەکی نەبووە و پڕۆژەکانی سڕ بوون. لە ئێستادا ویکیپیدیای کوردی ڕەوشی زۆر باش نییە، ھەتا بەکارھێنەرێکی نوێی ناچالاک دێت، ئەوە سێ بەکارھێنەری چالاک و بەئەزموونی وەک کاک ئارام خانەنشین دەبن و وازدێنن لە چالاکییەکانیان! ئەوە نەوەی یەکەم و دووەمی ویکیپیدیا وەک بەڕێزتان یان بەتەواوی خانەنشین بوون و یانیش نیمچەخانەنشین، نەوەی سێیەم و چوارەمیش وەکوو من ئەوە نیوەیان وازیان ھێناوە، نەوەی پێنجەمیشمان زۆر زۆر کەمن و جێگای ھیچ یەک لەوانەی پێشوویان نەگرتووەتەوە. بە بۆچوونی من ئەگەر پڕۆژەک شتێک یان بیرۆکەیەک بدۆزینەوە ئەوە دەتوانین سەرنجی بەکارھێنەری نوێی زیاتر ڕاکێشین بۆ ئەوەی ببنە ئەندام و چالاکی بکەن. پێم خۆشە ڕا و بۆچوونی ئێوەش بزانم و ئەگەر بیرۆکەیەک یان ڕێگاچارەیەکتان لە مێشک دایە ئەوە خۆشحاڵ دەبم باسی بکەن. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:١٠، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] @[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] @[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] @[[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] @[[بەکارھێنەر:Sorou6sh|Sorou6sh]] @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] @[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] @[[بەکارھێنەر:GoRaN909|GoRaN909]] @[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] @[[بەکارھێنەر:فەرهاد|فەرهاد]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] و ھتد... تکایە ئێوەش بۆچوونی خۆتان بڵێن. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٢٤، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] نازانم بۆ پڕۆژە بەڵام ویکی سۆرانی لە کرمانجی و زازاکی باشترە لەڕووی قووڵی وتار و سەرچاوەکان، بەڵام کەسانی چالاکی کەم بووەتەوە پێم وایە زیرەکی دەستکردیش ڕۆڵی ھەیە. خۆم دوو مانگە تاکو ئێستا ٢٧٤ وتارم لە کۆلکەیی نەھێشتووە، گەر ٥ کەسی چالاکی وەک من ھەبا لایەنی کەم ١٠٪ی کۆی وتارە کورتەکانی ویکی سۆرانیمان نەدەھێشت لە ماوەی نۆ مانگدا! [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٢٠:٢٦، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ڕاستە، دەستت خۆش بێت و بەھیوای بەردەوامبوونت. ئێمەش زیاتر خەریکی کۆمەڵە وتارەکانین و چەند بەکارھێنەری تریش ھەر یەکەو بە جۆرێک بەشداری دەکەن، بەڵام زۆر نا! ئێستا سەیری ئەو بەکارھێنەرانەی تاگم کردوون بکە، ١٧ کەسن کە ئەو مانگە هەر ١٠یان بەباشی چالاک ببوون. تۆ بڵێ بە ھەموویەوە ٤٠ بەکارھێنەری سەرەکیمان ھەبێ بە چالاک و ناچالاکەوە، ئایا ئەوەندە تەواوە؟ لێرە ھەر بەکارھێنەرێک زیاتر شتێکی دیاریکراو دەکا و کێشە ئەوەیە بە ناچالاکبوونی ئەوە ئەم بەشە سەقەت دەبێ! ئێستا بۆ نموونە کاک ئارام ڕۆیشتووە و بەھۆیەوە بەرەو پێشچوونمان لە تەواوی بابەتە تەکنیکییەکاندا گیری خواردووە، یان بۆ نموونە بەڕێز کوشارێد ناچالاک بووە و بەھۆیەوە پڕۆژەی ویکیمیدیای کوردیش سڕ بووە؛ ناشزانین چۆن جێگایان پڕ بکەینەوە. ئێستا ئەگەر لە ئەوەندەی ئێستاشمان ١٠ کەسێکی تر بڕوات خۆ ئەوە ویکیپیدیای کوردی داماو دەبێ! ئێمە نەوەیەک بووین کە لە سەردەمی کۆتایییەکانی کۆرۆنادا ڕوومان کردە ئێرە و خۆمان لێرەدا دۆزییەوە؛ بەڵام ئێستا ھەموو چینەکانی کۆمەڵگا بە بەشە خوێندەوارەکەشی خۆی لە ناو ژیریی دەستکرددا دەدۆزێتەوە! ترسی من ئەوەیە کە ئەگەر ھات و ئێمەش بەرەو خانەنشینبوون ڕۆیشتن ئەوە کێ دێت جێگامان بگرێتەوە؟ بۆیە ھەمووانم بانگھێشت کرد تاوەکوو ڕێگایەک شتێک بدۆزنەوە ھەتا لانیکەم ١٠ بەکارھێنەری نوێی چالاک ڕوو بکەنە ئێرە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:١٧، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::{{وب|Hivja}}: ئەزانم یەکێکی لە دڵسۆزەکانی ویکیی کوردی و قسەکانتان لە خەمخۆرییەوەیە بۆ پڕۆژەکە. دەربارەی پڕۆژە و چالاکییەکانی گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی، وەکو خۆم ئەندام نیم تیایە و کاک محەممەد ئەتوانێ زیاتر ڕوونکردنەوەی لەسەر بات؛ چونکە خۆی یەکێکە لە بەڕێوەبەرانی گرووپەکە. لەوانەیە ئاگادار نەبی تازەترین پڕۆژەی ویکیمیدیای کوردی ئەمەیە: [[ویکیپیدیا:ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی - 2026]] کە چالاکییەکی ھاوبەشی ئەندامانی گرووپی ویکیمیدیای کوردییە. کار لەسەر وتاری زانستی ئەکەن و ئەگەر کاتت ھەبێ ئەتوانی ناوی خۆت تۆمار بکەیت و بەشدار بیت تیایە. ئینجا سەبارەت بە پڕۆژەکان، خۆتەزانی یەکێک لە ھۆکارە گرنگەکانی گەشەسەندنیان ئەوەیە پشت ئەبەستێ بە چالاکیی بەکارھێنەران (کێشەی دواکەوتنی ویکیی کوردی ھەر ئەمە بووە). لەسەر بەکارھێنەرانە کە پڕۆژەیەک دامەزرا بەردەوام بن و پەرەی پێ بەن. لەبەر ئەوە ناکرێ ویکیی عەرەبی (بە سەروو ملیۆنێک وتارەوە) بەراورد بکەین بە ویکیی کوردی، بێگومان ئەوان پشتیان قایمە بە بەکارھێنەرانیان، زیاتر ھانیان ئەیەن و پێشبڕکێیان بۆ دروست ئەکەن. منیش بەتەمای زۆر پڕۆژەم بەڵام کە دایبمەزرێنم و بەکارھێنەران بانگھێشت بکەم، ھەتا ئێوارە ھەر من و تۆ و چەن کەسێکی کەمین کە لێرە وەڵام ئەیاتەوە، بۆیە ئاوا سەر ناگرێت. بەداخیشەوەم بۆ خانەنیشنبوونی بەڕێوەبەران (کاک ئارام) و بەکارھێنەرانی دێرین؛ چونکە ڕاگری ویکیی کوردی ئەوان بوون. ھەرچۆنێک بێ ئەوەی ئێستا گرنگ ئەوەیە چارەسەرێک بدۆزینەوە، ئێمە وەکو ئەو نەوەیە لەو چەن ساڵەی ھێناومانە ئیتر ئەبێ پشت بە خۆمان بەستین، ئەو بۆشایییە پڕ کەینەوە و نەیەڵین کارەکان لەوە زیاتر دواکەون. وەکو خۆم زیاتر لەسەر بەسەرداچوونەوەی وتارەکان کارم کردووە و خەریکی باشترکردنیان بووم. چونکە کوالێتیی وتارەکان زۆر بەلامەوە گرنگ بووە، و ئێستاش خەریکی نووسینەوەی سیاسەت و ڕێسا و دروستکردنی ئامراز و لایەنە تەکنیکییەکانم بۆ ویکیفەرھەنگ. بۆ پڕۆژەی کۆمەڵەوتاریش چیم لە دەست بێ و پێم بکرێ یارمەتیتان ئەیەم. سپاس. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٨:١٠، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر سپاس بۆ بەڕێزت، ھەر ئەو جۆرەی خۆشت ئەزانی لەو پڕۆژانەدا ئێمە کێشەی ڕیکلامیشمان هەیە، ئەوە ئێستا بۆ نموونە کەس ١٥ ڕۆژە ئەو کێبڕکێیە دەست پێکراوە بەڵام کەس دەستی بە بەشداریکردن نەکردووە! بۆ نموونە خۆم ئەوە ئێستا زانیم شتێکی وا بوونی ھەیە! سپاس بۆ ھەموو بەشدارییەکانی بەڕێزیشت، ھیوادارم ھەم لێرە و ھەمیش لە ویکیفەرھەنگدا سەرکەوتوو بی. ھەر ئەو جۆرەی خۆت وتت دەبێ ڕێگاچارەیەکی باش بدۆزینەوە بۆ ویکیپیدیا و پلانێکی ڕێکوپێک داڕێژین. بۆ کۆمەڵە وتارەکانیش ئەگەر توانیت تکایە لە کارە تەکنیکییەکاندا ھاوکاریمان بکە، کاک ئاراممان نەماوە گیرمان خواردووە؛ ئەگەر توانیت یارمەتیمان بدەی تکایە [[لێدوانی ویکیپرۆژە:کۆمەڵە وتارەکان/شارەکانی ئیسرائیل|لێرە]] نامەیەک بنێرە. دیسان زۆر سپاس بۆ بەڕێزتان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٨:٤٨، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: لەوەتەی کاک ئارام نماوە بەشی تێبینی (ڕێکلام) داڕماوە و ئێمەش ئاگادار نین. من زیاتر لە ئێستادا چاوەڕێی خۆم و خۆتم شتێک لە پڕۆژەی کۆمەڵەوتارەکان بکەین. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٣٢، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ڕاستە بەداخەوە، ھەر شتێک کە پەیوەندیی بە بواری تەکنییەکەوە ھەیە سڕ بووە. ئەوە کاک ھەریادیش یارمەتیمان دەدات، بزانین چی دەکەین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٩:٥٩، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::ڕاستە، نەمانی ڕیکلامەکان کێشەیەکی ترە کە ئەتوانرێ لە دوایین گۆڕانکارییەکان یا سەر پەڕەکان دانرێ، تا ھەموو بەکارھێنەران ئاگاداربن. بۆ کۆمەڵەوتارەکان لەوێ وەڵامم یایەوە. سپاس بۆ تۆش. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٠:٠٠، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::: سڵاو و ڕێز هاوڕێیان، دەستان خۆش بۆ کردنەوەی ئەم بابەتە کە پێویستە باسبکرێ. ڕاستی وەک خۆشمان ڕازی نین لە دۆخی ئەم کۆمەڵەیە بەڵام پێویستی بە وزەی زۆر هەیە و بە تەنیا یەک-دوو کەسیش ناکرێت. پارساڵ لەگەڵ دوو گرووپی جیاواز کۆبوونەوەی زۆرمان ئەنجامدا بۆ ئەوەی پڕۆژەی هاوبەش بکەین و خەڵکی زیاتر بهێنین بۆ ویکیپیدیا بەڵام بەداخەوە سەریان نەگرت، ڕەنگبێ لەگەڵ گرووپێکیان ١٠ کۆبوونەوەشمان کردبێت بەڵام چوارچێوەی پڕۆژەکە زۆر فراوان بوو بە بودجەی کەم نەدەکرا بۆیە جارێ وەستێندراون. لە ئێستادا داواکاریمان پێشکەش کردووە بۆ فەند ـی تازە و چالاکییەکانی چەنگ مانگی داهاتوو و پەسەندیش کراون٫ بەڵام وەرگرتنی پارەکە ماوە. من لەگەڵ خاتوو ڕاڤان و خاتوو شەوین بەیەکەوە کاریان لەسەر دەکەین٫ دەخوازم ئێوەش لەگەڵمان بەشداربن لەو چالاکییانە چونکە بەشێکی لە هەولێر و سلێمانی ئەنجام دەدرێت و پێویستە ئامادەبین و خەلک فێربکەین. جا هەرکەسێ مەیلی هەیە دەتوانێت پەیوەندییم پێوەبکات. هاوکات لە ئێستادا، لە پەیوەندیداین لەگەڵ پەیمانگای کوردستان لە سلێمانی بۆ ئەوەی پانێل و چەند چالاکییەکیان لەگەڵ ئەنجام بدەین. دەربارەی ئەم پێشبڕكێیە زانستییەش هێشتا دەستی پێ نەکردووە، چونکە هەندێ چاککردنی ماوە. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ١٠:١٢، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::سپاس بۆ بەڕێزت کاک محەممەد، ھەر بژی، بێگومان ئێمە ئاگاداری تەواوی بەشدارییە بەنرخەکانی بەڕێزتین لەو ساڵانەدا. ھیوادارین ھەر بژین و بەردەوام بن. من وەک خۆم تەنیا ناتوانم بە شێوەی فیزیکی یارمەتیدەر بم، ئەگەرنا بە ھەر شێوازێکی تر بێ و ھەر کارێک ئیشێک بێ ئەوە لە خزمەتدام. لەسەر وزەی ئێمەش حیسێب بکە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٠٥، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::دەستخۆش بۆ کارە جوانەکانتان، هەر پێم کرا بەشدار ئەبم لە چالاکییەکان. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٧:٤٦، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ::::::::::سڵاو، ماوەیەک پێش ئێستا بەکارھێنەرێکی تورک ڕەخنەی گرت لەوەی وەسفی وتاری شارە کوردییەکانی باکووری کوردستانم دەکرد بە «شارێک لە باکووری کوردستان» لە ویکی کوردیی سۆرانی. ئێستا دەڵێت توانای سکاڵام ھەیە شتی وا ھەیە؟ ناکرێ کە خۆم کورد زمان بم و لە ویکی کوردی خۆمدا بم ڕەخنە بگرێت! [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ١٦:٥٤، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ویکیپیدیای عەرەبی بە تەواوی و ١٠٠٪ لایەنگرییان لە دژی ئیسرائیل و لە پاڵپشتیی فەلەستیندا کرد لە شەڕی غەززەدا، جارێک سکاڵایان لە وابزانم ویکیمیدیادا لێ تۆمار کرد بەڵام ھیچ ئەنجامێکی نەبوو. ئەوەیکە بڵێی ویکیپیدیا لایەنگری تێدا نەبێ شتێکە قەت پێی ناگەین! دواتریش لەلایەن ئەوانەوە ھەر ناوی کوردستان کوفرە بەڵام لەلای ئێمە و لە خوودی واقعیشدا شتێکی فاکت و ئاسایییە؛ بۆیە با چییان پێخۆشە بیکەن بەڵام ناگەنە ھیچ ئەنجامێک. گۆڕینی ناو و ئەو جۆرە شتانە لە ھەر ویکیپیدیایەک دەبێ لە خوودی ئەو ویکیپیدیایە ئەنجام بدرێ و یەکدەنگی لەسەر بکرێ و شتێکە پەیوەندیی بە ویکیمیدیا و مێتا و ئەوانەوە نییە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:١٩، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::ئەگەر بچێ سکاڵات لێ بکا پێی دەڵێن بچۆ بە بەڕێوەبەرانی ویکیپیدیای کوردی بڵێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٢١، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] :::::::::::::ھەژمارەکەی ئەمەیە https://tr.wikipedia.org/wiki/Kullan%C4%B1c%C4%B1%3ABSRF?wprov=sfla1 کەمێک پێش ئێستا یەک دوونیا دەستکاری منی گەڕاندەوە. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ١٩:١٨، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] لە کام ویکیپیدیا دەستکارییەکانی تۆی گەڕاندووەتەوە؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٠:١٧، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ئەوە ئەو بەکارھێنەرە لە ویکیداتا دا سکاڵای لێ تۆمار کردی، بەڵام بەڵێنت پێ دەدەم ناگاتە ھیچ کوێ، چونکە خوودی شێوازی نووسینی سکاڵاکەی لایەنگری تێدایە! ھەست دەکا ئێرەش تورکیایە بتوانێ دەمکوتمان بکا :) ویستم لە پاڵپشتی لە تۆوە وەڵامی بدەمەوە، بەڵام کێشەی بێجگە لە ویکیمیدیا و ویکیکوردی زیاتر ناتوانم لە هیچ کوێ بەشداری بکەم! خۆت بچۆ بەرگری لە خۆت بکە؛ لەبیرت بێ ئەو بابەتانە ھەموو بڵێ: ١؛ بەپێی یاساکانی ویکی ھەر خراپکارییەک یان کێشەیەک لە بەکارھێنەرێک بینرا لە ویکیپیدیایەکی دیاریکراودا، ئەوە دەبێ لە ھەمان ویکیپیدیادا سکاڵای لەسەر تۆمار بکرێ. ٢؛ گۆڕانی بابەتە گشتییەکانی ھەر ویکیپیدیایەک دەبێ لە خوودی ئەو ویکیپیدیایەدا یەکدەنگی لەسەر بکرێ و ئێمە لە ویکیپیدیای کوردی کردوومانە و بەپێی زۆربەی ھەرە زۆری بەکارھێنەران بڕیار درا کە ھەر دوو ناوی باکووری کوردستان و تورکیا بۆ ئەو شارانە بنووسرێت. ٣؛ ئەگەر ئەو بابەتانەی پێشوو لەبەر چاو نەگیرێت، بە بەربەستکردنی ھەر ژمارە لە بەکارھێنەران ئەوە سیاسەتی ناوخۆییی ئەو ویکیپیدیایە ناگۆڕێ و وەک خۆی دەمێنێتەوە. ئەو خاڵانە یارمەتیت دەدەن بۆ باسەکە، خۆت چۆنت پێ خۆش بوو وەڵام بدەوە و لێی زیاد و کەم بکە، بەڵام لەبیرت بێ لە قسەکردندا لە سیاسەتەکانی ویکی لامەدە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:١٧، ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ::::::::::::::::ئەگەر دەتوانن لە دەستکارییەکان لە ویکی سۆرانی بەربەستی بکەن، چونکە دەستکارییەکانم دەگەڕێنێتەوە. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٠٦:٠٦، ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == پرسیار لە [[User:ئاریان محەمەد|ئاریان محەمەد]]ەوە (١٢:٥٠، ٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦) == سڵاو مامۆستا بۆچی کاتێک سێرچی بۆ دەکەم نایهێنێت؟ --[[بەکارھێنەر:ئاریان محەمەد|ئاریان محەمەد]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئاریان محەمەد|لێدوان]]) ١٢:٥٠، ٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:ئاریان محەمەد|ئاریان محەمەد]]، بەدوای چیدا گەڕاویت؟ [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٧:٠٣، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) cnnbh9yh7c5c89o1iodj6x9gblrkpd3 1589575 1589570 2026-06-11T07:55:17Z سەڵاح حەسەن پاڵەوان 77006 /* پرسیار لە سەڵاح حەسەن پاڵەوانەوە (٠٧:٥٥، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦) */ بەشی نوێ 1589575 wikitext text/x-wiki {{بۆکسی ئەرشیڤ|*[[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared/ئەرشیڤی١|ئەرشیڤی١]] *[[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared/ئەرشیڤی٢|ئەرشیڤی٢]] *[[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared/ئەرشیڤی٣|ئەرشیڤی٣]] *[[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared//ئەرشیڤی٤|ئەرشیڤی٤]]}} == کێشەیەک لە ھەژمارەکەمدایە == سەلام، بۆچی کاتێک دەستکاری یان وتارێک دەمەوێت دروست بکەم داوای کۆدی کاپچەم لێ دەکات گەر بزانیت. تکایە بۆم چاک بکەن. [[بەکارھێنەر:Sullttan|Sullttan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sullttan|لێدوان]]) ‏١٥:٤٦، ٢٦ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) :ڕەنگە هەندێ چالاکی گوماناویت کردبێت کە وایزانیبێت لە ڕێی بۆتەوە کراوە، هەوڵبدە لەسەر ئامێر و ئینتەرنێتێکی دیکە تاقی بکەیتەوە بزانە هەمان کێشەت هەیە؟ [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٦:٢١، ٢٧ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) ::یەکەمین وتارم لەڕێگەی وەرگێڕی خۆگەڕی ویکیپیدیا خۆی دروست کرد بۆیە داوای لێم کرد بەڵام دووەم وتار و سێیەمم وای پێم نەوت. [[بەکارھێنەر:Sullttan|Sullttan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sullttan|لێدوان]]) ‏٠٩:٥٢، ٢٧ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) == پرسیار لە [[User:سامان کوردی|سامان کوردی]]ەوە لەسەر [[گۆران (تیرە)]] (‏١١:٢٩، ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٣) == چۆن وێنەزیادکەم لەوتارێک بەموبایلی زیرەک --[[بەکارھێنەر:سامان کوردی|سامان کوردی]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:سامان کوردی|لێدوان]]) ‏١١:٢٩، ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:سامان کوردی|سامان کوردی]] سڵاو، بەداخەوە هێشتا فێرکاری مۆبایلمان نییە، بەڵام ئەگەر [https://www.youtube.com/watch?v=L9p9KFZolAs سەیری فێرکارییەکانی کۆمپیوتەر بکەیت لێرە] ئەوا ڕەنگبێ کارئاسانی زۆرت بۆ بکەن و هەنگاوەکان زۆر لەیەکەوە نزیکن، دەتوانیت لە خوارەوەی ویکیپیدیاش کلیک لەسەر بینینی کۆمپیوتەر/دیسکتۆپ بکەیت بۆ ئەوەی شێوەی دەرکەوتنی مۆبایل بگۆڕێ بۆ کۆمپیوتەر. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏١٨:٣٧، ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ (UTC) == پرسیار لە [[User:كنان الشريف|كنان الشريف]]ەوە لەسەر [[بەکارھێنەر:حسين]] (‏١٩:١٢، ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣) == https://w.wiki/7Xmq --[[بەکارھێنەر:كنان الشريف|كنان الشريف]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:كنان الشريف|لێدوان]]) ‏١٩:١٢، ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ (UTC) == پرسیار لە [[User:زانیار مسعود هەرتەلی|زانیار مسعود هەرتەلی]]ەوە (‏١٠:٢٤، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣) == سڵاو مامۆستا، چۆن ئەتوانم بابەتێک زیادبکەم؟ --[[بەکارھێنەر:زانیار مسعود هەرتەلی|زانیار مسعود هەرتەلی]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:زانیار مسعود هەرتەلی|لێدوان]]) ‏١٠:٢٤، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) :سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:زانیار مسعود هەرتەلی|زانیار مسعود هەرتەلی]]، تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە، سوپاس. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏١٤:٤١، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) == پرسیار لە [[User:Jamal ranjbari|Jamal ranjbari]]ەوە (‏١١:٢٢، ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣) == له به ین ئاوایی مله و سرنجداخ ئاوایی نوین هه یه که ئه مه وی زیادی بکه م --[[بەکارھێنەر:Jamal ranjbari|Jamal ranjbari]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Jamal ranjbari|لێدوان]]) ‏١١:٢٢، ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) == پرسیار لە [[User:اياس عزيز محمد|اياس عزيز محمد]]ەوە (‏٢٠:٠١، ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣) == سلاو پيويستم به زاراوه ى. باديني --[[بەکارھێنەر:اياس عزيز محمد|اياس عزيز محمد]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:اياس عزيز محمد|لێدوان]]) ‏٢٠:٠١، ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:اياس عزيز محمد|اياس عزيز محمد]] [https://ku.wikipedia.org/ بڕوانە ئێرە] گەر مەبەستتان لە ویکیپیدیای کرمانجی دێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٢:٢٩، ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) == پڕۆژەی ویکیمیدیاوانە کوردەکان == سڵاو، ئەو پێشبڕکێیەم بینی و بەڕاستی بەڕای من شتێکی زۆر باشە، بەڵام بۆ دەنگی لێ نەھێنین و ھەندێک پێشبڕکێیەکەی سەختتر نەکەین :) ئەگەر بکرێ لە میدیا کوردییەکان بانگەوازی بدەین بۆ ئەوەی بەکارھێنەرە نوێیەکان ڕوو بکەنە ویکیپیدیا کوردییەکان و لێرە بەشدار ببن، خەڵاتی ھەتا ٢٠٠ دۆڵار کەم پارەیەک نییە لە کوردستان. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏٢١:٥٨، ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) :ئەمڕۆ بانگەشەکان بۆ پێشبڕکێیەکە زیاتر دەکەین. سوپاس بۆ پێشنیارەکانت. سەبارەت بە ناوەکەش ئەوە [[metawiki:Kurdish_Wikimedians_User_Group|ناوی کۆمەڵەکەمانە]] بۆیە ناکرێت بیگۆڕین. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٦:١٨، ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] سڵاو ویستم هەر لێرە پرسیار بکەم، دیارە ماوەیەکی زۆریش چاوەڕێی ئەم کاتەم دەکرد دواجار سوپاس بۆ خوا توانیتان ڕێکی بخەن و سوپاستان دەکەم. پرسیارەکەم ئەوەیە کە ئەگەر ئێمە وتارەکان بنوسین لە ڕێگای بۆتەوە دیار دەکرێت کە ئەم بەکارهێنەرە چەند وتار و بایتی زیاد کردووە؟. [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ‏٠٧:٣٥، ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) :::زۆر سوپاس @[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]]، بەڵێ ئەوەی ئێمە وامان کردووە کە بە بۆت وتارەکانتان کۆ بکرێتەوە و ئامارەکان دابنرێن. بەمەش کاتی زیاترتان دەبێت بۆ نووسینی زۆرترین وتار و بایتی زیاتر. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٧:٤١، ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] زۆر باشە، دەستان خۆشبێت و هیوادارم زۆرترین کەس بەشداری بکات. [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ‏٠٧:٤٣، ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) ::سەیری بەشداربووانم کرد، ھیوای سەرکەوتن بۆ بەکارھێنەران دەخوازم، ھەروەھا ھیوادارام ببێتە ھۆی ئەوی بەکارھێنەرانی نوێ زیاتر ڕوو بکەنە ویکیپیدیای کوردی. سپاس بۆ ئێوە. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏٢٠:٤٥، ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) :::بژین و هیوای سەرکەوتن بۆ ئێوەش لە پێشبڕکێیەکە. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٦:٤١، ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Wikimedia Barnstar no TEXT.svg|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی ویکیمیدیا''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | سڵاو، نیشانی ویکیمیدیا پێشکەشی بەڕێزتان بێت بەھۆی بەشدارییەکانتان لە پڕۆژەکەدا و بەتایبەتی گرووپی ویکیمیدیاوانە کوردەکان. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏٢٢:٤٠، ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) |} == پرسیار لە [[User:Bashdar Krzhay|Bashdar Krzhay]]ەوە (‏٠٥:٢٥، ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣) == سڵاو و ڕێز سڵاو لە برایانی ویکیپیدیای کوردی دەستان خۆش بێت و ماندو نەبن برایان ❤️ چەن پرسیارێکم هەیە بەڵام هەموی لە لە یەک ڕستەدا کۆ ئەکەمەوە چۆن بتوانم متمانەی ویکیپیدیای کوردی بەدەست بێنم؟؟ ڕاستە ئێستا هەژمارێکم هەیە بەڵام زۆر بابەت هەیە ئەمەوێت زیادیان بکەم ناتوانی بە ڕونی و بە تێری بڵاویان بکەمەوە بۆیە ئەمەوێت قبوڵکردنی ئێوە بە دەست بێنم و خزمەت بە ویکپیدیای کوردی بکەم و چەندین وتار زیاد بکەم لەگەڵ ڕێزدا… --[[بەکارھێنەر:Bashdar Krzhay|Bashdar Krzhay]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Bashdar Krzhay|لێدوان]]) ‏٠٥:٢٥، ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Bashdar Krzhay|Bashdar Krzhay]]، پێموایە وەک سەرەتا باشترین کار ئەوەیە وەرگێڕان لە ویکیپیدیای ئینگلیزی بکەیت. ئەمەش بۆ ئەوەیە کە لەسەر شێوازی نووسین لە ویکیپیدیا ڕابێیت کە دواتر خۆشت دەتوانیت بەپێی گەڕانی خۆت ئەوا بابەتی هاوشێوە درووست بکەیت بەڵام ئەگەر سەرەتا بە وەرگێڕان دەست پێ بکەیت زۆر باش دەبێت. لە کەناڵی یوتیووبی ویکیپیدیاش فێرکاری پێویست بەردەست خراون و تکایە [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos سەیریان بکە لێرەوە]. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٨:٤٢، ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:محمد محسن 90|محمد محسن 90]]ەوە (‏٠٨:٣٤، ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤) == سڵاو، ماموستایى بەرێز تکایە هاریکارم بکە لە وتارەکانم لەبارەى رێزمان و لەبارەى داڕێژراوەکان، چوونکە وتارەکانم سەرچاوەى باوەرپێکراوى نووسەر و کتێبەکانى تێدایە. لە گەل ڕێزم --[[بەکارھێنەر:محمد محسن 90|محمد محسن 90]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:محمد محسن 90|لێدوان]]) ‏٠٨:٣٤، ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:Kurdan kurdan|Kurdan kurdan]]ەوە (‏٢٠:٠٦، ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤) == سڵاو بەڕێز ، بێزەحمەت من بابەتێکی نوێم داناوە لە ویکیپیدیا بەڵام دەرناکەوێ و ونە لەکاتی گەڕان و سێرچ کردن بۆی هۆکار چیە ؟ --[[بەکارھێنەر:Kurdan kurdan|Kurdan kurdan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurdan kurdan|لێدوان]]) ‏٢٠:٠٦، ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) :بەڕێز ڕەنگە وتار یان بەشدارییەکەت سڕابێتەوە بەهۆی نەگونجان لەگەڵ شێوازی وتارەکانی ویکیپیدیا. پێشنیار دەکەم چەند وتارێکی هاوشێوەی وتارەکەی خۆت بدۆزیتەوە و بە چاولێکردن لەوانەوە وتارەکەی خۆت بنووسیت + چەند شتێک گرنگە لە ویکیپیدیا ئەوەیە کە سەرچاوەی ىڕواپێکراو هەبێت، وتارەکەت گرنگی هەبێت نەوەک شتی نوێ و کەم بایەخ و نەناسراوبن لە ناو کۆمەڵگا. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٩:١٤، ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == کێبڕکێیەکە == سڵاو بەڕێز {{وب|Kushared}} زەحمەت نەبێت دەتوانیت لە دیسکۆرد جوابم بدەیتەوە؟ [[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ‏١٩:٤٣، ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:HRH.ph|HRH.ph]]ەوە (‏٠٢:٥٨، ٦ی شوباتی ٢٠٢٤) == سلاو بەرێز ... چون دەتوانم بابەتەکی زانستی لە ویکیپیدیادا بنوسم و نەشری بکەم --[[بەکارھێنەر:HRH.ph|HRH.ph]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:HRH.ph|لێدوان]]) ‏٠٢:٥٨، ٦ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:HRH.ph|HRH.ph]]، تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە، سوپاس. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏١٢:٤٩، ١٠ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) == پێداچوونەوە بۆ دەستکاریەکانی بەکارھێنەر: Kurdzag1946 == سڵاو بەڕێز Kushared، تکایە بە پێداچوونەوەیەک بۆ دەستکاریەکانی بەکارھێنەر Kurdzag1946 بکەن، ئەوە چەندین جارە بە ڕیکلام و دەستەواژەی خراپ دەستکاری وتارەکان دەکات، تەماشای دوایین دەستکاری [[کوردایەتی]] و [[ڕەمزی نافیع]] بکە. ئەمە سەرەڕای ئەوەی پێشتر بە ھەژمارێکی دیکەش ئاگادار کراوەتەوە. (ببورە لەبیرم کرد ناونیشانی بابەت لە پەیامی پێشووتر دابنێم). سپاس. [[بەکارھێنەر:Zamand Karim| <span style="font-weight: bold; background-color: #5B7830; color: #ffffff;">زەمەنCefayî</span>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏١٨:٥٦، ١٦ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:زانا وەهاب مەرزانی|زانا وەهاب مەرزانی]]ەوە (‏٠٨:١٨، ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٤) == کاکە دەمەوێ ژیان نامەی خۆم بنووسم کەسێک بگەڕێ بە دوام ژیان نامسگ منی تێدا بێ --[[بەکارھێنەر:زانا وەهاب مەرزانی|زانا وەهاب مەرزانی]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:زانا وەهاب مەرزانی|لێدوان]]) ‏٠٨:١٨، ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) == وێنەی نائازادی ھەتیو پەڕگە:335px-ACF Fiorentina 2.svg.png == [[پەڕگە:Ambox warning blue.svg|35px|text-top|ڕاست|⚠|link=]] سپاس بۆ بارکردنی '''[[:پەڕگە:335px-ACF Fiorentina 2.svg.png]]'''. پەڕەی وەسفی وێنەکە لە ئێستادا ئەوە دەردەخات کە وێنەکە نائازادە و دەتوانرێت تەنیا لە ویکیپیدیا و لەژێر [[ویکیپیدیا:ناوەرۆکی نائازاد|بەکارھێنانی داد]] بەکاربھێنرێت. بەڵام، لە ئێستادا وێنەکە لەسەر ھیچ وتارێکی ویکیپیدیا بەکارنەھاتووە. ئەگەر پێشتر وێنەکە لەناو وتارێک بوو، ئەوا تکایە بڕۆ بۆ وتارەکە و بزانە بۆچی لابراوە. لەوانەیە زیادی بکەیتەوە ئەگەر پێت وایە بەسوود بێت. بەڵام، تکایە تێبینی بکە کە ئەو وێنانەی کە دەکرێ جێگرەوەیەکیان بۆ دروست بکرێت قابیلی قبوڵکردن نییە تا لە ویکیپیدیا بەکاربێت. (بڕوانە [[ویکیپیدیا:ناوەرۆکی نائازاد|سیاسەتەکەمان لەسەر میدیای نائازاد]]). تێبینی بکە کە ھەر وێنەگەلێکی نائازاد کە لەسەر '''ھیچ وتارێک''' بەکارنەھاتبێت، دوای ٧ ڕۆژ دەسڕدرێتەوە، ھەر وەک لە [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا#پ٥|بەشی پ٥ لە پێوەری سڕینەوەی خێرا]] باس کراوە. سپاس.<!-- داڕێژە:سخ-پ٥-ئاگاداری --> [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:AramBot|لێدوان]]) ‏٢٠:٠٢، ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) == وێنەی نائازادی ھەتیو پەڕگە:390px-Bolognafc.svg.png == [[پەڕگە:Ambox warning blue.svg|35px|text-top|ڕاست|⚠|link=]] سپاس بۆ بارکردنی '''[[:پەڕگە:390px-Bolognafc.svg.png]]'''. پەڕەی وەسفی وێنەکە لە ئێستادا ئەوە دەردەخات کە وێنەکە نائازادە و دەتوانرێت تەنیا لە ویکیپیدیا و لەژێر [[ویکیپیدیا:ناوەرۆکی نائازاد|بەکارھێنانی داد]] بەکاربھێنرێت. بەڵام، لە ئێستادا وێنەکە لەسەر ھیچ وتارێکی ویکیپیدیا بەکارنەھاتووە. ئەگەر پێشتر وێنەکە لەناو وتارێک بوو، ئەوا تکایە بڕۆ بۆ وتارەکە و بزانە بۆچی لابراوە. لەوانەیە زیادی بکەیتەوە ئەگەر پێت وایە بەسوود بێت. بەڵام، تکایە تێبینی بکە کە ئەو وێنانەی کە دەکرێ جێگرەوەیەکیان بۆ دروست بکرێت قابیلی قبوڵکردن نییە تا لە ویکیپیدیا بەکاربێت. (بڕوانە [[ویکیپیدیا:ناوەرۆکی نائازاد|سیاسەتەکەمان لەسەر میدیای نائازاد]]). تێبینی بکە کە ھەر وێنەگەلێکی نائازاد کە لەسەر '''ھیچ وتارێک''' بەکارنەھاتبێت، دوای ٧ ڕۆژ دەسڕدرێتەوە، ھەر وەک لە [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا#پ٥|بەشی پ٥ لە پێوەری سڕینەوەی خێرا]] باس کراوە. سپاس.<!-- داڕێژە:سخ-پ٥-ئاگاداری --> ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢٠:١٤، ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) == کێبڕکییکە == @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] سڵاوت لێبێت زۆر سوپاس بۆ کێبڕکێیەکە، زەحەمت نەبێت چەند وتارم لابراوە و ناویان چییە، و پارەکە چۆن وەردەگیرێت.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ‏١٩:٢٣، ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:ئەوین دارا حسێن|ئەوین دارا حسێن]]ەوە (‏١٦:٥٠، ٢ی ئازاری ٢٠٢٤) == سڵاوت لێ بێ . ماندوو نەبی من ئەمەوێ بە شێوازێکی خێرا باسی دەسکاری کردن و بەکارهێنانی ویکیپیدیای کوردیم بۆ بکەی چۆن ئیش بکەم --[[بەکارھێنەر:ئەوین دارا حسێن|ئەوین دارا حسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئەوین دارا حسێن|لێدوان]]) ‏١٦:٥٠، ٢ی ئازاری ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:ئەوین دارا حسێن|ئەوین دارا حسێن]]، تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە بۆ فێربوون و بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی، سوپاس. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏١٩:٠٨، ٢ی ئازاری ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:کارا دلێر|کارا دلێر]]ەوە (‏٠٣:١١، ٢٩ی ئازاری ٢٠٢٤) == سڵاو چۆن بتوانم وتار دروست بکەم؟ --[[بەکارھێنەر:کارا دلێر|کارا دلێر]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:کارا دلێر|لێدوان]]) ‏٠٣:١١، ٢٩ی ئازاری ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:کارا دلێر|کارا دلێر]] تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە بۆ فێربوون و بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی، سوپاس [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٣:٤٠، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:Abdulrahmaaannn|Abdulrahmaaannn]]ەوە لەسەر [[ماددەی ھۆشمەند]] (‏٠٦:٣٧، ٤ی نیسانی ٢٠٢٤) == ماددەی ھۆشمەند یان هۆشبەر ؟ --[[بەکارھێنەر:Abdulrahmaaannn|Abdulrahmaaannn]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Abdulrahmaaannn|لێدوان]]) ‏٠٦:٣٧، ٤ی نیسانی ٢٠٢٤ (UTC) :وتاری ماددەی ھۆشمەند جیاوازە لەگەڵ ماددەی ھۆشبەر. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٣:٣٩، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:Hassan Malahassan|Hassan Malahassan]]ەوە لەسەر [[بەکارھێنەر:Hassan Malahassan]] (‏٠٠:٢٢، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٤) == سلاو بێزاحمەت چۆن بابەت پۆست بکەم دەمەوێ بابەتێک پۆست بکەم بە وێنەوە --[[بەکارھێنەر:Hassan Malahassan|Hassan Malahassan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hassan Malahassan|لێدوان]]) ‏٠٠:٢٢، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Hassan Malahassan|Hassan Malahassan]] تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە بۆ فێربوون و بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی، سوپاس [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٣:٤٠، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٤ (UTC) == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder to vote now to select members of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear Wikimedian, You are receiving this message because you previously participated in the UCoC process. This is a reminder that the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) ends on May 9, 2024. Read the information on the [[m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ‏٢٣:١٦، ٢ی ئایاری ٢٠٢٤ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:RamzyM (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024/Previous_voters_list&oldid=26721206 --> == پرسیار لە [[User:Kati1363|Kati1363]]ەوە (‏١١:٣٥، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٤) == سلاو چۆن بتوانیم بابەتێک بە زمانی کوردی هەڵگرم و بیگۆرم بەزمانی تر و بلاوی بکەمەوە --[[بەکارھێنەر:Kati1363|Kati1363]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kati1363|لێدوان]]) ‏١١:٣٥، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:ئاوارە عبداللە گەڵاڵەیی|ئاوارە عبداللە گەڵاڵەیی]]ەوە (‏١٥:٥٠، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٤) == بەڕێزان سڵاو. من ئەندامی تازەم. دەتوانن بە وێنە فێرکاریی دانێن، بۆ ئەوەی باستر بتوانین پەڕە بە زمانی کوردیی زیاد بکەین؟ ڕێز --[[بەکارھێنەر:ئاوارە عبداللە گەڵاڵەیی|ئاوارە عبداللە گەڵاڵەیی]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئاوارە عبداللە گەڵاڵەیی|لێدوان]]) ‏١٥:٥٠، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:ئاوارە عبداللە گەڵاڵەیی|ئاوارە عبداللە گەڵاڵەیی]]٫ تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە بۆ فێربوون و بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی، سوپاس. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏١٠:١٤، ٢٧ی ئایاری ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:Siokid|Siokid]]ەوە (‏١٢:١٦، ٣١ی ئایاری ٢٠٢٤) == سڵاو مامۆستا، تکایە دەروازەی جوگرافیا و دەروازەی تاجیکستان بەو پۆلانە زیاد بکە، خۆم ناتوانم ژمارەیان زۆرە: «پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی تاجیکستان»، «پۆل:شارەکانی تاجیکستان». --[[بەکارھێنەر:Siokid|Siokid]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Siokid|لێدوان]]) ‏١٢:١٦، ٣١ی ئایاری ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] وابزانم بەڕێزت بتوانی کارێک بکەی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٠٥، ٢١ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Siokid|Siokid]] {{کرا}}. سپاس! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٠٢:٥٢، ٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:Rawa mohammad saeed|Rawa mohammad saeed]]ەوە لەسەر [[بەکارھێنەر:Rawa mohammad saeed]] (‏٠٩:٥١، ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤) == سڵاو مامۆستا .... ئەمەوێ زانیاری بڵاو بکەمەوە و پەڕە دروست بکەم ئەتوانی یارمەتیم بدەیت --[[بەکارھێنەر:Rawa mohammad saeed|Rawa mohammad saeed]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Rawa mohammad saeed|لێدوان]]) ‏٠٩:٥١، ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:سداد ولی|سداد ولی]]ەوە (‏١١:١٧، ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٤) == سڵاو ،بەرێزەکەم ، من بەشدارم لە ویکپیدیا، بەڵام چۆن دەتوانم هاوکاریت بکەم --[[بەکارھێنەر:سداد ولی|سداد ولی]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:سداد ولی|لێدوان]]) ‏١١:١٧، ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:محەمەد دۆڵەڕووتی|محەمەد دۆڵەڕووتی]]ەوە (‏١٨:٥٣، ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤) == سڵاو...ببورە بۆ بێزارکردن ..من تازە هاتوومەتە ناو ویکیپیدیاو ئەمەوێت لێداوان بنوسم ..زۆر شارەزایم نییە..ئەوان پێشنیاری چاک کردنی وتارێکم بۆ دەکەن لەسەر چی بنەمایەک چاکی بکەم ؟؟..بنەمای پیت یان خاڵبەندی ..زۆرسوپاس❤ --[[بەکارھێنەر:محەمەد دۆڵەڕووتی|محەمەد دۆڵەڕووتی]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:محەمەد دۆڵەڕووتی|لێدوان]]) ‏١٨:٥٣، ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:محەمەد دۆڵەڕووتی|محەمەد دۆڵەڕووتی]] بە خێربێی بۆ ویکیپیدیا، هەر دەستکارییەک خزمەت بە ویکیپیدیا دەکات ئەگەر ئەرێنی بێت، تەنانەت ڕاستکردنەوەی ڕێنووس و خاڵبەندیش کە زۆر گرنگن. بەڵام خزمەتی سەرەکی ئەگەر بیکەیت ئەوەیە بۆ ماوەیەکی باش لەسەر بابەتێکی دیاریکراو کاربکەیت و دەوڵەمەندی بکەیت. ئەوەیان زۆر بەباشی شوێنی خۆی دەگرێت. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٨:٣٠، ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:Dlvin Qadr|Dlvin Qadr]]ەوە (‏١٣:١٦، ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤) == سلأو من ئه مه وێ زانيارى وه ربگرم دهرباره ى ژيانى زانكؤ --[[بەکارھێنەر:Dlvin Qadr|Dlvin Qadr]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Dlvin Qadr|لێدوان]]) ‏١٣:١٦، ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Dlvin Qadr|Dlvin Qadr]]، بەداخەوە ویکیپیدیا ئەم ڕێنمایی و بابەتانە لە خۆ ناگرێت. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٧:٣١، ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:محمود بەرزنجی|محمود بەرزنجی]]ەوە (‏٠٧:٢٩، ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤) == لە کوێ زانیاری تەواوم لەسەر اسماعیل ولیانی پێ دەدرێت --[[بەکارھێنەر:محمود بەرزنجی|محمود بەرزنجی]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:محمود بەرزنجی|لێدوان]]) ‏٠٧:٢٩، ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == پرسیار لە [[User:Im hanaray|Im hanaray]]ەوە (٢٠:١٦، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥) == سڵاو ئایا من چۆن بابەتێک بڵاوبکەمەوە --[[بەکارھێنەر:Im hanaray|Im hanaray]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Im hanaray|لێدوان]]) ٢٠:١٦، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Im hanaray|Im hanaray]] تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە بۆ فێربوون و بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی، سوپاس [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٩:٥٣، ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:شاکێو|شاکێو]]ەوە (٠٥:٤٢، ١٤ی ئازاری ٢٠٢٥) == چۆن مافی بڵاو کردنەوە وەربگرم --[[بەکارھێنەر:شاکێو|شاکێو]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:شاکێو|لێدوان]]) ٠٥:٤٢، ١٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :بەڕێز@[[بەکارھێنەر:شاکێو|شاکێو]]، پرسیارەکەت زۆر ڕوون نییە. دەکرێ زیاتر وردەکاریی بنووسیت. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٩:٥٣، ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:Kurdinoma|Kurdinoma]]ەوە (١٤:٥٧، ١٧ی ئازاری ٢٠٢٥) == سڵاو. بەشی disambiguation چۆن زیاد بکەم؟ --[[بەکارھێنەر:Kurdinoma|Kurdinoma]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurdinoma|لێدوان]]) ١٤:٥٧، ١٧ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :بڕوانە پەڕەی [[ویکیپیدیا:ڕوونکردنەوە]] [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ١٢:٠٩، ١٨ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:سوورکێو زەکی|سوورکێو زەکی]]ەوە (١٥:٠٨، ٩ی نیسانی ٢٠٢٥) == سڵاو و ڕێز مامۆستای هێژا دەمهەوێت لاپەڕەیەک بۆ نووسراوەکانی خۆم دروست بکەم و پاشکەوتی بکەم لە ویکی پێدیا. ئەم شوێنە یا لاپەڕەیە نادۆزمەوە کە دەتوانم کاری لەسەر بکەم. سپاس و ڕێز بۆ هاوکاریتان! سوورکێو زەکی --[[بەکارھێنەر:سوورکێو زەکی|سوورکێو زەکی]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:سوورکێو زەکی|لێدوان]]) ١٥:٠٨، ٩ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:Lakmedia|Lakmedia]]ەوە لەسەر [[ویکیپیدیا:سەبارەت]] (١١:٥٠، ١٢ی ئایاری ٢٠٢٥) == سڵاو چۆن له ک نیوز بڵاو بکه مه وه؟ --[[بەکارھێنەر:Lakmedia|Lakmedia]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Lakmedia|لێدوان]]) ١١:٥٠، ١٢ی ئایاری ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Lakmedia|Lakmedia]] زۆر بەباشی لە پرسیارەکەت تێنەگەیشتم. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٩:٢٨، ١٣ی ئایاری ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:YaElllllllla|YaElllllllla]]ەوە (٠٧:٤٨، ١٣ی ئایاری ٢٠٢٥) == Chon btwanm ba dway marzamay bgarem? --[[بەکارھێنەر:YaElllllllla|YaElllllllla]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:YaElllllllla|لێدوان]]) ٠٧:٤٨، ١٣ی ئایاری ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:YaElllllllla|YaElllllllla]]، ئەگەر مەبەستت مەلزەمەیە ئەوا لە ویکیپیدیا دەستناکەوێت. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٩:٢٨، ١٣ی ئایاری ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:بەختیار زێباری|بەختیار زێباری]]ەوە (١٠:٥٣، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥) == سلاو، چوون بابەتێك دانێم --[[بەکارھێنەر:بەختیار زێباری|بەختیار زێباری]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بەختیار زێباری|لێدوان]]) ١٠:٥٣، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:بەختیار زێباری|بەختیار زێباری]]، تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە بۆ فێربوون و بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی، سوپاس [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٨:٠٤، ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:Mohammed Mahdi Mohammed|Mohammed Mahdi Mohammed]]ەوە (١١:٥٣، ١ی ئابی ٢٠٢٥) == سڵاو برای بەڕێزم. هیوادارم باش و بێوەی بن. ئەرک نەبێت دەتوانن ئەم بابەتە بسڕنەوە لەبەرئەوەی کاتێک ئەندامێکی نوێی ئێرە بووم، بە هەڵە دروستم کرد. هەرچەندە مانگێک دەبێ تاگی سڕینەوەم داناوە بەڵام هەرماوە. بۆ زانیاریتان بابەتە ڕاستەکەم داناوە. زۆر سوپاس https://ckb.wikipedia.org/wiki/West_Bromwich --[[بەکارھێنەر:Mohammed Mahdi Mohammed|Mohammed Mahdi Mohammed]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Mohammed Mahdi Mohammed|لێدوان]]) ١١:٥٣، ١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Mohammed Mahdi Mohammed|Mohammed Mahdi Mohammed]]، وتارەکە سڕایەوە، بژیت. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٧:٠٢، ٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::دەستەکانت خۆشبێت برا گیان. [[بەکارھێنەر:Mohammed Mahdi Mohammed|Mohammed Mahdi Mohammed]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Mohammed Mahdi Mohammed|لێدوان]]) ٠٨:١٣، ٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == [[:پەڕگە:AS Roma.png:]] == سڵاو، [[:پەڕگە:AS Roma.png|ئەم پەڕگەیە]] داواکاری سڕینەوەی لەسەر دانراوە، لەبەر ئەوەی ماف پارێزراوە لە ھیچ شوێنێک بەکارنەھاتووە، ئەتوانن چاکی بکەن؟ ئەگەرنا پێویستە بیسڕینەوە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٩:٠١، ١٨ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو، هەندێ لەو پەڕگانە کاتی خۆی بەهەڵە بارکراوە و دواتر وێنەکە لە کۆمنز هەبووە. بژیت. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٩:١٣، ٢٧ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:مام شوان|مام شوان]]ەوە لەسەر [[بەکارھێنەر:مام شوان]] (١٨:٠٣، ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥) == سڵاو مامۆستا ئەمەوێ بابەتێک بڵاو بکەمەوە --[[بەکارھێنەر:مام شوان|مام شوان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مام شوان|لێدوان]]) ١٨:٠٣، ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:مام شوان|مام شوان]]، تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە بۆ فێربوون و بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی، سوپاس [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٨:٠٥، ١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:Kara Dleer|Kara Dleer]]ەوە لەسەر [[ویکیپیدیا:داخوازی وتارێکی نوێ]] (٢٠:٠١، ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥) == دەمەوێ پەڕەیەک دروست بکەم لەسەر کەسایەتیەکی دیار --[[بەکارھێنەر:Kara Dleer|Kara Dleer]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kara Dleer|لێدوان]]) ٢٠:٠١، ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Kara Dleer|Kara Dleer]]، تکایە سەیری [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia/videos فێرکارییەکانی یوتیووبی ویکیپیدیای کوردی] بکە بۆ فێربوون و بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی، سوپاس [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ١٢:٢٧، ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) == پرسیار لە [[User:فرمان موحسین|فرمان موحسین]]ەوە لەسەر [[وتووێژ:عەلی بەردەشانی]] (٠٩:٣٨، ٣ی شوباتی ٢٠٢٦) == بابەتێکم لەسەر عەلی بەردەشانی بڵاوکردەوە --[[بەکارھێنەر:فرمان موحسین|فرمان موحسین]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:فرمان موحسین|لێدوان]]) ٠٩:٣٨، ٣ی شوباتی ٢٠٢٦ (UTC) == پرسیار لە [[User:ئەوین صدرالدین|ئەوین صدرالدین]]ەوە لەسەر [[جوگرافیای باشووری کوردستان]] (١٣:٠٠، ٢٥ی شوباتی ٢٠٢٦) == سڵاو چۆن بتوانم چاکی بکەم؟ --[[بەکارھێنەر:ئەوین صدرالدین|ئەوین صدرالدین]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئەوین صدرالدین|لێدوان]]) ١٣:٠٠، ٢٥ی شوباتی ٢٠٢٦ (UTC) == کارنەکردنى دەستکارى سەرچاوە == @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] سلاو برا چۆنى ھیوادارم باش و تەندروست بن.پرسیارێکم ھەبوو لاى من کاتێک شێوازى دەستکارى ھەڵدەبژیرى بەس دەستکارى دیدارى چالاکە کاتێک دەمەوێ شێوازى دەستکارى سەرچاوە بەکاربێنم کار ناکات. لە ویکیى عەرەبى و ئینگلیزى کێشەى نییە بەس لێرە ناتوانم ئەو کارە بکەم چارەسەرى چییە؟. [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ٠٨:١٧، ١١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]]، دەبێت ئێستا چاک بووبێت. دەتوانیت سەیرێکی بکەیتەوە؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٠:٣٥، ٢٤ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] سڵاو برا. بەڵێ دەستخۆش. [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ١٦:٣٧، ٢٥ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) ١٨:٣٠، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) </div> <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Keegan (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی == سڵاو بەڕێز Kushared، ھیوادارم باش و تەندروست بن، ویستم بپرسم [[:meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]] چی لێھاتووە لە ئێستادا! ئایا ھیچ چالاکیییەکی ماوە؟ ئەوە ویکیپیدیای عەرەبی لە ئێستادا خەریکی بەڕێوەچوونی [[:ar:ويكيبيديا:مسابقة فلسطين الرابعة|«چوارەم» کێبڕکێی فەلەستینە]] و لەو دوو ساڵ و نیوەدا (لە ٢٠٢٣ەوە)، چەندین پڕۆژەی خەڵاتداری تریشیان بەڕێوە بردوون و ھەزاران ھەزار دۆلاریشیان لە مێتا بۆ پڕۆژەکانیان وەرگرتووە! بەڵام ئێمە لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ەوە ئەوە زیاتر لە دوو ساڵە کە ھیچ پڕۆژەیەکمان نەبووە! سەیری ویکیمیدیای کوردیم کرد و بینیم کە دوو ساڵە ھیچ چالاکییەکی نەبووە و پڕۆژەکانی سڕ بوون. لە ئێستادا ویکیپیدیای کوردی ڕەوشی زۆر باش نییە، ھەتا بەکارھێنەرێکی نوێی ناچالاک دێت، ئەوە سێ بەکارھێنەری چالاک و بەئەزموونی وەک کاک ئارام خانەنشین دەبن و وازدێنن لە چالاکییەکانیان! ئەوە نەوەی یەکەم و دووەمی ویکیپیدیا وەک بەڕێزتان یان بەتەواوی خانەنشین بوون و یانیش نیمچەخانەنشین، نەوەی سێیەم و چوارەمیش وەکوو من ئەوە نیوەیان وازیان ھێناوە، نەوەی پێنجەمیشمان زۆر زۆر کەمن و جێگای ھیچ یەک لەوانەی پێشوویان نەگرتووەتەوە. بە بۆچوونی من ئەگەر پڕۆژەک شتێک یان بیرۆکەیەک بدۆزینەوە ئەوە دەتوانین سەرنجی بەکارھێنەری نوێی زیاتر ڕاکێشین بۆ ئەوەی ببنە ئەندام و چالاکی بکەن. پێم خۆشە ڕا و بۆچوونی ئێوەش بزانم و ئەگەر بیرۆکەیەک یان ڕێگاچارەیەکتان لە مێشک دایە ئەوە خۆشحاڵ دەبم باسی بکەن. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:١٠، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] @[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] @[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] @[[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] @[[بەکارھێنەر:Sorou6sh|Sorou6sh]] @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] @[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] @[[بەکارھێنەر:GoRaN909|GoRaN909]] @[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] @[[بەکارھێنەر:فەرهاد|فەرهاد]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] و ھتد... تکایە ئێوەش بۆچوونی خۆتان بڵێن. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٢٤، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] نازانم بۆ پڕۆژە بەڵام ویکی سۆرانی لە کرمانجی و زازاکی باشترە لەڕووی قووڵی وتار و سەرچاوەکان، بەڵام کەسانی چالاکی کەم بووەتەوە پێم وایە زیرەکی دەستکردیش ڕۆڵی ھەیە. خۆم دوو مانگە تاکو ئێستا ٢٧٤ وتارم لە کۆلکەیی نەھێشتووە، گەر ٥ کەسی چالاکی وەک من ھەبا لایەنی کەم ١٠٪ی کۆی وتارە کورتەکانی ویکی سۆرانیمان نەدەھێشت لە ماوەی نۆ مانگدا! [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٢٠:٢٦، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ڕاستە، دەستت خۆش بێت و بەھیوای بەردەوامبوونت. ئێمەش زیاتر خەریکی کۆمەڵە وتارەکانین و چەند بەکارھێنەری تریش ھەر یەکەو بە جۆرێک بەشداری دەکەن، بەڵام زۆر نا! ئێستا سەیری ئەو بەکارھێنەرانەی تاگم کردوون بکە، ١٧ کەسن کە ئەو مانگە هەر ١٠یان بەباشی چالاک ببوون. تۆ بڵێ بە ھەموویەوە ٤٠ بەکارھێنەری سەرەکیمان ھەبێ بە چالاک و ناچالاکەوە، ئایا ئەوەندە تەواوە؟ لێرە ھەر بەکارھێنەرێک زیاتر شتێکی دیاریکراو دەکا و کێشە ئەوەیە بە ناچالاکبوونی ئەوە ئەم بەشە سەقەت دەبێ! ئێستا بۆ نموونە کاک ئارام ڕۆیشتووە و بەھۆیەوە بەرەو پێشچوونمان لە تەواوی بابەتە تەکنیکییەکاندا گیری خواردووە، یان بۆ نموونە بەڕێز کوشارێد ناچالاک بووە و بەھۆیەوە پڕۆژەی ویکیمیدیای کوردیش سڕ بووە؛ ناشزانین چۆن جێگایان پڕ بکەینەوە. ئێستا ئەگەر لە ئەوەندەی ئێستاشمان ١٠ کەسێکی تر بڕوات خۆ ئەوە ویکیپیدیای کوردی داماو دەبێ! ئێمە نەوەیەک بووین کە لە سەردەمی کۆتایییەکانی کۆرۆنادا ڕوومان کردە ئێرە و خۆمان لێرەدا دۆزییەوە؛ بەڵام ئێستا ھەموو چینەکانی کۆمەڵگا بە بەشە خوێندەوارەکەشی خۆی لە ناو ژیریی دەستکرددا دەدۆزێتەوە! ترسی من ئەوەیە کە ئەگەر ھات و ئێمەش بەرەو خانەنشینبوون ڕۆیشتن ئەوە کێ دێت جێگامان بگرێتەوە؟ بۆیە ھەمووانم بانگھێشت کرد تاوەکوو ڕێگایەک شتێک بدۆزنەوە ھەتا لانیکەم ١٠ بەکارھێنەری نوێی چالاک ڕوو بکەنە ئێرە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:١٧، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::{{وب|Hivja}}: ئەزانم یەکێکی لە دڵسۆزەکانی ویکیی کوردی و قسەکانتان لە خەمخۆرییەوەیە بۆ پڕۆژەکە. دەربارەی پڕۆژە و چالاکییەکانی گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی، وەکو خۆم ئەندام نیم تیایە و کاک محەممەد ئەتوانێ زیاتر ڕوونکردنەوەی لەسەر بات؛ چونکە خۆی یەکێکە لە بەڕێوەبەرانی گرووپەکە. لەوانەیە ئاگادار نەبی تازەترین پڕۆژەی ویکیمیدیای کوردی ئەمەیە: [[ویکیپیدیا:ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی - 2026]] کە چالاکییەکی ھاوبەشی ئەندامانی گرووپی ویکیمیدیای کوردییە. کار لەسەر وتاری زانستی ئەکەن و ئەگەر کاتت ھەبێ ئەتوانی ناوی خۆت تۆمار بکەیت و بەشدار بیت تیایە. ئینجا سەبارەت بە پڕۆژەکان، خۆتەزانی یەکێک لە ھۆکارە گرنگەکانی گەشەسەندنیان ئەوەیە پشت ئەبەستێ بە چالاکیی بەکارھێنەران (کێشەی دواکەوتنی ویکیی کوردی ھەر ئەمە بووە). لەسەر بەکارھێنەرانە کە پڕۆژەیەک دامەزرا بەردەوام بن و پەرەی پێ بەن. لەبەر ئەوە ناکرێ ویکیی عەرەبی (بە سەروو ملیۆنێک وتارەوە) بەراورد بکەین بە ویکیی کوردی، بێگومان ئەوان پشتیان قایمە بە بەکارھێنەرانیان، زیاتر ھانیان ئەیەن و پێشبڕکێیان بۆ دروست ئەکەن. منیش بەتەمای زۆر پڕۆژەم بەڵام کە دایبمەزرێنم و بەکارھێنەران بانگھێشت بکەم، ھەتا ئێوارە ھەر من و تۆ و چەن کەسێکی کەمین کە لێرە وەڵام ئەیاتەوە، بۆیە ئاوا سەر ناگرێت. بەداخیشەوەم بۆ خانەنیشنبوونی بەڕێوەبەران (کاک ئارام) و بەکارھێنەرانی دێرین؛ چونکە ڕاگری ویکیی کوردی ئەوان بوون. ھەرچۆنێک بێ ئەوەی ئێستا گرنگ ئەوەیە چارەسەرێک بدۆزینەوە، ئێمە وەکو ئەو نەوەیە لەو چەن ساڵەی ھێناومانە ئیتر ئەبێ پشت بە خۆمان بەستین، ئەو بۆشایییە پڕ کەینەوە و نەیەڵین کارەکان لەوە زیاتر دواکەون. وەکو خۆم زیاتر لەسەر بەسەرداچوونەوەی وتارەکان کارم کردووە و خەریکی باشترکردنیان بووم. چونکە کوالێتیی وتارەکان زۆر بەلامەوە گرنگ بووە، و ئێستاش خەریکی نووسینەوەی سیاسەت و ڕێسا و دروستکردنی ئامراز و لایەنە تەکنیکییەکانم بۆ ویکیفەرھەنگ. بۆ پڕۆژەی کۆمەڵەوتاریش چیم لە دەست بێ و پێم بکرێ یارمەتیتان ئەیەم. سپاس. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٨:١٠، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر سپاس بۆ بەڕێزت، ھەر ئەو جۆرەی خۆشت ئەزانی لەو پڕۆژانەدا ئێمە کێشەی ڕیکلامیشمان هەیە، ئەوە ئێستا بۆ نموونە کەس ١٥ ڕۆژە ئەو کێبڕکێیە دەست پێکراوە بەڵام کەس دەستی بە بەشداریکردن نەکردووە! بۆ نموونە خۆم ئەوە ئێستا زانیم شتێکی وا بوونی ھەیە! سپاس بۆ ھەموو بەشدارییەکانی بەڕێزیشت، ھیوادارم ھەم لێرە و ھەمیش لە ویکیفەرھەنگدا سەرکەوتوو بی. ھەر ئەو جۆرەی خۆت وتت دەبێ ڕێگاچارەیەکی باش بدۆزینەوە بۆ ویکیپیدیا و پلانێکی ڕێکوپێک داڕێژین. بۆ کۆمەڵە وتارەکانیش ئەگەر توانیت تکایە لە کارە تەکنیکییەکاندا ھاوکاریمان بکە، کاک ئاراممان نەماوە گیرمان خواردووە؛ ئەگەر توانیت یارمەتیمان بدەی تکایە [[لێدوانی ویکیپرۆژە:کۆمەڵە وتارەکان/شارەکانی ئیسرائیل|لێرە]] نامەیەک بنێرە. دیسان زۆر سپاس بۆ بەڕێزتان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٨:٤٨، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: لەوەتەی کاک ئارام نماوە بەشی تێبینی (ڕێکلام) داڕماوە و ئێمەش ئاگادار نین. من زیاتر لە ئێستادا چاوەڕێی خۆم و خۆتم شتێک لە پڕۆژەی کۆمەڵەوتارەکان بکەین. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٣٢، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ڕاستە بەداخەوە، ھەر شتێک کە پەیوەندیی بە بواری تەکنییەکەوە ھەیە سڕ بووە. ئەوە کاک ھەریادیش یارمەتیمان دەدات، بزانین چی دەکەین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٩:٥٩، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::ڕاستە، نەمانی ڕیکلامەکان کێشەیەکی ترە کە ئەتوانرێ لە دوایین گۆڕانکارییەکان یا سەر پەڕەکان دانرێ، تا ھەموو بەکارھێنەران ئاگاداربن. بۆ کۆمەڵەوتارەکان لەوێ وەڵامم یایەوە. سپاس بۆ تۆش. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٠:٠٠، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::: سڵاو و ڕێز هاوڕێیان، دەستان خۆش بۆ کردنەوەی ئەم بابەتە کە پێویستە باسبکرێ. ڕاستی وەک خۆشمان ڕازی نین لە دۆخی ئەم کۆمەڵەیە بەڵام پێویستی بە وزەی زۆر هەیە و بە تەنیا یەک-دوو کەسیش ناکرێت. پارساڵ لەگەڵ دوو گرووپی جیاواز کۆبوونەوەی زۆرمان ئەنجامدا بۆ ئەوەی پڕۆژەی هاوبەش بکەین و خەڵکی زیاتر بهێنین بۆ ویکیپیدیا بەڵام بەداخەوە سەریان نەگرت، ڕەنگبێ لەگەڵ گرووپێکیان ١٠ کۆبوونەوەشمان کردبێت بەڵام چوارچێوەی پڕۆژەکە زۆر فراوان بوو بە بودجەی کەم نەدەکرا بۆیە جارێ وەستێندراون. لە ئێستادا داواکاریمان پێشکەش کردووە بۆ فەند ـی تازە و چالاکییەکانی چەنگ مانگی داهاتوو و پەسەندیش کراون٫ بەڵام وەرگرتنی پارەکە ماوە. من لەگەڵ خاتوو ڕاڤان و خاتوو شەوین بەیەکەوە کاریان لەسەر دەکەین٫ دەخوازم ئێوەش لەگەڵمان بەشداربن لەو چالاکییانە چونکە بەشێکی لە هەولێر و سلێمانی ئەنجام دەدرێت و پێویستە ئامادەبین و خەلک فێربکەین. جا هەرکەسێ مەیلی هەیە دەتوانێت پەیوەندییم پێوەبکات. هاوکات لە ئێستادا، لە پەیوەندیداین لەگەڵ پەیمانگای کوردستان لە سلێمانی بۆ ئەوەی پانێل و چەند چالاکییەکیان لەگەڵ ئەنجام بدەین. دەربارەی ئەم پێشبڕكێیە زانستییەش هێشتا دەستی پێ نەکردووە، چونکە هەندێ چاککردنی ماوە. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ١٠:١٢، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::سپاس بۆ بەڕێزت کاک محەممەد، ھەر بژی، بێگومان ئێمە ئاگاداری تەواوی بەشدارییە بەنرخەکانی بەڕێزتین لەو ساڵانەدا. ھیوادارین ھەر بژین و بەردەوام بن. من وەک خۆم تەنیا ناتوانم بە شێوەی فیزیکی یارمەتیدەر بم، ئەگەرنا بە ھەر شێوازێکی تر بێ و ھەر کارێک ئیشێک بێ ئەوە لە خزمەتدام. لەسەر وزەی ئێمەش حیسێب بکە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٠٥، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::دەستخۆش بۆ کارە جوانەکانتان، هەر پێم کرا بەشدار ئەبم لە چالاکییەکان. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٧:٤٦، ١٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ::::::::::سڵاو، ماوەیەک پێش ئێستا بەکارھێنەرێکی تورک ڕەخنەی گرت لەوەی وەسفی وتاری شارە کوردییەکانی باکووری کوردستانم دەکرد بە «شارێک لە باکووری کوردستان» لە ویکی کوردیی سۆرانی. ئێستا دەڵێت توانای سکاڵام ھەیە شتی وا ھەیە؟ ناکرێ کە خۆم کورد زمان بم و لە ویکی کوردی خۆمدا بم ڕەخنە بگرێت! [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ١٦:٥٤، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ویکیپیدیای عەرەبی بە تەواوی و ١٠٠٪ لایەنگرییان لە دژی ئیسرائیل و لە پاڵپشتیی فەلەستیندا کرد لە شەڕی غەززەدا، جارێک سکاڵایان لە وابزانم ویکیمیدیادا لێ تۆمار کرد بەڵام ھیچ ئەنجامێکی نەبوو. ئەوەیکە بڵێی ویکیپیدیا لایەنگری تێدا نەبێ شتێکە قەت پێی ناگەین! دواتریش لەلایەن ئەوانەوە ھەر ناوی کوردستان کوفرە بەڵام لەلای ئێمە و لە خوودی واقعیشدا شتێکی فاکت و ئاسایییە؛ بۆیە با چییان پێخۆشە بیکەن بەڵام ناگەنە ھیچ ئەنجامێک. گۆڕینی ناو و ئەو جۆرە شتانە لە ھەر ویکیپیدیایەک دەبێ لە خوودی ئەو ویکیپیدیایە ئەنجام بدرێ و یەکدەنگی لەسەر بکرێ و شتێکە پەیوەندیی بە ویکیمیدیا و مێتا و ئەوانەوە نییە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:١٩، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::ئەگەر بچێ سکاڵات لێ بکا پێی دەڵێن بچۆ بە بەڕێوەبەرانی ویکیپیدیای کوردی بڵێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٢١، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] :::::::::::::ھەژمارەکەی ئەمەیە https://tr.wikipedia.org/wiki/Kullan%C4%B1c%C4%B1%3ABSRF?wprov=sfla1 کەمێک پێش ئێستا یەک دوونیا دەستکاری منی گەڕاندەوە. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ١٩:١٨، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] لە کام ویکیپیدیا دەستکارییەکانی تۆی گەڕاندووەتەوە؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٠:١٧، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ئەوە ئەو بەکارھێنەرە لە ویکیداتا دا سکاڵای لێ تۆمار کردی، بەڵام بەڵێنت پێ دەدەم ناگاتە ھیچ کوێ، چونکە خوودی شێوازی نووسینی سکاڵاکەی لایەنگری تێدایە! ھەست دەکا ئێرەش تورکیایە بتوانێ دەمکوتمان بکا :) ویستم لە پاڵپشتی لە تۆوە وەڵامی بدەمەوە، بەڵام کێشەی بێجگە لە ویکیمیدیا و ویکیکوردی زیاتر ناتوانم لە هیچ کوێ بەشداری بکەم! خۆت بچۆ بەرگری لە خۆت بکە؛ لەبیرت بێ ئەو بابەتانە ھەموو بڵێ: ١؛ بەپێی یاساکانی ویکی ھەر خراپکارییەک یان کێشەیەک لە بەکارھێنەرێک بینرا لە ویکیپیدیایەکی دیاریکراودا، ئەوە دەبێ لە ھەمان ویکیپیدیادا سکاڵای لەسەر تۆمار بکرێ. ٢؛ گۆڕانی بابەتە گشتییەکانی ھەر ویکیپیدیایەک دەبێ لە خوودی ئەو ویکیپیدیایەدا یەکدەنگی لەسەر بکرێ و ئێمە لە ویکیپیدیای کوردی کردوومانە و بەپێی زۆربەی ھەرە زۆری بەکارھێنەران بڕیار درا کە ھەر دوو ناوی باکووری کوردستان و تورکیا بۆ ئەو شارانە بنووسرێت. ٣؛ ئەگەر ئەو بابەتانەی پێشوو لەبەر چاو نەگیرێت، بە بەربەستکردنی ھەر ژمارە لە بەکارھێنەران ئەوە سیاسەتی ناوخۆییی ئەو ویکیپیدیایە ناگۆڕێ و وەک خۆی دەمێنێتەوە. ئەو خاڵانە یارمەتیت دەدەن بۆ باسەکە، خۆت چۆنت پێ خۆش بوو وەڵام بدەوە و لێی زیاد و کەم بکە، بەڵام لەبیرت بێ لە قسەکردندا لە سیاسەتەکانی ویکی لامەدە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:١٧، ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ::::::::::::::::ئەگەر دەتوانن لە دەستکارییەکان لە ویکی سۆرانی بەربەستی بکەن، چونکە دەستکارییەکانم دەگەڕێنێتەوە. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٠٦:٠٦، ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == پرسیار لە [[User:ئاریان محەمەد|ئاریان محەمەد]]ەوە (١٢:٥٠، ٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦) == سڵاو مامۆستا بۆچی کاتێک سێرچی بۆ دەکەم نایهێنێت؟ --[[بەکارھێنەر:ئاریان محەمەد|ئاریان محەمەد]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئاریان محەمەد|لێدوان]]) ١٢:٥٠، ٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:ئاریان محەمەد|ئاریان محەمەد]]، بەدوای چیدا گەڕاویت؟ [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٧:٠٣، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == پرسیار لە [[User:سەڵاح حەسەن پاڵەوان|سەڵاح حەسەن پاڵەوان]]ەوە (٠٧:٥٥، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦) == سڵاو بابەتێکم نووسیوە بەڵام کاتێک بۆی دەگەڕێم لە ویکیپیدیا نایدۆزمەوە،بۆچی؟ --[[بەکارھێنەر:سەڵاح حەسەن پاڵەوان|سەڵاح حەسەن پاڵەوان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:سەڵاح حەسەن پاڵەوان|لێدوان]]) ٠٧:٥٥، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 18tc9pi24ou7vn09iw40bbhdmybj83p 4 241625 1589530 1589368 2026-06-10T21:00:45Z AramBot 39807 بۆت: نوێکردنەوە 1589530 wikitext text/x-wiki {{ئەمانەش ببینە|ویکیپیدیا:ڕاپۆرتی بنکەدراوە/پێڕستی بۆتە ناچالاکەکان}} {{چینی ناوەند}} پێرستی [[وپ:بۆت|بۆت]]ە چالاکەکانی ویکیپیدیا{{ھن}} بۆتی چالاک بە بۆتێک دەڵێن کە لە ٣٠ ڕۆژی ڕابردوو لانی کەم [[تایبەت:بەشدارییەکان|بەشدارییەکی]] ھەبووە.{{ھن}} لە ئێستادا ئەم ئامارە ڕۆژانە نوێ دەکرێتەوە.{{ھن}} '''دوایین نوێکردنەوە لەلایەن [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]]'''؛ لە ''٢١:٠٠، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)'' {{کۆتایی}} {| class="wikitable sortable" style="margin: auto;" |+ بۆتە چالاکەکان |- ! # !! بەکارھێنەر !! دوایین دەستکاری !! ژمارەی دەستکارییەکان !! مافەکان !! ڕێکەوتی خۆتۆمارکردن |- | ١ || [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/AramBot|١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٣٥٦٩٩٤ || bot,botadmin || ٤ی نیسانی ٢٠٢٠ |- | ٢ || [[بەکارھێنەر:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/InternetArchiveBot|١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٨٧٣٥٢ || bot || ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٧ |- | ٣ || [[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/MediaWiki message delivery|٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٣٤٩٨ || bot || ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |- | ٤ || [[بەکارھێنەر:Dexbot|Dexbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Dexbot|٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٨٤٢٣ || bot || ٢ی ئایاری ٢٠١٢ |- | ٥ || [[بەکارھێنەر:Xqbot|Xqbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Xqbot|٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦]] || ٢١٢١٨ || bot || ٣١ی ئابی ٢٠٠٩ |} [[پۆل:ڕاپۆرتی بنکەدراوەی ویکیپیدیا]] eniovcmjc5wiyuob3u675zfgt8b79st 0 244995 1589460 1589447 2026-06-10T12:00:47Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589460 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} ‏{{Infobox person|name=تۆماس باربوسکا|image=<!-- filename only, no "File:" or "Image:" prefix, and no enclosing [[brackets]] -->|alt=<!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software -->|caption=|birth_name=|birth_date={{Birth based on age as of date|19|2022|7|18}}|birth_place=|death_date=|death_place=|other_names=|occupation=ئەکتەر|years_active=چالاکە لە ٢٠١٢|known_for=میک|notable_works=}} '''تۆماس باربوسکا''' ({{بە ئینگلیزی|Thomas Barbusca}})<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Rubin|یەکەم١=Rebecca|سەردێڕ=Chernin Brothers’ High School Comedy ‘Incoming’ Adds Thomas Barbusca (EXCLUSIVE)|ناونیشان=https://variety.com/2022/film/news/chernin-brothers-incoming-thomas-barbusca-1235318924/|ڕێکەوتی سەردان=٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ئیش=Variety|ڕێکەوت=١٨ی تەممووزی ٢٠٢٢}}</ref> (لەدایکبووی ٢٠٠٢ یان ٢٠٠٣) ئەکتەرێکی ئەمریکییە. ئەو بە ڕۆڵی چیپ پێمبەرتۆن ناسراوە کە یەکێکە لە سێ منداڵەکەی لە فیلمی تەلەفزیۆنی میک.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Noelle|ڕێکەوت=٢ی ئایاری ٢٠١٧|سەردێڕ=Interview: Thomas Barbusca talks 'The Mick' Season Finale&nbsp;– Exclusive|ناونیشان=https://popcitylife.com/2017/05/02/interview-thomas-barbusca-talks-mick-season-finale-exclusive/|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ئیش=Pop City Life|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171202203104/https://popcitylife.com/2017/05/02/interview-thomas-barbusca-talks-mick-season-finale-exclusive/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ژیانی تایبەتی == خوشکێکی گەورەی ھەیە بە ناوی بریێل کە ھاوکات ئەکتەرە.<ref name="TB">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧|سەردێڕ='The Mick' Star Thomas Barbusca Dishes On Season 2 Laughs, 'AHS' Experience|ناونیشان=http://www.ibtimes.com/mick-star-thomas-barbusca-dishes-season-2-laughs-ahs-experience-2594231}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Young actress Brielle Barbusca talks about auditioning for The Starter Wife, and wanting to guest star on Fox's The Mick|ناونیشان=https://www.weblabentertainment.com/television/young-actress-brielle-barbusca-talks-about-auditioning-for-the-starter-wife-and-wanting-to-guest-star-on-foxs-the-mick|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|وێبگە=WE BLAB ENTERTAINMENT MAGAZINE|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221008003338/https://www.weblabentertainment.com/television/young-actress-brielle-barbusca-talks-about-auditioning-for-the-starter-wife-and-wanting-to-guest-star-on-foxs-the-mick|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئێستا لە شاری لۆس ئەنجلۆس لە ویلایەتی کالیفۆرنیا دەژی.<ref name="TB2">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧|سەردێڕ='The Mick' Star Thomas Barbusca Dishes On Season 2 Laughs, 'AHS' Experience|ناونیشان=http://www.ibtimes.com/mick-star-thomas-barbusca-dishes-season-2-laughs-ahs-experience-2594231}}</ref> بە ڕەچەڵەک ئیتاڵییە.<ref>{{بیرخستنەوەی میدیای دەنگوڕەنگی|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240227150244/https://www.youtube.com/watch?v=OnH9t6PjCMY|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=OnH9t6PjCMY|سەردێڕ=Thomas Barbusca {{!}} Full Interview|وێبگە=[[YouTube]]|ڕێکەوتی سەردان= ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}{{cbignore}}</ref> == پیشە == لە ساڵی ٢٠١٦ باربوسکا بەشداری کرد لە ڕۆڵی چیپ پێمبەرتۆن لە فیلمی میک.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Petski|یەکەم=Denise|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠١٦|سەردێڕ=Fox Comedy Pilot Casts Veronica Osorio & Lateefah Holder; 'The Mick' Adds Three|ناونیشان=https://deadline.com/2016/03/fox-comedy-pilot-hr-cast-veronica-osorio-lateefah-holder-the-mick-thomas-barbusca-1201722893/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئایاری ٢٠١٦|ئیش=[[Deadline Hollywood]]|بڵاوکەرەوە=[[Penske Media Corporation]]}}</ref> ھەروەھا لە فیلمی قوتابخانەی ناوەندی: خراپترین ساڵانی ژیانمدا ڕۆڵی لیۆ ڕۆڵی بینیوە کە لەسەر بنەمای ڕۆمانی ھەمان ناو لە ساڵی ٢٠١١ی جەیمس پاتەرسن و کریس تێبێتس.<ref name="latimes2">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Hsiao|یەکەم=Jeremy|ڕێکەوت=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٦|سەردێڕ=Meet 13-year-old Thomas Barbusca, Hollywood's rising young talent|ناونیشان=http://highschool.latimes.com/walnut-high-school/meet-13-year-old-thomas-barbusca-hollywoods-rising-young-talent/|ئیش=HS Insider&nbsp;– [[Los Angeles Times]]}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:مناڵە کوڕە ئەکتەرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٣]] [[پۆل:ئەکتەرانی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی لۆس ئانجلەس]] ds7uz97vtyjp1sx1in7ld3pohdwgh61 0 246482 1589471 1498854 2026-06-10T13:28:26Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1589471 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''جیامپیێرۆ بۆنیپێرتی''' ({{IPA-it|dʒamˈpjɛ:ro boniˈpɛrti}} ; لە دایکبووی ٤ی تەممووزی ١٩٢٨ –مردن ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١) [[تۆپی پێ|یاریزانێکی تۆپی پێی]] ئیتاڵییە و تەواوی ژیانی وەرزشی خۆی لە نێوان ساڵانی ١٩٤٦ بۆ ١٩٦١ لە یانەی تۆپی پێی [[یانەی تۆپی پێی یوڤێنتوس|یوڤێنتوس]] یاری کردووە،<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١|سەردێڕ=Giampiero Boniperti Obituary|ئیش=The Times|ناونیشان=https://www.thetimes.co.uk/article/giampiero-boniperti-obituary-wdt0svvfg}}</ref> ٥ نازناوی [[سێریێ ئا|خولی ئیتاڵیا]] و دوو نازناوی جامی ئیتاڵیا بەدەستھێناوە. ھەروەھا لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی یاری بۆ [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتاڵیا|ھەڵبژاردەی ھەڵبژاردەی ئیتاڵیا]] کردووە و بەشداری لە یارییەکانی کۆتایی جامی جیھانی فیفا [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|لە ساڵانی ١٩٥٠]] و [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|١٩٥٤]] کردووە، ھەروەھا لە [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٥٢]] لەگەڵ ئیتاڵیا بەشداری. دوای وازھێنانی لە تۆپی پێی پیشەگەرانە، بۆنیپێرتی بەڕێوەبەری جێبەجێکار و سەرۆکی یۆڤانتۆس بوو و دواتر جێگری [[پەرلەمانی ئەورووپا]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Giampiero Boniperti|ناونیشان=https://www.olympedia.org/athletes/700155|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=Olympedia}}</ref> بۆنیپێرتی لەلایەن چەندین شارەزاوە، لەنێویاندا ماریۆ سکۆنسێرتی، وەک یەکێک لە گەورەترین یاریزانەکانی ئیتاڵیا و یۆڤانتۆس دادەنرێت<ref name="treccani1">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Gigi Garanzini|سەردێڕ=BONIPERTI, Giampiero|ناونیشان=http://www.treccani.it/enciclopedia/giampiero-boniperti_(Enciclopedia-dello-Sport)/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Treccani: Enciclopedia dello Sport (2002)|زمان=it}}</ref><ref name="Gli eroi in bianconero: Giampiero BONIPERTI">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Stefano Bedeschi|ڕێکەوت=٤ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=Gli eroi in bianconero: Giampiero BONIPERTI|ناونیشان=http://www.tuttojuve.com/gli-eroi-bianconeri/gli-eroi-in-bianconero-giampiero-boniperti-195668|ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Tutto Juve|زمان=it|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئەیلوولی ٢٠١٤|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903122646/http://www.tuttojuve.com/gli-eroi-bianconeri/gli-eroi-in-bianconero-giampiero-boniperti-195668|url-status=dead}}</ref><ref name="Riva il migliore">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی ئازاری ٢٠١٦|سەردێڕ=Riva il migliore per i lettori di CM. Sconcerti: 'Ma Rivera era al suo livello'|ناونیشان=http://www.calciomercato.com/news/sconcerti-a-cm-giusta-la-vittoria-di-riva-ma-rivera-e-al-suo-liv-217354|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئازاری ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=calciomercato.com|زمان=it}}</ref><ref name="il bel centrattacco">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی ئازاری ٢٠١٤|سەردێڕ=Nicolè, il bel centrattacco che pesava troppo: "Il calcio? Dimenticato"|ناونیشان=http://www.repubblica.it/rubriche/buona-lettura/2014/08/01/news/il_bel_centrattacco_che_pesava_troppo_il_calcio_dimenticato_bruno_nicol-90160322/|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئازاری ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=La Repubblica|زمان=it}}</ref> بە تۆمارکردنی ١٨٢ گۆڵ لە ھەموو پاڵەوانێتییەکان، بۆنیپێرتی زۆرترین گۆڵکاری مێژووی یۆڤانتۆس بوو بۆ زیاتر لە ٤٠ ساڵ، تاوەکو ژمارەی پێوانەیییەکەی لەلایەن [[ئەلیساندرۆ دێل پیێرۆ|ئەلیساندرۆ دێل پیێرۆوە]] لە ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٦ تێپەڕێندرا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Del Piero supera Boniperti|trans-title=Del Piero overtakes Boniperti|ناونیشان=http://www.juventus.com/juve/it/news/2011/1/news_newseventi_862c36cf3c834af8ba5faa3f43964364.asp|ڕێکەوتی سەردان=٨ی نیسانی ٢٠١٥|وێبگە=juventus.com|زمان=it}}</ref> ھەروەھا دێل پیێرۆ ژمارەی پێوانەیی یانەکەی شکاند کە ٤٤٣ یاری لە خولی ئیتاڵیا ئەنجامدا لە ١٤ی شوباتی ٢٠١٠، کاتێک ٤٤٤ھەمین یاری خۆی لە خولی ئیتاڵیا ئەنجامدا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی شوباتی ٢٠١٠|سەردێڕ=Del Piero, vittoria e record: "Punti pesantissimi"|ناونیشان=http://sport.sky.it/sport/calcio_italiano/2010/02/14/del_piero_record_presenze_juventus.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151224000113/http://sport.sky.it/sport/calcio_italiano/2010/02/14/del_piero_record_presenze_juventus.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئایاری ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Sky|زمان=it}}</ref> بە ٤٤٣ یاریی خولی ئیتاڵیا لەگەڵ یۆڤانتۆس، بۆنیپێرتی لە ئێستادا لە پلەی سێیەمی ڕیزبەندی یانەکەدایە و تەنھا لە دوای دێل پیێرۆ و [[جانلویجی بووفۆن]] دێت.<ref name="Presenze Giocatori Campionato Serie A">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Presenze Giocatori Campionato Serie A|trans-title=Player Appearances Serie A Championship|ناونیشان=http://www.myjuve.it/statistiche-giocatori-juventus/classifica-presenze-campionato_serie_a-SerA.aspx|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|وێبگە=myjuve.it|بڵاوکەرەوە=My Juve.it|زمان=it}}</ref><ref name="39,681 Serie A minutes">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی ئازاری ٢٠١٧|سەردێڕ=After 39,681 Serie A minutes, Buffon smashes yet another Juventus record|ناونیشان=http://www.fourfourtwo.com/us/news/after-39681-serie-a-minutes-buffon-smashes-yet-another-juventus-record|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=fourfourtwo.com}}</ref> بۆنیپێرتی یازدەھەمین گۆڵکاری یارییەکانی [[سێریێ ئا|خولی ئیتاڵیایە]]. لە مانگی ئازاری ٢٠٠٤ لەلایەن [[پێلێ|پێلێوە]] وەک یەکێک لە [[فیفا ١٠٠|١٢٥ گەورەترین یاریزانی تۆپی پێی زیندوو لە جیھاندا]] دەستنیشانکرا. == پیشەی نێودەوڵەتی == [[پەڕگە:Giampiero_Boniperti,_Lajos_Czeizler_1954.jpg|وێنۆک| بۆنیپێرتی (چەپ) کاپتنی ئیتاڵیا، بە تایبەتی لەگەڵ لۆیۆش چیزلەری ڕاھێنەری ''ئازۆری'' لە ساڵی ١٩٥٤.]] دوای ئەوەی ١٤ یاری لە خولی [[سێریێ ئا|ئیتاڵیا]] ئەنجامدا، بۆنیپێرتی بانگھێشتکرا بۆ یاریکردن بۆ [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتاڵیا]]، یەکەم یاری نێودەوڵەتی خۆی لە ٩ی تشرینی دووەمی ١٩٤٧، بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی نەمسا|نەمسا]] ئەنجامدا کە بە ئەنجامی ٥–١ یارییەکەیان دۆڕاند.<ref name="figc.it">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Boniperti, Giampiero: National team statistics|ناونیشان=http://www.figc.it/nazionali/DettaglioConvocato|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئازاری ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=FIGC|زمان=it}}</ref><ref name="treccani2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Bonipèrti, Giampiero|ناونیشان=http://www.treccani.it/enciclopedia/giampiero-boniperti/|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئازاری ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Treccani: Enciclopedie on line|زمان=it}}</ref> دوای دوو ساڵ لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٤٩ یەکەم گۆڵی نێودەوڵەتی خۆی بۆ ئیتاڵیا تۆمارکرد، بە ئەنجامی ٣–١ لە [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی نەمسا]] بردەوە. بۆنیپێرتی توانی ٣٨ یاری بۆ [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتاڵیا]] بکات (٢٤ لەو یارییانە وەک [[کاپتن (تۆپی پێ)|کاپتن]] یاری کردووە) و ٨ گۆڵی بۆ ئیتاڵیا تۆمارکرد. بۆنیپێرتی لە ساڵانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠]] و [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤]] یاری بەشداریکردووە.<ref name="figc.it"/> == ڕێزلێنان == '''یۆڤانتۆس'''<ref name="Gli eroi in bianconero: Giampiero BONIPERTI"/> * [[سێریێ ئا|خولی ئەی]]: ١٩٤٩–٥٠، ١٩٥١–٥٢، ١٩٥٧–٥٨، ١٩٥٩–٦٠، ١٩٦٠–٦١ * جامی ئیتالیا: ١٩٥٨–٥٩، ١٩٥٩–٦٠ '''تاکە کەسی''' * گۆڵکاری خولی ئیتاڵیا: ١٩٤٧–١٩٤٨ (٢٧ گۆڵ)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Roberto Di Maggio|دوایین٢=Igor Kramarsic|دوایین٣=Alberto Novello|ڕێکەوت=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٥|سەردێڕ=Italy - Serie A Top Scorers|ناونیشان=https://www.rsssf.org/tablesi/italtops.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151031163443/http://www.rsssf.com/tablesi/italtops.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|وێبگە=[[RSSSF]]}}</ref> * [[فیفا ١٠٠]]: ٢٠٠٤<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی ئازاری ٢٠٠٤|سەردێڕ=The Fifa 100|ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2004/mar/04/newsstory.sport15|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|وێبگە=The Guardian}}</ref> * ھۆڵی بەناوبانگەکانی تۆپی پێی ئیتاڵیا: 2012<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Hall of fame, 10 new entry: con Vialli e Mancini anche Facchetti e Ronaldo|trans-title=Hall of fame, 10 new entries: with Vialli and Mancini also Facchetti and Ronaldo|ناونیشان=http://www.gazzetta.it/Calcio/27-10-2015/hall-of-fame-vialli-mancini-facchetti-ronaldo-herrera-agnelli-tardelli-ferlaino-130676725232.shtml|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=La Gazzetta dello Sport|زمان=it}}</ref> * خەڵاتی کۆنی بۆ کاری وەرزشی نایاب: ٢٠١٣<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Celebrazioni 60 anni dell'Olimpico, Malagò premia Boniperti|ناونیشان=http://www.coni.it/it/archivio-foto/2013/coni/celebrazioni-60-anni-dellolimpico-malago-premia-boniperti.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=CONI|زمان=it}}</ref> == تێبینی == <references group="nb" responsive="1"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Giampiero Boniperti}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئۆڵۆمپیاد|سیاسەت|تۆپی پێ}} [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤]] [[پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی یوڤێنتوس]] [[پۆل:فیفا ١٠٠]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٢١]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٨]] jnfnk9ttkutvh3ycqqcudny5zw11x4v 1 246613 1589472 1182049 2026-06-10T13:28:38Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1589472 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جیامپیێرۆ بۆنیپێرتی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1182048 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20151224000113/http://sport.sky.it/sport/calcio_italiano/2010/02/14/del_piero_record_presenze_juventus.html بۆ http://sport.sky.it/sport/calcio_italiano/2010/02/14/del_piero_record_presenze_juventus.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٢:٥٦، ٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جیامپیێرۆ بۆنیپێرتی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1589471 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20140903122646/http://www.tuttojuve.com/gli-eroi-bianconeri/gli-eroi-in-bianconero-giampiero-boniperti-195668 بۆ http://www.tuttojuve.com/gli-eroi-bianconeri/gli-eroi-in-bianconero-giampiero-boniperti-195668 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٣:٢٨، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) bwfx0noyrxmp5w5yevpysqsben8ox99 0 247543 1589462 1589441 2026-06-10T12:01:07Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589462 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox person|name=تۆمەر سیسلی|image=Tomer Sisley Cover.jpg|caption=تۆمەر سیسلی ساڵی ٢٠١٩|birth_name=تۆمەر گازیت|birth_date={{birth date and age|1974|8|14|df=y}}|birth_place=بەرلینی ڕۆژئاوا، ئەڵمانیای ڕۆژئاوا|citizenship={{hlist|ئیسرائیل|فەڕەنسا}}|occupation=ئەکتەری کۆمیدی|years_active=١٩٩٦–ئێستا|spouse=|children=٣|website=}} '''تۆمەر سیسلی''' ({{بە ئینگلیزی|Tomer Sisley}}؛ لەدایکبووی ١٤ی ئابی ١٩٧٤) ئەکتەر و کۆمیدی ئیسرائیلی و فەرەنسییە.<ref name="collider1">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Radish|یەکەم=Christina|ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Messiah: Tomer Sisley on the New Netflix Series|ناونیشان=https://collider.com/messiah-interview-tomer-sisley/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Collider}}</ref> == ژیانی == لە شاری بەرلینی ڕۆژئاوای ئەڵمانیای ڕۆژئاوا لەدایکبووە، لە دایک و باوکێکی ئیسرائیلییە و کاری باوکی وەک زانای توێژینەوە لە بواری پێستدا گواسترابووەوە.<ref name="collider12">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Radish|یەکەم=Christina|ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Messiah: Tomer Sisley on the New Netflix Series|ناونیشان=https://collider.com/messiah-interview-tomer-sisley/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Collider}}</ref><ref name="jewishjournal1">{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Gerri Miller|ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Man of God or Fraud? Netflix Miniseries 'Messiah' Seeks the Truth|ناونیشان=https://jewishjournal.com/culture/arts/309118/man-of-god-or-fraud-netflix-miniseries-messiah-seeks-the-truth/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ئیش=Jewish Journal}}</ref> ھەروەھا دایکی پزیشکی پێستە.<ref name="parisvoice1">{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Tobias Grey|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٤|سەردێڕ=Tomer Sisley; Stand-up on a tightrope|ناونیشان=http://parisvoice.com/voicearchives/04/mar/html/showtime/feature.html|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ئیش=Paris Voice}}</ref> دایک و باوکی وەک ھاوخوێندن لە شاری ڕامەت گان لە ئیسرائیل یەکتریان ناسیوە و خۆشەویستی منداڵی بوون.<ref name="jewishjournal12">{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Gerri Miller|ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Man of God or Fraud? Netflix Miniseries 'Messiah' Seeks the Truth|ناونیشان=https://jewishjournal.com/culture/arts/309118/man-of-god-or-fraud-netflix-miniseries-messiah-seeks-the-truth/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ئیش=Jewish Journal}}</ref><ref name="haaretz1">{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Tidhar Wald|ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠٠٤|سەردێڕ=Tomer Sisley's tour de force|ناونیشان=https://www.haaretz.com/1.4764288|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ئیش=Haaretz|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201019183428/https://www.haaretz.com/1.4764288|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بنەماڵەی باوکی ڕەگ و ڕیشەی لە لیتوانیا و بیلاڕووسی ئەمڕۆدا ھەیە، لە کاتێکدا دایکی بە ڕەچەڵەک یەمەنییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Wolfisz|یەکەم=Francine|ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Top 10 Jewish shows to watch on Netflix and Amazon in 2020! &#124; Jewish News|ناونیشان=https://jewishnews.timesofisrael.com/top-10-jewish-shows-to-watch-on-netflix-and-amazon-in-2020/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ئیش=Times of Israel}}</ref><ref name="jewishjournal13">{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Gerri Miller|ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Man of God or Fraud? Netflix Miniseries 'Messiah' Seeks the Truth|ناونیشان=https://jewishjournal.com/culture/arts/309118/man-of-god-or-fraud-netflix-miniseries-messiah-seeks-the-truth/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ئیش=Jewish Journal}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Tomer Sisley}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئیسرائیل|فیلم|فەڕەنسا|کۆمیدیا}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی فەڕەنسی]] [[پۆل:سیناریۆنووسانی فەڕەنسی]] dsae2w9rjfmlktuwa1mndpyzh33k5uh 10 249114 1589546 1587950 2026-06-10T23:38:28Z Hivja 64112 /* */ 1589546 wikitext text/x-wiki <!-- تکایە دانە نوێیەکان بە ڕێزبەندی لەخوارەوە زیاد بکە و بە زنجیرە و یەک لە دوای یەک درێژەیان پێ بدە. دەبێ ژمارەی مۆدەکە یەکسان بێ بە بە ژمارەی کۆتا دێڕ. تکایە نوێکردنەوەی مۆدەکەت لەبیر نەچێت. -->{{#switch: {{#expr: {{FORMATNUM:{{#time:Ymd000000}}|R}} mod 71}} | 0 = * … کە '''[[ئۆتۆمۆبیل]]ێکی''' ئاسایی لە ٣٠،٠٠٠ پارچەی بچووک و گەورە پێکدێت؟ | 1 = * … کە یەکەمین [[مانگی دەستکرد]]ی سازکراوی مرۆڤ ناوی '''[[سپوتنیک-١]]''' بوو کە لە لایەن [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ەوە نێردرا بۆ [[بۆشایی]]؟ | 2 = * … کە دوورترین شتێک لە زەوییەوە کە لەلایەن مرۆڤەوە سازکراوە '''[[ڤۆیجر ١|ڤۆیجری یەک]]ە''' کە لە ساڵی ٢٠١٣ەوە [[کۆمەڵەی خۆر]]ی بەجێھێشتووە؟ | 3 = * … کە '''[[فەرھەنگی نەوبەھار|نەوبەھار]]''' یەکەمین فەرھەنگی کوردییە و لە ساڵی ١٦٨٣ی زایینی لەلایەن [[ئەحمەدی خانی]]یەوە نووسراوە. | 4 = * … کە لە ناوەڕاستەکانی سەدەی نۆزدەھەم، [[ئادۆڵف زیزینگ]]، دەروونناسێک کە زۆر ھۆگری بیرکاری و فەلسەفە بوو، توانی لە دەمارەکانی ناو گەڵای گیاکان و پەلکێشیی لقەکانیاندا '''[[ڕێژەی زێڕین]]''' بەدی بکا؟ | 5 = * … کە '''[[مەزندەی گۆڵدباخ]]''' یەکێک لە کۆنترین کێشەکانی [[بیرکاری]]یە کە تا ئێستاش شی نەکراوەتەوە و نەسەلمێندراوە؟ | 6 = * … کە گەورەترین '''[[باخچەی ئاژەڵان]]''' لە شاری [[بەرلین]]ی پایتەختی [[ئەڵمانیا]]یە؟ | 7 = * … کە درێژترین شەقام لە جیھاندا بە ناوی '''[[شەقامی یانگ]]''' لە شاری [[تۆرۆنتۆ]] لە [[کەنەدا]] ھەڵکەوتووە؟ | 8 = * … کە ڕۆمانی '''[[جیھانی سۆفیا]]''' بووبە پڕفرۆشترین ڕۆمانی [[نەرویژ]] و لە ساڵی ١٩٩٤ '''[[خەڵاتی وێژەی لاوانی ئەڵمانی]]ی''' پێبەخشرا، بە ٥٣ زمان وەڕگێڕاوە و زیاتر لە سی میلیۆن کۆپی لێی چاپکراوە. وەرگێڕانە [[ئینگلیزی]]یەکە لە ساڵی ١٩٩٥دا بڵاوکراوەتەوە و بووەتە پڕفرۆشترین کتێبی جیھان لەو ساڵەدا؟ | 9 = * … کە شاری '''[[نەشڤیل]]''' لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بەھۆی ڕێژەی بەرچاوی دانیشتووانی [[کوردانی ئەمریکا|کورد]] بە ''کوردستانی بچووک'' ناسراوە؟ | 10 = * … کە '''[[پاپا بێنێدیکتی شازدەیەم]]''' یەکەمین [[پاپا]]یەک بووە دەستلەکارکێشانەوەی پێشکەش کرد؟ | 11 = * … کە بە پێچەوانەی [[جەنگی جیھانی یەکەم]] کە تەنیا ٥٪ی قوربانییەکان لە خەڵکی مەدەنی پێکدەھاتن، لە '''[[جەنگی جیھانی دووەم]]''' نزیکەی ٦٦٪ی قوربانییەکان خەڵکی مەدەنی بوون؟ | 12 = * … کە '''[[ڕێکیاڤیک]]'''، پایتەختی وڵاتی [[ئایسلەند]] باکووریترین [[پایتەخت]]ی جیھانە؟ | 13 = * … کە '''[[وێڵینگتن]]'''، پایتەختی وڵاتی [[نیوزیلاند]] باشووریترین [[پایتەخت]]ی جیھانە؟ | 14 = * … کە '''[[جۆ بایدن]]''' بەتەمەنترین [[سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بووە؟ | 15 = … کە '''[[فرانکلین ڕۆزڤێڵت]]''' تەنیا کەسێک بووە بۆ چوار جاران لەسەر یەک ببێتە [[سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان]]؟ | 16 = * … کە ھەتا پێش '''[[دەرکردنی ئێران لە کۆمیسیۆنی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ دۆخی ژنان]]''' لە ساڵی ٢٠٢٢، ھیچ وڵاتێک لەو [[کۆمیسیۆنی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ دۆخی ژنان|کۆمیسیۆنە]] دەرنەکرابوو؟ | 17 = * … کە زۆرترین دانیشتووی '''[[شیعە]]''' لە جیھاندا لە [[ئێران]] دەژین؟ | 18 = * … کە کۆنترین نیشانەی '''[[شەراب]]''' لە [[ئێران]] بە ٧٠٠٠ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە؟ | 19 = * … کە '''[[ناسرەدین شا]]''' چوارەمین پاشای بنەماڵەی [[قاجاڕەکان|قاجاڕ]]، ٨٣ گرێبەستی لەگەڵ وڵاتان بەست و لە ھەموواندا [[ئێرانی قاجاڕی|ئێران]] زیانی بینی؟ | 20 = * … کە '''[[ناسرەدین شا]]''' ١٨٣ ھاوسەری ھێنا و ئەو کاتەی کە کوژرا ٨٥ ھاوسەری ھەبوو؟ | 21 = …کە لە ساڵی ٢٠١٥دا [[عەلی خامنەیی]]، [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری ئێران]] وتی کە '''[[ئیسرائیل ٢٥ ساڵی داھاتوو نابینێت]]'''؟ | 22 = * … کە [[عەبدوڵڵا ئۆجەلان]]، سەرۆکی [[پارتی کرێکارانی کوردستان]] و بیردۆزدانەری [[ژنۆلۆژی]]، دروشمی '''[[ژن، ژیان، ئازادی]]''' بە دژایەتیی دروشمی «سێکس، مەرگ، کۆیلەتی» وەسف کردووە؟ | 23 = * … کە '''[[دیمەشق]]''' کۆنترین پایتەختی ئاوەدان لە مێژوویە؟ | 24 = * … کە '''[[حەلەب]]''' کۆنترین شاری ئاوەدان لە جیھانە؟ | 25 = * … کە ئەشکەوتی زیتا لە '''[[حومس]]''' کۆنترین ئەشکەوتی جیھانە کە مێژوویەکی زیاتر لە ٧٠ ملیۆن ساڵی ھەیە؟ | 26 = * … کە '''[[زمانی ئازەریی کۆن|ئازەریی کۆن]]''' زمانی مێژوییی ھەرێمی [[ئازەربایجان (ھەرێم)|ئازەربایجان]] و زمانێک لە بنەماڵەی [[زمانە ھیند و ئێرانییەکان]]ە و پەیوەندییەکی بە [[زمانی ئازەربایجانی]]یەوە نییە؟ | 27 = * … کە دوای ئەوەی [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانیا]] پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی لەگەڵ ڕژێمی '''[[عیدی ئەمین]]'''، دیکتاتۆری سەربازیی [[ئووگاندا]] پچڕاند، ئەو وتی کە بەریتانیای شکست داوە و بووەتە خاوەنی خاکی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی]]؟ | 28 = * … کە '''[[واشینگتن دی سی]]''' بەشێک لە سنووری ھیچ کام لە [[ویلایەتەکانی ئەمریکا]] نییە؟ | 29 = * … کە '''[[ئالاسکا]]''' گەورەترین و یەکێک لە دەوڵەمەندترین ویلایەتەکانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] لە ساڵی ١٨٦٧ بە نرخی ٧،٢ ملیۆن [[دۆلاری ئەمریکی|دۆلار]] لە [[ڕووسیا]] کڕایەوە؟ | 30 = * … کە زیاتر لە دوو ملیۆن کەس لە شارەکانی ناسراو بە '''[[شاری داخراو]]''' لە ڕووسیا دەژین و سنووری ئەو شارانە بەھۆی بوونی [[ھێزی سەربازی]] و [[تەکنۆلۆژیای ناوکی]] بە ڕووی خەڵکانی دەرەوەی وڵات داخراوە؟ | 31 = * … کە '''[[بۆلشێڤیک]]ەکان''' گرووپێک لە حیزبی سۆسیال دیموکراتی کرێکاری ڕووسیا بوون کە لە دووەمین کۆنگرەی حیزب لە ساڵی ١٩٠٣ بە ڕێبەری [[ڤلادیمیر لێنین]] لە لقی [[مێنشێڤیک]]ەکان جیا بوونەوە و لە ئاخردا [[حیزبی کۆمۆنیستی یەکێتیی سۆڤیەت]]یان پێکھێنا؟ | 32 = * … کە [[لیختنشتاین]] و [[ئۆزبەکستان]] دوو '''[[دەوڵەتی دەورەدراو|وڵاتی دەورەدراو]]''' لە جیھانن، کە نەتەنیا خۆیان بەڵکوو تەواوی وڵاتانی ھاوسنووریشیان ڕێگای بە دەریا ئازادەکانەوە نییە؟ | 33 = * … کە '''[[پردی چاناققەلعە ١٩١٥]]''' درێژترین [[پردی ھەڵواسراو]]ی جیھانە؟ | 34 = * … کە [[کازاخستان]] گەورەترین و [[ئیتیۆپیا]] پڕ دانیشتووترین '''[[دەوڵەتی دەورەدراو|دەوڵەتانی دەورەدراو]]''' لە جیھانن؟ | 35 = * … کە لە کاتێکدا [[بۆلیڤیا]] وڵاتێکی [[دەوڵەتی دەورەدراو|دەورەدراو]]ە و ڕێگای بە [[دەریا]]وە نییە، بەڵام '''[[ھێزی دەریاییی بۆلیڤیا|ھێزی دەریاییی خۆی]]''' ھەیە؟ | 36 = * … کە '''[[ئاڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان]]''' لە ماوەی ١٤٦ ساڵان، ٢٧ جار گۆڕاوە؟ | 37 = * … کە '''[[سان سیمۆن]]'''، فەیلەسووف و سۆسیالیستی فەڕەنسی، لە [[شەڕی شۆڕشگێڕیی ئەمریکا]]دا بریندار بوو و دواتر شەش فیشەکی لە سەریدا تەقاند و ھەوڵی دا خۆی بکوژێت، بەڵام ھەر دوو جاران گیانی ڕزگار بوو؟ | 38 = * … کە '''[[ماریۆن کۆتیار]]'''، خانمەکتەری فەڕەنسی، ھەموو ئەو فیلمانەی کە بە [[زمانی ئینگلیزی]] ڕۆڵی تێدا گێڕاون، بەسەر [[زمانی فەڕەنسی]]دا دۆبلاژی کردوونەوە؟ | 39 = * … کە '''[[لەیلا زانا]]''' بەھۆی سوێندخواردن بە [[زمانی کوردی]] و نیشاندانی ڕەنگەکانی [[ئاڵای کوردستان]] لە پەرلەمانی تورکیا، بە ١٤ ساڵان بەندکردن سزا درا؟ | 40 = * … کە '''[[پیرەمێرد]]''' خاوەنی نزیکەی ٤،٨٠٠ پەندە کە زۆربەیان لە [[ڕۆژنامەی ژین]]دا بڵاو دەکرانەوە؟ | 41 = * … کە [[وینستن چێرچڵ]] '''[[جەنگی حەوت ساڵە]]ی''' بە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] دەزانی؟ | 42 = * … کە '''[[شەمشەمەکوێرەی خوێنمژ]]''' لە خواردنەکەی بە شەمشەمەکوێرە لاواز و نەخۆشەکان دەدات؟ | 43 = * … کە '''[[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]]''' تەنیا جارێک لە ساڵی ٢٠١٣، بەمەبەستی دانپێدان وشەی [[کوردستان]]ی بەکارھێناوە و دواتر ھەموو کاتێک ھەبوونی کوردستانی بەتایبەت لە [[تورکیا]] ڕەت کردووەتە؟ | 44 = * … کە '''[[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]]''' لە ساڵی ٢٠١٣، ناوی [[قازی محەممەد]]ی ھێنا و وەکوو ''[[موسڵمان]]ێکی ڕاستەقینە'' وەسفی کرد؟ | 45 = * … کە '''[[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]]''' وتوویەتی لە [[تورکیا]] شتێکمان بەناوی [[کوردستان]] نییە و ئەگەر کەسێک کوردستانی دەوێت دەبێت لێرە ونبێت و بچێتە [[ھەرێمی کوردستان|باکووری عێراق]]؟ | 46 = * … کە '''[[سەلاحەدین دەمیرتاش]]''' لەدوای دەسبەسەرکردنی لە ساڵی ٢٠١٦، سزای ١٤٢ ساڵ بەندکرانی بەسەردا سەپێنرا؟ | 47 = * … کە تەمەنی '''[[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]''' گەیشتە زیاتر لە ٦٠٠ ساڵ؟ | 48 = * … کە '''[[کوردانی ئەڵمانیا]]''' ژمارەیان زیاتر لە یەک ملیۆن کەسە و وەکوو گەورەترین [[دانیشتووانی کورد]] لە دەرەوەی [[کوردستان]] دادەنرێن؟ | 49 = * … کە ژمارەیەکی بەرچاو لە سەرچاوەکان پێیان وایە کە کۆنترین ئاماژە بەناوی [[کوردستان]] دەگرێتەوە بۆ ھەرێمی '''[[کاردۆخ]]''' لە سەردەمی [[پێش زایین]]؟ | 50 = * … کە '''[[زمانی کوردی]]''' لەدوای زمانەکانی [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی تورکی|تورکی]] و [[زمانی فارسی|فارسی]] چوارەمین زمانی پڕئاخێوەری [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]ە؟ | 51 = * … کە [[بەیت]]بێژ و [[حەیران]]بێژی کورد، '''[[خلە دەرزی]]''' لەدایکبووی ساڵی ١٩١٦یە و تەمەنی نزیکەی ١١٠ ساڵە؟ | 52 = * … کە فیلمی سینەماییی [[ئەڤەتار (فیلمی ٢٠٠٩)|ئەڤەتار]] (٢٠٠٩) ھەتا ئێستا زۆرترین داھاتی فیلمی ھەیە؟ | 53 = * … کە [[بیرکار]]ی کورد، '''[[کۆچەر بیرکار]]''' لە ساڵی ٢٠١٨دا [[خەڵاتی فیڵدز]]ی بردەوە و بەھۆیەوە بووە یەکەمین [[کورد]]ێک کە ھەتا ئێستا ئەم خەڵاتەی بردبێتەوە؟ | 54 = * … کە ١٠ چەکداری پێشمەرگە بە سەرکردایەتیی [[مامە ڕیشە]] لە '''[[شەڕی حەمک]]''' لە ساڵی ١٩٨٢دا توانیان شکست بە ٢،٨٠٠ سەربازی [[عێراقی بەعس]] بھێنن؟ | 55 = * … کە '''[[کوردستان (ڕۆژنامە)|ڕۆژنامەی کوردستان]]''' کۆنترین ڕۆژنامەی کوردییە و یەکەمین ژمارەی لە ٢٢ی نیسانی ١٨٩٨ لە [[قاھیرە]] چاپ کرا؟ | 56 = * … کە '''[[یەحیا عەیاش]]'''، سازکەری باڵای بۆمبی [[حەماس]] و فەرماندەی [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|کەتیبەکانی قەسام]]، لەلایەن [[مۆبایل]]ێکی بۆمبڕێژکراوەوە تیرۆر کرا؟ | 57 = * … کە [[ستارباکس]] گەورەترین زنجیرە قاوەخانەیە لە جیھاندا و ١٩،٩٧٢ لقی لە ٦٠ وڵاتدا ھەیە؟ | 58 = * … کە '''[[ئەسپیرین]]''' یەکێکە لە دەرمانە بەناوبانگەکانی جیھان و ساڵانە ٥٠ ملیارد ژمارەی لە جیھاندا بەکاردەھێنرێت؟ | 59 = * … کە [[سووریا]] و [[میسر]] لە نێوان ساڵەکانی ١٩٥٨ ھەتا ١٩٧١ وڵاتێکی یەکگرتوویان بە ناوی '''[[کۆماری یەکگرتووی عەرەبی]]''' پێکھێنا؟ | 60 = * … کە '''[[شارستانیەتیی مایا|مایاکان]]''' یەکەمین گەلێک بوون لە جیھاندا کە شەشسەد ساڵ پێش ھیندییەکان و نزیکەی ٣٦ ساڵ پێش زایین، توانییان ژمارەی [[٠ (ژمارە)|سفر]] بدۆزنەوە؟ | 61 = * … کە '''[[ئێران مۆڵ]]''' لە [[تاران]] بە ڕووبەری ١٫٩٥ کیلۆمەتری چوارگۆشەەوە گەورەترین [[مۆڵ]]ی جیھانە؟ | 62 = * … کە [[مزگەوتی عومەر کوڕی خەتتاب (بەیت لەحم)|مزگەوتی عومەر]]، تەنیا مزگەوتێکی [[بەیت لەحم]] بەناوی [[عومەر کوڕی خەتتاب]]ە کە نوێژی لەوێ کردووە؟ | 63 = * … کە زیاتر لە یەک ملیۆن '''[[کۆریای باکوور|کۆری]]''' کۆری لە ساڵانی ١٩٧٥ ھەتا ١٩٨٥ بد [[جیھانی عەرەب|وڵاتانی عەرەبی]] و [[ئێران]] کۆچیان کرد؟ | 64 = * … کە ٩٧٫١٪ی '''[[ئیسرائیلییەکان]]''' خوێندەوارن، کە ئەمە یەکێک لە بەرزترین ڕێژەکانە لەناو تەواوی وڵاتانی جیھان و ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]؟ |65 = * … کە تەواوی [[کچ]]ان و [[کوڕ]]ان لە تەمەنی ١٨ ساڵیدا دەچن بۆ خزمەتکردن لە '''[[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل]]''' و کاتی خزمەتکردن بۆ کوڕان ٣٦ ساڵ و بۆ کچان ٢١ مانگە؟ | 66 = * … کە دەوروبەری ٢٥٠٬٠٠٠ '''[[کوردانی ئیسرائیل|کورد]]''' لە [[ئیسرائیل]]دا دەژین و زۆربەیان لە ئایینی [[جوویەتی]] پەیڕەوی دەکەن؟ | 67 = * … کە '''[[قەسر ئەلحوسن]]''' کۆنترین بینای شاری [[ئەبووزەبی]]یە و لە ساڵی [[١٧٩٣]]دا ساز کراوە؟ | 68 = * … کە زۆرترین بەشی شاری [[ئەبووزەبی]] لە '''[[دوورگەی ئەبووزەبی]]دا''' ھەڵکەوتووە و ھەتا وشکانییەکان و دوورگەکانی دەوربەری درێژ دەبێتەوە؟ | 69 = * … کە '''[[چیای جەیس]]''' لە [[میرنشینی ڕەئسولخەیمە]] بە ١٩٠٠ مەتر بەرزایییەوە بەرزترین چیای [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]ە؟ | 70 = * … بەپێی دەستووری کاتیی [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]، بڕیار بوو شارێک بەناوی '''[[ئەلکەرامە، میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|ئەلکەرامە]]''' ساز بکرێت و ببێتە پایتەختی یەکێتیی نێوان میرنشینەکانی [[میرنشینی ئەبووزەبی|ئەبووزەبی]] و [[میرنشینی دوبەی|دوبەی]]، بەڵام دواتر شارەکە ساز نەکرا و [[ئەبووزەبی]] کرایە پایتەخت؟ | 71 = * … کە [[بورجی خەلیفە]] بە بەرزاییی ٨٢٨ مەترەوە بەرزترین بورجی جیھانە و لە شاری [[دوبەی]] لە [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]دا ھەڵکەوتووە؟ | 72 = * … | 73 = * … | 74 = * … | 75 = * … | 76 = * … | 77 = * … | 78 = * … | 79 = * … | 80 = * … |#default='''{{ھەڵە|ھەڵەیەک ڕووی دا لە پیشاندانی ئەم بەشە. تکایە بە زووترین کات بەڕێوەبەرێکی لێ ئاگادار بکەوە.}}''' }} i711jl9z49ymods53gb4y0aihl4l5xt 1589550 1589546 2026-06-10T23:44:20Z Hivja 64112 /* */ 1589550 wikitext text/x-wiki <!-- تکایە دانە نوێیەکان بە ڕێزبەندی لەخوارەوە زیاد بکە و بە زنجیرە و یەک لە دوای یەک درێژەیان پێ بدە. دەبێ ژمارەی مۆدەکە یەکسان بێ بە بە ژمارەی کۆتا دێڕ. تکایە نوێکردنەوەی مۆدەکەت لەبیر نەچێت. -->{{#switch: {{#expr: {{FORMATNUM:{{#time:Ymd000000}}|R}} mod 71}} | 0 = * … کە '''[[ئۆتۆمۆبیل]]ێکی''' ئاسایی لە ٣٠،٠٠٠ پارچەی بچووک و گەورە پێکدێت؟ | 1 = * … کە یەکەمین [[مانگی دەستکرد]]ی سازکراوی مرۆڤ ناوی '''[[سپوتنیک-١]]''' بوو کە لە لایەن [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ەوە نێردرا بۆ [[بۆشایی]]؟ | 2 = * … کە دوورترین شتێک لە زەوییەوە کە لەلایەن مرۆڤەوە سازکراوە '''[[ڤۆیجر ١|ڤۆیجری یەک]]ە''' کە لە ساڵی ٢٠١٣ەوە [[کۆمەڵەی خۆر]]ی بەجێھێشتووە؟ | 3 = * … کە '''[[فەرھەنگی نەوبەھار|نەوبەھار]]''' یەکەمین فەرھەنگی کوردییە و لە ساڵی ١٦٨٣ی زایینی لەلایەن [[ئەحمەدی خانی]]یەوە نووسراوە. | 4 = * … کە لە ناوەڕاستەکانی سەدەی نۆزدەھەم، [[ئادۆڵف زیزینگ]]، دەروونناسێک کە زۆر ھۆگری بیرکاری و فەلسەفە بوو، توانی لە دەمارەکانی ناو گەڵای گیاکان و پەلکێشیی لقەکانیاندا '''[[ڕێژەی زێڕین]]''' بەدی بکا؟ | 5 = * … کە '''[[مەزندەی گۆڵدباخ]]''' یەکێک لە کۆنترین کێشەکانی [[بیرکاری]]یە کە تا ئێستاش شی نەکراوەتەوە و نەسەلمێندراوە؟ | 6 = * … کە گەورەترین '''[[باخچەی ئاژەڵان]]''' لە شاری [[بەرلین]]ی پایتەختی [[ئەڵمانیا]]یە؟ | 7 = * … کە درێژترین شەقام لە جیھاندا بە ناوی '''[[شەقامی یانگ]]''' لە شاری [[تۆرۆنتۆ]] لە [[کەنەدا]] ھەڵکەوتووە؟ | 8 = * … کە ڕۆمانی '''[[جیھانی سۆفیا]]''' بووبە پڕفرۆشترین ڕۆمانی [[نەرویژ]] و لە ساڵی ١٩٩٤ '''[[خەڵاتی وێژەی لاوانی ئەڵمانی]]ی''' پێبەخشرا، بە ٥٣ زمان وەڕگێڕاوە و زیاتر لە سی میلیۆن کۆپی لێی چاپکراوە. وەرگێڕانە [[ئینگلیزی]]یەکە لە ساڵی ١٩٩٥دا بڵاوکراوەتەوە و بووەتە پڕفرۆشترین کتێبی جیھان لەو ساڵەدا؟ | 9 = * … کە شاری '''[[نەشڤیل]]''' لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بەھۆی ڕێژەی بەرچاوی دانیشتووانی [[کوردانی ئەمریکا|کورد]] بە ''کوردستانی بچووک'' ناسراوە؟ | 10 = * … کە '''[[پاپا بێنێدیکتی شازدەیەم]]''' یەکەمین [[پاپا]]یەک بووە دەستلەکارکێشانەوەی پێشکەش کرد؟ | 11 = * … کە بە پێچەوانەی [[جەنگی جیھانی یەکەم]] کە تەنیا ٥٪ی قوربانییەکان لە خەڵکی مەدەنی پێکدەھاتن، لە '''[[جەنگی جیھانی دووەم]]''' نزیکەی ٦٦٪ی قوربانییەکان خەڵکی مەدەنی بوون؟ | 12 = * … کە '''[[ڕێکیاڤیک]]'''، پایتەختی وڵاتی [[ئایسلەند]] باکووریترین [[پایتەخت]]ی جیھانە؟ | 13 = * … کە '''[[وێڵینگتن]]'''، پایتەختی وڵاتی [[نیوزیلاند]] باشووریترین [[پایتەخت]]ی جیھانە؟ | 14 = * … کە '''[[جۆ بایدن]]''' بەتەمەنترین [[سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بووە؟ | 15 = … کە '''[[فرانکلین ڕۆزڤێڵت]]''' تەنیا کەسێک بووە بۆ چوار جاران لەسەر یەک ببێتە [[سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان]]؟ | 16 = * … کە ھەتا پێش '''[[دەرکردنی ئێران لە کۆمیسیۆنی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ دۆخی ژنان]]''' لە ساڵی ٢٠٢٢، ھیچ وڵاتێک لەو [[کۆمیسیۆنی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ دۆخی ژنان|کۆمیسیۆنە]] دەرنەکرابوو؟ | 17 = * … کە زۆرترین دانیشتووی '''[[شیعە]]''' لە جیھاندا لە [[ئێران]] دەژین؟ | 18 = * … کە کۆنترین نیشانەی '''[[شەراب]]''' لە [[ئێران]] بە ٧٠٠٠ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە؟ | 19 = * … کە '''[[ناسرەدین شا]]''' چوارەمین پاشای بنەماڵەی [[قاجاڕەکان|قاجاڕ]]، ٨٣ گرێبەستی لەگەڵ وڵاتان بەست و لە ھەموواندا [[ئێرانی قاجاڕی|ئێران]] زیانی بینی؟ | 20 = * … کە '''[[ناسرەدین شا]]''' ١٨٣ ھاوسەری ھێنا و ئەو کاتەی کە کوژرا ٨٥ ھاوسەری ھەبوو؟ | 21 = …کە لە ساڵی ٢٠١٥دا [[عەلی خامنەیی]]، [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری ئێران]] وتی کە '''[[ئیسرائیل ٢٥ ساڵی داھاتوو نابینێت]]'''؟ | 22 = * … کە [[عەبدوڵڵا ئۆجەلان]]، سەرۆکی [[پارتی کرێکارانی کوردستان]] و بیردۆزدانەری [[ژنۆلۆژی]]، دروشمی '''[[ژن، ژیان، ئازادی]]''' بە دژایەتیی دروشمی «سێکس، مەرگ، کۆیلەتی» وەسف کردووە؟ | 23 = * … کە '''[[دیمەشق]]''' کۆنترین پایتەختی ئاوەدان لە مێژوویە؟ | 24 = * … کە '''[[حەلەب]]''' کۆنترین شاری ئاوەدان لە جیھانە؟ | 25 = * … کە ئەشکەوتی زیتا لە '''[[حومس]]''' کۆنترین ئەشکەوتی جیھانە کە مێژوویەکی زیاتر لە ٧٠ ملیۆن ساڵی ھەیە؟ | 26 = * … کە '''[[زمانی ئازەریی کۆن|ئازەریی کۆن]]''' زمانی مێژوییی ھەرێمی [[ئازەربایجان (ھەرێم)|ئازەربایجان]] و زمانێک لە بنەماڵەی [[زمانە ھیند و ئێرانییەکان]]ە و پەیوەندییەکی بە [[زمانی ئازەربایجانی]]یەوە نییە؟ | 27 = * … کە دوای ئەوەی [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانیا]] پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی لەگەڵ ڕژێمی '''[[عیدی ئەمین]]'''، دیکتاتۆری سەربازیی [[ئووگاندا]] پچڕاند، ئەو وتی کە بەریتانیای شکست داوە و بووەتە خاوەنی خاکی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی]]؟ | 28 = * … کە '''[[واشینگتن دی سی]]''' بەشێک لە سنووری ھیچ کام لە [[ویلایەتەکانی ئەمریکا]] نییە؟ | 29 = * … کە '''[[ئالاسکا]]''' گەورەترین و یەکێک لە دەوڵەمەندترین ویلایەتەکانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] لە ساڵی ١٨٦٧ بە نرخی ٧،٢ ملیۆن [[دۆلاری ئەمریکی|دۆلار]] لە [[ڕووسیا]] کڕایەوە؟ | 30 = * … کە زیاتر لە دوو ملیۆن کەس لە شارەکانی ناسراو بە '''[[شاری داخراو]]''' لە ڕووسیا دەژین و سنووری ئەو شارانە بەھۆی بوونی [[ھێزی سەربازی]] و [[تەکنۆلۆژیای ناوکی]] بە ڕووی خەڵکانی دەرەوەی وڵات داخراوە؟ | 31 = * … کە '''[[بۆلشێڤیک]]ەکان''' گرووپێک لە حیزبی سۆسیال دیموکراتی کرێکاری ڕووسیا بوون کە لە دووەمین کۆنگرەی حیزب لە ساڵی ١٩٠٣ بە ڕێبەری [[ڤلادیمیر لێنین]] لە لقی [[مێنشێڤیک]]ەکان جیا بوونەوە و لە ئاخردا [[حیزبی کۆمۆنیستی یەکێتیی سۆڤیەت]]یان پێکھێنا؟ | 32 = * … کە [[لیختنشتاین]] و [[ئۆزبەکستان]] دوو '''[[دەوڵەتی دەورەدراو|وڵاتی دەورەدراو]]''' لە جیھانن، کە نەتەنیا خۆیان بەڵکوو تەواوی وڵاتانی ھاوسنووریشیان ڕێگای بە دەریا ئازادەکانەوە نییە؟ | 33 = * … کە '''[[پردی چاناققەلعە ١٩١٥]]''' درێژترین [[پردی ھەڵواسراو]]ی جیھانە؟ | 34 = * … کە [[کازاخستان]] گەورەترین و [[ئیتیۆپیا]] پڕ دانیشتووترین '''[[دەوڵەتی دەورەدراو|دەوڵەتانی دەورەدراو]]''' لە جیھانن؟ | 35 = * … کە لە کاتێکدا [[بۆلیڤیا]] وڵاتێکی [[دەوڵەتی دەورەدراو|دەورەدراو]]ە و ڕێگای بە [[دەریا]]وە نییە، بەڵام '''[[ھێزی دەریاییی بۆلیڤیا|ھێزی دەریاییی خۆی]]''' ھەیە؟ | 36 = * … کە '''[[ئاڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان]]''' لە ماوەی ١٤٦ ساڵان، ٢٧ جار گۆڕاوە؟ | 37 = * … کە '''[[سان سیمۆن]]'''، فەیلەسووف و سۆسیالیستی فەڕەنسی، لە [[شەڕی شۆڕشگێڕیی ئەمریکا]]دا بریندار بوو و دواتر شەش فیشەکی لە سەریدا تەقاند و ھەوڵی دا خۆی بکوژێت، بەڵام ھەر دوو جاران گیانی ڕزگار بوو؟ | 38 = * … کە '''[[ماریۆن کۆتیار]]'''، خانمەکتەری فەڕەنسی، ھەموو ئەو فیلمانەی کە بە [[زمانی ئینگلیزی]] ڕۆڵی تێدا گێڕاون، بەسەر [[زمانی فەڕەنسی]]دا دۆبلاژی کردوونەوە؟ | 39 = * … کە '''[[لەیلا زانا]]''' بەھۆی سوێندخواردن بە [[زمانی کوردی]] و نیشاندانی ڕەنگەکانی [[ئاڵای کوردستان]] لە پەرلەمانی تورکیا، بە ١٤ ساڵان بەندکردن سزا درا؟ | 40 = * … کە '''[[پیرەمێرد]]''' خاوەنی نزیکەی ٤،٨٠٠ پەندە کە زۆربەیان لە [[ڕۆژنامەی ژین]]دا بڵاو دەکرانەوە؟ | 41 = * … کە [[وینستن چێرچڵ]] '''[[جەنگی حەوت ساڵە]]ی''' بە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] دەزانی؟ | 42 = * … کە '''[[شەمشەمەکوێرەی خوێنمژ]]''' لە خواردنەکەی بە شەمشەمەکوێرە لاواز و نەخۆشەکان دەدات؟ | 43 = * … کە '''[[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]]''' تەنیا جارێک لە ساڵی ٢٠١٣، بەمەبەستی دانپێدان وشەی [[کوردستان]]ی بەکارھێناوە و دواتر ھەموو کاتێک ھەبوونی کوردستانی بەتایبەت لە [[تورکیا]] ڕەت کردووەتە؟ | 44 = * … کە '''[[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]]''' لە ساڵی ٢٠١٣، ناوی [[قازی محەممەد]]ی ھێنا و وەکوو ''[[موسڵمان]]ێکی ڕاستەقینە'' وەسفی کرد؟ | 45 = * … کە '''[[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]]''' وتوویەتی لە [[تورکیا]] شتێکمان بەناوی [[کوردستان]] نییە و ئەگەر کەسێک کوردستانی دەوێت دەبێت لێرە ونبێت و بچێتە [[ھەرێمی کوردستان|باکووری عێراق]]؟ | 46 = * … کە '''[[سەلاحەدین دەمیرتاش]]''' لەدوای دەسبەسەرکردنی لە ساڵی ٢٠١٦، سزای ١٤٢ ساڵ بەندکرانی بەسەردا سەپێنرا؟ | 47 = * … کە تەمەنی '''[[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]''' گەیشتە زیاتر لە ٦٠٠ ساڵ؟ | 48 = * … کە '''[[کوردانی ئەڵمانیا]]''' ژمارەیان زیاتر لە یەک ملیۆن کەسە و وەکوو گەورەترین [[دانیشتووانی کورد]] لە دەرەوەی [[کوردستان]] دادەنرێن؟ | 49 = * … کە ژمارەیەکی بەرچاو لە سەرچاوەکان پێیان وایە کە کۆنترین ئاماژە بەناوی [[کوردستان]] دەگرێتەوە بۆ ھەرێمی '''[[کاردۆخ]]''' لە سەردەمی [[پێش زایین]]؟ | 50 = * … کە '''[[زمانی کوردی]]''' لەدوای زمانەکانی [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی تورکی|تورکی]] و [[زمانی فارسی|فارسی]] چوارەمین زمانی پڕئاخێوەری [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]ە؟ | 51 = * … کە [[بەیت]]بێژ و [[حەیران]]بێژی کورد، '''[[خلە دەرزی]]''' لەدایکبووی ساڵی ١٩١٦یە و تەمەنی نزیکەی ١١٠ ساڵە؟ | 52 = * … کە فیلمی سینەماییی [[ئەڤەتار (فیلمی ٢٠٠٩)|ئەڤەتار]] (٢٠٠٩) ھەتا ئێستا زۆرترین داھاتی فیلمی ھەیە؟ | 53 = * … کە [[بیرکار]]ی کورد، '''[[کۆچەر بیرکار]]''' لە ساڵی ٢٠١٨دا [[خەڵاتی فیڵدز]]ی بردەوە و بەھۆیەوە بووە یەکەمین [[کورد]]ێک کە ھەتا ئێستا ئەم خەڵاتەی بردبێتەوە؟ | 54 = * … کە ١٠ چەکداری پێشمەرگە بە سەرکردایەتیی [[مامە ڕیشە]] لە '''[[شەڕی حەمک]]''' لە ساڵی ١٩٨٢دا توانیان شکست بە ٢،٨٠٠ سەربازی [[عێراقی بەعس]] بھێنن؟ | 55 = * … کە '''[[کوردستان (ڕۆژنامە)|ڕۆژنامەی کوردستان]]''' کۆنترین ڕۆژنامەی کوردییە و یەکەمین ژمارەی لە ٢٢ی نیسانی ١٨٩٨ لە [[قاھیرە]] چاپ کرا؟ | 56 = * … کە '''[[یەحیا عەیاش]]'''، سازکەری باڵای بۆمبی [[حەماس]] و فەرماندەی [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|کەتیبەکانی قەسام]]، لەلایەن [[مۆبایل]]ێکی بۆمبڕێژکراوەوە تیرۆر کرا؟ | 57 = * … کە [[ستارباکس]] گەورەترین زنجیرە قاوەخانەیە لە جیھاندا و ١٩،٩٧٢ لقی لە ٦٠ وڵاتدا ھەیە؟ | 58 = * … کە '''[[ئەسپیرین]]''' یەکێکە لە دەرمانە بەناوبانگەکانی جیھان و ساڵانە ٥٠ ملیارد ژمارەی لە جیھاندا بەکاردەھێنرێت؟ | 59 = * … کە [[سووریا]] و [[میسر]] لە نێوان ساڵەکانی ١٩٥٨ ھەتا ١٩٧١ وڵاتێکی یەکگرتوویان بە ناوی '''[[کۆماری یەکگرتووی عەرەبی]]''' پێکھێنا؟ | 60 = * … کە '''[[شارستانیەتیی مایا|مایاکان]]''' یەکەمین گەلێک بوون لە جیھاندا کە شەشسەد ساڵ پێش ھیندییەکان و نزیکەی ٣٦ ساڵ پێش زایین، توانییان ژمارەی [[٠ (ژمارە)|سفر]] بدۆزنەوە؟ | 61 = * … کە '''[[ئێران مۆڵ]]''' لە [[تاران]] بە ڕووبەری ١٫٩٥ کیلۆمەتری چوارگۆشەەوە گەورەترین [[مۆڵ]]ی جیھانە؟ | 62 = * … کە [[مزگەوتی عومەر کوڕی خەتتاب (بەیت لەحم)|مزگەوتی عومەر]]، تەنیا مزگەوتێکی [[بەیت لەحم]] بەناوی [[عومەر کوڕی خەتتاب]]ە کە نوێژی لەوێ کردووە؟ | 63 = * … کە زیاتر لە یەک ملیۆن '''[[کۆریای باکوور|کۆری]]''' کۆری لە ساڵانی ١٩٧٥ ھەتا ١٩٨٥ بد [[جیھانی عەرەب|وڵاتانی عەرەبی]] و [[ئێران]] کۆچیان کرد؟ | 64 = * … کە ٩٧٫١٪ی '''[[ئیسرائیلییەکان]]''' خوێندەوارن، کە ئەمە یەکێک لە بەرزترین ڕێژەکانە لەناو تەواوی وڵاتانی جیھان و ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]؟ |65 = * … کە تەواوی [[کچ]]ان و [[کوڕ]]ان لە تەمەنی ١٨ ساڵیدا دەچن بۆ خزمەتکردن لە '''[[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل]]''' و کاتی خزمەتکردن بۆ کوڕان ٣٦ ساڵ و بۆ کچان ٢١ مانگە؟ | 66 = * … کە دەوروبەری ٢٥٠٬٠٠٠ '''[[کوردانی ئیسرائیل|کورد]]''' لە [[ئیسرائیل]]دا دەژین و زۆربەیان لە ئایینی [[جوویەتی]] پەیڕەوی دەکەن؟ | 67 = * … کە '''[[قەسر ئەلحوسن]]''' کۆنترین بینای شاری [[ئەبووزەبی]]یە و لە ساڵی [[١٧٩٣]]دا ساز کراوە؟ | 68 = * … کە زۆرترین بەشی شاری [[ئەبووزەبی]] لە '''[[دوورگەی ئەبووزەبی]]دا''' ھەڵکەوتووە و ھەتا وشکانییەکان و دوورگەکانی دەوربەری درێژ دەبێتەوە؟ | 69 = * … کە '''[[چیای جەیس]]''' لە [[میرنشینی ڕەئسولخەیمە]] بە ١٩٠٠ مەتر بەرزایییەوە بەرزترین چیای [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]ە؟ | 70 = * … بەپێی دەستووری کاتیی [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]، بڕیار بوو شارێک بەناوی '''[[ئەلکەرامە، میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|ئەلکەرامە]]''' ساز بکرێت و ببێتە پایتەختی یەکێتیی نێوان میرنشینەکانی [[میرنشینی ئەبووزەبی|ئەبووزەبی]] و [[میرنشینی دوبەی|دوبەی]]، بەڵام دواتر شارەکە ساز نەکرا و [[ئەبووزەبی]] کرایە پایتەخت؟ | 71 = * … کە '''[[بورجی خەلیفە]]''' بە بەرزاییی ٨٢٨ مەترەوە بەرزترین بورجی جیھانە و لە شاری [[دوبەی]] لە [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]دا ھەڵکەوتووە؟ | 72 = * … | 73 = * … | 74 = * … | 75 = * … | 76 = * … | 77 = * … | 78 = * … | 79 = * … | 80 = * … |#default='''{{ھەڵە|ھەڵەیەک ڕووی دا لە پیشاندانی ئەم بەشە. تکایە بە زووترین کات بەڕێوەبەرێکی لێ ئاگادار بکەوە.}}''' }} 6cy59shbmwx72q5tuqyq0n3882stybq 0 253136 1589519 1402694 2026-06-10T19:45:57Z 1silent scientist 51740 1589519 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''زمانی عیبری مۆدێرن''' ئەو زمانەیە کە لە ئێستادا ھاووڵاتیانی [[جوو|جوولەکەی]] ئیسرائیل گفتوگۆی پێ دەکەن عیبری مۆدێرن چەندین زاراوەی نوێی لە زمانی [[تەورات]] و [[تەلموود]] وەرگرتووە، ھەروەھا لە چەند زمانێکی وەک [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی ئەڵمانی|ئەڵمانی]]، [[زمانی یدیش|یدیش]]، و [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]. ھەروەھا لەلایەن ھەندێک لە عەرەبە ئیسرائیلییەکانەوە بەکاردەھێنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=bitFormation|سەردێڕ=Loanwords in Hebrew from Arabic|ناونیشان=https://www.safa-ivrit.org/imported/arabic.php|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180810235639/https://www.safa-ivrit.org/imported/arabic.php|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Safa-ivrit.org}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=bitFormation|سەردێڕ=Loanwords in Hebrew from Russian|ناونیشان=https://www.safa-ivrit.org/imported/russian.php|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180810235645/https://www.safa-ivrit.org/imported/russian.php|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Safa-ivrit.org}}</ref> ==ناو== بڵاوترین زاراوەی زانستی بۆ زمانەکە بریتییە لە «عیبریی نوێ» ({{lang|he|עברית חדשה}}). زۆربەی خەڵک بە سادەیی وەک «عیبری» ({{lang|he|עברית}} {{IPA|he|ivˈʁit}}) ئاماژەی پێ دەکەن.<ref name=Dekel1>{{harvnb|Dekel|2014}}; quote: "Most people refer to Israeli Hebrew simply as Hebrew. Hebrew is a broad term, which includes Hebrew as it was spoken and written in different periods of time and according to most of the researchers as it is spoken and written in Israel and elsewhere today. Several names have been proposed for the language spoken in Israel nowadays, Modern Hebrew is the most common one, addressing the latest spoken language variety in Israel (Berman 1978, Saenz-Badillos 1993:269, Coffin-Amir & Bolozky 2005, Schwarzwald 2009:61). The emergence of a new language in Palestine at the end of the nineteenth century was associated with debates regarding the characteristics of that language.... Not all scholars supported the term Modern Hebrew for the new language. Rosén (1977:17) rejected the term Modern Hebrew, since linguistically he claimed that 'modern' should represent a linguistic entity that should command autonomy towards everything that preceded it, while this was not the case in the new emerging language. He also rejected the term Neo-Hebrew, because the prefix 'neo' had been previously used for Mishnaic and Medieval Hebrew (Rosén 1977:15–16), additionally, he rejected the term Spoken Hebrew as one of the possible proposals (Rosén 1977:18). Rosén supported the term Israeli Hebrew as in his opinion it represented the non-chronological nature of Hebrew, as well as its territorial independence (Rosén 1977:18). Rosén then adopted the term Contemporary Hebrew from Téne (1968) for its neutrality, and suggested the broadening of this term to Contemporary Israeli Hebrew (Rosén 1977:19)"</ref> زاراوەی «عیبریی نوێ» وەک «تا ڕادەیەک پڕ لە کێشە» وەسف کراوە<ref name=Matras1>{{harvnb|Matras|Schiff|2005}}; quote: The language with which we are concerned in this contribution is also known by the names Contemporary Hebrew and Modern Hebrew, both somewhat problematic terms as they rely on the notion of an unambiguous periodization separating Classical or Biblical Hebrew from the present-day language. We follow instead the now widely-used label coined by Rosén (1955), Israeli Hebrew, to denote the link between the emergence of a Hebrew vernacular and the emergence of an Israeli national identity in Israel/Palestine in the early twentieth century."</ref> چونکە ئاماژەیە بۆ [[قۆناغبەندی|قۆناغبەندییەکی]] بێ گومان لە [[عیبریی پەرتووکی پیرۆز]].<ref name=Matras1/> {{ill|ھایم بی. ڕۆزێن|he|חיים רוזן}} ({{lang|he|חיים רוזן}}) پشتگیری لە زاراوەی ئێستا بەربڵاو<ref name="Matras1" /> «عیبریی ئیسرائیلی» کرد لەسەر ئەو بنەمایەی کە «نوێنەرایەتیی سروشتە نەکاتییەکەی عیبری دەکات».<ref name="Dekel1" /><ref name="Rosen15">{{cite book |author=Haiim Rosén |title=Contemporary Hebrew |url=https://books.google.com/books?id=PydwqOHyCMAC&pg=PA29 |date=1 January 1977 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-080483-6 |pages=15–18 }}</ref> لە ساڵی ١٩٩٩، زمانناسی ئیسرائیلی [[گیلاد زوکەرمان]] زاراوەی «ئیسرائیلی» پێشنیار کرد بۆ نوێنەرایەتیکردنی سەرچاوە فرەچەشنەکانی زمانەکە.<ref>{{cite journal |author-link=Ghil'ad Zuckermann |last=Zuckermann |first=Ghil'ad |date=1999 |title=Review of the Oxford English–Hebrew Dictionary |journal=[[International Journal of Lexicography]] |volume=12 |issue=4 |pages=325–346 }}</ref>{{rp|325}}<ref name="Dekel1"/> == پاشبنەما == {{main|زمانی عیبری}} مێژووی زمانی عیبری دەکرێت بۆ چوار قۆناغی سەرەکی دابەش بکرێت:<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/259061/Hebrew-language#ref267079 Hebrew language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150611005453/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/259061/Hebrew-language#ref267079 |date=2015-06-11 }} ''Encyclopædia Britannica''</ref> * [[عیبریی پەرتووکی پیرۆز]]، تا نزیکەی سەدەی ٣ی پێش زایین؛ زمانی زۆربەی [[کتێبی پیرۆزی عیبری|پەرتووکی پیرۆزی عیبری]] * [[عیبریی میشنایی]]، زمانی [[میشنا]] و [[تەلموود]] * [[عیبریی سەدەکانی ناوەڕاست]]، لە نزیکەی سەدەی ٦ تا ١٨ی زایینی * '''عیبریی نوێ'''، لە سەدەی ١٩ەوە تا ئێستا، زمانی [[ئیسرائیل|دەوڵەتی ئیسرائیل]]ی نوێ سەرچاوە ھاوچەرخە جووەکان عیبری وەک زمانێکی ئاخێوەر کە لە [[مێژووی ئیسرائیل و یەھوودای کۆن|پادشایەتییەکانی ئیسرائیل و یەھوودا]] گەشەی سەندووە وەسف دەکەن، لە ماوەی نزیکەی ١٢٠٠ تا ٥٨٦ی پێش زایین.<ref>אברהם בן יוסף ,מבוא לתולדות הלשון העברית (Avraham ben-Yosef, Introduction to the History of the Hebrew Language), page 38, אור-עם, Tel Aviv, 1981.</ref> زاناکان مشتومڕ دەکەن لەسەر ئەو ئاستەی کە عیبری وەک زمانێکی ناوخۆیی ئاخێوەر ماوەتەوە دوای [[دیلیی بابل]]، کاتێک [[زمانی ئارامیی کۆن|ئارامیی کۆن]] بوو بە زمانی نێونەتەوەیی باڵادەست لە ناوچەکەدا. زمانی عیبری وەک زمانێکی ناوخۆیی لە شوێنێک لە نێوان ٢٠٠ تا ٤٠٠ی زایینی [[مردنی زمان|لەناو چوو]]، دوای [[ڕاپەڕینی بار کۆخبا]] لە ١٣٢–١٣٦ی زایینی کەم بووەوە، کە دانیشتووانی [[یۆدیە]]ی وێران کرد. دوای [[مێژووی جووەکان لە ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم|دەربەدەرییەکە]]، عیبری تەنھا بۆ بەکارھێنانی [[زمانی پیرۆز|ئایینی]] و زمانی [[وێژە|وێژەیی]] سنووردار بوو.<ref>Sáenz-Badillos, Ángel and John Elwolde: "There is general agreement that two main periods of RH (Rabbinical Hebrew) can be distinguished. The first, which lasted until the close of the Tannaitic era (around 200 CE), is characterized by RH as a spoken language gradually developing into a literary medium in which the Mishnah, Tosefta, ''baraitot'' and Tannaitic ''midrashim'' would be composed. The second stage begins with the ''[[Amoraim]]'' and sees RH being replaced by Aramaic as the spoken vernacular, surviving only as a literary language. Then it continued to be used in later rabbinic writings until the tenth century in, for example, the Hebrew portions of the two Talmuds and in midrashic and haggadic literature."</ref> == بووژانەوە == {{Main|بووژانەوەی زمانی عیبری}} عیبری لە کاتە جیاوازەکان و بۆ زۆر مەبەست لە سەرانسەری پەرتەوازەییدا قسەی پێ دەکرا. لە کاتی [[ییشوڤی کۆن]]، گەشەی سەندبوو بۆ زمانێکی ھاوبەشی ئاخێوەر (lingua franca) لە نێوان [[جووە فەلەستینییەکان]].<ref>Tudor Parfitt; The Contribution of the old Yishuv to the Revival of Hebrew, Journal of Semitic Studies, Volume XXIX, Issue 2, 1 October 1984, Pages 255–265, https://doi.org/10.1093/jss/XXIX.2.255 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230701134735/https://academic.oup.com/jss/article-abstract/XXIX/2/255/1687934?redirectedFrom=fulltext |date=2023-07-01 }}</ref> پاشان [[ئێلیێزەر بێن-یەھودا]] سەرپەرشتیی [[بووژانەوەی زمانی عیبری]] کرد وەک زمانێکی دایک لە کۆتایی سەدەی ١٩ و سەرەتای سەدەی ٢٠ەم. عیبریی نوێ [[مۆرفیم]]ەکانی عیبریی پەرتووکی پیرۆز، ڕێنووس و ڕێزمانی میشنایی، و گۆکردنی سەفاردیی بەکارھێنا. قبووڵکردنی لەلایەن کۆچبەرە سەرەتاییە جووەکان بۆ [[موتەسەریفاتی قودس|فەلەستینی عوسمانی]] بە پلەی یەکەم بەھۆی پشتگیریی ڕێکخراوەکانی [[ئێدمۆند جەیمس دی ڕۆتشیڵد]] لە ساڵانی ١٨٨٠ و ئەو پێگە فەرمییەی کە لە دەستووری ساڵی ١٩٢٢ی [[فەلەستین لەژێر دەسەڵاتی بریتانیا|مەنداتی بریتانیا بۆ فەلەستین]] وەریگرت.<ref>{{cite book|last=Hobsbawm|first=Eric|author-link=Eric Hobsbawm|title=Nations and Nationalism since 1780: Programme, Myth, Reality|url=https://books.google.com/books?id=AcYLAQAAQBAJ&pg=PA113|year=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-39446-9}}, "What would the future of Hebrew have been, had not the British Mandate in 1919 accepted it as one of the three official languages of Palestine, at a time when the number of people speaking Hebrew as an everyday language was less than 20,000?"</ref><ref>{{cite book|last=Swirski|first=Shlomo|title=Politics and Education in Israel: Comparisons with the United States|url=https://books.google.com/books?id=2DOPAgAAQBAJ&pg=PA30|date=11 September 2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-58242-5}}: "In retrospect, [Hobsbawm's] question should be rephrased, substituting the Rothschild house for the British state and the 1880s for 1919. For by the time the British conquered Palestine, Hebrew had become the everyday language of a small but well-entrenched community."</ref><ref>[[s:Palestine Mandate|Palestine Mandate]] (1922): "English, Arabic and Hebrew shall be the official languages of Palestine"</ref><ref name="Harshav1999">{{cite book|author=Benjamin Harshav|title=Language in Time of Revolution|url=https://books.google.com/books?id=HPwR7pmx84IC&pg=PA85|year=1999|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-3540-7|pages=85–}}</ref> بێن-یەھودا بە بەکارھێنانی ٨٠٠٠ وشە لە [[پەرتووک|پەرتووکی]] پیرۆز و ٢٠٠٠٠ وشە لە لێکدانەوەکانی ڕەبەنەکان، عیبریی نوێی کۆدبەندی و پلانی بۆ دانا. زۆر وشەی نوێ لە زمانی عەرەبی وەرگیران، بەھۆی ڕەگە ھاوبەشە سامییەکانی زمانەکە لەگەڵ عیبری، بەڵام گۆڕانکارییان تێدا کرا بۆ ئەوەی لەگەڵ دەنگناسی و ڕێزمانی عیبریدا بگونجێن، بۆ نموونە وشەکانی {{transliteration|he|gerev}} (تاک) و {{transliteration|he|garbayim}} (کۆ) ئێستا بۆ «گەربەیم-گۆرەوی» بەکاردێن، کە بچووککراوەی وشەی [[عەرەبی]]ی {{transliteration|ar|ğuwārib}} («جەورەب-گۆرەوی») یە.<ref>{{cite book |editor-last=Even-Shoshan|editor-first=A. |editor-link=Avraham Even-Shoshan |title=[[Even-Shoshan Dictionary]] |publisher=ha-Milon he-ḥadash Ltd.|volume=1 |page=275 |date=2003 |oclc=55071836 |language=he|isbn=965-517-059-4 }}</ref><ref>Cf. Rabbi [[Hai Gaon]]'s commentary on [[Mishnah]] ''Kelim'' 27:6, where {{lang|he|אמפلیא|rtl=yes}} ({{transliteration|he|ampalya}}) was used formerly for the same, and had the equivalent meaning of the Arabic word {{transliteration|ar|ğuwārib}} ('stockings'; 'socks').</ref> سەرەڕای ئەوەش، کۆچبەرە سەرەتاییە جووەکان بە قەرزکردن لە عەرەبە ناوخۆییەکان، و کۆچبەرانی دواتری وڵاتە عەرەبییەکان زۆر ناویان وەک وشەی خوازراو لە عەرەبییەوە ناساند (وەک نانە، زەعتەر، مشمش، کوسبەرە، حێلبە، لۆبیا، حوموس، جەزەر، ڕەیحان، و ھتد)، ھەروەھا زۆربەی وشە بازاڕییەکانی عیبریی نوێ. سەرەڕای ناوبانگی بێن-یەھودا وەک نوێکەرەوەی عیبری، بەرھەمدارترین نوێکەرەوەی وشە عیبرییەکان شاعیر [[حایم نەحمان بیالیک]] بوو. یەکێک لەو دیاردانەی کە لەگەڵ بووژانەوەی زمانی عیبری بینرا ئەوەیە کە واتای کۆنی ناوەکان ناوبەناو بۆ واتای تەواو جیاواز دەگۆڕدران، وەک «bardelas» ({{lang|he|ברדלס|rtl=yes}}، وشەیەکی خوازراو لە {{langx|grc-x-koine|πάرδαλις|párdalis|پڵنگ}})، کە لە عیبریی میشناییدا بە واتای «کەفتار» دەھات،<ref>Maimonides' commentary and Rabbi [[Ovadiah Bartenurah|Ovadiah of Bartenura]]'s commentary on Mishnah ''Baba Kama'' 1:4; Rabbi [[Nathan ben Abraham I|Nathan ben Abraham]]'s Mishnah Commentary, ''Baba Metzia'' 7:9, s.v. {{lang|he|הפרדלס}}; ''[[Arukh|Sefer Arukh]]'', s.v. {{lang|he|ברדלס}}; Zohar Amar, ''Flora and Fauna in Maimonides' Teachings'', Kefar Darom 2015, pp. 177–178; 228</ref> بەڵام لە عیبریی نوێدا ئێستا بە واتای «پڵنگی ڕاوکەر» دێت؛ یان «shezīf» ({{lang|he|שזיף|rtl=yes}}) کە ئێستا بۆ «ھەڵوژە» بەکاردێت، بەڵام پێشتر بە واتای «عەناب» دەھات.<ref>Zohar Amar, ''Flora and Fauna in Maimonides' Teachings'', Kfar Darom 2015, p. 157, s.v. {{lang|he|שזפין}} {{OCLC|783455868}}, explained to mean 'jujube' (''Ziziphus jujuba''); [[Solomon Sirilio]]'s Commentary of the Jerusalem Talmud, on ''Kila'im'' 1:4, s.v. {{lang|he|השיזפיن}}, which he explained to mean in Spanish {{lang|es|azufaifas}} ('jujubes'). See also Saul Lieberman, Glossary in ''Tosephta'' - based on the Erfurt and Vienna Codices (ed. M.S. Zuckermandel), Jerusalem 1970, s.v. {{lang|he|שיזפיن}} (p. LXL), explained in German as meaning {{lang|de|Brustbeerbaum}} ('jujube').</ref> وشەی {{transliteration|he|kishū’īm}} (پێشتر «خەیار»)<ref>Thus explained by Maimonides in his Commentary on [[Mishnah]] ''Kila'im'' 1:2 and in Mishnah ''Terumot'' 2:6. See: Zohar Amar, ''Flora and Fauna in Maimonides' Teachings'', Kefar Darom 2015, pp. 111, 149 (Hebrew) {{OCLC|783455868}}; Zohar Amar, ''Agricultural Produce in the Land of Israel in the Middle Ages'' (Hebrew title: {{lang|he|גידולי ארץ-ישראל בימי הביניים}}), [[Ben-Zvi Institute]]: Jerusalem 2000, p. 286 {{ISBN|965-217-174-3}} (Hebrew)</ref> ئێستا بۆ جۆرێکی «کودی ھاوینە» (''Cucurbita pepo'' var. ''cylindrica'') بەکاردێت، کە ڕوەکێکی ڕەسەنی جیھانی نوێیە. نموونەیەکی تر وشەی {{transliteration|he|kǝvīsh}} ({{lang|he|כביש|rtl=yes}}) یە، کە ئێستا ئاماژەیە بۆ شەقام یان ڕێگا، بەڵام لە ڕاستیدا ئاواڵناوێکی [[ئارامی]]یە بە واتای «پێپەستکراو» یان «کوتراو»، نەک ناوێکی باو. لە بنەڕەتدا بۆ وەسفکردنی شوێنپێیەکی کوتراو بەکاردەھات.<ref>Compare [[Rashi]]'s commentary on Exodus 9:17, where he says the word {{transliteration|he|mesillah}} is translated in Aramaic {{transliteration|tmr|oraḥ kevīsha}} ('a blazed trail'), the word {{transliteration|tmr|kevīsh}} being only an adjective or descriptive word, but not a common noun as it is used today. It is said that [[Ze'ev Yavetz]] (1847&ndash;1924) is the one who coined this modern Hebrew word for 'road'. See [https://www.haaretz.com/jewish/2013-01-25/ty-article/.premium/a-tree-grows-in-zichron-yaakov/0000017f-f43b-d5bd-a17f-f63bbd7e0000 Haaretz, Contributions made by Ze'ev Yavetz] ; {{cite news | last =Maltz | first =Judy | title =With Tu Bishvat Near, a Tree Grows in Zichron Yaakov | language =en | publisher =Haaretz | date =25 January 2013 |url=https://www.haaretz.com/jewish/2013-01-25/ty-article/.premium/a-tree-grows-in-zichron-yaakov/0000017f-f43b-d5bd-a17f-f63bbd7e0000 | access-date =27 March 2017 | archive-date =28 March 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170328021151/http://www.haaretz.com/jewish/features/with-tu-bishvat-near-a-tree-grows-in-zichron-yaakov.premium-1.496141?=&ts=_1490626484939 | url-status =live }}</ref><ref>Roberto Garvia, ''Esperanto and its Rivals, University of Pennsylvania Press'', 2015, p. 164</ref> گوڵی «[[Anemone coronaria]]» کە لە عیبریی نوێدا پێی دەگوترێت {{transliteration|he|kalanit}} ({{lang|he|כלנית|rtl=yes}})، پێشتر لە عیبریدا پێی دەگوترا {{transliteration|he|shoshanat ha-melekh}} («گوڵی پاشا»).<ref>{{cite book |last=Amar|first=Z. |author-link=Zohar Amar |title=Flora and Fauna in Maimonides' Teachings|date=2015 |location=Kfar Darom|page=156 |language=he |oclc=783455868}}, s.v. citing [[Maimonides]] on [[Mishnah]] ''[[Kil'ayim (tractate)|Kil'ayim]]'' 5:8</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20150218130708/http://www.matar.ac.il/zmanim/flowers/flowers-1.asp Matar – Science and Technology On-line], the Common Anemone (in Hebrew)</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئیسرائیل|زمان}} [[پۆل:زمانی عیبری]] [[پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار]] fy7yivwwk95p8zzweiunwgom8d8tup4 1589521 1589519 2026-06-10T19:48:26Z 1silent scientist 51740 /* بووژانەوە */ 1589521 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''زمانی عیبری مۆدێرن''' ئەو زمانەیە کە لە ئێستادا ھاووڵاتیانی [[جوو|جوولەکەی]] ئیسرائیل گفتوگۆی پێ دەکەن عیبری مۆدێرن چەندین زاراوەی نوێی لە زمانی [[تەورات]] و [[تەلموود]] وەرگرتووە، ھەروەھا لە چەند زمانێکی وەک [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی ئەڵمانی|ئەڵمانی]]، [[زمانی یدیش|یدیش]]، و [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]. ھەروەھا لەلایەن ھەندێک لە عەرەبە ئیسرائیلییەکانەوە بەکاردەھێنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=bitFormation|سەردێڕ=Loanwords in Hebrew from Arabic|ناونیشان=https://www.safa-ivrit.org/imported/arabic.php|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180810235639/https://www.safa-ivrit.org/imported/arabic.php|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Safa-ivrit.org}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=bitFormation|سەردێڕ=Loanwords in Hebrew from Russian|ناونیشان=https://www.safa-ivrit.org/imported/russian.php|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180810235645/https://www.safa-ivrit.org/imported/russian.php|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Safa-ivrit.org}}</ref> ==ناو== بڵاوترین زاراوەی زانستی بۆ زمانەکە بریتییە لە «عیبریی نوێ» ({{lang|he|עברית חדשה}}). زۆربەی خەڵک بە سادەیی وەک «عیبری» ({{lang|he|עברית}} {{IPA|he|ivˈʁit}}) ئاماژەی پێ دەکەن.<ref name=Dekel1>{{harvnb|Dekel|2014}}; quote: "Most people refer to Israeli Hebrew simply as Hebrew. Hebrew is a broad term, which includes Hebrew as it was spoken and written in different periods of time and according to most of the researchers as it is spoken and written in Israel and elsewhere today. Several names have been proposed for the language spoken in Israel nowadays, Modern Hebrew is the most common one, addressing the latest spoken language variety in Israel (Berman 1978, Saenz-Badillos 1993:269, Coffin-Amir & Bolozky 2005, Schwarzwald 2009:61). The emergence of a new language in Palestine at the end of the nineteenth century was associated with debates regarding the characteristics of that language.... Not all scholars supported the term Modern Hebrew for the new language. Rosén (1977:17) rejected the term Modern Hebrew, since linguistically he claimed that 'modern' should represent a linguistic entity that should command autonomy towards everything that preceded it, while this was not the case in the new emerging language. He also rejected the term Neo-Hebrew, because the prefix 'neo' had been previously used for Mishnaic and Medieval Hebrew (Rosén 1977:15–16), additionally, he rejected the term Spoken Hebrew as one of the possible proposals (Rosén 1977:18). Rosén supported the term Israeli Hebrew as in his opinion it represented the non-chronological nature of Hebrew, as well as its territorial independence (Rosén 1977:18). Rosén then adopted the term Contemporary Hebrew from Téne (1968) for its neutrality, and suggested the broadening of this term to Contemporary Israeli Hebrew (Rosén 1977:19)"</ref> زاراوەی «عیبریی نوێ» وەک «تا ڕادەیەک پڕ لە کێشە» وەسف کراوە<ref name=Matras1>{{harvnb|Matras|Schiff|2005}}; quote: The language with which we are concerned in this contribution is also known by the names Contemporary Hebrew and Modern Hebrew, both somewhat problematic terms as they rely on the notion of an unambiguous periodization separating Classical or Biblical Hebrew from the present-day language. We follow instead the now widely-used label coined by Rosén (1955), Israeli Hebrew, to denote the link between the emergence of a Hebrew vernacular and the emergence of an Israeli national identity in Israel/Palestine in the early twentieth century."</ref> چونکە ئاماژەیە بۆ [[قۆناغبەندی|قۆناغبەندییەکی]] بێ گومان لە [[عیبریی پەرتووکی پیرۆز]].<ref name=Matras1/> {{ill|ھایم بی. ڕۆزێن|he|חיים רוזן}} ({{lang|he|חיים רוזן}}) پشتگیری لە زاراوەی ئێستا بەربڵاو<ref name="Matras1" /> «عیبریی ئیسرائیلی» کرد لەسەر ئەو بنەمایەی کە «نوێنەرایەتیی سروشتە نەکاتییەکەی عیبری دەکات».<ref name="Dekel1" /><ref name="Rosen15">{{cite book |author=Haiim Rosén |title=Contemporary Hebrew |url=https://books.google.com/books?id=PydwqOHyCMAC&pg=PA29 |date=1 January 1977 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-080483-6 |pages=15–18 }}</ref> لە ساڵی ١٩٩٩، زمانناسی ئیسرائیلی [[گیلاد زوکەرمان]] زاراوەی «ئیسرائیلی» پێشنیار کرد بۆ نوێنەرایەتیکردنی سەرچاوە فرەچەشنەکانی زمانەکە.<ref>{{cite journal |author-link=Ghil'ad Zuckermann |last=Zuckermann |first=Ghil'ad |date=1999 |title=Review of the Oxford English–Hebrew Dictionary |journal=[[International Journal of Lexicography]] |volume=12 |issue=4 |pages=325–346 }}</ref>{{rp|325}}<ref name="Dekel1"/> == پاشبنەما == {{main|زمانی عیبری}} مێژووی زمانی عیبری دەکرێت بۆ چوار قۆناغی سەرەکی دابەش بکرێت:<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/259061/Hebrew-language#ref267079 Hebrew language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150611005453/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/259061/Hebrew-language#ref267079 |date=2015-06-11 }} ''Encyclopædia Britannica''</ref> * [[عیبریی پەرتووکی پیرۆز]]، تا نزیکەی سەدەی ٣ی پێش زایین؛ زمانی زۆربەی [[کتێبی پیرۆزی عیبری|پەرتووکی پیرۆزی عیبری]] * [[عیبریی میشنایی]]، زمانی [[میشنا]] و [[تەلموود]] * [[عیبریی سەدەکانی ناوەڕاست]]، لە نزیکەی سەدەی ٦ تا ١٨ی زایینی * '''عیبریی نوێ'''، لە سەدەی ١٩ەوە تا ئێستا، زمانی [[ئیسرائیل|دەوڵەتی ئیسرائیل]]ی نوێ سەرچاوە ھاوچەرخە جووەکان عیبری وەک زمانێکی ئاخێوەر کە لە [[مێژووی ئیسرائیل و یەھوودای کۆن|پادشایەتییەکانی ئیسرائیل و یەھوودا]] گەشەی سەندووە وەسف دەکەن، لە ماوەی نزیکەی ١٢٠٠ تا ٥٨٦ی پێش زایین.<ref>אברהם בן יוסף ,מבוא לתולדות הלשון העברית (Avraham ben-Yosef, Introduction to the History of the Hebrew Language), page 38, אור-עם, Tel Aviv, 1981.</ref> زاناکان مشتومڕ دەکەن لەسەر ئەو ئاستەی کە عیبری وەک زمانێکی ناوخۆیی ئاخێوەر ماوەتەوە دوای [[دیلیی بابل]]، کاتێک [[زمانی ئارامیی کۆن|ئارامیی کۆن]] بوو بە زمانی نێونەتەوەیی باڵادەست لە ناوچەکەدا. زمانی عیبری وەک زمانێکی ناوخۆیی لە شوێنێک لە نێوان ٢٠٠ تا ٤٠٠ی زایینی [[مردنی زمان|لەناو چوو]]، دوای [[ڕاپەڕینی بار کۆخبا]] لە ١٣٢–١٣٦ی زایینی کەم بووەوە، کە دانیشتووانی [[یۆدیە]]ی وێران کرد. دوای [[مێژووی جووەکان لە ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم|دەربەدەرییەکە]]، عیبری تەنھا بۆ بەکارھێنانی [[زمانی پیرۆز|ئایینی]] و زمانی [[وێژە|وێژەیی]] سنووردار بوو.<ref>Sáenz-Badillos, Ángel and John Elwolde: "There is general agreement that two main periods of RH (Rabbinical Hebrew) can be distinguished. The first, which lasted until the close of the Tannaitic era (around 200 CE), is characterized by RH as a spoken language gradually developing into a literary medium in which the Mishnah, Tosefta, ''baraitot'' and Tannaitic ''midrashim'' would be composed. The second stage begins with the ''[[Amoraim]]'' and sees RH being replaced by Aramaic as the spoken vernacular, surviving only as a literary language. Then it continued to be used in later rabbinic writings until the tenth century in, for example, the Hebrew portions of the two Talmuds and in midrashic and haggadic literature."</ref> == بووژانەوە == {{Main|بووژانەوەی زمانی عیبری}} عیبری لە کاتە جیاوازەکان و بۆ زۆر مەبەست لە سەرانسەری پەرتەوازەییدا قسەی پێ دەکرا. لە کاتی [[ییشوڤی کۆن]]، گەشەی سەندبوو بۆ زمانێکی ھاوبەشی ئاخێوەر (lingua franca) لە نێوان [[جووە فەلەستینییەکان]].<ref>Tudor Parfitt; The Contribution of the old Yishuv to the Revival of Hebrew, Journal of Semitic Studies, Volume XXIX, Issue 2, 1 October 1984, Pages 255–265, https://doi.org/10.1093/jss/XXIX.2.255 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230701134735/https://academic.oup.com/jss/article-abstract/XXIX/2/255/1687934?redirectedFrom=fulltext |date=2023-07-01 }}</ref> پاشان [[ئێلیێزەر بێن-یەھودا]] سەرپەرشتیی [[بووژانەوەی زمانی عیبری]] کرد وەک زمانێکی دایک لە کۆتایی سەدەی ١٩ و سەرەتای سەدەی ٢٠ەم. عیبریی نوێ [[مۆرفیم]]ەکانی عیبریی پەرتووکی پیرۆز، ڕێنووس و ڕێزمانی میشنایی، و گۆکردنی سەفاردیی بەکارھێنا. قبووڵکردنی لەلایەن کۆچبەرە سەرەتاییە جووەکان بۆ [[موتەسەریفاتی قودس|فەلەستینی عوسمانی]] بە پلەی یەکەم بەھۆی پشتگیریی ڕێکخراوەکانی [[ئێدمۆند جەیمس دی ڕۆتشیڵد]] لە ساڵانی ١٨٨٠ و ئەو پێگە فەرمییەی کە لە دەستووری ساڵی ١٩٢٢ی [[فەلەستین لەژێر دەسەڵاتی بریتانیا|مەنداتی بریتانیا بۆ فەلەستین]] وەریگرت.<ref>{{cite book|last=Hobsbawm|first=Eric|author-link=Eric Hobsbawm|title=Nations and Nationalism since 1780: Programme, Myth, Reality|url=https://books.google.com/books?id=AcYLAQAAQBAJ&pg=PA113|year=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-39446-9}}, "What would the future of Hebrew have been, had not the British Mandate in 1919 accepted it as one of the three official languages of Palestine, at a time when the number of people speaking Hebrew as an everyday language was less than 20,000?"</ref><ref>{{cite book|last=Swirski|first=Shlomo|title=Politics and Education in Israel: Comparisons with the United States|url=https://books.google.com/books?id=2DOPAgAAQBAJ&pg=PA30|date=11 September 2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-58242-5}}: "In retrospect, [Hobsbawm's] question should be rephrased, substituting the Rothschild house for the British state and the 1880s for 1919. For by the time the British conquered Palestine, Hebrew had become the everyday language of a small but well-entrenched community."</ref><ref>[[s:Palestine Mandate|Palestine Mandate]] (1922): "English, Arabic and Hebrew shall be the official languages of Palestine"</ref><ref name="Harshav1999">{{cite book|author=Benjamin Harshav|title=Language in Time of Revolution|url=https://books.google.com/books?id=HPwR7pmx84IC&pg=PA85|year=1999|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-3540-7|pages=85–}}</ref> بێن-یەھودا بە بەکارھێنانی ٨٠٠٠ وشە لە [[پەرتووک|پەرتووکی]] پیرۆز و ٢٠٠٠٠ وشە لە لێکدانەوەکانی ڕەبەنەکان، عیبریی نوێی کۆدبەندی و پلانی بۆ دانا. زۆر وشەی نوێ لە زمانی عەرەبی وەرگیران، بەھۆی ڕەگە ھاوبەشە سامییەکانی زمانەکە لەگەڵ عیبری، بەڵام گۆڕانکارییان تێدا کرا بۆ ئەوەی لەگەڵ دەنگناسی و ڕێزمانی عیبریدا بگونجێن، بۆ نموونە وشەکانی {{transliteration|he|gerev}} (تاک) و {{transliteration|he|garbayim}} (کۆ) ئێستا بۆ «گەربەیم-گۆرەوی» بەکاردێن، کە بچووککراوەی وشەی [[عەرەبی]]ی {{transliteration|ar|ğuwārib}} («جەورەب-گۆرەوی») یە.<ref>{{cite book |editor-last=Even-Shoshan|editor-first=A. |editor-link=Avraham Even-Shoshan |title=[[Even-Shoshan Dictionary]] |publisher=ha-Milon he-ḥadash Ltd.|volume=1 |page=275 |date=2003 |oclc=55071836 |language=he|isbn=965-517-059-4 }}</ref><ref>Cf. Rabbi [[Hai Gaon]]'s commentary on [[Mishnah]] ''Kelim'' 27:6, where {{lang|he|אמפلیא|rtl=yes}} ({{transliteration|he|ampalya}}) was used formerly for the same, and had the equivalent meaning of the Arabic word {{transliteration|ar|ğuwārib}} ('stockings'; 'socks').</ref> سەرەڕای ئەوەش، کۆچبەرە سەرەتاییە جووەکان بە قەرزکردن لە عەرەبە ناوخۆییەکان، و کۆچبەرانی دواتری وڵاتە عەرەبییەکان زۆر ناویان وەک وشەی خوازراو لە عەرەبییەوە ناساند (وەک نانە، زەعتەر، مشمش، کوسبەرە، حێلبە، لۆبیا، حوموس، جەزەر، ڕەیحان، و ھتد)، ھەروەھا زۆربەی وشە بازاڕییەکانی عیبریی نوێ. سەرەڕای ناوبانگی بێن-یەھودا وەک نوێکەرەوەی عیبری، بەرھەمدارترین نوێکەرەوەی وشە عیبرییەکان شاعیر [[حایم نەحمان بیالیک]] بوو. یەکێک لەو دیاردانەی کە لەگەڵ بووژانەوەی زمانی عیبری بینرا ئەوەیە کە واتای کۆنی ناوەکان ناوبەناو بۆ واتای تەواو جیاواز دەگۆڕدران، وەک «bardelas» ({{lang|he|ברדלס|rtl=yes}}، وشەیەکی خوازراو لە {{langx|grc-x-koine|πάرδαλις|párdalis|پڵنگ}})، کە لە عیبریی میشناییدا بە واتای «کەفتار» دەھات،<ref>Maimonides' commentary and Rabbi [[Ovadiah Bartenurah|Ovadiah of Bartenura]]'s commentary on Mishnah ''Baba Kama'' 1:4; Rabbi [[Nathan ben Abraham I|Nathan ben Abraham]]'s Mishnah Commentary, ''Baba Metzia'' 7:9, s.v. {{lang|he|הפרדלס}}; ''[[Arukh|Sefer Arukh]]'', s.v. {{lang|he|ברדלס}}; Zohar Amar, ''Flora and Fauna in Maimonides' Teachings'', Kefar Darom 2015, pp. 177–178; 228</ref> بەڵام لە عیبریی نوێدا ئێستا بە واتای «پڵنگی ڕاوکەر» دێت؛ یان «shezīf» ({{lang|he|שזיף|rtl=yes}}) کە ئێستا بۆ «ھەڵوژە» بەکاردێت، بەڵام پێشتر بە واتای «عەناب» دەھات.<ref>Zohar Amar, ''Flora and Fauna in Maimonides' Teachings'', Kfar Darom 2015, p. 157, s.v. {{lang|he|שזפין}} {{OCLC|783455868}}, explained to mean 'jujube' (''Ziziphus jujuba''); [[Solomon Sirilio]]'s Commentary of the Jerusalem Talmud, on ''Kila'im'' 1:4, s.v. {{lang|he|השיזפיن}}, which he explained to mean in Spanish {{lang|es|azufaifas}} ('jujubes'). See also Saul Lieberman, Glossary in ''Tosephta'' - based on the Erfurt and Vienna Codices (ed. M.S. Zuckermandel), Jerusalem 1970, s.v. {{lang|he|שיזפיن}} (p. LXL), explained in German as meaning {{lang|de|Brustbeerbaum}} ('jujube').</ref> وشەی {{transliteration|he|kishū’īm}} (پێشتر «خەیار»)<ref>Thus explained by Maimonides in his Commentary on [[Mishnah]] ''Kila'im'' 1:2 and in Mishnah ''Terumot'' 2:6. See: Zohar Amar, ''Flora and Fauna in Maimonides' Teachings'', Kefar Darom 2015, pp. 111, 149 (Hebrew) {{OCLC|783455868}}; Zohar Amar, ''Agricultural Produce in the Land of Israel in the Middle Ages'' (Hebrew title: {{lang|he|גידולי ארץ-ישראל בימי הביניים}}), [[Ben-Zvi Institute]]: Jerusalem 2000, p. 286 {{ISBN|965-217-174-3}} (Hebrew)</ref> ئێستا بۆ جۆرێکی «کودی ھاوینە» (''Cucurbita pepo'' var. ''cylindrica'') بەکاردێت، کە ڕوەکێکی ڕەسەنی جیھانی نوێیە. نموونەیەکی تر وشەی {{transliteration|he|kǝvīsh}} ({{lang|he|כביש|rtl=yes}}) یە، کە ئێستا ئاماژەیە بۆ شەقام یان ڕێگا، بەڵام لە ڕاستیدا ئاواڵناوێکی [[ئارامی]]یە بە واتای «پێپەستکراو» یان «کوتراو»، نەک ناوێکی باو. لە بنەڕەتدا بۆ وەسفکردنی شوێنپێیەکی کوتراو بەکاردەھات.<ref>Compare [[Rashi]]'s commentary on Exodus 9:17, where he says the word {{transliteration|he|mesillah}} is translated in Aramaic {{transliteration|tmr|oraḥ kevīsha}} ('a blazed trail'), the word {{transliteration|tmr|kevīsh}} being only an adjective or descriptive word, but not a common noun as it is used today. It is said that [[Ze'ev Yavetz]] (1847&ndash;1924) is the one who coined this modern Hebrew word for 'road'. See [https://www.haaretz.com/jewish/2013-01-25/ty-article/.premium/a-tree-grows-in-zichron-yaakov/0000017f-f43b-d5bd-a17f-f63bbd7e0000 Haaretz, Contributions made by Ze'ev Yavetz] ; {{cite news | last =Maltz | first =Judy | title =With Tu Bishvat Near, a Tree Grows in Zichron Yaakov | language =en | publisher =Haaretz | date =25 January 2013 |url=https://www.haaretz.com/jewish/2013-01-25/ty-article/.premium/a-tree-grows-in-zichron-yaakov/0000017f-f43b-d5bd-a17f-f63bbd7e0000 | access-date =27 March 2017 | archive-date =28 March 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170328021151/http://www.haaretz.com/jewish/features/with-tu-bishvat-near-a-tree-grows-in-zichron-yaakov.premium-1.496141?=&ts=_1490626484939 | url-status =live }}</ref><ref>Roberto Garvia, ''Esperanto and its Rivals, University of Pennsylvania Press'', 2015, p. 164</ref> گوڵی «[[Anemone coronaria]]» کە لە عیبریی نوێدا پێی دەگوترێت {{transliteration|he|kalanit}} ({{lang|he|כלנית|rtl=yes}})، پێشتر لە عیبریدا پێی دەگوترا {{transliteration|he|shoshanat ha-melekh}} («گوڵی پاشا»).<ref>{{cite book |last=Amar|first=Z. |author-link=Zohar Amar |title=Flora and Fauna in Maimonides' Teachings|date=2015 |location=Kfar Darom|page=156 |language=he |oclc=783455868}}, s.v. citing [[Maimonides]] on [[Mishnah]] ''[[Kil'ayim (tractate)|Kil'ayim]]'' 5:8</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20150218130708/http://www.matar.ac.il/zmanim/flowers/flowers-1.asp Matar – Science and Technology On-line], the Common Anemone (in Hebrew)</ref> == دەقی نموونە == {| class="wikitable" |+لە ماددەی ١ی [[جاڕنامەی گەردوونیی مافەکانی مرۆڤ]] !عیبریی نوێ<ref>{{Cite web |title=OHCHR &#124; Universal Declaration of Human Rights - Hebrew |url=https://www.ohchr.org/en/human-rights/universal-declaration/translations/hebrew}}</ref> !تێنووسین ![[کوردیی ناوەندی]]<ref>{{cite news |title=Universal Declaration of Human Rights |url=https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights |newspaper=United Nations}}</ref> |- |{{rtl-para|he|כׇּל בְּנֵי הָאָדָם נוֹלְדוּ בְּנֵי חוֹרִין וְשָׁוִים בְּעֶרְכָּם וּבִזְכֻיּוֹתֵיהֶם. כֻּלָּם חוֹנְנוּ בִּתְבוּנָה וְּבְמַצְפּוּן, לְפִיכָךְ חוֹבָה עֲלֵיהֶם לִנְהֹג אִישׁ בְּרֵעֵהוּ בְּרוּחַ שֶׁל אַחֲוָה.}} |{{translit|he|Kol bnei ha'adam noldu bnei chorin veshavim be'erkam uvizchuyoteihem. Kulam chonenu bitvunah uvematzpun, lefichach chovah 'alehem linhog 'ish bere'ehu beruach shel achavah.}} |«ھەموو مرۆڤەکان بە ئازادی و یەکسانی لە کەرامەت و مافدا لەدایک دەبن. ئەوان خاوەنی ژیری و ویژدانن و دەبێت بەرامبەر بە یەکتر بە گیانی برایەتی بجووڵێنەوە.» |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئیسرائیل|زمان}} [[پۆل:زمانی عیبری]] [[پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار]] ak10cqwnbxjltdu0bbytv07m590k93x 1589522 1589521 2026-06-10T19:49:47Z 1silent scientist 51740 1589522 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''زمانی عیبری مۆدێرن''' ئەو زمانەیە کە لە ئێستادا ھاووڵاتیانی [[جوو|جوولەکەی]] [[ئیسرائیل]] گفتوگۆی پێ دەکەن عیبری مۆدێرن چەندین زاراوەی نوێی لە زمانی [[تەورات]] و [[تەلموود]] وەرگرتووە، ھەروەھا لە چەند زمانێکی وەک [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی ئەڵمانی|ئەڵمانی]]، [[زمانی یدیش|یدیش]]، و [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]. ھەروەھا لەلایەن ھەندێک لە عەرەبە ئیسرائیلییەکانەوە بەکاردەھێنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=bitFormation|سەردێڕ=Loanwords in Hebrew from Arabic|ناونیشان=https://www.safa-ivrit.org/imported/arabic.php|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180810235639/https://www.safa-ivrit.org/imported/arabic.php|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Safa-ivrit.org}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=bitFormation|سەردێڕ=Loanwords in Hebrew from Russian|ناونیشان=https://www.safa-ivrit.org/imported/russian.php|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180810235645/https://www.safa-ivrit.org/imported/russian.php|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Safa-ivrit.org}}</ref> ==ناو== بڵاوترین زاراوەی زانستی بۆ زمانەکە بریتییە لە «عیبریی نوێ» ({{lang|he|עברית חדשה}}). زۆربەی خەڵک بە سادەیی وەک «عیبری» ({{lang|he|עברית}} {{IPA|he|ivˈʁit}}) ئاماژەی پێ دەکەن.<ref name=Dekel1>{{harvnb|Dekel|2014}}; quote: "Most people refer to Israeli Hebrew simply as Hebrew. Hebrew is a broad term, which includes Hebrew as it was spoken and written in different periods of time and according to most of the researchers as it is spoken and written in Israel and elsewhere today. Several names have been proposed for the language spoken in Israel nowadays, Modern Hebrew is the most common one, addressing the latest spoken language variety in Israel (Berman 1978, Saenz-Badillos 1993:269, Coffin-Amir & Bolozky 2005, Schwarzwald 2009:61). The emergence of a new language in Palestine at the end of the nineteenth century was associated with debates regarding the characteristics of that language.... Not all scholars supported the term Modern Hebrew for the new language. Rosén (1977:17) rejected the term Modern Hebrew, since linguistically he claimed that 'modern' should represent a linguistic entity that should command autonomy towards everything that preceded it, while this was not the case in the new emerging language. He also rejected the term Neo-Hebrew, because the prefix 'neo' had been previously used for Mishnaic and Medieval Hebrew (Rosén 1977:15–16), additionally, he rejected the term Spoken Hebrew as one of the possible proposals (Rosén 1977:18). Rosén supported the term Israeli Hebrew as in his opinion it represented the non-chronological nature of Hebrew, as well as its territorial independence (Rosén 1977:18). Rosén then adopted the term Contemporary Hebrew from Téne (1968) for its neutrality, and suggested the broadening of this term to Contemporary Israeli Hebrew (Rosén 1977:19)"</ref> زاراوەی «عیبریی نوێ» وەک «تا ڕادەیەک پڕ لە کێشە» وەسف کراوە<ref name=Matras1>{{harvnb|Matras|Schiff|2005}}; quote: The language with which we are concerned in this contribution is also known by the names Contemporary Hebrew and Modern Hebrew, both somewhat problematic terms as they rely on the notion of an unambiguous periodization separating Classical or Biblical Hebrew from the present-day language. We follow instead the now widely-used label coined by Rosén (1955), Israeli Hebrew, to denote the link between the emergence of a Hebrew vernacular and the emergence of an Israeli national identity in Israel/Palestine in the early twentieth century."</ref> چونکە ئاماژەیە بۆ [[قۆناغبەندی|قۆناغبەندییەکی]] بێ گومان لە [[عیبریی پەرتووکی پیرۆز]].<ref name=Matras1/> {{ill|ھایم بی. ڕۆزێن|he|חיים רוזן}} ({{lang|he|חיים רוזן}}) پشتگیری لە زاراوەی ئێستا بەربڵاو<ref name="Matras1" /> «عیبریی ئیسرائیلی» کرد لەسەر ئەو بنەمایەی کە «نوێنەرایەتیی سروشتە نەکاتییەکەی عیبری دەکات».<ref name="Dekel1" /><ref name="Rosen15">{{cite book |author=Haiim Rosén |title=Contemporary Hebrew |url=https://books.google.com/books?id=PydwqOHyCMAC&pg=PA29 |date=1 January 1977 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-080483-6 |pages=15–18 }}</ref> لە ساڵی ١٩٩٩، زمانناسی ئیسرائیلی [[گیلاد زوکەرمان]] زاراوەی «ئیسرائیلی» پێشنیار کرد بۆ نوێنەرایەتیکردنی سەرچاوە فرەچەشنەکانی زمانەکە.<ref>{{cite journal |author-link=Ghil'ad Zuckermann |last=Zuckermann |first=Ghil'ad |date=1999 |title=Review of the Oxford English–Hebrew Dictionary |journal=[[International Journal of Lexicography]] |volume=12 |issue=4 |pages=325–346 }}</ref>{{rp|325}}<ref name="Dekel1"/> == پاشبنەما == {{main|زمانی عیبری}} مێژووی زمانی عیبری دەکرێت بۆ چوار قۆناغی سەرەکی دابەش بکرێت:<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/259061/Hebrew-language#ref267079 Hebrew language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150611005453/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/259061/Hebrew-language#ref267079 |date=2015-06-11 }} ''Encyclopædia Britannica''</ref> * [[عیبریی پەرتووکی پیرۆز]]، تا نزیکەی سەدەی ٣ی پێش زایین؛ زمانی زۆربەی [[کتێبی پیرۆزی عیبری|پەرتووکی پیرۆزی عیبری]] * [[عیبریی میشنایی]]، زمانی [[میشنا]] و [[تەلموود]] * [[عیبریی سەدەکانی ناوەڕاست]]، لە نزیکەی سەدەی ٦ تا ١٨ی زایینی * '''عیبریی نوێ'''، لە سەدەی ١٩ەوە تا ئێستا، زمانی [[ئیسرائیل|دەوڵەتی ئیسرائیل]]ی نوێ سەرچاوە ھاوچەرخە جووەکان عیبری وەک زمانێکی ئاخێوەر کە لە [[مێژووی ئیسرائیل و یەھوودای کۆن|پادشایەتییەکانی ئیسرائیل و یەھوودا]] گەشەی سەندووە وەسف دەکەن، لە ماوەی نزیکەی ١٢٠٠ تا ٥٨٦ی پێش زایین.<ref>אברהם בן יוסף ,מבוא לתולדות הלשון העברית (Avraham ben-Yosef, Introduction to the History of the Hebrew Language), page 38, אור-עם, Tel Aviv, 1981.</ref> زاناکان مشتومڕ دەکەن لەسەر ئەو ئاستەی کە عیبری وەک زمانێکی ناوخۆیی ئاخێوەر ماوەتەوە دوای [[دیلیی بابل]]، کاتێک [[زمانی ئارامیی کۆن|ئارامیی کۆن]] بوو بە زمانی نێونەتەوەیی باڵادەست لە ناوچەکەدا. زمانی عیبری وەک زمانێکی ناوخۆیی لە شوێنێک لە نێوان ٢٠٠ تا ٤٠٠ی زایینی [[مردنی زمان|لەناو چوو]]، دوای [[ڕاپەڕینی بار کۆخبا]] لە ١٣٢–١٣٦ی زایینی کەم بووەوە، کە دانیشتووانی [[یۆدیە]]ی وێران کرد. دوای [[مێژووی جووەکان لە ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم|دەربەدەرییەکە]]، عیبری تەنھا بۆ بەکارھێنانی [[زمانی پیرۆز|ئایینی]] و زمانی [[وێژە|وێژەیی]] سنووردار بوو.<ref>Sáenz-Badillos, Ángel and John Elwolde: "There is general agreement that two main periods of RH (Rabbinical Hebrew) can be distinguished. The first, which lasted until the close of the Tannaitic era (around 200 CE), is characterized by RH as a spoken language gradually developing into a literary medium in which the Mishnah, Tosefta, ''baraitot'' and Tannaitic ''midrashim'' would be composed. The second stage begins with the ''[[Amoraim]]'' and sees RH being replaced by Aramaic as the spoken vernacular, surviving only as a literary language. Then it continued to be used in later rabbinic writings until the tenth century in, for example, the Hebrew portions of the two Talmuds and in midrashic and haggadic literature."</ref> == بووژانەوە == {{Main|بووژانەوەی زمانی عیبری}} عیبری لە کاتە جیاوازەکان و بۆ زۆر مەبەست لە سەرانسەری پەرتەوازەییدا قسەی پێ دەکرا. لە کاتی [[ییشوڤی کۆن]]، گەشەی سەندبوو بۆ زمانێکی ھاوبەشی ئاخێوەر (lingua franca) لە نێوان [[جووە فەلەستینییەکان]].<ref>Tudor Parfitt; The Contribution of the old Yishuv to the Revival of Hebrew, Journal of Semitic Studies, Volume XXIX, Issue 2, 1 October 1984, Pages 255–265, https://doi.org/10.1093/jss/XXIX.2.255 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230701134735/https://academic.oup.com/jss/article-abstract/XXIX/2/255/1687934?redirectedFrom=fulltext |date=2023-07-01 }}</ref> پاشان [[ئێلیێزەر بێن-یەھودا]] سەرپەرشتیی [[بووژانەوەی زمانی عیبری]] کرد وەک زمانێکی دایک لە کۆتایی سەدەی ١٩ و سەرەتای سەدەی ٢٠ەم. عیبریی نوێ [[مۆرفیم]]ەکانی عیبریی پەرتووکی پیرۆز، ڕێنووس و ڕێزمانی میشنایی، و گۆکردنی سەفاردیی بەکارھێنا. قبووڵکردنی لەلایەن کۆچبەرە سەرەتاییە جووەکان بۆ [[موتەسەریفاتی قودس|فەلەستینی عوسمانی]] بە پلەی یەکەم بەھۆی پشتگیریی ڕێکخراوەکانی [[ئێدمۆند جەیمس دی ڕۆتشیڵد]] لە ساڵانی ١٨٨٠ و ئەو پێگە فەرمییەی کە لە دەستووری ساڵی ١٩٢٢ی [[فەلەستین لەژێر دەسەڵاتی بریتانیا|مەنداتی بریتانیا بۆ فەلەستین]] وەریگرت.<ref>{{cite book|last=Hobsbawm|first=Eric|author-link=Eric Hobsbawm|title=Nations and Nationalism since 1780: Programme, Myth, Reality|url=https://books.google.com/books?id=AcYLAQAAQBAJ&pg=PA113|year=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-39446-9}}, "What would the future of Hebrew have been, had not the British Mandate in 1919 accepted it as one of the three official languages of Palestine, at a time when the number of people speaking Hebrew as an everyday language was less than 20,000?"</ref><ref>{{cite book|last=Swirski|first=Shlomo|title=Politics and Education in Israel: Comparisons with the United States|url=https://books.google.com/books?id=2DOPAgAAQBAJ&pg=PA30|date=11 September 2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-58242-5}}: "In retrospect, [Hobsbawm's] question should be rephrased, substituting the Rothschild house for the British state and the 1880s for 1919. For by the time the British conquered Palestine, Hebrew had become the everyday language of a small but well-entrenched community."</ref><ref>[[s:Palestine Mandate|Palestine Mandate]] (1922): "English, Arabic and Hebrew shall be the official languages of Palestine"</ref><ref name="Harshav1999">{{cite book|author=Benjamin Harshav|title=Language in Time of Revolution|url=https://books.google.com/books?id=HPwR7pmx84IC&pg=PA85|year=1999|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-3540-7|pages=85–}}</ref> بێن-یەھودا بە بەکارھێنانی ٨٠٠٠ وشە لە [[پەرتووک|پەرتووکی]] پیرۆز و ٢٠٠٠٠ وشە لە لێکدانەوەکانی ڕەبەنەکان، عیبریی نوێی کۆدبەندی و پلانی بۆ دانا. زۆر وشەی نوێ لە زمانی عەرەبی وەرگیران، بەھۆی ڕەگە ھاوبەشە سامییەکانی زمانەکە لەگەڵ عیبری، بەڵام گۆڕانکارییان تێدا کرا بۆ ئەوەی لەگەڵ دەنگناسی و ڕێزمانی عیبریدا بگونجێن، بۆ نموونە وشەکانی {{transliteration|he|gerev}} (تاک) و {{transliteration|he|garbayim}} (کۆ) ئێستا بۆ «گەربەیم-گۆرەوی» بەکاردێن، کە بچووککراوەی وشەی [[عەرەبی]]ی {{transliteration|ar|ğuwārib}} («جەورەب-گۆرەوی») یە.<ref>{{cite book |editor-last=Even-Shoshan|editor-first=A. |editor-link=Avraham Even-Shoshan |title=[[Even-Shoshan Dictionary]] |publisher=ha-Milon he-ḥadash Ltd.|volume=1 |page=275 |date=2003 |oclc=55071836 |language=he|isbn=965-517-059-4 }}</ref><ref>Cf. Rabbi [[Hai Gaon]]'s commentary on [[Mishnah]] ''Kelim'' 27:6, where {{lang|he|אמפلیא|rtl=yes}} ({{transliteration|he|ampalya}}) was used formerly for the same, and had the equivalent meaning of the Arabic word {{transliteration|ar|ğuwārib}} ('stockings'; 'socks').</ref> سەرەڕای ئەوەش، کۆچبەرە سەرەتاییە جووەکان بە قەرزکردن لە عەرەبە ناوخۆییەکان، و کۆچبەرانی دواتری وڵاتە عەرەبییەکان زۆر ناویان وەک وشەی خوازراو لە عەرەبییەوە ناساند (وەک نانە، زەعتەر، مشمش، کوسبەرە، حێلبە، لۆبیا، حوموس، جەزەر، ڕەیحان، و ھتد)، ھەروەھا زۆربەی وشە بازاڕییەکانی عیبریی نوێ. سەرەڕای ناوبانگی بێن-یەھودا وەک نوێکەرەوەی عیبری، بەرھەمدارترین نوێکەرەوەی وشە عیبرییەکان شاعیر [[حایم نەحمان بیالیک]] بوو. یەکێک لەو دیاردانەی کە لەگەڵ بووژانەوەی زمانی عیبری بینرا ئەوەیە کە واتای کۆنی ناوەکان ناوبەناو بۆ واتای تەواو جیاواز دەگۆڕدران، وەک «bardelas» ({{lang|he|ברדלס|rtl=yes}}، وشەیەکی خوازراو لە {{langx|grc-x-koine|πάرδαλις|párdalis|پڵنگ}})، کە لە عیبریی میشناییدا بە واتای «کەفتار» دەھات،<ref>Maimonides' commentary and Rabbi [[Ovadiah Bartenurah|Ovadiah of Bartenura]]'s commentary on Mishnah ''Baba Kama'' 1:4; Rabbi [[Nathan ben Abraham I|Nathan ben Abraham]]'s Mishnah Commentary, ''Baba Metzia'' 7:9, s.v. {{lang|he|הפרדלס}}; ''[[Arukh|Sefer Arukh]]'', s.v. {{lang|he|ברדלס}}; Zohar Amar, ''Flora and Fauna in Maimonides' Teachings'', Kefar Darom 2015, pp. 177–178; 228</ref> بەڵام لە عیبریی نوێدا ئێستا بە واتای «پڵنگی ڕاوکەر» دێت؛ یان «shezīf» ({{lang|he|שזיף|rtl=yes}}) کە ئێستا بۆ «ھەڵوژە» بەکاردێت، بەڵام پێشتر بە واتای «عەناب» دەھات.<ref>Zohar Amar, ''Flora and Fauna in Maimonides' Teachings'', Kfar Darom 2015, p. 157, s.v. {{lang|he|שזפין}} {{OCLC|783455868}}, explained to mean 'jujube' (''Ziziphus jujuba''); [[Solomon Sirilio]]'s Commentary of the Jerusalem Talmud, on ''Kila'im'' 1:4, s.v. {{lang|he|השיזפיن}}, which he explained to mean in Spanish {{lang|es|azufaifas}} ('jujubes'). See also Saul Lieberman, Glossary in ''Tosephta'' - based on the Erfurt and Vienna Codices (ed. M.S. Zuckermandel), Jerusalem 1970, s.v. {{lang|he|שיזפיن}} (p. LXL), explained in German as meaning {{lang|de|Brustbeerbaum}} ('jujube').</ref> وشەی {{transliteration|he|kishū’īm}} (پێشتر «خەیار»)<ref>Thus explained by Maimonides in his Commentary on [[Mishnah]] ''Kila'im'' 1:2 and in Mishnah ''Terumot'' 2:6. See: Zohar Amar, ''Flora and Fauna in Maimonides' Teachings'', Kefar Darom 2015, pp. 111, 149 (Hebrew) {{OCLC|783455868}}; Zohar Amar, ''Agricultural Produce in the Land of Israel in the Middle Ages'' (Hebrew title: {{lang|he|גידולי ארץ-ישראל בימי הביניים}}), [[Ben-Zvi Institute]]: Jerusalem 2000, p. 286 {{ISBN|965-217-174-3}} (Hebrew)</ref> ئێستا بۆ جۆرێکی «کودی ھاوینە» (''Cucurbita pepo'' var. ''cylindrica'') بەکاردێت، کە ڕوەکێکی ڕەسەنی جیھانی نوێیە. نموونەیەکی تر وشەی {{transliteration|he|kǝvīsh}} ({{lang|he|כביש|rtl=yes}}) یە، کە ئێستا ئاماژەیە بۆ شەقام یان ڕێگا، بەڵام لە ڕاستیدا ئاواڵناوێکی [[ئارامی]]یە بە واتای «پێپەستکراو» یان «کوتراو»، نەک ناوێکی باو. لە بنەڕەتدا بۆ وەسفکردنی شوێنپێیەکی کوتراو بەکاردەھات.<ref>Compare [[Rashi]]'s commentary on Exodus 9:17, where he says the word {{transliteration|he|mesillah}} is translated in Aramaic {{transliteration|tmr|oraḥ kevīsha}} ('a blazed trail'), the word {{transliteration|tmr|kevīsh}} being only an adjective or descriptive word, but not a common noun as it is used today. It is said that [[Ze'ev Yavetz]] (1847&ndash;1924) is the one who coined this modern Hebrew word for 'road'. See [https://www.haaretz.com/jewish/2013-01-25/ty-article/.premium/a-tree-grows-in-zichron-yaakov/0000017f-f43b-d5bd-a17f-f63bbd7e0000 Haaretz, Contributions made by Ze'ev Yavetz] ; {{cite news | last =Maltz | first =Judy | title =With Tu Bishvat Near, a Tree Grows in Zichron Yaakov | language =en | publisher =Haaretz | date =25 January 2013 |url=https://www.haaretz.com/jewish/2013-01-25/ty-article/.premium/a-tree-grows-in-zichron-yaakov/0000017f-f43b-d5bd-a17f-f63bbd7e0000 | access-date =27 March 2017 | archive-date =28 March 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170328021151/http://www.haaretz.com/jewish/features/with-tu-bishvat-near-a-tree-grows-in-zichron-yaakov.premium-1.496141?=&ts=_1490626484939 | url-status =live }}</ref><ref>Roberto Garvia, ''Esperanto and its Rivals, University of Pennsylvania Press'', 2015, p. 164</ref> گوڵی «[[Anemone coronaria]]» کە لە عیبریی نوێدا پێی دەگوترێت {{transliteration|he|kalanit}} ({{lang|he|כלנית|rtl=yes}})، پێشتر لە عیبریدا پێی دەگوترا {{transliteration|he|shoshanat ha-melekh}} («گوڵی پاشا»).<ref>{{cite book |last=Amar|first=Z. |author-link=Zohar Amar |title=Flora and Fauna in Maimonides' Teachings|date=2015 |location=Kfar Darom|page=156 |language=he |oclc=783455868}}, s.v. citing [[Maimonides]] on [[Mishnah]] ''[[Kil'ayim (tractate)|Kil'ayim]]'' 5:8</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20150218130708/http://www.matar.ac.il/zmanim/flowers/flowers-1.asp Matar – Science and Technology On-line], the Common Anemone (in Hebrew)</ref> == دەقی نموونە == {| class="wikitable" |+لە ماددەی ١ی [[جاڕنامەی گەردوونیی مافەکانی مرۆڤ]] !عیبریی نوێ<ref>{{Cite web |title=OHCHR &#124; Universal Declaration of Human Rights - Hebrew |url=https://www.ohchr.org/en/human-rights/universal-declaration/translations/hebrew}}</ref> !تێنووسین ![[کوردیی ناوەندی]]<ref>{{cite news |title=Universal Declaration of Human Rights |url=https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights |newspaper=United Nations}}</ref> |- |{{rtl-para|he|כׇּל בְּנֵי הָאָדָם נוֹלְדוּ בְּנֵי חוֹרִין וְשָׁוִים בְּעֶרְכָּם וּבִזְכֻיּוֹתֵיהֶם. כֻּלָּם חוֹנְנוּ בִּתְבוּנָה וְּבְמַצְפּוּן, לְפִיכָךְ חוֹבָה עֲלֵיהֶם לִנְהֹג אִישׁ בְּרֵעֵהוּ בְּרוּחַ שֶׁל אַחֲוָה.}} |{{translit|he|Kol bnei ha'adam noldu bnei chorin veshavim be'erkam uvizchuyoteihem. Kulam chonenu bitvunah uvematzpun, lefichach chovah 'alehem linhog 'ish bere'ehu beruach shel achavah.}} |«ھەموو مرۆڤەکان بە ئازادی و یەکسانی لە کەرامەت و مافدا لەدایک دەبن. ئەوان خاوەنی ژیری و ویژدانن و دەبێت بەرامبەر بە یەکتر بە گیانی برایەتی بجووڵێنەوە.» |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئیسرائیل|زمان}} [[پۆل:زمانی عیبری]] [[پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار]] 4v2th8bt7rpmoh88v16sjyvwhdx6jgz 1589532 1589522 2026-06-10T21:01:29Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1589532 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''زمانی عیبری مۆدێرن''' ئەو زمانەیە کە لە ئێستادا ھاووڵاتیانی [[جوو|جوولەکەی]] [[ئیسرائیل]] گفتوگۆی پێ دەکەن عیبری مۆدێرن چەندین زاراوەی نوێی لە زمانی [[تەورات]] و [[تەلموود]] وەرگرتووە، ھەروەھا لە چەند زمانێکی وەک [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی ئەڵمانی|ئەڵمانی]]، [[زمانی یدیش|یدیش]]، و [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]. ھەروەھا لەلایەن ھەندێک لە عەرەبە ئیسرائیلییەکانەوە بەکاردەھێنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=bitFormation|سەردێڕ=Loanwords in Hebrew from Arabic|ناونیشان=https://www.safa-ivrit.org/imported/arabic.php|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180810235639/https://www.safa-ivrit.org/imported/arabic.php|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Safa-ivrit.org}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=bitFormation|سەردێڕ=Loanwords in Hebrew from Russian|ناونیشان=https://www.safa-ivrit.org/imported/russian.php|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180810235645/https://www.safa-ivrit.org/imported/russian.php|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Safa-ivrit.org}}</ref> ==ناو== بڵاوترین زاراوەی زانستی بۆ زمانەکە بریتییە لە «عیبریی نوێ» ({{lang|he|עברית חדשה}}). زۆربەی خەڵک بە سادەیی وەک «عیبری» ({{lang|he|עברית}} {{IPA|he|ivˈʁit}}) ئاماژەی پێ دەکەن.<ref name=Dekel1>{{harvnb|Dekel|2014}}; quote: "Most people refer to Israeli Hebrew simply as Hebrew. Hebrew is a broad term, which includes Hebrew as it was spoken and written in different periods of time and according to most of the researchers as it is spoken and written in Israel and elsewhere today. Several names have been proposed for the language spoken in Israel nowadays, Modern Hebrew is the most common one, addressing the latest spoken language variety in Israel (Berman 1978, Saenz-Badillos 1993:269, Coffin-Amir & Bolozky 2005, Schwarzwald 2009:61). The emergence of a new language in Palestine at the end of the nineteenth century was associated with debates regarding the characteristics of that language.... Not all scholars supported the term Modern Hebrew for the new language. Rosén (1977:17) rejected the term Modern Hebrew, since linguistically he claimed that 'modern' should represent a linguistic entity that should command autonomy towards everything that preceded it, while this was not the case in the new emerging language. He also rejected the term Neo-Hebrew, because the prefix 'neo' had been previously used for Mishnaic and Medieval Hebrew (Rosén 1977:15–16), additionally, he rejected the term Spoken Hebrew as one of the possible proposals (Rosén 1977:18). Rosén supported the term Israeli Hebrew as in his opinion it represented the non-chronological nature of Hebrew, as well as its territorial independence (Rosén 1977:18). Rosén then adopted the term Contemporary Hebrew from Téne (1968) for its neutrality, and suggested the broadening of this term to Contemporary Israeli Hebrew (Rosén 1977:19)"</ref> زاراوەی «عیبریی نوێ» وەک «تا ڕادەیەک پڕ لە کێشە» وەسف کراوە<ref name=Matras1>{{harvnb|Matras|Schiff|2005}}; quote: The language with which we are concerned in this contribution is also known by the names Contemporary Hebrew and Modern Hebrew, both somewhat problematic terms as they rely on the notion of an unambiguous periodization separating Classical or Biblical Hebrew from the present-day language. We follow instead the now widely-used label coined by Rosén (1955), Israeli Hebrew, to denote the link between the emergence of a Hebrew vernacular and the emergence of an Israeli national identity in Israel/Palestine in the early twentieth century."</ref> چونکە ئاماژەیە بۆ [[قۆناغبەندی|قۆناغبەندییەکی]] بێ گومان لە [[عیبریی پەرتووکی پیرۆز]].<ref name=Matras1/> {{ill|ھایم بی. ڕۆزێن|he|חיים רוזן}} ({{lang|he|חיים רוזן}}) پشتگیری لە زاراوەی ئێستا بەربڵاو<ref name="Matras1" /> «عیبریی ئیسرائیلی» کرد لەسەر ئەو بنەمایەی کە «نوێنەرایەتیی سروشتە نەکاتییەکەی عیبری دەکات».<ref name="Dekel1" /><ref name="Rosen15">{{cite book |author=Haiim Rosén |title=Contemporary Hebrew |url=https://books.google.com/books?id=PydwqOHyCMAC&pg=PA29 |date=1 January 1977 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-080483-6 |pages=15–18 }}</ref> لە ساڵی ١٩٩٩، زمانناسی ئیسرائیلی [[گیلاد زوکەرمان]] زاراوەی «ئیسرائیلی» پێشنیار کرد بۆ نوێنەرایەتیکردنی سەرچاوە فرەچەشنەکانی زمانەکە.<ref>{{cite journal |author-link=Ghil'ad Zuckermann |last=Zuckermann |first=Ghil'ad |date=1999 |title=Review of the Oxford English–Hebrew Dictionary |journal=[[International Journal of Lexicography]] |volume=12 |issue=4 |pages=325–346 }}</ref>{{rp|325}}<ref name="Dekel1"/> == پاشبنەما == {{main|زمانی عیبری}} مێژووی زمانی عیبری دەکرێت بۆ چوار قۆناغی سەرەکی دابەش بکرێت:<ref>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/259061/Hebrew-language#ref267079 Hebrew language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150611005453/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/259061/Hebrew-language#ref267079 |date=2015-06-11 }} ''Encyclopædia Britannica''</ref> * [[عیبریی پەرتووکی پیرۆز]]، تا نزیکەی سەدەی ٣ی پێش زایین؛ زمانی زۆربەی [[کتێبی پیرۆزی عیبری|پەرتووکی پیرۆزی عیبری]] * [[عیبریی میشنایی]]، زمانی [[میشنا]] و [[تەلموود]] * [[عیبریی سەدەکانی ناوەڕاست]]، لە نزیکەی سەدەی ٦ تا ١٨ی زایینی * '''عیبریی نوێ'''، لە سەدەی ١٩ەوە تا ئێستا، زمانی [[ئیسرائیل|دەوڵەتی ئیسرائیل]]ی نوێ سەرچاوە ھاوچەرخە جووەکان عیبری وەک زمانێکی ئاخێوەر کە لە [[مێژووی ئیسرائیل و یەھوودای کۆن|پادشایەتییەکانی ئیسرائیل و یەھوودا]] گەشەی سەندووە وەسف دەکەن، لە ماوەی نزیکەی ١٢٠٠ تا ٥٨٦ی پێش زایین.<ref>אברהם בן יוסף ,מבוא לתולדות הלשון העברית (Avraham ben-Yosef, Introduction to the History of the Hebrew Language), page 38, אור-עם, Tel Aviv, 1981.</ref> زاناکان مشتومڕ دەکەن لەسەر ئەو ئاستەی کە عیبری وەک زمانێکی ناوخۆیی ئاخێوەر ماوەتەوە دوای [[دیلیی بابل]]، کاتێک [[زمانی ئارامیی کۆن|ئارامیی کۆن]] بوو بە زمانی نێونەتەوەیی باڵادەست لە ناوچەکەدا. زمانی عیبری وەک زمانێکی ناوخۆیی لە شوێنێک لە نێوان ٢٠٠ تا ٤٠٠ی زایینی [[مردنی زمان|لەناو چوو]]، دوای [[ڕاپەڕینی بار کۆخبا]] لە ١٣٢–١٣٦ی زایینی کەم بووەوە، کە دانیشتووانی [[یۆدیە]]ی وێران کرد. دوای [[مێژووی جووەکان لە ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم|دەربەدەرییەکە]]، عیبری تەنھا بۆ بەکارھێنانی [[زمانی پیرۆز|ئایینی]] و زمانی [[وێژە|وێژەیی]] سنووردار بوو.<ref>Sáenz-Badillos, Ángel and John Elwolde: "There is general agreement that two main periods of RH (Rabbinical Hebrew) can be distinguished. The first, which lasted until the close of the Tannaitic era (around 200 CE), is characterized by RH as a spoken language gradually developing into a literary medium in which the Mishnah, Tosefta, ''baraitot'' and Tannaitic ''midrashim'' would be composed. The second stage begins with the ''[[Amoraim]]'' and sees RH being replaced by Aramaic as the spoken vernacular, surviving only as a literary language. Then it continued to be used in later rabbinic writings until the tenth century in, for example, the Hebrew portions of the two Talmuds and in midrashic and haggadic literature."</ref> == بووژانەوە == {{Main|بووژانەوەی زمانی عیبری}} عیبری لە کاتە جیاوازەکان و بۆ زۆر مەبەست لە سەرانسەری پەرتەوازەییدا قسەی پێ دەکرا. لە کاتی [[ییشوڤی کۆن]]، گەشەی سەندبوو بۆ زمانێکی ھاوبەشی ئاخێوەر (lingua franca) لە نێوان [[جووە فەلەستینییەکان]].<ref>Tudor Parfitt; The Contribution of the old Yishuv to the Revival of Hebrew, Journal of Semitic Studies, Volume XXIX, Issue 2, 1 October 1984, Pages 255–265, https://doi.org/10.1093/jss/XXIX.2.255 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230701134735/https://academic.oup.com/jss/article-abstract/XXIX/2/255/1687934?redirectedFrom=fulltext |date=2023-07-01 }}</ref> پاشان [[ئێلیێزەر بێن-یەھودا]] سەرپەرشتیی [[بووژانەوەی زمانی عیبری]] کرد وەک زمانێکی دایک لە کۆتایی سەدەی ١٩ و سەرەتای سەدەی ٢٠ەم. عیبریی نوێ [[مۆرفیم]]ەکانی عیبریی پەرتووکی پیرۆز، ڕێنووس و ڕێزمانی میشنایی، و گۆکردنی سەفاردیی بەکارھێنا. قبووڵکردنی لەلایەن کۆچبەرە سەرەتاییە جووەکان بۆ [[موتەسەریفاتی قودس|فەلەستینی عوسمانی]] بە پلەی یەکەم بەھۆی پشتگیریی ڕێکخراوەکانی [[ئێدمۆند جەیمس دی ڕۆتشیڵد]] لە ساڵانی ١٨٨٠ و ئەو پێگە فەرمییەی کە لە دەستووری ساڵی ١٩٢٢ی [[فەلەستین لەژێر دەسەڵاتی بریتانیا|مەنداتی بریتانیا بۆ فەلەستین]] وەریگرت.<ref>{{cite book|last=Hobsbawm|first=Eric|author-link=Eric Hobsbawm|title=Nations and Nationalism since 1780: Programme, Myth, Reality|url=https://books.google.com/books?id=AcYLAQAAQBAJ&pg=PA113|year=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-39446-9}}, "What would the future of Hebrew have been, had not the British Mandate in 1919 accepted it as one of the three official languages of Palestine, at a time when the number of people speaking Hebrew as an everyday language was less than 20,000?"</ref><ref>{{cite book|last=Swirski|first=Shlomo|title=Politics and Education in Israel: Comparisons with the United States|url=https://books.google.com/books?id=2DOPAgAAQBAJ&pg=PA30|date=11 September 2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-58242-5}}: "In retrospect, [Hobsbawm's] question should be rephrased, substituting the Rothschild house for the British state and the 1880s for 1919. For by the time the British conquered Palestine, Hebrew had become the everyday language of a small but well-entrenched community."</ref><ref>[[s:Palestine Mandate|Palestine Mandate]] (1922): "English, Arabic and Hebrew shall be the official languages of Palestine"</ref><ref name="Harshav1999">{{cite book|author=Benjamin Harshav|title=Language in Time of Revolution|url=https://books.google.com/books?id=HPwR7pmx84IC&pg=PA85|year=1999|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-3540-7|pages=85–}}</ref> بێن-یەھودا بە بەکارھێنانی ٨٠٠٠ وشە لە [[پەرتووک|پەرتووکی]] پیرۆز و ٢٠٠٠٠ وشە لە لێکدانەوەکانی ڕەبەنەکان، عیبریی نوێی کۆدبەندی و پلانی بۆ دانا. زۆر وشەی نوێ لە زمانی عەرەبی وەرگیران، بەھۆی ڕەگە ھاوبەشە سامییەکانی زمانەکە لەگەڵ عیبری، بەڵام گۆڕانکارییان تێدا کرا بۆ ئەوەی لەگەڵ دەنگناسی و ڕێزمانی عیبریدا بگونجێن، بۆ نموونە وشەکانی {{transliteration|he|gerev}} (تاک) و {{transliteration|he|garbayim}} (کۆ) ئێستا بۆ «گەربەیم-گۆرەوی» بەکاردێن، کە بچووککراوەی وشەی [[عەرەبی]]ی {{transliteration|ar|ğuwārib}} («جەورەب-گۆرەوی») یە.<ref>{{cite book |editor-last=Even-Shoshan|editor-first=A. |editor-link=Avraham Even-Shoshan |title=[[Even-Shoshan Dictionary]] |publisher=ha-Milon he-ḥadash Ltd.|volume=1 |page=275 |date=2003 |oclc=55071836 |language=he|isbn=965-517-059-4 }}</ref><ref>Cf. Rabbi [[Hai Gaon]]'s commentary on [[Mishnah]] ''Kelim'' 27:6, where {{lang|he|אמפلیא|rtl=yes}} ({{transliteration|he|ampalya}}) was used formerly for the same, and had the equivalent meaning of the Arabic word {{transliteration|ar|ğuwārib}} ('stockings'; 'socks').</ref> سەرەڕای ئەوەش، کۆچبەرە سەرەتاییە جووەکان بە قەرزکردن لە عەرەبە ناوخۆییەکان، و کۆچبەرانی دواتری وڵاتە عەرەبییەکان زۆر ناویان وەک وشەی خوازراو لە عەرەبییەوە ناساند (وەک نانە، زەعتەر، مشمش، کوسبەرە، حێلبە، لۆبیا، حوموس، جەزەر، ڕەیحان، و ھتد)، ھەروەھا زۆربەی وشە بازاڕییەکانی عیبریی نوێ. سەرەڕای ناوبانگی بێن-یەھودا وەک نوێکەرەوەی عیبری، بەرھەمدارترین نوێکەرەوەی وشە عیبرییەکان شاعیر [[حایم نەحمان بیالیک]] بوو. یەکێک لەو دیاردانەی کە لەگەڵ بووژانەوەی زمانی عیبری بینرا ئەوەیە کە واتای کۆنی ناوەکان ناوبەناو بۆ واتای تەواو جیاواز دەگۆڕدران، وەک «bardelas» ({{lang|he|ברדלס|rtl=yes}}، وشەیەکی خوازراو لە {{langx|grc-x-koine|πάرδαλις|párdalis|پڵنگ}})، کە لە عیبریی میشناییدا بە واتای «کەفتار» دەھات،<ref>Maimonides' commentary and Rabbi [[Ovadiah Bartenurah|Ovadiah of Bartenura]]'s commentary on Mishnah ''Baba Kama'' 1:4; Rabbi [[Nathan ben Abraham I|Nathan ben Abraham]]'s Mishnah Commentary, ''Baba Metzia'' 7:9, s.v. {{lang|he|הפרדלס}}; ''[[Arukh|Sefer Arukh]]'', s.v. {{lang|he|ברדלס}}; Zohar Amar, ''Flora and Fauna in Maimonides' Teachings'', Kefar Darom 2015, pp. 177–178; 228</ref> بەڵام لە عیبریی نوێدا ئێستا بە واتای «پڵنگی ڕاوکەر» دێت؛ یان «shezīf» ({{lang|he|שזיף|rtl=yes}}) کە ئێستا بۆ «ھەڵوژە» بەکاردێت، بەڵام پێشتر بە واتای «عەناب» دەھات.<ref>Zohar Amar, ''Flora and Fauna in Maimonides' Teachings'', Kfar Darom 2015, p. 157, s.v. {{lang|he|שזפין}} {{OCLC|783455868}}, explained to mean 'jujube' (''Ziziphus jujuba''); [[Solomon Sirilio]]'s Commentary of the Jerusalem Talmud, on ''Kila'im'' 1:4, s.v. {{lang|he|השיזפיن}}, which he explained to mean in Spanish {{lang|es|azufaifas}} ('jujubes'). See also Saul Lieberman, Glossary in ''Tosephta'' - based on the Erfurt and Vienna Codices (ed. M.S. Zuckermandel), Jerusalem 1970, s.v. {{lang|he|שיזפיن}} (p. LXL), explained in German as meaning {{lang|de|Brustbeerbaum}} ('jujube').</ref> وشەی {{transliteration|he|kishū’īm}} (پێشتر «خەیار»)<ref>Thus explained by Maimonides in his Commentary on [[Mishnah]] ''Kila'im'' 1:2 and in Mishnah ''Terumot'' 2:6. See: Zohar Amar, ''Flora and Fauna in Maimonides' Teachings'', Kefar Darom 2015, pp. 111, 149 (Hebrew) {{OCLC|783455868}}; Zohar Amar, ''Agricultural Produce in the Land of Israel in the Middle Ages'' (Hebrew title: {{lang|he|גידולי ארץ-ישראל בימי הביניים}}), [[Ben-Zvi Institute]]: Jerusalem 2000, p. 286 {{ISBN|965-217-174-3}} (Hebrew)</ref> ئێستا بۆ جۆرێکی «کودی ھاوینە» (''Cucurbita pepo'' var. ''cylindrica'') بەکاردێت، کە ڕوەکێکی ڕەسەنی جیھانی نوێیە. نموونەیەکی تر وشەی {{transliteration|he|kǝvīsh}} ({{lang|he|כביש|rtl=yes}}) یە، کە ئێستا ئاماژەیە بۆ شەقام یان ڕێگا، بەڵام لە ڕاستیدا ئاواڵناوێکی [[ئارامی]]یە بە واتای «پێپەستکراو» یان «کوتراو»، نەک ناوێکی باو. لە بنەڕەتدا بۆ وەسفکردنی شوێنپێیەکی کوتراو بەکاردەھات.<ref>Compare [[Rashi]]'s commentary on Exodus 9:17, where he says the word {{transliteration|he|mesillah}} is translated in Aramaic {{transliteration|tmr|oraḥ kevīsha}} ('a blazed trail'), the word {{transliteration|tmr|kevīsh}} being only an adjective or descriptive word, but not a common noun as it is used today. It is said that [[Ze'ev Yavetz]] (1847&ndash;1924) is the one who coined this modern Hebrew word for 'road'. See [https://www.haaretz.com/jewish/2013-01-25/ty-article/.premium/a-tree-grows-in-zichron-yaakov/0000017f-f43b-d5bd-a17f-f63bbd7e0000 Haaretz, Contributions made by Ze'ev Yavetz] ; {{cite news | last =Maltz | first =Judy | title =With Tu Bishvat Near, a Tree Grows in Zichron Yaakov | language =en | publisher =Haaretz | date =25 January 2013 |url=https://www.haaretz.com/jewish/2013-01-25/ty-article/.premium/a-tree-grows-in-zichron-yaakov/0000017f-f43b-d5bd-a17f-f63bbd7e0000 | access-date =27 March 2017 | archive-date =28 March 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170328021151/http://www.haaretz.com/jewish/features/with-tu-bishvat-near-a-tree-grows-in-zichron-yaakov.premium-1.496141?=&ts=_1490626484939 | url-status =live }}</ref><ref>Roberto Garvia, ''Esperanto and its Rivals, University of Pennsylvania Press'', 2015, p. 164</ref> گوڵی «[[Anemone coronaria]]» کە لە عیبریی نوێدا پێی دەگوترێت {{transliteration|he|kalanit}} ({{lang|he|כלנית|rtl=yes}})، پێشتر لە عیبریدا پێی دەگوترا {{transliteration|he|shoshanat ha-melekh}} («گوڵی پاشا»).<ref>{{cite book |last=Amar|first=Z. |author-link=Zohar Amar |title=Flora and Fauna in Maimonides' Teachings|date=2015 |location=Kfar Darom|page=156 |language=he |oclc=783455868}}, s.v. citing [[Maimonides]] on [[Mishnah]] ''[[Kil'ayim (tractate)|Kil'ayim]]'' 5:8</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20150218130708/http://www.matar.ac.il/zmanim/flowers/flowers-1.asp Matar – Science and Technology On-line], the Common Anemone (in Hebrew)</ref> == دەقی نموونە == {| class="wikitable" |+لە ماددەی ١ی [[جاڕنامەی گەردوونیی مافەکانی مرۆڤ]] !عیبریی نوێ<ref>{{Cite web |title=OHCHR &#124; Universal Declaration of Human Rights - Hebrew |url=https://www.ohchr.org/en/human-rights/universal-declaration/translations/hebrew}}</ref> !تێنووسین ![[کوردیی ناوەندی]]<ref>{{cite news |title=Universal Declaration of Human Rights |url=https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights |newspaper=United Nations}}</ref> |- |{{rtl-para|he|כׇּל בְּנֵי הָאָדָם נוֹלְדוּ בְּנֵי חוֹרִין וְשָׁוִים בְּעֶרְכָּם וּבִזְכֻיּוֹתֵיהֶם. כֻּלָּם חוֹנְנוּ בִּתְבוּנָה וְּבְמַצְפּוּן, לְפִיכָךְ חוֹבָה עֲלֵיהֶם לִנְהֹג אִישׁ בְּרֵעֵהוּ בְּרוּחַ שֶׁל אַחֲוָה.}} |{{translit|he|Kol bnei ha'adam noldu bnei chorin veshavim be'erkam uvizchuyoteihem. Kulam chonenu bitvunah uvematzpun, lefichach chovah 'alehem linhog 'ish bere'ehu beruach shel achavah.}} |«ھەموو مرۆڤەکان بە ئازادی و یەکسانی لە کەرامەت و مافدا لەدایک دەبن. ئەوان خاوەنی ژیری و ویژدانن و دەبێت بەرامبەر بە یەکتر بە گیانی برایەتی بجووڵێنەوە.» |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئیسرائیل|زمان}} [[پۆل:زمانی عیبری]] [[پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار]] [[پۆل:زمانە دەستکردەکان]] sroopi4uf4anoljdi10ab5z1mqonr5h 0 255495 1589459 1589450 2026-06-10T12:00:37Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589459 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئەنتۆنی گویدێرا''' ({{بە ئینگلیزی|Anthony Guidera}}؛ ١٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٤ لە [[سان فرانسیسکۆ]] – ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦) [[ئەکتەر]]ێکی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکی]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/anthony-guidera-dead-species-rock-armageddon-1236617267/|سەردێڕ=Anthony Guidera, Actor Who Had a Memorable Kiss in ‘Species,’ Dies at 65|وێبگە=The Hollywood Reporter|ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Staff |یەکەم=T. M. Z. |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|سەردێڕ='The Godfather Part III' Actor Anthony Guidera Dead at 65 |ناونیشان=https://www.tmz.com/2026/06/09/anthony-guidera-dead/ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=TMZ |زمان=en}}</ref> ئەو لە ١٩٩٠ دەستی بە چالاکی کرد و ھەتا ٢٠٠٥ بەردەوام بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb name|0346736}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|فیلم|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|تەلەڤیزیۆن}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠]] 3yi631ihavdq983xede09a82qk58cq1 0 269311 1589466 1589404 2026-06-10T12:01:47Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589466 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = بێھشەھر | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = {{lang|fa|بهشهر}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پێڕستی شارەکانی ئێران|شار]] <!------ وێنەکان، ناسناو، دروشم ------> | وێنە = Chehel Sotoun, Behshahr.jpg | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنی شاری بێھشەھر | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!--- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ---> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری بێھشەھر''' | دەرزیی_نەخشە = Iran#Asia | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی بێھشەھر لە [[ئێران]]دا##جێگەی بێھشەھر لە [[ئاسیا]]دا | پۆتانەکان = {{coord|36|41|32|N|53|33|09|E|region:IR|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!--------------- شوێن --------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئێران}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگاکانی ئێران|پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای مازەندەران|مازەندەران]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستانەکانی ئێران|شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[شارستانی بێھشەھر|بێھشەھر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = | ناوی_دابەشکراو٣ = | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!---------- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = دامەزران | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!----- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ----> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن|شارەوان–ئەنجومەن]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!----------- ڕووبەر ---------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-------------- بەرزایی -----------> | بەرزایی_بە_م = ٩ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-------- ژمارەی_دانیشتووان -------> | ژمارەی_دانیشتووان = {{#invoke:wd|property|normal+|P1082}} | دانیشتووان_لە = {{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}} | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!----------- کاتناوچە -------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٣:٣٠|+٣:٣٠]] ([[کاتی فەرمیی ئێران|کاتی ئێران]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!------ کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ----> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان ------------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''بێھشەھر''' ({{بە فارسی|بهشهر}}) شارێکە لە [[پارێزگای مازەندەران]]، [[ئێران]].{{ئەگەر||{{#invoke:wd|property|normal+|P1082}}|{{ئەگەر||{{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}}| بەپێی ئاماری {{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}}،}} ژمارەی دانیشتووانی {{#invoke:wd|property|normal+|P1082}} کەسە{{ئەگەر||{{#invoke:wd|property|references|P1540}}| {{#invoke:wd|property|references|P1540}} نێر و {{#invoke:wd|property|references|P1539}} مێن}}.{{#invoke:wd|references|P1082|10026773}}}}{{ئەگەر||{{#invoke:wd|property|qualifier|normal+|P2046}}{{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}}| ڕووبەری شارەکە {{#invoke:wd|property|qualifier|normal+|P2046}} و چڕیی دانیشتووانی {{چڕیی دانیشتووان لە ویکیدراوە ٢}} کەسە لە ھەر کیلۆمەتری چوارگۆشەدا.|{{ئەگەر|| {{#invoke:wd|property|qualifier|normal+|P2046}}| ڕووبەری شارەکە {{#invoke:wd|property|qualifier|normal+|P2046}}یە.}}}}<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی فارسی | سەردان = ٢٧ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> == دیمۆگرافیا == === دانیشتووان === دانیشتووانی بێھشەھر لە کاتی یەکەمین سەرژمێریی نیشتمانیی ئێران لە ساڵی ١٩٥٦دا، ١٦٬١٧٢ کەس لە ٣٬٣٢٣ خێزاندا بوو. زیاتر لە ٩٩٪ی دانیشتووانی شارەکە [[موسڵمانان|موسڵمان]] بوون، و ئەو ژمارە کەمەی کە مابووەوە [[جووەکانی ئێران|کەلیمی]]، [[مەسیحی]]، [[زەردەشتی]] و ئایینەکانی تر بوون.<ref name="1956 Behshahr">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Detailed Report of Behahahr Census Area |ناونیشان=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b2/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4_%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%AD_%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87_%D8%B3%D8%B1%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%A8%D9%87%D8%B4%D9%87%D8%B1.pdf |بڵاوکەرەوە=Statistical Center of Iran |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|پەڕە=٤|زمان=Persian |format=PDF |orig-date=Information gathered on November 1956 |ڕێکەوت=تەممووزی ١٩٥٩}}</ref> لە کاتی سەرژمێریی نیشتمانیی ساڵی ٢٠٠٦دا، دانیشتووانی شارەکە ٨٣٬٥٣٧ کەس لە ٢٢٬٠٣٤ خێزاندا بوو.<ref name="2006 Mazandaran Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 : استان مازندران |trans-title=General Population and Housing Census 2006: Mazandaran Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/02.xls|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110920090640/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/02.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١١|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا، ٨٩٬٢٥١ کەس لە ٢٦٬٤٠٦ خێزاندا بوو.<ref name="2011 Mazandaran Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390 : استان مازندران |trans-title=General Population and Housing Census 2011: Mazandaran Province |زمان=fa |وێبگە=Iran Data Portal—Syracuse University |ناونیشان=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Mazandaran.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230119182058/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Mazandaran.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|agency={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ٩٤٬٧٠٢ کەس لە ٣١٬٠٢٢ خێزاندا پێوانە کرد.<ref name="2016 Mazandaran Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان مازندران |trans-title=General Population and Housing Census 2016: Mazandaran Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_02.xlsx|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211007110909/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_02.xlsx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> == تێڕوانینێکی گشتی == ناوی بێھشەھر لە ڕووی وشەسازییەوە بە واتای «شاری چاک» دێت. چەندین شوێنەواری مێژوویی لەخۆ دەگرێت وەک بێھشەھر زێدی [[شا عەباسی یەکەم|عەباسی مەزن]]، کۆشکی چەشمە عیمارەت، باخەکانی باخی شا و کارگەی ڕستن و چنینی چیت سازی. عەباس ئاباد کە بە سەوزایی و جوانییەکەی و ھەروەھا گرنگییە مێژووییەکەی بەناوبانگە، ناوەندێکی گەشتیاریی سەرەکییە. ڕێگەیەک ھەیە کە لە ڕێگەی جەنگەڵەکەوە بەرەو کێوێک دەچێت. لە عەباس ئابادی گەشتیاریدا، جەنگەڵ دەوری دەریاچەیەکی داوە کە قەڵایەکی نیوە وێرانکراو لە ناوەڕاستیدایە. قەڵاکە سەردەمانێک سەر بە شا عەباس بووە. بێھشەھر زێدی زۆرێک لە کەسایەتییە ناودارەکانی ئێرانە، لە [[ڕۆڵگێڕ]]ەکانەوە تا کەسایەتییە [[ڕامیاری|ڕامیارییەکان]]. یەکێک لە کەسایەتییە ڕامیارییە ناودارەکانی بێھشەھر [[ئەحمەد تەوەکولی]]یە کە سەردەمانێک کاندیدی سەرۆکایەتی بووە. ساڵانە ئەندامە ناودارەکانی پیشەسازیی کات بەسەربردنی ئێران لە بێھشەھر لە مەراسیمێکدا بۆ خەڵاتکردنی نواندنکاران کۆدەبنەوە. لەم دواییانەدا، ئەم ئەندامانە [[پەرویز پەرەستوویی]]یان تێدابوو. شاری بێھشەھر شارێکی پیشەسازییە کە «تۆخمی»، ڕۆنی ڕوەکی، و سابوونێکی دەستشۆردن کە بە «ڕیکا» ناسراوە بەرھەم دەھێنێت. ڕیکا دەستەواژەیەکی ناوخۆیییە بۆ «کوڕ». بێھشەھر ماڵی کۆمپانیای پیشەسازیی بێھشەھرە کە گەورەترین بەرھەمھێنەری [[ڕۆنی ڕوەکی]]یە لە [[ئێران]]دا لە ساڵی ١٩٥١ەوە.<ref>[http://www.behshahrind.com/ Web search<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050903231211/http://www.behshahrind.com/ |date=September 3, 2005 }}</ref> لەم دواییانەدا، دوای گەڕان و پشکنین لە نزیک دەوروبەری بێھشەھر، شارۆچکەیەکی کۆن دۆزرایەوە کە نزیکەی ھەزار تەرمی لە منداڵەوە تا پیاوی تەمەن ناوەندی تێدابوو. باڵای تەرمەکان لە باڵا باوەکانی ئێستا بەرزتر بوو. لەو ناوچەیەدا زێڕ و گۆزە دۆزرانەوە. == کەشوھەوا == بێھشەھر خاوەنی کەشوھەوایەکی نیمچە خولگەیی شێدارە (Cfa) لە [[پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن|پۆلێنکردنی کەشوھەوای کۆپن]]. {{Weather box | width = auto | collapsed = Y | open = | metric first = yes | single line = yes | trace = | location = بێھشەھر | Jan high C =12.1 | Feb high C =13.2 | Mar high C =16.4 | Apr high C =22.2 | May high C =27.4 | Jun high C =31.4 | Jul high C =33.4 | Aug high C =33.2 | Sep high C =30.7 | Oct high C =25.4 | Nov high C =19.8 | Dec high C =14.5 | year high C = | Jan mean C =7.2 | Feb mean C =8.2 | Mar mean C =11.5 | Apr mean C =17 | May mean C =22.1 | Jun mean C =26.3 | Jul mean C =28.8 | Aug mean C =28.4 | Sep mean C =25.3 | Oct mean C =19.5 | Nov mean C =15.4 | Dec mean C =9.4 | year mean C = | Jan low C =2.3 | Feb low C =3.3 | Mar low C =6.7 | Apr low C =11.8 | May low C =16.8 | Jun low C =21.3 | Jul low C =24.2 | Aug low C =23.7 | Sep low C =20 | Oct low C =13.7 | Nov low C =11.1 | Dec low C =4.4 | year low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm =62 | Feb precipitation mm =37.6 | Mar precipitation mm =55.2 | Apr precipitation mm =24.3 | May precipitation mm =33.2 | Jun precipitation mm =36.9 | Jul precipitation mm =31.0 | Aug precipitation mm =35.5 | Sep precipitation mm =35.3 | Oct precipitation mm =77.0 | Nov precipitation mm =72.5 | Dec precipitation mm =56.6 | year precipitation mm = | Jan snow cm = 3.33 | Feb snow cm = 3.00 | Mar snow cm = 0.50 | Apr snow cm = 0.0 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.0 | Nov snow cm = 0.81 | Dec snow cm = 0.94 | year snow cm = | Jan humidity =79.6 | Feb humidity =76 | Mar humidity =73.6 | Apr humidity =69.4 | May humidity =66.3 | Jun humidity =63.5 | Jul humidity =66.1 | Aug humidity =67.7 | Sep humidity =67.3 | Oct humidity =68.7 | Nov humidity =74.2 | Dec humidity =80.1 | year humidity = | Jan dew point C =3.9 | Feb dew point C =4.2 | Mar dew point C =6.9 | Apr dew point C =11.4 | May dew point C =15.5 | Jun dew point C =18.8 | Jul dew point C =21.8 | Aug dew point C =21.9 | Sep dew point C =18.8 | Oct dew point C =13.6 | Nov dew point C =10.8 | Dec dew point C =6.1 | Jan light = 10.5 | Feb light = 11.3 | Mar light = 12.4 | Apr light = 12.4 | May light = 14.6 | Jun light = 15.1 | Jul light = 14.9 | Aug light = 14 | Sep light = 12.8 | Oct light = 11.7 | Nov light = 10.7 | Dec light = 10.2 | year light= |source= وێزەربەیس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Behshahr: MONTHLY - ALL WEATHER AVERAGES |ناونیشان=https://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=602608&cityname=Behshahr%2C+Mazandaran%2C+Iran&units= |وێبگە=Weatherbase |بڵاوکەرەوە=CantyMedia |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی شوباتی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240216165304/https://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=602608&cityname=Behshahr%2C%20Mazandaran%2C%20Iran&units= |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [https://www.weather2visit.com/ وێزەر توو ڤیزیت]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Behshahr monthly weather averages |ناونیشان=https://www.weather2visit.com/middle-east/iran/behshahr.htm |وێبگە=weather 2 visit |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> |source 2 = دەزگای کەشناسیی ئێران (بارانبارین ١٩٧٠–١٩٧٨).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Monthly Total of precipitation in Behshahr (18350) |وتەگێڕانەوە=Lat: 36.7167 Lon:53.55 |ناونیشان=https://data.irimo.ir/withlogin/payment_complete.aspx |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |وێبگە=data.irimo.ir |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٤ |بڵاوکەرەوە=Iran Meteorological Organization }}{{بەستەری مردوو|url=https://data.irimo.ir/withlogin/payment_complete.aspx |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> ئۆپن-میتۆ (بەفر ٢٠٠٠–٢٠٢٤)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Historical Weather API - Coordinates:36.69 N 53.55 E - Period 2000-2009 |ناونیشان=https://archive-api.open-meteo.com/v1/archive?latitude=36.69&longitude=53.55&start_date=2000-01-01&end_date=2009-12-31&daily=snowfall_sum&timezone=auto |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=Open-Meteo.com |no-pp=y}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Historical Weather API - Coordinates:36.69 N 53.55 E - Period 2010-2024 |ناونیشان=https://archive-api.open-meteo.com/v1/archive?latitude=36.69&longitude=53.55&start_date=2010-01-01&end_date=2024-12-31&daily=snowfall_sum&timezone=auto |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=Open-Meteo.com |no-pp=y}}</ref> }} == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی شارەکانی ئێران]] * [[پێڕستی شارەکانی پارێزگای مازەندەران]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پارێزگای مازەندەران}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|شارەکان|ئێران}} {{پۆلی کۆمنز|Behshahr}} [[پۆل:شارەکانی پارێزگای مازەندەران]] 2cxgrajn99t0agb30auot943isdjc74 0 277028 1589500 1589281 2026-06-10T16:56:26Z Aza 86 /* */ 1589500 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''فیزیکالیزم''' بەو ڕوانگە [[فەلسەفە|فەلسەفییە]] دەوترێ کە لێیەوە ھەموو شت «فیزیکی» سەیر دەکرێ و، ھیچ شتێ لە سەرووی «بابەتی فیزیکی»یەوە نابینرێ، یان لە بنج و بناوانی ھەموو شتەکاندا بابەتی فیزیکی بەدی دەکرێ. دژی ئەمە دەبێتە [[ئیدیالیزم]]، کە سەرچاوە و بنج و بناوانی جیھان بە [[زەین]] و [[ئیدیا|ئیدیاکانی ناو زەین]] دادەنێ. فیزیکاڵیزم جۆرێک [[مۆنیزم|مۆنیزمە]]، واتە ڕوانگەیەکە کە دەڵێ [[واقیع]] لە کۆتاییدا دەچێتەوە سەر یەک [[جەوھەر]]. ھەم پێناسەی بابەتی فیزیکی و ھەمیش مانای فیزیکالیزم زۆر بووە بە جێی باس و دەمەقڕەی جۆربەجۆر. فیزیکالیزم زۆر نزیکە لە [[ماتریالیزم]]. پێشکەوتنگەلێک کە [[زانستە فیزیکییەکان]] بۆ [[ڕوونکردنەوە|ڕوونکردنەوەی]] [[دیاردە|دیاردەکان]] بە دەستیان ھێنا، بوو بە ھۆی کرانەوەی وردەوردەی گڵۆڵەی ماتریالیزم و، دەرھاتنی فیزیکالیزم لێی. زاراوەکانی «فیزیکالیزم» و «ماتریالیزم» ئەغڵەب وەک ھاومانا لە جێی یەکتر بە کار دەبرێن، بەڵام بەو پێیە کە فیزیک بەربڵاوترە لە [[ماددە]] (ماتریاڵ)، دەکرێ ئەم دووانە لێک جیا ببنەوە. فیزیکالیزم ماددە دەگرێتەوە، بەڵام ھەروەھا [[وزە]] و [[یاسای فیزیکی|یاسا فیزیکییەکان]] و [[بۆشایی]] و [[کات]] و [[ھێز (فیزیک)|ھێز]] و پرۆسە فیزیکییەکان و، بەکورتی ھەر شتێ کە لە فیزیک و زانستەکانی ترا ڕاڤە دەکرێ. لە دەرەوەی فەلسەفە، فیزیکالیزم دەتوانێ بڕواتەوە سەر ئەو بۆچوونە کە پێی وایە دەبێ [[فیزیک|زانستی فیزیک]] بە باشترین و تەنیا ڕێگە دابنرێ بۆ دەرخستنی ڕاستییەکانی جیھان و واقیع. == سەرچاوەکان == [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Physicalism Physicalism] (enwiki) {{تووڵی دەروازە|فیزیک|فەلسەفە}} [[پۆل:ھەبوونناسی]] [[پۆل:فەلسەفەی فیزیک]] [[پۆل:فەلسەفەی زانست]] 6138wdrclmhu2hs6m0eqsm3tlibpx3v 0 284196 1589468 1589369 2026-06-10T12:02:07Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589468 wikitext text/x-wiki {{Databox}}لە [[ئیسلام|ئیسلامدا]] '''غوسل''' واتا داپۆشینی جەستە بە ئاوی پاک کە کارێکی [[واجب]]، [[موستەحەب]] یان [[موباح|مووباحە]]. خودای گەورە لە قورئاندا لە سوورەتی [[مائیدە]]دا فەرموویەتی: [وَإِنْ کُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّھَّرُوا] و ئەگەر ھاتوو (جەنابەت) تان لەسەر بوو لەشگران بوون ئەوا غوسل دەرکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=چەند حوکم و ئادابێک سەبارەت بە غوسل: ماڵپەڕی وەڵامەکان |ناونیشان=https://walamakan.com/2732 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=walamakan.com}}</ref> {{قورئان|٢|٢٢٢|کوردی=بەڵێ}}<ref>قورئانی پیرۆز</ref> == سەرچاوەکان == {{پۆلی کۆمنز|Ghusl}} {{تووڵی دەروازە|ئایین|ئیسلام|ئاو}} [[پۆل:زاراوەکانی نوێژ]] [[پۆل:پاکژی لە ئیسلامدا]] 3bikt9sqoqqykf3q6rygc32jd6l0lbc 1589483 1589468 2026-06-10T15:00:17Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1589483 wikitext text/x-wiki {{Databox}}لە [[ئیسلام|ئیسلامدا]] '''غوسل''' واتا داپۆشینی جەستە بە ئاوی پاک کە کارێکی [[واجب]]، [[موستەحەب]] یان [[موباح|مووباحە]]. خودای گەورە لە قورئاندا لە سوورەتی [[مائیدە]]دا فەرموویەتی: [وَإِنْ کُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّھَّرُوا] و ئەگەر ھاتوو (جەنابەت) تان لەسەر بوو لەشگران بوون ئەوا غوسل دەرکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=چەند حوکم و ئادابێک سەبارەت بە غوسل: ماڵپەڕی وەڵامەکان |ناونیشان=https://walamakan.com/2732 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=walamakan.com}}</ref> {{قورئان|٢|٢٢٢|کوردی=بەڵێ}}<ref>قورئانی پیرۆز</ref> == سەرچاوەکان == {{پۆلی کۆمنز|Ghusl}} {{تووڵی دەروازە|ئایین|ئیسلام|ئاو}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:زاراوەکانی نوێژ]] [[پۆل:پاکژی لە ئیسلامدا]] hgd8j8xlgm608zukay9nwhs3belqy2c 0 287910 1589587 1535577 2026-06-11T10:15:28Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1589587 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Databox}}'''کۆمەڵکوژیی کەفر قاسم''' ({{بە عیبری|טבח כפר קאסם}}) کۆمەڵکوژییەکە کە لەلایەن [[پۆلیسی سنووریی ئیسرائیل| پاسەوانانی سنووری ئیسرائیلەوە]] لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی [[١٩٥٦]] لە دژی [[ھاووڵاتییانی عەرەبی ئیسرائیل ھاووڵاتییانی بێچەکی فەلەستینی]] لە گوندی کەفر قاسم ئەنجامدراون، کە تێدا ٤٩ ھاووڵاتی مەدەنی [[عەرەب]] کوژراون، لەنێویاندا بیست و سێ منداڵی خوار تەمەنی ھەژدە ساڵان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lucas|یەکەم=Noah|ناونیشان=https://archive.org/details/modernhistoryofi0000luca_v6i4|سەردێڕ=The Modern History of Israel|ڕێکەوت=١٩٧٥|بڵاوکەرەوە=Praeger Publishers|ژپنک=٠-٢٧٥-٣٣٤٥٠-٣|شوێن=New York, New York|پەڕە=[https://archive.org/details/modernhistoryofi٠٠٠٠luca_v٦i٤/page/٣٥٦ ٣٥٦]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bilsky|یەکەم=Leora|ناونیشان=https://www.worldcat.org/oclc/587635730|سەردێڕ=Transformative justice : Israeli identity on trial|ڕێکەوت=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٤٧٢-٠٢٤٩٢-٦|شوێن=Ann Arbor|پەڕە=٣١٠|oclc=٥٨٧٦٣٥٧٣٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230507185653/https://www.worldcat.org/title/587635730|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئایاری ٢٠٢٣}}</ref> حکوومەتی ئیسرائیل بە سەرۆکایەتی [[داڤید بن گوریۆن|بن گوریۆن]] ھەوڵیدا کۆمەڵکوژییەکە پەردەپۆش بکات و ڕێگری لە بڵاوبوونەوەی بکات. ئەو پۆلیسە سنوورییانەی بەشدارییان لە تەقەکردنەکەدا کردووە، خراونەتە دادگا و سزادراون و سزای زیندانیکردنیان بەسەردا سەپێنراوە، بەڵام ھەموویان لێخۆشبوون و لە ماوەی ساڵێکدا ئازادکراون. <ref name="972mag.com2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=48 human beings were massacred – and we have forgotten them|ناونیشان=http://972mag.com/48-human-beings-were-massacred-and-we-have-forgotten-them/81313/|ڕێکەوت=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200705173210/https://www.972mag.com/48-human-beings-were-massacred-and-we-have-forgotten-them/81313/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی تەممووزی ٢٠٢٠}}</ref> فەرماندەی لیواکە سزای غەرامەیەکی ڕەمزی بەسەردا سەپێندرا. <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.haaretz.com/news/president-peres-apologizes-for-kafr-qasem-massacre-of-1956-1.235632|سەردێڕ=President Peres apologizes for Kafr Qasem massacre of 1956|ڕێکەوت=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Haaretz|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191202185303/https://www.haaretz.com/1.4969231|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref> دادگای ئیسرائیل بۆی دەرکەوت کە فەرمانی کوشتنی ھاووڵاتیانی مەدەنی «بە ئاشکرا نایاساییە». عیساچار شادمی، ئەو بەرپرسە باڵایەی کە لەسەر ئەو کۆمەڵکوژییە دادگایی کراوە، کەمێک پێش مردنی ڕای گەیاندبوو کە پێی وایە دادگاییکردنەکەی بۆ پاراستنی ئەندامانی نوخبەی سیاسی و سەربازی ئیسرائیل، لەنێویاندا [[داڤید بن گوریۆن|بن گوریۆن، سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل،]] لە بەرپرسیارێتی کۆمەڵکوژییەکە ئەنجامدراوە. <ref name="haa">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=General's Final Confession Links 1956 Massacre to Israel's Secret Plan to Expel Arabs|ئیش=[[هاآرتس]]|ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|دوایین=Aderet, Ofer|ناونیشان=https://www.haaretz.com/israel-news/.premium.MAGAZINE-general-s-confession-links-massacre-to-israel-s-secret-plan-to-expel-arabs-1.6550421|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201231100652/https://www.haaretz.com/israel-news/.premium.MAGAZINE-general-s-confession-links-massacre-to-israel-s-secret-plan-to-expel-arabs-1.6550421|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref> لە مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧، [[شیمعۆن پێرێز|شیمۆن پێرێز،]] سەرۆکی ئیسرائیل بە فەرمی داوای لێبووردنی لەسەر ئەو کۆمەڵکوژییە کرد. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Kafr Qasim massacre}} {{شریتی دەروازە|ئیسرائیل|فەلەستین}} ox0du13jm9aghfqt89uaf6avu0yw066 3 291372 1589594 1554086 2026-06-11T10:27:24Z -Haryad 40333 پێشنیاری سڕینەوە بۆ ساعید وەتەندۆست 1589594 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٥:١٣، ٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) == [[ویکیپیدیا:سڕینەوەی پێشنیارکراو|پێشنیاری سڕینەوە]] بۆ [[:ساعید وەتەندۆست]] == [[پەڕگە:Ambox warning yellow.svg|left|link=|alt=تێبینی|48px|]] وتاری [[:ساعید وەتەندۆست]] [[ویکیپیدیا:سڕینەوەی پێشنیارکراو|پێشنیاری سڕینەوە]]ی بۆ کراوە. تاگی پێشنیاری سڕینەوە کە لەسەر وتارەکە داندراوە ڕوونی دەکاتەوە بۆچی. ھەرچەندە ھەموو بەشدارییە سوودبەخشەکان لە ویکیپیدیا بەرز دەنرخێندرێن، بەڵام لەوانەیە پەڕەکان [[وپ:پسخ|لەبەر چەند ھۆکارێک بسڕدرێنەوە]]. دەتوانیت ئەم سڕینەوەیە بوەستێنیت بە لابردنی ئاگاداری {{Tlc|پێشنیاری سڕینەوە/ڕێکەوتکراو}}، بەڵام تکایە ھەوڵی ڕوونکردنەوە لە [[یارمەتی:کورتەی دەستکاری|کورتەی دەستکارییەکە]] یان لە [[وتووێژ:ساعید وەتەندۆست|پەڕەی وتووێژی وتارەکە]] بدە کە بۆچی نابێت بسڕدرێتەوە. تکایە بیر لە چاکسازیکردنی پەڕەکە و چارەسەرکردنی ئەو کێشانە بکەرەوە کە ڕوون کراوەتەوە. لابردنی {{Tlc|پێشنیاری سڕینەوە/ڕێکەوتکراو}} [[ویکیپیدیا:سڕینەوەی پێشنیارکراو|پڕۆسەی پێشنیاری سڕینەوەکە]] دەوەستێنێت، بەڵام [[:en:Wikipedia:Deletion process|پڕۆسەکانی تری سڕینەوە]] بوونیان ھەیە. بەتایبەتی، پڕۆسەی [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|سڕینەوەی خێرا]] دەتوانێت بەبێ وتووێژ ببێتە ھۆی سڕینەوە، و [[ویکیپیدیا:وتارەکان بۆ سڕینەوە|وتارەکان بۆ سڕینەوە]] ڕێگە بە وتووێژ دەدات تا [[ویکیپیدیا:یەکدەنگی|بگەین بە یەکدەنگی]] بۆ سڕینەوە.<!-- داڕێژە:ئاگاداریی پێشنیاری سڕینەوە --> [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٠:٢٧، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) qz22jpgmrucw5ifqz668p8l0pslm09a 4 292559 1589535 1586121 2026-06-10T21:36:27Z Ravan 7844 /* خشتەی وتارەکان */ 1589535 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١ی ئایاری ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌حوزەیران ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] '''لیستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | تاوی دینگی | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | | | |- | گال | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | هەوکردنی جگەر A | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | | | | |- | دیفتیریا | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | نەخۆشی وسواس-ناچاربوون | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | ئیشکاو | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | ئیمپاکس | [[:en:Mpox|Mpox]] | | | | |- | تاوی زەرد | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | | | | |- | تیفۆس | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | سۆرەک | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | سووربوونی چاو | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | داربەڕووی ئەورووپی | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | نەخۆشی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | خەمگینی قووڵ | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | نەخۆشی خەوی ئەفریقی | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | سارس | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | لیشمانیاز | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | هیمۆفیلیا | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | هەرپیس | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | نەخۆشی لایم | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | میلانۆما | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | | | |- | شستۆسۆمیاز | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | شۆکی خوێنگەڕان | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | پلاسیبۆ | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | کورتەباڵایی | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | بۆتولیزم | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | لیپتۆسپایرۆسیس | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | چاوچێتی | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | ئەکرۆمیگالی | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | نەخۆشی کەسایەتی سنووری | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | منداڵبوونی ناتەواو | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | | | |- | هیستیریا | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | | | | |- | نەخۆشی پێ و دەم | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | نەخۆشی چاگاس | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | چیکۆنگۆنیا | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | فڕینی خوێنڕەگ | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | تووی سپی | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | خەونڕۆیشتن | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | کەمی ئۆکسجین | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | سندرۆمی تۆرێت | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | کلامیدیا | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | | | |- | مڕ | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | داربەڕووی هەمیشەسەوز | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | | | |- | ئاسکاریاز | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | ئۆنکۆسێرکیاز | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | مایەستینیا گراڤیس | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | تراکۆما | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | دەریایی زەردەدار | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | | | |- | پێش ئیکلامپسیا | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | تووشبوونی ڕێگای میز | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | مردووپەروەری سێکسی | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | سووربوونی لووت | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | خات | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | سەرماگرتوو | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | نەخۆشی ئەدیسن | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | سیستیسێرکۆسیس | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | گرێی کەمترخۆیی | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | | | |- | نیمی هندی | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | چاوپێکەوتن | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | | | |- | تاوی زیکا | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | ترسی نەخۆشی | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | شەکرەی جۆری دوو | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | ترسی ژمارە ١٣ | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | | | |- | نەخۆشی کرۆیتسفێلد-یاکۆب | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | لێدانی گەرما | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | | | |- | هێپارین | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | سارکۆیدۆسیس | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | نەخۆشی گاگای شێت | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | سندرۆمی کلاینفێلتەر | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |} |- | وەهمی تیشکدانەوە | [[:en:Irradiation_illusion|Irradiation_illusion]] | 1016 | | | |- | شیکاری لاگرانجی | [[:en:Lagrangian_analysis|Lagrangian_analysis]] | 1017 | | | |- | نۆداری== خشتەی وتارەکان == {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | تاوی دینگی | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | | | |- | گال | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | هەوکردنی جگەر A | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | | | | |- | دیفتیریا | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | نەخۆشی وسواس-ناچاربوون | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | ئیشکاو | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | ئیمپاکس | [[:en:Mpox|Mpox]] | | | | |- | تاوی زەرد | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | | | | |- | تیفۆس | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | سۆرەک | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | سووربوونی چاو | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | داربەڕووی ئەورووپی | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | نەخۆشی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | خەمگینی قووڵ | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | نەخۆشی خەوی ئەفریقی | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | سارس | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | لیشمانیاز | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | هیمۆفیلیا | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | هەرپیس | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | نەخۆشی لایم | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | میلانۆما | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | | | |- | شستۆسۆمیاز | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | شۆکی خوێنگەڕان | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | پلاسیبۆ | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | کورتەباڵایی | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | بۆتولیزم | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | لیپتۆسپایرۆسیس | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | چاوچێتی | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | ئەکرۆمیگالی | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | نەخۆشی کەسایەتی سنووری | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | منداڵبوونی ناتەواو | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | | | |- | هیستیریا | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | | | | |- | نەخۆشی پێ و دەم | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | نەخۆشی چاگاس | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | چیکۆنگۆنیا | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | فڕینی خوێنڕەگ | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | تووی سپی | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | خەونڕۆیشتن | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | کەمی ئۆکسجین | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | سندرۆمی تۆرێت | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | کلامیدیا | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | | | |- | مڕ | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | داربەڕووی هەمیشەسەوز | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | | | |- | ئاسکاریاز | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | ئۆنکۆسێرکیاز | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | مایەستینیا گراڤیس | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | تراکۆما | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | دەریایی زەردەدار | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | | | |- | پێش ئیکلامپسیا | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | تووشبوونی ڕێگای میز | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | مردووپەروەری سێکسی | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | سووربوونی لووت | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | خات | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | سەرماگرتوو | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | نەخۆشی ئەدیسن | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | سیستیسێرکۆسیس | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | گرێی کەمترخۆیی | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | | | |- | نیمی هندی | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | چاوپێکەوتن | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | | | |- | تاوی زیکا | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | ترسی نەخۆشی | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | شەکرەی جۆری دوو | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | ترسی ژمارە ١٣ | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | | | |- | نەخۆشی کرۆیتسفێلد-یاکۆب | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | لێدانی گەرما | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | | | |- | هێپارین | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | سارکۆیدۆسیس | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | نەخۆشی گاگای شێت | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | سندرۆمی کلاینفێلتەر | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |} | [[:en:Nodary|Nodary]] | 1019 | | | |- | خاڵی توانەوەی خلیسکان | [[:en:Slip_melting_point|Slip_melting_point]] | 1021 | | | |- | تاقیکردنەوەی NA60 | [[:en:NA60_experiment|NA60_experiment]] | 1022 | | | |- | فۆکەسکردنی گاز | [[:en:Gas_focusing|Gas_focusing]] | 1022 | | | |- | کۆلیناسیۆنی کێشراو | [[:en:Curvature_collineation|Curvature_collineation]] | 1023 | | | |- | کریستاڵە گەرمکەرەوەکان | [[:en:Thermotropic_crystal|Thermotropic_crystal]] | 1024 | | | |- |- | وەرگری ڕیزبەندی بۆلۆمێتری | [[:en:Arcminute_Cosmology_Bolometer_Array_Receiver|Arcminute_Cosmology_Bolometer_Array_Receiver]] | 1030 | | | |- | پرۆسەی پێشێلکردنی سیمیتری دەگمەن | [[:en:Rare_Symmetry_Violating_Processes|Rare_Symmetry_Violating_Processes]] | 1030 | | | |- | یابلۆنۆڤیت | [[:en:Yablonovite|Yablonovite]] | 1032 | | | |- | [[ڕیۆسکۆپ]] | [[:en:Rheoscope|Rheoscope]] | 1035 | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[گێرتروود ڕۆگاڵۆ]] | [[:en:Gertrude_Rogallo|Gertrude_Rogallo]] | 1039 | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[نایجێل بادنێڵ]] | [[:en:Nigel_Badnell|Nigel_Badnell]] | 1040 | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[پەرچدانەوەی ئاست]] | [[:en:Level_repulsion|Level_repulsion]] | 1040 | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[یەک جەمسەریی وو–یانگ]] | [[:en:Wu–Yang monopole|Wu–Yang monopole]] | 1040 | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[ڕادیۆسکۆپ]] | [[:en:Radioscope|Radioscope]] | 1042 | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | وێنەی ڕاست | [[:en:Erect_image|Erect_image]] | 1042 | | | |- | فراوانبوونی شێ | [[:en:Moisture_expansion|Moisture_expansion]] | 1043 | | | |- | سیندۆ | [[:en:SINDO|SINDO]] | 1044 | | | |- | تیۆریی پێوەرەکانی پەلەوەری | [[:en:Cascading_gauge_theory|Cascading_gauge_theory]] | 1046 | | | |- | [[ویتۆلد میلێوسکی]] | [[:en:Witold_Milewski|Witold_Milewski]] | 1047 | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | کاریگەری PEPS | [[:en:PEPS_effect|PEPS_effect]] | 1048 | | | |- | تیشکی ئاماژە | [[:en:Reference_beam|Reference_beam]] | 1049 | | | |- | [[فومیتاکا ساتۆ]] | [[:en:Fumitaka_Sato|Fumitaka_Sato]] | 1049 | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | ناوچەیی و پۆلۆیداڵ | [[:en:Zonal_and_poloidal|Zonal_and_poloidal]] | 1049 | | | |- | [[ماشێ (یەکە)]] | [[:en:Mache_(unit)|Mache_]] | 1051 | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | کەمبوونەوەی چەسپاوی | [[:en:Reduced_viscosity|Reduced_viscosity]] | 1052 | | | |- | سیمیتری ئاڕ | [[:en:R-symmetry|R-symmetry]] | 1052 | | | |- | گرووپی گێرۆچ | [[:en:Geroch_group|Geroch_group]] | 1052 | | | |- | هێزی قەڵەمی ئەکسیاڵی | [[:en:Axial_pen_force|Axial_pen_force]] | 1052 | | | |- | لوسیەن ڤیدی | [[:en:Lucien_Vidi|Lucien_Vidi]] | 1055 | | | |- | ناگاوسیبوون | [[:en:Non-Gaussianity|Non-Gaussianity]] | 1057 | | | |- | هاوکێشەکانی نۆت | [[:en:Knott's_equations|Knott's_equations]] | 1059 | | | |- | دۆخی دەنگدانەوە | [[:en:Resonator_mode|Resonator_mode]] | 1059 | | | |- | بۆری ستراتۆن | [[:en:Straton_tube|Straton_tube]] | 1063 | | | |- | [[ڕەین]] | [[:en:Reyn|Reyn]] | 1063 | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[لیاوۆ شیجون]] | [[:en:Liao_Shijun|Liao_Shijun]] | 1064 | | | |- | [[گێرھارد کروگەر (فەیلەسووف)]] | [[:en:Gerhard Krüger (philosopher)|Gerhard Krüger]] | 1065 | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[سیمێترۆن]] | [[:en:Symmetron|Symmetron]] | 1065 | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | نزیکبوونەوەی دەنگی | [[:en:Acoustic_approximation|Acoustic_approximation]] | 1065 | | | |- | تاقیکردنەوەی ناوەکی تۆرۆیداڵ فیوژن | [[:en:Toroidal_Fusion_Core_Experiment|Toroidal_Fusion_Core_Experiment]] | 1066 | | | |- | چاودێریی شێوەی ڕووداوەکان | [[:en:Event_shape_observables|Event_shape_observables]] | 1066 | | | |- | ڕادیۆمێتەرێکی دەنگی | [[:en:Acoustic_radiometer|Acoustic_radiometer]] | 1067 | | | |- | [[کارلۆ بێرناردینی (سیاسەتوان)]] | [[:en:Carlo_Bernardini_(politician)|Carlo_Bernardini_]] | 1068 | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | کۆستەر – گواستنەوەی کرۆنیگ | [[:en:Coster–Kronig_transition|Coster–Kronig_transition]] | 1070 | | | |- | ڕادیاتۆری بەمەبەست | [[:en:Intentional_radiator|Intentional_radiator]] | 1070 | | | |- | [[برووس کۆرک]] | [[:en:Bruce_Cork|Bruce_Cork]] | 1071 | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | لێنزی دیمەنی سروشتی وۆلاستۆن | [[:en:Wollaston_landscape_lens|Wollaston_landscape_lens]] | 1071 | | | |- | گرادێنتەکانی بڵاوبوونەوە | [[:en:Diffusion_gradient|Diffusion_gradient]] | 1073 | | | |- | هایدرۆلیکی بچووک | [[:en:Miniature_hydraulics|Miniature_hydraulics]] | 1074 | | | |- | [[مایرۆن ساموێل مالکین]] | [[:en:Myron_Samuel_Malkin|Myron_Samuel_Malkin]] | 1074 | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[ڕیدبێرگ]] | [[:en:Rydberg|Rydberg]] | 1077 | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | پاکی سپێکتراڵ | [[:en:Spectral_purity|Spectral_purity]] | 1078 | | | |- | پێڕستی هاوڕێکانی کۆمەڵەی فیزیکی ئەمریکی | [[:en:List_of_fellows_of_the_American_Physical_Society|List_of_fellows_of_the_American_Physical_Society]] | 1079 | | | |- | چەواشەکاری | [[:en:Stigmatism|Stigmatism]] | 1080 | | | | |- | دێنێس بێرنی | [[:en:Dénes_Berényi|Dénes_Berényi]] | 1081 | | | |- | کاراییی سووتانی | [[:en:Combustion_efficiency|Combustion_efficiency]] | 1082 | | | |- | کەمترین ڕووداوی لایەنگری | [[:en:Minimum_bias_event|Minimum_bias_event]] | 1085 | | | |- | کۆمپرێسەری ناتەر | [[:en:Natterer_compressor|Natterer_compressor]] | 1086 | | | |- | [[فرێسنێل (یەکە)]] | [[:en:Fresnel_(unit)|Fresnel_]] | 1086 | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[فیزیکی ھەژمارکاری]] | [[:en:Physics_of_computation|Physics_of_computation]] | 1086 | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | فیلتەری فرایزەر | [[:en:Fraser_filter|Fraser_filter]] | 1088 | | | |- | [[بریڵ (یەکە)]] | [[:en:Bril_(unit)|Bril_]] | 1091 | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | پەیمانگای ترزێبیاتۆڤسکی بۆ توێژینەوەی پلەی گەرمی نزم و پێکهاتەی ئەکادیمیای زانستی پۆڵەندا | [[:en:Trzebiatowski_Institute_of_Low_Temperature_and_Structure_Research_of_the_Polish_Academy_of_Sciences|Trzebiatowski_Institute_of_Low_Temperature_and_Structure_Research_of_the_Polish_Academy_of_Sciences]] | 1092 | | | |- | ئایزۆسکالار | [[:en:Isoscalar|Isoscalar]] | 1094 | | | |- | ڕەنگدانەوەی ئاراستەیی-نیوەگۆیی | [[:en:Directional-hemispherical_reflectance|Directional-hemispherical_reflectance]] | 1095 | | | |- | تەمەنی داینامیکی | [[:en:Dynamical_lifetime|Dynamical_lifetime]] | 1097 | | | |- | [[ماکرۆن (فیزیک)]] | [[:en:Macron_(physics)|Macron_]] | 1098 | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[ئەندێرس بۆسێروپ]] | [[:en:Anders_Boserup|Anders_Boserup]] | 1104 | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[کیێل ھێنریکسن]] | [[:en:Kjell_Henriksen|Kjell_Henriksen]] | 1104 | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | تیۆری تێکچوونی کایراڵی باریۆنی قورس | [[:en:Heavy_baryon_chiral_perturbation_theory|Heavy_baryon_chiral_perturbation_theory]] | 1104 | | | |- | دابەشبوونی چوار جەمسەری | [[:en:Quadrupole_splitting|Quadrupole_splitting]] | 1107 | | | |- | فرۆیسارت بەستراوەتەوە | [[:en:Froissart_bound|Froissart_bound]] | 1108 | | | |- | [[ئەلبرێخت ئاڵتما]] | [[:en:Albrecht_Altma|Albrecht_Altma]] | 1109 | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | کۆشکی شۆک | [[:en:Shock_stall|Shock_stall]] | 1109 | | | |- | بڵاوبوونەوەی پێچەوانە | [[:en:Reverse_diffusion|Reverse_diffusion]] | 1109 | | | |- | زیرەکی تیشکی | [[:en:Radiation_intelligence|Radiation_intelligence]] | 1111 | | | |- | مەیدانی ڤێکتەری هۆمۆتێتیک | [[:en:Homothetic_vector_field|Homothetic_vector_field]] | 1111 | | | |- | [[دامەزراوەی زانستی ئەتۆمیی فیوژن]] | [[:en:Fusion_Nuclear_Science_Facility|Fusion_Nuclear_Science_Facility]] | 1112 | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[نیکۆلای شاکورا]] | [[:en:Nikolai_Shakura|Nikolai_Shakura]] | 1112 | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | دوو جەمسەری | [[:en:Dipole_(disambiguation)|Dipole]] | 1113 | | | |- | ئۆپەراتۆری دەنگ | [[:en:Volume_operator|Volume_operator]] | 1113 | | | |} dhkqi03sgd3t5ck354czmben5cmpy2o 1589536 1589535 2026-06-10T21:36:56Z Ravan 7844 /* خشتەی وتارەکان */ 1589536 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١ی ئایاری ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌حوزەیران ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] '''لیستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | تاوی دینگی | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | | | |- | گال | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | هەوکردنی جگەر A | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | | | | |- | دیفتیریا | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | نەخۆشی وسواس-ناچاربوون | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | ئیشکاو | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | ئیمپاکس | [[:en:Mpox|Mpox]] | | | | |- | تاوی زەرد | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | | | | |- | تیفۆس | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | سۆرەک | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | سووربوونی چاو | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | داربەڕووی ئەورووپی | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | نەخۆشی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | خەمگینی قووڵ | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | نەخۆشی خەوی ئەفریقی | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | سارس | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | لیشمانیاز | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | هیمۆفیلیا | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | هەرپیس | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | نەخۆشی لایم | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | میلانۆما | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | | | |- | شستۆسۆمیاز | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | شۆکی خوێنگەڕان | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | پلاسیبۆ | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | کورتەباڵایی | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | بۆتولیزم | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | لیپتۆسپایرۆسیس | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | چاوچێتی | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | ئەکرۆمیگالی | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | نەخۆشی کەسایەتی سنووری | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | منداڵبوونی ناتەواو | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | | | |- | هیستیریا | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | | | | |- | نەخۆشی پێ و دەم | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | نەخۆشی چاگاس | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | چیکۆنگۆنیا | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | فڕینی خوێنڕەگ | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | تووی سپی | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | خەونڕۆیشتن | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | کەمی ئۆکسجین | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | سندرۆمی تۆرێت | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | کلامیدیا | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | | | |- | مڕ | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | داربەڕووی هەمیشەسەوز | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | | | |- | ئاسکاریاز | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | ئۆنکۆسێرکیاز | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | مایەستینیا گراڤیس | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | تراکۆما | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | دەریایی زەردەدار | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | | | |- | پێش ئیکلامپسیا | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | تووشبوونی ڕێگای میز | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | مردووپەروەری سێکسی | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | سووربوونی لووت | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | خات | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | سەرماگرتوو | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | نەخۆشی ئەدیسن | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | سیستیسێرکۆسیس | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | گرێی کەمترخۆیی | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | | | |- | نیمی هندی | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | چاوپێکەوتن | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | | | |- | تاوی زیکا | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | ترسی نەخۆشی | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | شەکرەی جۆری دوو | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | ترسی ژمارە ١٣ | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | | | |- | نەخۆشی کرۆیتسفێلد-یاکۆب | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | لێدانی گەرما | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | | | |- | هێپارین | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | سارکۆیدۆسیس | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | نەخۆشی گاگای شێت | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | سندرۆمی کلاینفێلتەر | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |} c48pd1t7w4nvubmfuxqa90qptaaifps 1589537 1589536 2026-06-10T21:57:06Z Ravan 7844 1589537 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] '''لیستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | تاوی دینگی | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | | | |- | گال | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | هەوکردنی جگەر A | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | | | | |- | دیفتیریا | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | نەخۆشی وسواس-ناچاربوون | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | ئیشکاو | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | ئیمپاکس | [[:en:Mpox|Mpox]] | | | | |- | تاوی زەرد | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | | | | |- | تیفۆس | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | سۆرەک | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | سووربوونی چاو | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | داربەڕووی ئەورووپی | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | نەخۆشی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | خەمگینی قووڵ | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | نەخۆشی خەوی ئەفریقی | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | سارس | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | لیشمانیاز | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | هیمۆفیلیا | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | هەرپیس | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | نەخۆشی لایم | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | میلانۆما | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | | | |- | شستۆسۆمیاز | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | شۆکی خوێنگەڕان | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | پلاسیبۆ | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | کورتەباڵایی | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | بۆتولیزم | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | لیپتۆسپایرۆسیس | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | چاوچێتی | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | ئەکرۆمیگالی | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | نەخۆشی کەسایەتی سنووری | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | منداڵبوونی ناتەواو | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | | | |- | هیستیریا | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | | | | |- | نەخۆشی پێ و دەم | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | نەخۆشی چاگاس | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | چیکۆنگۆنیا | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | فڕینی خوێنڕەگ | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | تووی سپی | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | خەونڕۆیشتن | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | کەمی ئۆکسجین | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | سندرۆمی تۆرێت | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | کلامیدیا | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | | | |- | مڕ | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | داربەڕووی هەمیشەسەوز | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | | | |- | ئاسکاریاز | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | ئۆنکۆسێرکیاز | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | مایەستینیا گراڤیس | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | تراکۆما | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | دەریایی زەردەدار | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | | | |- | پێش ئیکلامپسیا | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | تووشبوونی ڕێگای میز | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | مردووپەروەری سێکسی | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | سووربوونی لووت | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | خات | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | سەرماگرتوو | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | نەخۆشی ئەدیسن | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | سیستیسێرکۆسیس | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | گرێی کەمترخۆیی | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | | | |- | نیمی هندی | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | چاوپێکەوتن | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | | | |- | تاوی زیکا | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | ترسی نەخۆشی | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | شەکرەی جۆری دوو | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | ترسی ژمارە ١٣ | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | | | |- | نەخۆشی کرۆیتسفێلد-یاکۆب | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | لێدانی گەرما | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | | | |- | هێپارین | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | سارکۆیدۆسیس | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | نەخۆشی گاگای شێت | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | سندرۆمی کلاینفێلتەر | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |} 7w92ot6t5wwt71hofxiq6x4v9yq1au4 1589581 1589537 2026-06-11T09:21:52Z Shaween 18477 1589581 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * '''لیستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | تاوی دینگی | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | | | |- | گال | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | هەوکردنی جگەر A | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | | | | |- | دیفتیریا | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | نەخۆشی وسواس-ناچاربوون | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | ئیشکاو | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | ئیمپاکس | [[:en:Mpox|Mpox]] | | | | |- | تاوی زەرد | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | | | | |- | تیفۆس | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | سۆرەک | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | سووربوونی چاو | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | داربەڕووی ئەورووپی | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | نەخۆشی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | خەمگینی قووڵ | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | نەخۆشی خەوی ئەفریقی | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | سارس | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | لیشمانیاز | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | هیمۆفیلیا | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | هەرپیس | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | نەخۆشی لایم | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | میلانۆما | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | | | |- | شستۆسۆمیاز | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | شۆکی خوێنگەڕان | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | پلاسیبۆ | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | کورتەباڵایی | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | بۆتولیزم | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | لیپتۆسپایرۆسیس | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | چاوچێتی | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | ئەکرۆمیگالی | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | نەخۆشی کەسایەتی سنووری | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | منداڵبوونی ناتەواو | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | | | |- | هیستیریا | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | | | | |- | نەخۆشی پێ و دەم | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | نەخۆشی چاگاس | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | چیکۆنگۆنیا | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | فڕینی خوێنڕەگ | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | تووی سپی | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | خەونڕۆیشتن | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | کەمی ئۆکسجین | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | سندرۆمی تۆرێت | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | کلامیدیا | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | | | |- | مڕ | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | داربەڕووی هەمیشەسەوز | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | | | |- | ئاسکاریاز | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | ئۆنکۆسێرکیاز | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | مایەستینیا گراڤیس | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | تراکۆما | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | دەریایی زەردەدار | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | | | |- | پێش ئیکلامپسیا | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | تووشبوونی ڕێگای میز | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | مردووپەروەری سێکسی | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | سووربوونی لووت | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | خات | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | سەرماگرتوو | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | نەخۆشی ئەدیسن | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | سیستیسێرکۆسیس | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | گرێی کەمترخۆیی | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | | | |- | نیمی هندی | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | چاوپێکەوتن | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | | | |- | تاوی زیکا | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | ترسی نەخۆشی | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | شەکرەی جۆری دوو | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | ترسی ژمارە ١٣ | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | | | |- | نەخۆشی کرۆیتسفێلد-یاکۆب | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | لێدانی گەرما | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | | | |- | هێپارین | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | سارکۆیدۆسیس | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | نەخۆشی گاگای شێت | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | سندرۆمی کلاینفێلتەر | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |} kenjsuzwy9ln41zxuqcytior6wz42iz 10 292562 1589538 1562047 2026-06-10T21:59:20Z Ravan 7844 1589538 wikitext text/x-wiki <includeonly> <div class="title-card span-c6"> <div class="title-text"></div> <div class="title-text"> [[پەڕگە:Logo for e-Science Photo Competition v2 without text.svg|وێنۆ|900px|Center]] </div> <div class="nav span-c6"> <ul class="nav-links"> </li> </ul> </div> </div> </includeonly> mht67cbu9oryy02ecwtc6ejatb2wv5c 1589539 1589538 2026-06-10T22:00:21Z Ravan 7844 1589539 wikitext text/x-wiki <includeonly> <div class="title-card span-c6"> <div class="title-text"></div> <div class="title-text"> [[پەڕگە:Logo for e-Science Photo Competition v2 without text.svg|وێنۆ|Center|900px]] </div> <div class="nav span-c6"> <ul class="nav-links"> </li> </ul> </div> </div> </includeonly> lfa32xc1byihpacmputdxgbd2goyb6n 1589540 1589539 2026-06-10T22:00:44Z Ravan 7844 1589540 wikitext text/x-wiki <includeonly> <div class="title-card span-c6"> <div class="title-text"></div> <div class="title-text"> [[پەڕگە:Logo for e-Science Photo Competition v2 without text.svg|Center|900px]] </div> <div class="nav span-c6"> <ul class="nav-links"> </li> </ul> </div> </div> </includeonly> nf9ng7q81gayi6oxep497so0plh1mfi 0 292938 1589470 1587235 2026-06-10T12:03:20Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589470 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''ھاوپەیمانیی ھێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران''' ھاوپەیمانییەک لە لایەنە پێنج ھێزی کوردستانی ئێران لە ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٦ دامەزار، بە ئامانجی ڕزگاری [[کوردانی ئێران|کوردستانی ئێران]] دوای ڕووخانی [[ئێران|کۆماری ئیسلامی ئێران]]. ڕاگەیەندراوی یەکخستنی ھێزە کوردییەکان لە کوردستانی ئێران ([[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]) لە نێوان ناسەقامگیریی کۆماری ئیسلامی ئێران لە دوای [[ناڕەزایەتییەکانی ئێران ٢٠٢٥–٢٠٢٦|ناڕەزایەتییەکانی ئێران لە ساڵانی ٢٠٢٥–٢٠٢٦]] و دواتر کۆبوونەوەی سەربازیی ئەمریکا لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست پێکھێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=ڕاگەیەندراوی ژمارە ١- هاوپەیمانیی هێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران: لە بەردەم چارەنووسسازترین ڕۆژەکانی خۆمان‌داین {{!}} PJAK Soranî |ناونیشان=https://pjak.net/so/10668 |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> == مێژوو == پێش ئەو ھاوپەیمانییە ھێزەسیاسیەکان [[ناوەندی ھاوکاریی حیزبەکانی کوردستانی ئێران]]، کە لە ساڵی ٢٠١٨ لەلایەن [[حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران|کۆمەڵەی شۆڕشگێڕ]]، [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران|حیزبی دێموکرات]]، [[حیزبی دێموکراتی کوردستان (حدک)|حیزبی دێموکراتی کوردستان]]، [[سازمانی خەباتی کوردستانی ئێران|سازمانی خەبات]] و [[کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان|کۆمەڵەی زەحمەتکێشان]] دامەزرابوو کاریان کردووە. ھەروەھا ناوەندی دیالۆگ بۆ ھاوکاری نێوان حیزبەکانی کوردستانی ئێران کە لە ساڵی ٢٠٢٣ لە دوای [[خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران|ناڕەزایەتییەکانی جینا مەحسا ئەمینی]] بۆ پێشخستنی بەرژەوەندییە سیاسییەکانی کورد بە ھاوبەشی دامەزرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Bodette |یەکەم=Meghan |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.kurdishpeace.org/research/civil-society/irans-kurdish-parties-work-towards-unity-as-protests-escalate/|سەردێڕ=Iran's Kurdish Parties Work Towards Unity as Protests Escalate |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdish Peace Institute |زمان=en-US}}</ref>ئەمەش دوای ئەوەی ناوەندی ھاوکاری بەھۆی کشانەوەی سازمانی خەبات تووشی پەرتەوازەیی بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=سازمانی خەبات لە ناوەندی هاوكاریی حیزبەكان كشایەوە |ناونیشان=https://zagrospost.com/30002 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=زاگرۆس پۆست}}</ref> لە سەرەتای ساڵی ٢٠٢٥ەوە ناوەندی دیالۆگ مانگانە کۆبوونەوەی ئەنجام دەدا، سەرۆکایەتی لە نێوان لایەنە بەشداربووەکاندا دەسوڕایەوە.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Mukriyan |یەکەم=Rojin |ڕێکەوت=١٧ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://theamargi.com/posts/iranian-kurdish-parties-delay-landmark-coalition-agreement|سەردێڕ=Iranian Kurdish Parties Delay Landmark Coalition Agreement |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=the Amargi}}</ref> بەگوێرەی بەیاننامەیەک کە دوای پێکھێنانی ھاوپەیمانییەکە دەرچووە، ناوەندی دیالۆگ بە ئاسانکاری بۆ ئاڵوگۆڕی بیروڕا و ھەماھەنگی چالاکییەکان ڕۆڵێکی سەرەکی لە دامەزراندنی ئەم ھاوپەیمانیە گێڕاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://hawarnews.com/en/five-kurdish-parties-form-alliance-in-eastern-kurdistan|سەردێڕ=Five Kurdish parties form alliance in Eastern Kurdistan |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=Hawar News}}</ref> ھێزە کوردییەکانی ئێران کە بەشێکبوون لە ناوەندی دیالۆگ، چەندینجار بوونە ئامانجی سەربازی ئێران، لەوانەش لە کاتی [[ھێرشەکانی ٢٠٢٢ی ئێران بۆ سەر ھەرێمی کوردستان]].<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/article-884039|سەردێڕ=Kurdish group claims Iran missile, drone attack {{!}} The Jerusalem Post |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=The Jerusalem Post |زمان=en}}</ref>ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٢٣ [[عێراق]] و [[ئێران]] ڕێککەوتنێکی ئەمنییان واژوو کرد کە پێویستە بەغدا حیزبەکانی کوردستانی ئێران لە ناوچە سنوورییەکان دووربخاتەوە و بیانگوازێتەوە بۆ کەمپەکانی ناو شارەکانی ھەرێمی کوردستان.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/4656|سەردێڕ=Iranian Kurdish opposition groups form new joint alliance |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> لە ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦، لەژێر چاودێری ناوەندی وتووێژ لە کۆبوونەوەیەکی ئاست بەرزدا بۆ ھەماھەنگی وەڵامدانەوەی ھاوبەش بۆ [[ناڕەزایەتییەکانی ئێران ٢٠٢٥–٢٠٢٦|ناڕەزایەتییەکانی ساڵی ٢٠٢٥–٢٠٢٦ لە ئێران]] کۆبوونەوەیەکی ھاوبەش لە نێوان سەرۆکی لایەنەکان ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Frantzman |یەکەم=Seth |ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/01/kurdish-opposition-groups-in-iran-support-protests-claim-attacks-on-tehran-regime.php|سەردێڕ=Kurdish opposition groups in Iran support protests, claim attacks on Tehran regime |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=FDD's Long War Journal |زمان=en-US}}</ref> زۆربەیان پشتیوانیان لە ناڕازیەتیەکان کرد و داوای مانگرتنی گشتیان کرد.<ref name=":32">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/4656|سەردێڕ=Iranian Kurdish opposition groups form new joint alliance |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> مانگرتنەکان لە زۆربەی شارە کوردنشینەکانی ئێران بەدیکرا، لەوانە لە [[پارێزگای کرماشان]]، [[پارێزگای کوردستان]]، و [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://hengaw.net/en/reports-and-statistics-1/2026/01/article-5|سەردێڕ=Kurdistan on strike as shops and markets close across 39 cities |ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=Hengaw |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Rojhelat |ڕێکەوت=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|سەردێڕ=مانگرتنی سەرکەوتووانەی شارەکانی کوردستان |ناونیشان=https://www.rojhelat.media/?p=422 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=تێلویزیۆنی ڕۆژهەلات}}</ref> ڕۆژی ١٢ی شوباتی ٢٠٢٦، حەوت لایەنی کوردی ئێران بۆ پەسەندکردنی ڕەشنووسی ڕێککەوتننامەیەک و پێکھێنانی ھاوپەیمانی ھێزەکان کۆبوونەوە. پرۆسەکە دواکەوت دوای ئەوەی دوو لایەن ڕەتیانکردەوە بەڵگەنامەکە واژوو بکەن. ناوەندی دیالۆگ بڕیاری دواخستنی کارەکانی دا بەڵام ڕایان گەیاند کە ئەو پێنج لایەنەی کە پێشتر واژوویان کردووە دەتوانن لە چەند ڕۆژی داھاتوودا بەردەوام بن لە دامەزراندنی ھاوپەیمانییەکە ئەگەر دوو لایەنەکەی دیکە ھەڵبژێرن بەشداری نەکەن.<ref name=":12">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Mukriyan |یەکەم=Rojin |ڕێکەوت=١٧ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://theamargi.com/posts/iranian-kurdish-parties-delay-landmark-coalition-agreement|سەردێڕ=Iranian Kurdish Parties Delay Landmark Coalition Agreement |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=the Amargi}}</ref> === دامەزراندن === ھاوپەیمانییەکە لە ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٦ دامەزراندنی خۆی ڕاگەیاند<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=هاوپەیمانی هێزە سیاسییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان ڕاگەیەندرا: ئامانجمان ئازادی کوردستانە |ناونیشان=https://sorani.anf-news.com/کوردستان/hawpymany-hz-syasyykany-zhhaty-kwrdstan-agyndra-yamanjman-yazady-kwrdstan-83269 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=ANF News}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=هاوپەیمانیی هێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران ڕاگەیەندرا -|ناونیشان=https://www.aryen.tv/language/ku/هاوپەیمانیی-هێزە-سیاسییەکانی-کوردست/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.aryen.tv/language/ku/%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA/ |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> لە ڕۆژانی دواتردا بەرەی جەماوەری دیموکراتی ئەھوازی، ھاوپشتی فراوان بۆ ئازادی و یەکسانی لە ئێران،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦|trans-title=The People's Democratic Front of Ahvaz congratulates the formation of the Coalition of Political Forces of Iranian Kurdistan |ناونیشان=https://x.com/PDKIkurdish/status/2025866775770870209 |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=KDPI on X}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://x.com/PDKIkurdish/status/2026253245807555054|سەردێڕ=حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران (@PDKIkurdish) on X |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=PDKI on X}}</ref> [[کۆنگرەی نەتەوەییی کوردستان|کۆنگرەی نەتەوەیی کوردستان]] (کەنەکە)،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://rojhelat.info/en/12269|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=Rojhelat Info}}{{بەستەری مردوو|url=https://rojhelat.info/en/12269 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=ROJNEWS |یەکەم=rojnews sh |ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=کەنەکە دامەزراندنی هاوپەیمانیی پارتەکانی ڕۆژهەڵات پیرۆز دەکات - كوردستان |ناونیشان=https://rojnews.news/?p=672011 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=کوردی - RojNews.News}}</ref> یەھودا بن یوسف سەرۆکی [[کوردە جووەکانی ئیسرائیل|پێکھاتەی کوردی جوولەکە لە ئیسرائیل]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.dengeamerika.com/a/kurd-iran/8116695.html|سەردێڕ=Kurdên Cihû li Îsraîlê Hevpeymanîya 5 Hêzên Kurdên Îranê Pîroz Dikin |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=Voice of America |زمان=ku}}</ref> و [[پارتی یەکێتیی دیموکرات (سووریا)|پارتی یەکێتیی دیموکرات]] (پەیەدە) پیرۆزبایی دامەزراندنی ھاوپەیمانییان کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://rojhelat.info/en/12246|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=Rojhelat Info}}{{بەستەری مردوو|url=https://rojhelat.info/en/12246 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> بەڵام پێکھاتەکە کاردانەوەی دوژمنکارانەی گرووپەکانی دیکەی بەدوای خۆیدا ھێنا. ڕێبەری [[Iranian opposition|ئۆپۆزسیۆنی]] پاشایەتی، [[ڕەزا پەھلەوی]] ڕەخنەی لە ھاوپەیمانییەکە گرت و پارتە کوردییەکانی بە [[جیاخوازی]] و ھەڕەشەی ھەنگاوی سەربازی لە دوای ڕووخانی ڕژێمی ئێستا کرد دژیان. لە بەرامبەردا ھاوپەیمانییەکە پابەندبوونی خۆی بە مافەکانی کورد دووپاتکردەوە و داوای لە «ھێزەکانی لایەنگری ئازادی» کرد دژی [[دەسەڵاتخوازی]] بوەستنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://rojhelat.info/en/12264|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=Rojhelat Info}}{{بەستەری مردوو|url=https://rojhelat.info/en/12264 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://apnews.com/article/iran-iraq-kurds-pahlavi-6beae57e9fdc3546a61ec8f1432eef4b|سەردێڕ=Tensions between son of Iran's last shah and Kurdish dissidents show cracks in Iranian opposition |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=AP News |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=هاوپەیمانی هێزەکانی کوردستانی ئێران تۆمەتی "جیاخوازی" لەلایەن ڕەزا پەهلەویەوە ڕەتدەکاتەوە |ناونیشان=https://www.dengiamerika.com/a/8117885.html |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Voice of America |زمان=ku}}</ref> === شەڕی ئێران === دوابەدوای [[شەڕی ئێران ٢٠٢٦|شەڕی ئێران لە ساڵی ٢٠٢٦]]، نوێنەرانی ھاوپەیمانییەکە ڕایان گەیاند کە بە ھاوبەشی بڕیارە سیاسی و سەربازییەکان ڕادەگەیەنن و خۆیان بۆ قۆناغێکی نوێ ئامادە دەکەن، بانگەشەیانکرد کرد کە ھێزەکانیان «لە قووڵایی ناو ئێران» دان و بەدرێژایی [[سنووری ئێران و عێراق]]، ئامادەن وەڵام بدەنەوە لەگەڵ پەرەسەندنی دۆخەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.dengeamerika.com/a/iran-kurds-position/8118628.html|سەردێڕ=Partîyên Kurdên Îranê di Biryarên Xwe yên Siyasî û Leşkerî de Yekgirtî ne |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=Voice of America |زمان=ku}}</ref> ھەندێک لە ئەندامانی ھاوپەیمانیەکە بانگەشەیانکرد کرد کە ھێزەکانیان پێشتر سەرقاڵی شەڕی سوپای ئێران بوون، لەکاتێکدا پێگەکانیان لە یەک کاتدا بە [[ھێرشی مووشەکی و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان ھەرێمی کوردستان ٢٠٢٦|ھێرشی مووشەکی و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لە ھەرێمی کوردستان]] کراونەتە ئامانج.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Frantzman |یەکەم=Seth J. |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/02/kurdish-iranian-opposition-groups-say-iran-targeted-them-in-northern-iraq-claim-operations-in-iran/|سەردێڕ=Kurdish Iranian opposition groups say Iran targeted them in northern Iraq, claim operations in Iran |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=FDD |زمان=en}}</ref> لە ٢ی ئازاری ٢٠٢٦دا، ھاوپەیمانی لە یەکەم لێدوانی ھاوبەشیان لە دوای دامەزراندنیەوە، قسەیان بۆ [[ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|ھێزە چەکدارەکانی ئێران]] کرد کە لە ناوچە کوردنشینەکاندا جێگیر بوون و داوایان لێکردن «خۆیان لە پاشماوەکانی کۆماری ئیسلامی جیابکەنەوە». ھەروەھا داوای کرد خەڵک بە وشیارییەوە چاودێری ڕووداوەکان بکەن و ھەنگاوەکانیان لەگەڵ ڕێنماییەکانی ھاوپەیمانی ڕێکبخەن بۆ ئەوەی بتوانن بە سەلامەتی و یەکگرتوویی بەرەو قۆناغی داھاتوو ھەنگاو بنێن و دامەزراوە گشتییەکان و دامەزراوە خزمەتگوزارییەکان بپارێزن لە ماوەی ئەو قۆناغەی کە بە ئەگەری داڕمانی ڕژێم و [[سەربزێوی|ڕاپەڕینی جەماوەری]] وەسفی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=هاوپەیمانی هێزە کوردستانییەکان: لەکاتی ڕاپەریندا دەزگاکان بپارێزن |ناونیشان=http://www.speemedia.com/dreja.aspx?=hewal&jmare=151646&Jor=1 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=speemedia.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://theamargi.com/posts/in-their-first-statement-iranian-kurdish-alliance-signals-readiness-for-regime-change|سەردێڕ=In Their First Statement, Iranian Kurdish Alliance Signals Readiness for Regime Change |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The Amargi}}</ref> لە ٣ی ئازاردا، ھێرشە چڕکراوەکان لە ناوچە زۆرینە کوردییەکانی ڕۆژاوای ئێران، لەوانەش لێدان لە بنکە سنوورییەکان بەدرێژایی سنووری ئێران-عێراق و دامەزراوە ئەمنییەکانی دیکە، لەلایەن ھەندێک لە شرۆڤەکارانەوە بە "رێگای بۆ پێشڕەوییەکی کورد " وەسفکران.<ref name=":02">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-israel-us-strikes-2026/card/trump-open-to-supporting-armed-militias-in-iran-u-s-officials-say-nydkWoLgSs641jEV68Dg|سەردێڕ=Trump Open to Supporting Armed Militias in Iran, U.S. Officials Say |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The Wall Street Journal |زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://israel-alma.org/daily-report-the-second-iran-war-march-3-2026-1900/|سەردێڕ=Daily Report: The Second Iran War – March 3, 2026 (19:00) |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Alma Research and Education Center |زمان=en-US}}</ref> ئەمە ھاوکات بوو لەگەڵ بڵاوبوونەوەی پەیوەندی تەلەفوونی لە نێوان [[دۆناڵد ترامپ]] سەرۆکی ئەمریکا و [[مستەفا ھیجری]] سەرۆکی [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]] (PDKI).<ref name=":52">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.cnn.com/2026/03/03/politics/cia-arming-kurds-iran|سەردێڕ=CIA working to arm Kurdish forces to spark uprising in Iran, sources say {{!}} CNN Politics |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=CNN |زمان=en}}</ref> لە ٩ی ئازاردا لۆگۆی ھاوپەیمانییەکە پەسەندکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لۆگۆی هاوپەیمانیی هێزە سیاسییەكانی رۆژهەڵات قسەی زۆر لەسەر دەكرێت.. لە كوێوە هاتووە؟ |ناونیشان=https://www.wishe.net/details.aspx?=hewal&jmare=198846&Jor=14 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=www.wishe.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://english.anf-news.com/kurdistan/logo-of-alliance-of-political-forces-of-rojhilate-kurdistan-disclosed-84291|سەردێڕ=Logo of Alliance of Iranian Kurdistan Political Parties disclosed |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=ANF News |زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|شەڕ|کوردستان|ئێران}} [[پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکانی ئێران]] [[پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان]] [[پۆل:ھاوپەیمانییەکانی حزبە سیاسیەکانی کورد]] [[پۆل:ڕێکخراوە کوردییە عێراقییەکان]] a935x3h55kvt25zktdph94r5jxui8hm 0 294531 1589527 1589327 2026-06-10T20:51:23Z Sarshiw.Ibrahym 76887 بەرواری خزمەتی ڕاگرەکان 1589527 wikitext text/x-wiki {{Infobox|bodystyle=border-collapse: separate; box-sizing: border-box; background: #fff5f5; width: 336px !important; min-width: 336px; border: 4px solid #1a4a1a; font-size: 85%; font-family: Tahoma, sans-serif; box-shadow: 0 4px 10px rgba(0,0,0,0.15); border-radius: 8px; overflow: hidden;|title=کۆلێژی ئەرکان|titlestyle=background: linear-gradient(135deg, #1a4a1a, #2d7a2d); color: white; font-size: 130%; font-weight: bold; text-align: center; padding: 12px;|image2=[[پەڕگە:ICON Staffa.png|260px|center]]|image2style=padding: 6px;|caption=ئاڕمی کۆلێژی ئەرکان لە هەرێمی کوردستانی عراق|captionstyle=font-size: 85%; color: #64748b; text-align: center; padding: 4px;|headerstyle=background: #e0f2fe; color: #0369a1; font-weight: bold; text-align: center; border-bottom: 2px solid #38bdf8;|header1=ئاڕمی کۆلێژی ئەرکان لە باشوری کوردستان|header2=ئامانجە ستراتیجیەکان و ئاستی کۆلێژی ئەرکان|label3=📜ئامانجی|data3=پێشخستنی ئەکادیمیانەی توانای زانستی سەربازی هێزی پێشمەرگەی کوردستان|label4=🏛️ ئاستی |data4=گەورەترین و پێشکەوتوترین زانکۆی سەربازی لە باشوری کوردستان|header5=📜 دامەزرێنەران و مێژوو|label6=فەرماندەر|data6= 👮‍♂️ بەڕێز مام جلال طاڵەبانی ڕێنمایی دامەزراندنی کۆلێژی ئەرکانی دەرکردووە |label7=دامەزرا لە|data7= 📅 ٠٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣|label8=دامەزرێنەر|data8=🧑‍✈️ لیوا روکن/ جلال محمود محمد علی<br/>[[پەڕگە:LiwaJalal.jpg|130px|center]]|label9=. ڕاگــر|data9= 👤 عمید روکن/ فەرەیدون عودل حمە ڕەش لە ئێستادا ڕاگری کۆلیژە ساڵی 2026|header10=زانیاریی جوگرافی|label11=🗺️ وڵات|data11={{ئاڵا|عێراق}}|label12=🏔️ هەرێم|data12=[[پەڕگە:Flag of Kurdistan.svg|22px]] [[هەرێمی کوردستانی عراق]]|label13=📍 پارێزگا|data13=[[پارێزگای سلێمانی]]|label14=🏛️ ئیدارە|data14=[[ئیدارەی سەربەخۆی ڕاپەڕێن]]|label15=🏫 هاوتا|data15=کۆلێژەکە لەباشوری کوردستان بێ هاوتایە|header16=خوێندن و جۆری بڕوانامەکان|label17=بڕوانامەکان|data17=👨‍🏫بڕوانامەی ماجستێری سەربازی و سەرکردایەتی دەبەخشێت بە فێرخوازانی|label18=<div style="border-top: 1px solid #fecaca; padding-top: 4px;">خوێندکاران</div>|data18=<div style="border-top: 1px solid #fecaca; padding-top: 4px;">🎓 ئەفسەرانی پێشمەرگە</div>|label19=<div style="border-top: 1px solid #fecaca; padding-top: 4px;">خوێندن</div>|data19=<div style="border-top: 1px solid #fecaca; padding-top: 4px;">🗣️ خوێندن بە زمانەکانی کوردی، عەرەبی، ئینگلیزی یە</div>|header20=بارەگای کۆلێژ|data21=[[پەڕگە:BinaStaf.jpg|300px|center]]<br/><div style="font-size: 85%; color: #64748b; text-align: center; padding: 4px; font-weight: bold;">بارەگای کۆلێژی ئەرکان</div>}} '''<big>کۆلێژی ئەرکان (Staff College)</big>''' دامەزراوەیەکی زانستی سەربازییە لە [[ھەرێمی کوردستان|ھەرێمی کوردستانی عراق]]، سەر بە [[وەزارەتی پێشمەرگە|وەزارەتی پێشمەرگەی]] [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]]، و دەکەوێتە سنووری پارێزگای [[سلێمانی]]. لە وڵاتی [[عێراق]] تەنیا دوو کۆلێژی ئەرکان ھەیە: یەکەمیان لە شاری [[سلێمانی]] و دووەمیان لە شاری [[بەغدا]]<nowiki/>ی پایتەختی عێراقە، تەنیا ئەو دوو کۆلێژانە دەتوانن بڕوانامەی ماجستیر لە زانستی سەربازی و بڕوانامەی سەرکردایەتی واتا قیادە ببەخشن بە ئەفسەرانی خوێندکار. <ref name="system2003">سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی هەرێمی کوردستان ژمارە (١)، ساڵی ٢٠٠٣ (نظام كلية الأركان لإقليم كوردستان العراق الرقم (١) لسنة ٢٠٠٣)، پەسەندکراو بەنووسراوی سەرۆکایەتی ئەرکانی گشتی (ق.ب.ک) ژمارە (١٨)، بەرواری ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤. (لەبەر باری ئەمنی ناوەرۆکەکە بڵاو ناکرێتەوە)</ref> <big>'''مێژووی دامەزراندن'''</big> <big> کۆلێژی ئەرکانی هەرێمی کوردستان لەسەر ڕاسپاردەی مام [[جەلال تاڵەبانی]]<nowiki/>یەکەمین سەرۆک کۆماری کورد لە [[عێراق]] لە ٨ تشرینی دووەمی ٢٠٠٣ لەشاری [[سلێمانی]] دامەزرا . دامەزراندنەکە لەسەر دەستی لیوا ڕوکن جەلال محمود محمد علی ئەنجامدرا، لەگەڵ پۆلێک ئەفسەر لە هەردوو پێکهاتەی کورد و عەرەب. دامەزرێنەرەکان خاوەنی بڕوانامەی زانستی باڵا بوون لە ڕشتەکانی زەمینی، دەریایی و ئاسمانی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=3rd SFAB Instructs MDMP Class to Peshmerga Staff College Instructors |ناونیشان=https://www.dvidshub.net/image/8813174/3rd-sfab-instructs-mdmp-class-peshmerga-staff-college-instructors |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=DVIDS |زمان=en}}</ref> <big>'''شوێن'''</big> کۆلێژەکە لە سەرەتادا لە ناو سەرۆکایەتی ئەرکانی فەرماندەیی گشتی ھێزی پێشمەرگە لە شاری [[سلێمانی]] </big>دامەزرا. دواتر، وەک ڕێزلێنانێک بۆ قوربانییەکانی خەڵکی سنووری ئیدارەی ڕاپەڕین، بارەگاکەی گوازرایەوە بۆ شارەدێی [[چوارقوڕنە]] کە دەکەوێتە باشووری شاری [[ڕانیە]] و باکووری بەنداوی [[دووکان]]. لە ڕۆژھەڵاتەوە شاری [[قەڵادزێ]] و لە ڕۆژاواشەوە شارەدێی [[حاجیاوا ]]ھەیە. <big>'''پێکهاتەی پەیکەری کۆلێژ'''</big> <big>'''کۆلێژەکە لە چوار باڵی سەرەکی پێکدێت:'''</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=شاندێکی هاوبەشی وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە و هاوپەیمانان کۆلێژی ئەرکانیان بەسەر کردەوە |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/july/%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D8%A8%DB%95%D8%B4%DB%8C-%D9%88%DB%95%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%95%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%85%DB%95%D8%B1%DA%AF%DB%95-%D9%88-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B3%DB%95%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%DB%95%D9%88%DB%95/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> #'''<big>باڵی کارگێڕی</big>''' بەڕێوەبردنی سەرجەم کاروبارەکانی ڕۆژانەی ناوخۆیی و،ڕێکخستن و پاراستنی و کۆلێژ لە ئەستۆدەگرێت و چاودێری کاروباری ئالیات و بەشە کارگێڕی و بەرگریەکان لە ئەستۆ دەگرێت. #'''<big>باڵی ئەرکان</big>''' چەندین خولی جۆراوجۆری زانستی سەربازی لێدەکرێتەوە یەکێک لەوانە خولی ئەرکان خوێندکار پاش تەواوکردنی خولەکە بڕوانامەی ماستەری سەربازی بەدەستدەهێنێت. #'''ب<big>اڵی سەرکردایەتی</big>''' کۆمەڵێک خولی جۆراوجۆری زانستی سەربازی لێدەکرێتەوە یەکێک لەوانە خولی سەرکردایەتیە (قیادە)خوێندکار پاش تەواوکردنی خولەکە بڕوانامەی سەرکردایەتی (قیادە) بەدەست دەهێنێت. #'''<big>باڵی مەشق و ھەماھەنگی</big>''' دابینکردنی سەرچاوەی زانستی پەرەپێدانی وانەکان و توێژینەوەکان لەئەستۆ دەگرێت و کتێب و کەرەستەی وانە خوێندن ، ھۆڵی کۆمپیوتەر و ھۆڵی نەخشەی سێدوری زەمینی. دەستەبەردەکات بۆ بەشداربوانی سەرجەم خولەکانی کۆلێژەکە <big>'''<u>خولەکان</u>'''</big>[[پەڕگە:ئاهەنگی دەرچونی یەکێک لە خولەکان.jpg|وێنۆک|یەکێک لە ئاهەنگەکانی دەرچوون]]<big>کۆلێژی ئەرکان جگە لە '''خولەکانی باڵی ئەرکان و خولەکانی باڵی سەرکردایەتی'''، و</big> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی مەشق و راهێنان کۆتایی هات |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/december/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%B4%D9%82-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref><big>خولی دروستکردنی بڕیار</big> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=3rd SFAB Instructs MDMP Class to Peshmerga Staff College Instructors |ناونیشان=https://www.dvidshub.net/image/8813175/3rd-sfab-instructs-mdmp-class-peshmerga-staff-college-instructors |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=DVIDS |زمان=en}}</ref> <big>خولی پەرەپێدان</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە کۆلێژی ئەرکان خولێكی پەرەپێدان کۆتایی هات |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/november/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%D9%83%DB%8C-%D9%BE%DB%95%D8%B1%DB%95%D9%BE%DB%8E%D8%AF%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> <big>خولی فەرماندەی فیڕقە خولی فەرماندەی یەکە خولی زمان</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> <big>و دەیەها خولی تر خولی تایبەت بە کارگێڕی، بەرگری شارستانی و پڕۆگرامەکانی کۆمپیوتەر بەکارهێنانی تەکنەلۆجیای جی پی ئێس خولی دیاری کردنی فیزیکی شوێن لەسەر نەخشە دەکاتەوە. ڕاهێنانی جەستەیی بەردەوام بەدرێژایی ساڵ پەیڕەو دەکرێت. چەندەها ئەفسەر لەم کۆلێژە بڕوانامەیان بەدەستهێناوە و بەشێکیان ئێستا لە پایە باڵاکانی هێزی پێشمەرگە خزمەت دەکەن.<ref name="ئەفسەران-٢٠٢٣">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠٢٣| ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/may/ئەفسەرانی-وەزارەتی-پێشمەرگە-بەشداری-لە-خوێندنی-کۆلێژی-ئەرکاندا-دەکەن/ |وێبگە=gov.krd |زمان=ku |سەردێڕ=ئەفسەرانی وەزارەتی پێشمەرگە بەشداری لە خوێندنی کۆلێژی ئەرکاندا دەکەن |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگە |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> هەروەها لە کاتی دامەزراندنی هەر یەکەیەکی سەربازی نوێدا، ئەفسەرەکان سەرەتا بۆ کۆلێژی ئەرکان دەنێردرێن بۆ تەواوکردنی خولی پێویست، ئینجا یەکەکە دادەمەزرێت. لە تەممووزی ٢٠٢٤ هەشتەمین خولی دەرچوونی ئەفسەران لە کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو.<ref name="خولی-هەشتەم">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠٢٤|ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2024/july/هەشتەمین-خولی-دەرچوونى-ئەفسەران-لە-کۆلێژی-ئەرکان-بەڕێوە-چوو/ |وێبگە=gov.krd |زمان=ku |سەردێڕ=هەشتەمین خولی دەرچوونى ئەفسەران لە کۆلێژی ئەرکان بەڕێوە چوو |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگە |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref></big> '''<big><u>سیستەمی ناوخۆیی کۆلێژ</u></big>''' بۆ ئامادەکردنی سیستەمی ناوخۆیی کۆلێژ، لیژنەیەک پێکهێنرا بە سەرۆکایەتی یەکەم ڕاگری کۆلێژ بەناوی '''لیوا ڕوکن جلال محمود محمد علی''' و ئەندامێتی: '''لیوا ڕوکن اسماعیل سرحان حسین'''، '''عمید ڕوکن عبداللە عثمان رسول'''، '''عقید ڕوکن عیزالدین نیعمە ڕەمەزان، و مقدم ڕوکن ئامان ابراهیم منصور'''. ئەنجامی کاری ئەو لیژنەیە داڕشتنی سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی هەرێمی کوردستان ژمارە (١) ساڵی ٢٠٠٣ بوو، کە بەپێی نووسراوی سەرۆکایەتی ئەرکانی گشتی (ق.ب.ک) ژمارە ١٨ لە ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤ کارپێکردنی پەسەند کرا. <ref name="system2003" /> <big><u>'''سیستەمی خوێندن'''</u></big> <big>شێوازی خوێندن بە پشتبەستن بە سیستەمی ناوخۆیی کۆلێژی ئەرکانی هەرێمی کوردستان ژمارە (١) ساڵی ٢٠٠٣ کار دەکات. سیستەمەکە لە ٢٨ ماددە پێکهاتووە و تێیدا وەرزەکانی خوێندن، کاتژمێرەکانی وانە و شێوازی نمرەبەندی دیاری کراوە. هەروەها خوێندن بە زمانەکانیی کوردی و عەرەبی و ئینگلیزیە</big> <big>'''هاوتاکردنی بڕوانامە ماستەرە دەرەکیەکان'''</big>[[پەڕگە:بروانامە.jpg|وێنۆک|247x247px|[[شۆڕش ئیسماعیل|وەزیری پێشمەرگە و ڕاگری پێشوو]]]]<big>هەر ئەفسەرێک کە لەڕیزەکانی هێزی پێشمەرگەی کوردستان خزمەتی سەربازی بکات، کاتێک وەزارەتی پێشمەرگە دەینێرێت بۆ خوێندن بۆ بەغدا یان وڵاتانی ناتۆ یاخود هەر وڵاتێکی تر کاتێک بڕوانامەی ماستەر بەدەست دەهێنێت پێویستە ئەو ئەفسەرە بڕوانامەکەی لە کۆلێژی ئەڕکان هەڵسەنگاندن و وردبینی و هاوتاکردنی بۆبکرێت</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی مەشق و راهێنان کۆتایی هات |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/december/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%B4%D9%82-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> <big>لەسەر بنەمای یاسا بەرکارەکانی سیستەمی ناوخۆیی کۆلێژی ئەرکان (نظام داخلی کلیة الارکان)</big> <big>کاتێک ئەو ئەفسەرەی بڕوانامەکەی بەدەستهێناوە کاتژمێرەکانی خوێندنی کەمتربێت لەو کاتژمیرانەی لە کۆلێژەکە دەخوێنرێت مەرج نیە دان بە بڕوانامەکەیدا بنرێت و لە ڕابردوودا چەندین کەیسی لەو جۆرە هەبووە</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی مەشق و راهێنان کۆتایی هات |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/december/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%B4%D9%82-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> '''<big><u>ئاڕمی کۆلێژی ئەرکان</u></big>'''[[پەڕگە:ICON Staffa.png|وێنۆک|249x249پیکسڵ|ئاڕمی فەرمی کۆلێژی ئەرکان]]<big>ئاڕمەکە پازنەیەکی ناو سورە کە بە هێڵێکی سەوز دەورەدراوە. لە بەشی سەرەوەدا خۆرێک لە ٢١ تیشک هەیە هاوشێوەی خۆری [[ئاڵای کوردستان|ئاڵای کوردستانە]]. لە ناوەندەکەدا قەڵەمێکی مێژوویی بە شێوەی پەڕی باڵندە، نوێنەری زانست، و خەنجەرێکی مێژوویی کوردی هەیە. نوێنەرایەتی هێز دەکات لە بەشی خوارەوەدا بەرواری دامەزراندنی کۆلێژ بە زمانی کوردی نووسراوە. کۆلێژەکە هەروەها خاوەنی ئاڵایەکی تایبەت بە خۆی هەیە وەک لەوێنەکەدا دیارە.</big> '''شیکردنەوەی ڕەنگەکان و توخمەکانی ناو ئاڕمەکە بەو شێوەیەی خوارەوەن:''' #'''ڕەنگی سەوز:''' گوزارشت لە ژیانەوە و نوێبونەوە و بەهاری سەربازی گەلی کورد دەکات. #'''ڕەنگی سور:''' گوزارشت لەو خوێنە ئاڵ و گەشەی شەهیدەکان دەکات کە لە پێناوی ئازادی بۆ خاکی [[کوردستان]] شەهید بوون. #'''ڕەنگی زەرد:''' لەناو بازنەکە لەبەشی سەرەوە '''خۆرێکی ڕەنگ زەرد''' هەیە کە هەمان خۆری ناو ئاڵای کوردستانە و 21 تیشکی لێ جیا بۆتەوە  وهەمان پێناسەی خۆرەکەی ناو ئاڵای کوردستانی بۆ دەکرێت کە بریتیە لەیەکەم ڕۆژی سەری ساڵی کوردی.([[نەورۆز]]) #'''ڕەنگی ڕەش:''' دەسکی خەنجەرەکە ڕەنگی ڕەشە کە ئاماژەیە بۆ ماتەمینی و قوربانی دانی گەلی کوردبەدرێژایی مێژوو نمنەی ڕوخانی [[میرنشینە کوردییەکان]] و حکومەتی [[شێخ مەحموودی حەفید]] و [[کۆماری ئارارات]] و [[کۆماری کوردستان]] لە هەهاباد بۆب بارانکردنی شاری [[قەڵادزێ]] و ئەنفال و کیمیابارانی شاری [[ھەڵەبجە]] و دواتر کۆڕەوەمەزنەکە و هەر وەها ئەو جەنگ و کوردکوژیانەی لە پارچەکانی تری کوردستان توشی کورد هات #'''ڕەنگی سپی''' لاشەی بڕین و هێرشکردنی خەنجەرەکەش سپیە و ئاماژەیە بۆ ئاشتیخوازی گەلی کورد بەر لە هێرشکردن و دەستپێکی هەر جەنگێک [[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|وێنۆک|370x370px|ئاڵای فەرمی کۆلیژی ئەرکان]] *'''قەڵەم ی نوسین''' هەروەها '''لە ناوەندی بازنەکەشدا''' قەڵەمێکی مێژویی هەیە لە شێوەی پەڕی باڵندە گوزارشت لە زانست و پێشکەوت دەکانبەشێوەیەک دانراوە ئاراستەی سەرەوەی لە باکوری دەستە ڕاستی بازنەکەیە و لای خوارەوەشی دەکەوێتە باشوری چەپی بازنەکە '''ئاراستەکەشی''' لەسەرەوە بەرەو خوارەوەیە گوزارشتە لە قوڵبوونەوە و ڕۆچوون بەناو زانست و زانستی سەربازیدا. *'''خەنجەری کوردی''' هەروەها '''لە ناوەندی بازنەکەشدا''' خەنجەرێکی مێژویی کوردی هەیە گوزارشت لە هێز و توانای سەربازی [[پێشمەرگە]]<nowiki/>دەکان بوشێوەیەک دانراوە ئاراستەی نوکی خەنجەرەکە لە باکوری دەستە چەپی بازنەکەیە و لای دەسکەکەشی دەکەوێتە باشوری ڕاستی بازنەکە '''ئاراستەکەشی''' کە لە خوارەوە بۆ سەرەوەیە ئاماژەیە بۆ هەستانەوە گەشەی [[نەتەوە|نەتەوەکەمانە]] بەرەو باڵا بەشی خوارەوەی بازنەکەش بە [[زمانی کوردی]] بەرواری دامەزراندنی کۆلێژی ئەرکانی تێدا نوسراوە. <small>بەشێوەیەکی گستی ئاڕمی کۆلێژ هەڵگری پەیامێکی قوڵی عیرفانی و ئەدەبی و زانستی و جەنگی [[کورد|نەتەوەی کورد]]<nowiki/>ە تەواوی ڕەنگو ئامڕازەکان گوزارشت لە خواستی ڕوحی نەتەوەی کورد دەکەن</small> <u>'''مەرجەکانی وەرگرتنی ئەفسەر لە <big>خولی سەرکردایەتی</big>'''</u> پێویستە هەڵگری بڕوانامەی بەکالۆریۆسی سەربازی بێت '''<u>ماوەی خولی سەرکردایەتی</u>''' ماوەی خولەکە لە دۆخی ئاساییدا بەشێوەیەکی گشتی 6 مانگە لە کاتی جەنگدا ئەگەر پێویست بکاتکاتەکەی هەندێک کەم و زیاد دەکات بەپێی یاساو ڕێسا ناوخۆییە بەرکارەکانی کۆلێژەکە '''<u>مەرجەکانی وەرگرتنی ئەفسەر لە <big>خولی ئەرکان</big></u>''' پێویستە هەڵگری بڕوانامەی بەکالۆریۆسی سەربازی بێت '''<u>ماوەی خولی ئەرکان</u>''' 2 ساڵ و 6 مانگ هەروەها جارجارە بەپێی پێویست یان لە ماوەی جەنگدا کاتەکەی شتێک کەم و زیاد دەکات بەپێی یاساو ڕێساناوخۆییە بەرکارەکانی <big>'''<u>پەیوەندییەکانی دەرەوە</u>'''</big>[[پەڕگە:کولیة الارکان.jpg|وێنۆک|دەروازەی بارەگای کۆلێژی ئەرکان|213x213پیکسڵ]]<big>کۆلێژی ئەرکان بەهۆی گرینگی لەڕوی زانستی سەربازیەکەیەوە سەرنجی وڵاتانی ئەندام لە [[ناتۆ]]</big> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref><big>و هێزەکانی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڕاگری کۆلێژی ئەرکانی وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە پێشوازی لە شاندێکی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/november/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88%DB%95%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%95%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%85%DB%95%D8%B1%DA%AF%DB%95-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> <big>بۆ جەنگی دژ بە تیرۆر بۆ لای خۆی ڕاکێشاوە. شاندەکانی وڵاتانی جۆراوجۆر هەفتانە و مانگانە سەردانی دەکەن.</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڕاگری کۆلێژی ئەرکانی وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە پێشوازی لە شاندێکی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/november/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88%DB%95%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%95%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%85%DB%95%D8%B1%DA%AF%DB%95-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=DVIDS - Search |ناونیشان=https://www.dvidshub.net/search/2.0?q=Staff+College+pes |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|وێبگە=DVIDS |زمان=en}}</ref> <big>'''<u>بەراوردی مێژوویی</u>'''</big> <big>بەراوردی مێژووی لەنێوان ھەردوو کۆلێژی ئەرکان لە [[سلێمانی]]</big> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کولێژی ئەرکانی سەربازی و زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی یاداشتی لێکتێگەیشتنی ئەکادیمی هاوبەش واژوو دەکەن. |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/march/%DA%A9%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%88-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%D9%BE%DB%86%D9%84%DB%8C%D8%AA%DB%95%DA%A9%D9%86%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%B3%D9%84%DB%8E%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%D9%84%DB%8E%DA%A9%D8%AA%DB%8E%DA%AF%DB%95%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D8%A6%DB%95%DA%A9%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D8%A8%DB%95%D8%B4-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%88%D9%88-%D8%AF%DB%95%DA%A9%DB%95%D9%86/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref><big>و کۆلێژی ئادابی بەشی زمانی کوردی لە [[زانکۆی بەغدا]]، کە لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردوو دامەزراوە، لە مێژووی ھاوچەرخی کوردستاندا گرینگ بوون. خاڵی ھاوبەشیان ئەوەیە کە ھەردووکیان لە کاتی دامەزراندنیاندا پێداویستییەکی ستراتیجی نەتەوەیی بوون بۆ گەلی کورد و خاکی کوردستان.</big> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! colspan="4" |'''ڕاگرە بەڕێزەکانی کۆلێژی ئەرکان بەپێی میژوو''' ! colspan="2" |'''ماوەی خزمەت''' |- !'''زنجیرە''' !'''پلە''' !'''ناوی تەواو''' !'''تێبینی''' !'''لە''' !'''بۆ''' |- |'''1- یەکەم ڕاگر''' |'''لیوا ڕوکن''' |'''جلال محمود محمد علی''' |'''سەرۆکی تیمی دامەزرێنەر''' |2003/11/08 |2010/08/01 |- |'''2- دووەم ڕاگر''' |'''لیوا ڕوکن''' |'''اسماعیل سرحان حسین''' |'''ئەندامی تیمی دامەزرێنەر''' |2010/07/26 |2013/03/04 |- |'''3- سێیەم ڕاگر''' |'''لیوا ڕوکن''' |'''عبداللە رسول عثمان''' |'''ئەندامی تیمی دامەزرێنەر''' |2013/02/25 |2018/02/07 |- |'''4- چوارەم ڕاگر''' |'''لیوا ڕوکن''' |'''سالار ابراهیم صابر''' |'''خوێندکاری پێشوی کۆلێژ''' |2018/02/07 |2023/06/12 |- |'''5- پێنجەم ڕاگر''' |'''لیوا ڕوکن''' |'''ڕێبوار علی کریم محمد''' |'''خوێندکاری پێشوی کۆلێژ''' |2023/06/12 |2024/10/13 |- |'''6- شەشەم ڕاگر''' |'''عمید ڕوکن''' |'''فەرەیدون عودل حمە ڕەش''' |'''خوێندکاری پێشوی کۆلێژ''' |2024/10/13 | |- |[[پەڕگە:LiwaJalal.jpg|ناوەڕاست|149x149پیکسڵ|'''جلال محمود''']]'''جلال محمود محمد''' |[[پەڕگە:LiwaIsmahil.jpg|ناوەڕاست|112x112پیکسڵ]]'''اسماعیل سرحان''' |[[پەڕگە:LiwaAbdallaXoshnaw.png|ناوەڕاست|145x145پیکسڵ]]'''عبداللە رسول''' |[[پەڕگە:LSalarIbraSabrMir.png|ناوەڕاست|164x164پیکسڵ]]'''سالار ابراهیم''' | colspan="2" |[[پەڕگە:L.Rebwar.jpg|ناوەڕاست|150x150پیکسڵ]]'''ڕێبوار علی''' |- |[[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|ناوەڕاست|127x127پیکسڵ]] |[[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|ناوەڕاست|127x127پیکسڵ]] |[[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|ناوەڕاست|127x127پیکسڵ]] |[[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|ناوەڕاست|127x127پیکسڵ]] | colspan="2" |[[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|ناوەڕاست|127x127پیکسڵ]] |} '''<big>کۆلێژی ئەرکان خاوەنی ئەو توخمە سەرەکیانەی خوارەوەیە کە بۆ گەشەپێدانی توانای زانستی و مرۆیی ئەفسەرانی خوێندکار پێویستن</big>''' == کتێبخانە == <big>کۆلێژی ئەرکان خاوەنی کتێبخانەیەکی فیزیکی گەورەیە و هەزاران سەرچاوەی زانستی و زانست سەربازی و سەرچاوەی جۆراوجۆر و سەدان نامەی ماستەوری تیدایە. لە ئێستادا کار لەسە پەرەپێدانی کتێبخانەیەکی ئەلیکترۆنیدەکرێت کە بە سەرجەم فۆڕماتە جیاوازەکانی ئەلیکترۆن کتێبی تێدایە تەنانەت بە شێوازی دەنگیش</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> == <big>سیستەمی ئایتی</big> == <big>کۆڵێژی ئەرکان خاوەنی چەندین سیستەمی ئەلیکترۆنی خۆماڵی ناوخۆییی خۆیەتی کە زۆر پێشکەوتوون و لە بەڕێوەبردنی بەشەکان و نوسینگەکان و بەئەرشیفکردن و ڕایکردنی کاروبارەکانی ڕۆژانەدا سودی لێوەردەگیرێت بەجۆرێک پێشبینی دەکرێت کۆلێژی ئەرکان بەو نزیکانە ببێت بە خاوەنی ژیری دەستکردی ئۆفلاینی تایبەت بەخۆی</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=3rd SFAB Instructs MDMP Class to Peshmerga Staff College Instructors |ناونیشان=https://www.dvidshub.net/image/8813177/3rd-sfab-instructs-mdmp-class-peshmerga-staff-college-instructors |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=DVIDS |زمان=en}}</ref> == <big>هۆڵی تاقیگەی کۆمپیوتەر</big> == <big>کۆڵێژی ئەرکان خاوەنی تاقیگە هۆڵی کۆمپیوتەری تایبەت بەخۆیەتی کە بۆ مەشق و ڕاهێنان سودی لێوەردەگیرێت</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=3rd SFAB Instructs MDMP Class to Peshmerga Staff College Instructors |ناونیشان=https://www.dvidshub.net/image/8813178/3rd-sfab-instructs-mdmp-class-peshmerga-staff-college-instructors |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=DVIDS |زمان=en}}</ref> == <big>مۆزەخانە</big> == <big>کۆڵێژی ئەرکان خاوەنی مۆزەخانەیەکی سەربازی تایبەت بەخۆیەتی دەوڵەمەندە بە ئەرشیفی ڕاگرە یەک لەدوای یەکەکان و مامۆستایان و میوانە بەڕێزەکان و ئەوکەسانەی کە خزمەتیان بە کۆلێژەکە کردووە.</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> == <big>لەڕوی ژینگە و خۆبژێویەوە</big> == <big>کۆڵێژی ئەرکان خاوەنی هەزاران دار و درەختی بەردار و بێبەرە چەندین پارچە سەوزایی زۆر گەورەی هەیە کە وادەکات ئاسودەیی دەرونی بۆ خوێندکارەکانی دابین بکا، بۆ ئاوی خواردنەوە پشت بە سەرچاوە ناوخۆییەکانی خۆی دەبەستێط و خاوەندی چەندین بیری جیاوازە هەروەها لەڕوی خۆبژێویەوە لە وەرزی کشتوکاڵدا بەشێک لە خۆراکی سەوزە و میوەی خۆی بۆخۆی بەرهەم دەهێنێت</big> == <big>لەڕوی هێزی مرۆیی و پیشەییەوە</big> == <big>کۆلێژی ئەرکان خاوەنی هێزێکی مرۆیی زۆر لێهاتوو شارەزایە، زۆرینەی کارمەندەکانی کەسانی پیشەیین لە پیشەیەک یان چەند پیشەیەکی جیاوازدا شارەزایی تەواویان هەیە ئەوەش بۆئەوە دەگەڕێتەوە یەکەم ڕاگر کە لەگەڵ تیمەکەی ئەو کۆلێژەیان بنیاتنا کاتیک دەرگای دامەزراندنیان بەڕوی دانیشتوانی ناوچەکەدا کردەوە پشتیان بە لێهاتووی و شارەزایی کەسەکان دەبەست لەسەربنەمای پێویستی کۆلێژەکە ئەوەش بوو بەهۆکاری بنەڕەتی ئەوەی کە کۆلێژەکە لە هەموو ڕویەکەوە پشت بەتوانا ناوخۆییەکانی خۆی ببەستێت لەڕوی بنیاتنان و نوێکردنەوە و پەرەپێدانی بوارە جیاوازەکان هەروەها زۆرینەی کارمەندەکانی خاوەنی بڕوانامەن وەک کارمەندانی بەشەکانی ئایتی و تیمی پزیشکی تیمەکانی نوسینگە، هەروەها خاوەنی تیمەکانی پیشەوەرە دەستیەکانە وەک سەرتاش و دارتاش و ئاسنگەر و بەرگدروو تیمەکانی صیانەی ئاو ئاوەڕۆ و کارەبا و تیمەکانی گەنجینەکانەکانە.</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=DVIDS - Search |ناونیشان=https://www.dvidshub.net/search/2.0?q=Staff+College+pes |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=DVIDS |زمان=en}}</ref> == <big>گۆڕەپانی مەشق</big> == <big>کۆڵێژی ئەرکان خاوەنی دوو گۆڕەپانی مەشقی جەستەیی تایبەت بەخۆیەتی</big> == <big>گۆڕەپانی تەقەکردن</big> == <big>کۆلێژی ئەرکان خاوەنی یەک گۆڕەپانی تەقەکردنە (میدان رمی) بەبەردەوامی یەکە سەربازیەکانی سنورەکە سودیان لێوەرگرتووە و سودی لێوەردەگرن</big> == <big>هۆڵەکانی نەخشەی سێ ڕەهەندی سری دایمێشن</big> == [[پەڕگە:3DHol.jpg|وێنۆک]] <big>کۆڵێژی ئەرکان خاوەنی چەند تاقیگەیەکی سێڕەهەندی فیزیکیە بۆ وانە خوێندن سودیان لێوەردەگیرێت و وانە پڕاکتیکیەکان بەر لەوەی لەمەشقی مەیدانیدا پڕۆڤەیان لەسەر بکرێت لەو تاقیگانەی نەخشە سێدوریەکاندا دەخوێنرێن هاوشێوەی کۆلێژە جەنگە پێشکەوتوەکانی جیهان</big> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=راگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی راوێژکارانی هاوپەیمانان کرد |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/may/%D8%B1%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> == <big>هۆڵی وەرزشی</big> == <big>کۆڵێژی ئەرکان خاوەنی هۆڵێکی وەرزشی قەبارە مامناوەندە و کۆمەڵێک کەرەستەی ڕاهێنانی جەستەیی تێدایە کە هەمیشە لەخزمەتی مامۆستایان و خوێندکاراندایە لەلایەن یەکێک لە کارمەندە دڵسۆزەکانەوە بە ناوی کاک أرام أزاد محمدرشید محمود خزمەتدەکرێت و بەڕێوەدەبرێت</big> == <big>تیمە وەرزشیەکانی کۆلێژی ئەرکان</big> == <big>کۆلێژی ئەرکان لەسەرەتای دامەزراندنیەوە خاوەنی چەندین تیمی جۆراوجۆربوو لە بوارە جیاوازەکانی وەرزشیدا وەک تیمەکانی '''تۆپی پێ''' بۆ یاریگای گەورە تیمی '''فودساڵ''' تیمی '''شاخەوانی''' و سەرکەوتن بەسەر شاخدا تیمی ڕاکردنی ماوە درێژ '''ماراسۆن''' تیمی یاری بالە و '''شەبەکە''' تمی یاری '''تێنس''' تۆپی سەرمێز لە خولە ناوخۆیی و ناوچەییەکاندا بەشداری کێبڕکێکانیان کردووە و لە هەموو کێبڕکێکاندا ئەنجامی باشیان بەدەستهێناوە بۆنموونە تیمی تۆپی پێ لەسەر ئاستی تەواوی یەکە سەربازیەکانی هەرێمی کوردستا ساڵانی '''2008 و 2009 یەکەمی کوردستان بوون و ساڵی 2011 پلەی دوهەمیان بەدەستهێناوە''' شایەنی باسە ئەو سەرکەوتنە یەک لەدوای یەکانە ئەنجامی مەشق و ڕاهێنانی بەردەوامی تیمە وەرزشیەکان بووە لەژێر چاودێری ئەفسەری وەرزش بەسەرپەرشتی هەریەکە لە بەڕێزان '''کاک هیمن سعید عزیز''' و '''<u>کاک أرام أزاد محمدرشید محمود</u>''' بۆمێژوو دەینوسین ڕۆڵی بەرچاویان هەبوو لەبەرزکردنەوەی ناوبانگی کۆلێژەی ئەرکان لەڕوی وەرزشیەوە.</big> {| class="wikitable" |+ ![[پەڕگە:Tim2088kolezh.png|وێنۆک|تیمی تۆپی پێ 2008]] ![[پەڕگە:Tim2008kolezh.png|وێنۆک|212x212پیکسڵ|<small>کاتی وەرگرتنی کاسی2008 یەکەمی هەموو کوردستان</small>]] ![[پەڕگە:Tim2009kolezh.png|وێنۆک|<small>ئاهنگی وەرگرتنی کاسی2009 یەکەمی هەموو کوردستان</small>]] ![[پەڕگە:Tim2010kolezh.png|وێنۆک|تیمی تۆپی پێ 2010]] |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} === '''سەرچاوە فەرمی و ناوخۆییە سەربازییەکان:''' === # '''فەرمانی دامەزراندنی کۆلێژی ئەرکان''' <ref name="farman20033">فەرمانی سەربازی نهێنی ژمارە (10)، سەرۆکایەتی ئەرکانی گشتی هێزی پێشمەرگە (ق.ب.ک)، ٨/ت٢/٢٠٠٣. (لەبەر باری ئەمنی ناوەرۆکەکە بڵاو ناکرێتەوە)</ref> # '''سیستەمی ناوخۆیی کۆلێژی ئەرکان''' یەکێکیتر لە سەرچاوە هەرە گرینگەکان بریتیە لە سیستەمی ناوخۆیی کۆلێژ (نظام داخلی کلیة الارکان فی اقلیم کوردستان العراق) <ref name="system20032">سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی هەرێمی کوردستان ژمارە (1)، ساڵی ٢٠٠٣ (نظام كلية الأركان لإقليم كوردستان العراق الرقم (1) لسنة ٢٠٠٣)، پەسەندکراو بەنووسراوی سەرۆکایەتی ئەرکانی گشتی (ق.ب.ک) ژمارە (١٨)، بەرواری ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤. (لەبەر باری ئەمنی ناوەرۆکەکە بڵاو ناکرێتەوە)</ref> * '''تێبینی لەبەر هەستیاری زانیاریەکان و ناوەرۆکی فەرمانی دامەزراندن و دەستورە ناوخۆییەکان بڵاو ناکەینەوە''' <br /> {{شریتی دەروازە|کوردستان|عێراق|سەربازی=سەربازی}} [[پۆل:دامەزراوە سەربازییەکانی هەرێمی کوردستان]] [[پۆل:سلێمانی]] [[پۆل:قەڵادزێ]] [[پۆل:کۆلێژی ئەرکان]] [[پۆل:زانستی سەربازی]] n6p4dcb4z5zrshnf2y32cj3nim1syug 1589528 1589527 2026-06-10T20:52:57Z Sarshiw.Ibrahym 76887 1589528 wikitext text/x-wiki {{Infobox|bodystyle=border-collapse: separate; box-sizing: border-box; background: #fff5f5; width: 336px !important; min-width: 336px; border: 4px solid #1a4a1a; font-size: 85%; font-family: Tahoma, sans-serif; box-shadow: 0 4px 10px rgba(0,0,0,0.15); border-radius: 8px; overflow: hidden;|title=کۆلێژی ئەرکان|titlestyle=background: linear-gradient(135deg, #1a4a1a, #2d7a2d); color: white; font-size: 130%; font-weight: bold; text-align: center; padding: 12px;|image2=[[پەڕگە:ICON Staffa.png|260px|center]]|image2style=padding: 6px;|caption=ئاڕمی کۆلێژی ئەرکان لە هەرێمی کوردستانی عراق|captionstyle=font-size: 85%; color: #64748b; text-align: center; padding: 4px;|headerstyle=background: #e0f2fe; color: #0369a1; font-weight: bold; text-align: center; border-bottom: 2px solid #38bdf8;|header1=ئاڕمی کۆلێژی ئەرکان لە باشوری کوردستان|header2=ئامانجە ستراتیجیەکان و ئاستی کۆلێژی ئەرکان|label3=📜ئامانجی|data3=پێشخستنی ئەکادیمیانەی توانای زانستی سەربازی هێزی پێشمەرگەی کوردستان|label4=🏛️ ئاستی |data4=گەورەترین و پێشکەوتوترین زانکۆی سەربازی لە باشوری کوردستان|header5=📜 دامەزرێنەران و مێژوو|label6=فەرماندەر|data6= 👮‍♂️ بەڕێز مام جلال طاڵەبانی ڕێنمایی دامەزراندنی کۆلێژی ئەرکانی دەرکردووە |label7=دامەزرا لە|data7= 📅 ٠٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣|label8=دامەزرێنەر|data8=🧑‍✈️ لیوا روکن/ جلال محمود محمد علی<br/>[[پەڕگە:LiwaJalal.jpg|130px|center]]|label9=. ڕاگــر|data9= 👤 عمید روکن/ فەرەیدون عودل حمە ڕەش لە ئێستادا ڕاگری کۆلیژە ساڵی 2026|header10=زانیاریی جوگرافی|label11=🗺️ وڵات|data11={{ئاڵا|عێراق}}|label12=🏔️ هەرێم|data12=[[پەڕگە:Flag of Kurdistan.svg|22px]] [[هەرێمی کوردستانی عراق]]|label13=📍 پارێزگا|data13=[[پارێزگای سلێمانی]]|label14=🏛️ ئیدارە|data14=[[ئیدارەی سەربەخۆی ڕاپەڕێن]]|label15=🏫 هاوتا|data15=کۆلێژەکە لەباشوری کوردستان بێ هاوتایە|header16=خوێندن و جۆری بڕوانامەکان|label17=بڕوانامەکان|data17=👨‍🏫بڕوانامەی ماجستێری سەربازی و سەرکردایەتی دەبەخشێت بە فێرخوازانی|label18=<div style="border-top: 1px solid #fecaca; padding-top: 4px;">خوێندکاران</div>|data18=<div style="border-top: 1px solid #fecaca; padding-top: 4px;">🎓 ئەفسەرانی پێشمەرگە</div>|label19=<div style="border-top: 1px solid #fecaca; padding-top: 4px;">خوێندن</div>|data19=<div style="border-top: 1px solid #fecaca; padding-top: 4px;">🗣️ خوێندن بە زمانەکانی کوردی، عەرەبی، ئینگلیزی یە</div>|header20=بارەگای کۆلێژ|data21=[[پەڕگە:BinaStaf.jpg|300px|center]]<br/><div style="font-size: 85%; color: #64748b; text-align: center; padding: 4px; font-weight: bold;">بارەگای کۆلێژی ئەرکان</div>}} '''<big>کۆلێژی ئەرکان (Staff College)</big>''' دامەزراوەیەکی زانستی سەربازییە لە [[ھەرێمی کوردستان|ھەرێمی کوردستانی عراق]]، سەر بە [[وەزارەتی پێشمەرگە|وەزارەتی پێشمەرگەی]] [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]]، و دەکەوێتە سنووری پارێزگای [[سلێمانی]]. لە وڵاتی [[عێراق]] تەنیا دوو کۆلێژی ئەرکان ھەیە: یەکەمیان لە شاری [[سلێمانی]] و دووەمیان لە شاری [[بەغدا]]<nowiki/>ی پایتەختی عێراقە، تەنیا ئەو دوو کۆلێژانە دەتوانن بڕوانامەی ماجستیر لە زانستی سەربازی و بڕوانامەی سەرکردایەتی واتا قیادە ببەخشن بە ئەفسەرانی خوێندکار. <ref name="system2003">سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی هەرێمی کوردستان ژمارە (١)، ساڵی ٢٠٠٣ (نظام كلية الأركان لإقليم كوردستان العراق الرقم (١) لسنة ٢٠٠٣)، پەسەندکراو بەنووسراوی سەرۆکایەتی ئەرکانی گشتی (ق.ب.ک) ژمارە (١٨)، بەرواری ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤. (لەبەر باری ئەمنی ناوەرۆکەکە بڵاو ناکرێتەوە)</ref> <big>'''مێژووی دامەزراندن'''</big> <big> کۆلێژی ئەرکانی هەرێمی کوردستان لەسەر ڕاسپاردەی مام [[جەلال تاڵەبانی]]<nowiki/>یەکەمین سەرۆک کۆماری کورد لە [[عێراق]] لە ٨ تشرینی دووەمی ٢٠٠٣ لەشاری [[سلێمانی]] دامەزرا . دامەزراندنەکە لەسەر دەستی لیوا ڕوکن جەلال محمود محمد علی ئەنجامدرا، لەگەڵ پۆلێک ئەفسەر لە هەردوو پێکهاتەی کورد و عەرەب. دامەزرێنەرەکان خاوەنی بڕوانامەی زانستی باڵا بوون لە ڕشتەکانی زەمینی، دەریایی و ئاسمانی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=3rd SFAB Instructs MDMP Class to Peshmerga Staff College Instructors |ناونیشان=https://www.dvidshub.net/image/8813174/3rd-sfab-instructs-mdmp-class-peshmerga-staff-college-instructors |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=DVIDS |زمان=en}}</ref> <big>'''شوێن'''</big> کۆلێژەکە لە سەرەتادا لە ناو سەرۆکایەتی ئەرکانی فەرماندەیی گشتی ھێزی پێشمەرگە لە شاری [[سلێمانی]] </big>دامەزرا. دواتر، وەک ڕێزلێنانێک بۆ قوربانییەکانی خەڵکی سنووری ئیدارەی ڕاپەڕین، بارەگاکەی گوازرایەوە بۆ شارەدێی [[چوارقوڕنە]] کە دەکەوێتە باشووری شاری [[ڕانیە]] و باکووری بەنداوی [[دووکان]]. لە ڕۆژھەڵاتەوە شاری [[قەڵادزێ]] و لە ڕۆژاواشەوە شارەدێی [[حاجیاوا ]]ھەیە. <big>'''پێکهاتەی پەیکەری کۆلێژ'''</big> <big>'''کۆلێژەکە لە چوار باڵی سەرەکی پێکدێت:'''</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=شاندێکی هاوبەشی وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە و هاوپەیمانان کۆلێژی ئەرکانیان بەسەر کردەوە |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/july/%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D8%A8%DB%95%D8%B4%DB%8C-%D9%88%DB%95%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%95%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%85%DB%95%D8%B1%DA%AF%DB%95-%D9%88-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B3%DB%95%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%DB%95%D9%88%DB%95/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> #'''<big>باڵی کارگێڕی</big>''' بەڕێوەبردنی سەرجەم کاروبارەکانی ڕۆژانەی ناوخۆیی و،ڕێکخستن و پاراستنی و کۆلێژ لە ئەستۆدەگرێت و چاودێری کاروباری ئالیات و بەشە کارگێڕی و بەرگریەکان لە ئەستۆ دەگرێت. #'''<big>باڵی ئەرکان</big>''' چەندین خولی جۆراوجۆری زانستی سەربازی لێدەکرێتەوە یەکێک لەوانە خولی ئەرکان خوێندکار پاش تەواوکردنی خولەکە بڕوانامەی ماستەری سەربازی بەدەستدەهێنێت. #'''ب<big>اڵی سەرکردایەتی</big>''' کۆمەڵێک خولی جۆراوجۆری زانستی سەربازی لێدەکرێتەوە یەکێک لەوانە خولی سەرکردایەتیە (قیادە)خوێندکار پاش تەواوکردنی خولەکە بڕوانامەی سەرکردایەتی (قیادە) بەدەست دەهێنێت. #'''<big>باڵی مەشق و ھەماھەنگی</big>''' دابینکردنی سەرچاوەی زانستی پەرەپێدانی وانەکان و توێژینەوەکان لەئەستۆ دەگرێت و کتێب و کەرەستەی وانە خوێندن ، ھۆڵی کۆمپیوتەر و ھۆڵی نەخشەی سێدوری زەمینی. دەستەبەردەکات بۆ بەشداربوانی سەرجەم خولەکانی کۆلێژەکە <big>'''<u>خولەکان</u>'''</big>[[پەڕگە:ئاهەنگی دەرچونی یەکێک لە خولەکان.jpg|وێنۆک|یەکێک لە ئاهەنگەکانی دەرچوون]]<big>کۆلێژی ئەرکان جگە لە '''خولەکانی باڵی ئەرکان و خولەکانی باڵی سەرکردایەتی'''، و</big> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی مەشق و راهێنان کۆتایی هات |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/december/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%B4%D9%82-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref><big>خولی دروستکردنی بڕیار</big> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=3rd SFAB Instructs MDMP Class to Peshmerga Staff College Instructors |ناونیشان=https://www.dvidshub.net/image/8813175/3rd-sfab-instructs-mdmp-class-peshmerga-staff-college-instructors |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=DVIDS |زمان=en}}</ref> <big>خولی پەرەپێدان</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە کۆلێژی ئەرکان خولێكی پەرەپێدان کۆتایی هات |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/november/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%D9%83%DB%8C-%D9%BE%DB%95%D8%B1%DB%95%D9%BE%DB%8E%D8%AF%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> <big>خولی فەرماندەی فیڕقە خولی فەرماندەی یەکە خولی زمان</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> <big>و دەیەها خولی تر خولی تایبەت بە کارگێڕی، بەرگری شارستانی و پڕۆگرامەکانی کۆمپیوتەر بەکارهێنانی تەکنەلۆجیای جی پی ئێس خولی دیاری کردنی فیزیکی شوێن لەسەر نەخشە دەکاتەوە. ڕاهێنانی جەستەیی بەردەوام بەدرێژایی ساڵ پەیڕەو دەکرێت. چەندەها ئەفسەر لەم کۆلێژە بڕوانامەیان بەدەستهێناوە و بەشێکیان ئێستا لە پایە باڵاکانی هێزی پێشمەرگە خزمەت دەکەن.<ref name="ئەفسەران-٢٠٢٣">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠٢٣| ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/may/ئەفسەرانی-وەزارەتی-پێشمەرگە-بەشداری-لە-خوێندنی-کۆلێژی-ئەرکاندا-دەکەن/ |وێبگە=gov.krd |زمان=ku |سەردێڕ=ئەفسەرانی وەزارەتی پێشمەرگە بەشداری لە خوێندنی کۆلێژی ئەرکاندا دەکەن |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگە |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> هەروەها لە کاتی دامەزراندنی هەر یەکەیەکی سەربازی نوێدا، ئەفسەرەکان سەرەتا بۆ کۆلێژی ئەرکان دەنێردرێن بۆ تەواوکردنی خولی پێویست، ئینجا یەکەکە دادەمەزرێت. لە تەممووزی ٢٠٢٤ هەشتەمین خولی دەرچوونی ئەفسەران لە کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو.<ref name="خولی-هەشتەم">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠٢٤|ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2024/july/هەشتەمین-خولی-دەرچوونى-ئەفسەران-لە-کۆلێژی-ئەرکان-بەڕێوە-چوو/ |وێبگە=gov.krd |زمان=ku |سەردێڕ=هەشتەمین خولی دەرچوونى ئەفسەران لە کۆلێژی ئەرکان بەڕێوە چوو |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگە |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref></big> '''<big><u>سیستەمی ناوخۆیی کۆلێژ</u></big>''' بۆ ئامادەکردنی سیستەمی ناوخۆیی کۆلێژ، لیژنەیەک پێکهێنرا بە سەرۆکایەتی یەکەم ڕاگری کۆلێژ بەناوی '''لیوا ڕوکن جلال محمود محمد علی''' و ئەندامێتی: '''لیوا ڕوکن اسماعیل سرحان حسین'''، '''عمید ڕوکن عبداللە عثمان رسول'''، '''عقید ڕوکن عیزالدین نیعمە ڕەمەزان، و مقدم ڕوکن ئامان ابراهیم منصور'''. ئەنجامی کاری ئەو لیژنەیە داڕشتنی سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی هەرێمی کوردستان ژمارە (١) ساڵی ٢٠٠٣ بوو، کە بەپێی نووسراوی سەرۆکایەتی ئەرکانی گشتی (ق.ب.ک) ژمارە ١٨ لە ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤ کارپێکردنی پەسەند کرا. <ref name="system2003" /> <big><u>'''سیستەمی خوێندن'''</u></big> <big>شێوازی خوێندن بە پشتبەستن بە سیستەمی ناوخۆیی کۆلێژی ئەرکانی هەرێمی کوردستان ژمارە (١) ساڵی ٢٠٠٣ کار دەکات. سیستەمەکە لە ٢٨ ماددە پێکهاتووە و تێیدا وەرزەکانی خوێندن، کاتژمێرەکانی وانە و شێوازی نمرەبەندی دیاری کراوە. هەروەها خوێندن بە زمانەکانیی کوردی و عەرەبی و ئینگلیزیە</big> <big>'''هاوتاکردنی بڕوانامە ماستەرە دەرەکیەکان'''</big>[[پەڕگە:بروانامە.jpg|وێنۆک|247x247px|[[شۆڕش ئیسماعیل|وەزیری پێشمەرگە و ڕاگری پێشوو]]]]<big>هەر ئەفسەرێک کە لەڕیزەکانی هێزی پێشمەرگەی کوردستان خزمەتی سەربازی بکات، کاتێک وەزارەتی پێشمەرگە دەینێرێت بۆ خوێندن بۆ بەغدا یان وڵاتانی ناتۆ یاخود هەر وڵاتێکی تر کاتێک بڕوانامەی ماستەر بەدەست دەهێنێت پێویستە ئەو ئەفسەرە بڕوانامەکەی لە کۆلێژی ئەڕکان هەڵسەنگاندن و وردبینی و هاوتاکردنی بۆبکرێت</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی مەشق و راهێنان کۆتایی هات |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/december/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%B4%D9%82-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> <big>لەسەر بنەمای یاسا بەرکارەکانی سیستەمی ناوخۆیی کۆلێژی ئەرکان (نظام داخلی کلیة الارکان)</big> <big>کاتێک ئەو ئەفسەرەی بڕوانامەکەی بەدەستهێناوە کاتژمێرەکانی خوێندنی کەمتربێت لەو کاتژمیرانەی لە کۆلێژەکە دەخوێنرێت مەرج نیە دان بە بڕوانامەکەیدا بنرێت و لە ڕابردوودا چەندین کەیسی لەو جۆرە هەبووە</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی مەشق و راهێنان کۆتایی هات |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/december/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%B4%D9%82-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> '''<big><u>ئاڕمی کۆلێژی ئەرکان</u></big>'''[[پەڕگە:ICON Staffa.png|وێنۆک|249x249پیکسڵ|ئاڕمی فەرمی کۆلێژی ئەرکان]]<big>ئاڕمەکە پازنەیەکی ناو سورە کە بە هێڵێکی سەوز دەورەدراوە. لە بەشی سەرەوەدا خۆرێک لە ٢١ تیشک هەیە هاوشێوەی خۆری [[ئاڵای کوردستان|ئاڵای کوردستانە]]. لە ناوەندەکەدا قەڵەمێکی مێژوویی بە شێوەی پەڕی باڵندە، نوێنەری زانست، و خەنجەرێکی مێژوویی کوردی هەیە. نوێنەرایەتی هێز دەکات لە بەشی خوارەوەدا بەرواری دامەزراندنی کۆلێژ بە زمانی کوردی نووسراوە. کۆلێژەکە هەروەها خاوەنی ئاڵایەکی تایبەت بە خۆی هەیە وەک لەوێنەکەدا دیارە.</big> '''شیکردنەوەی ڕەنگەکان و توخمەکانی ناو ئاڕمەکە بەو شێوەیەی خوارەوەن:''' #'''ڕەنگی سەوز:''' گوزارشت لە ژیانەوە و نوێبونەوە و بەهاری سەربازی گەلی کورد دەکات. #'''ڕەنگی سور:''' گوزارشت لەو خوێنە ئاڵ و گەشەی شەهیدەکان دەکات کە لە پێناوی ئازادی بۆ خاکی [[کوردستان]] شەهید بوون. #'''ڕەنگی زەرد:''' لەناو بازنەکە لەبەشی سەرەوە '''خۆرێکی ڕەنگ زەرد''' هەیە کە هەمان خۆری ناو ئاڵای کوردستانە و 21 تیشکی لێ جیا بۆتەوە  وهەمان پێناسەی خۆرەکەی ناو ئاڵای کوردستانی بۆ دەکرێت کە بریتیە لەیەکەم ڕۆژی سەری ساڵی کوردی.([[نەورۆز]]) #'''ڕەنگی ڕەش:''' دەسکی خەنجەرەکە ڕەنگی ڕەشە کە ئاماژەیە بۆ ماتەمینی و قوربانی دانی گەلی کوردبەدرێژایی مێژوو نمنەی ڕوخانی [[میرنشینە کوردییەکان]] و حکومەتی [[شێخ مەحموودی حەفید]] و [[کۆماری ئارارات]] و [[کۆماری کوردستان]] لە هەهاباد بۆب بارانکردنی شاری [[قەڵادزێ]] و ئەنفال و کیمیابارانی شاری [[ھەڵەبجە]] و دواتر کۆڕەوەمەزنەکە و هەر وەها ئەو جەنگ و کوردکوژیانەی لە پارچەکانی تری کوردستان توشی کورد هات #'''ڕەنگی سپی''' لاشەی بڕین و هێرشکردنی خەنجەرەکەش سپیە و ئاماژەیە بۆ ئاشتیخوازی گەلی کورد بەر لە هێرشکردن و دەستپێکی هەر جەنگێک [[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|وێنۆک|370x370px|ئاڵای فەرمی کۆلیژی ئەرکان]] *'''قەڵەم ی نوسین''' هەروەها '''لە ناوەندی بازنەکەشدا''' قەڵەمێکی مێژویی هەیە لە شێوەی پەڕی باڵندە گوزارشت لە زانست و پێشکەوت دەکانبەشێوەیەک دانراوە ئاراستەی سەرەوەی لە باکوری دەستە ڕاستی بازنەکەیە و لای خوارەوەشی دەکەوێتە باشوری چەپی بازنەکە '''ئاراستەکەشی''' لەسەرەوە بەرەو خوارەوەیە گوزارشتە لە قوڵبوونەوە و ڕۆچوون بەناو زانست و زانستی سەربازیدا. *'''خەنجەری کوردی''' هەروەها '''لە ناوەندی بازنەکەشدا''' خەنجەرێکی مێژویی کوردی هەیە گوزارشت لە هێز و توانای سەربازی [[پێشمەرگە]]<nowiki/>دەکان بوشێوەیەک دانراوە ئاراستەی نوکی خەنجەرەکە لە باکوری دەستە چەپی بازنەکەیە و لای دەسکەکەشی دەکەوێتە باشوری ڕاستی بازنەکە '''ئاراستەکەشی''' کە لە خوارەوە بۆ سەرەوەیە ئاماژەیە بۆ هەستانەوە گەشەی [[نەتەوە|نەتەوەکەمانە]] بەرەو باڵا بەشی خوارەوەی بازنەکەش بە [[زمانی کوردی]] بەرواری دامەزراندنی کۆلێژی ئەرکانی تێدا نوسراوە. <small>بەشێوەیەکی گستی ئاڕمی کۆلێژ هەڵگری پەیامێکی قوڵی عیرفانی و ئەدەبی و زانستی و جەنگی [[کورد|نەتەوەی کورد]]<nowiki/>ە تەواوی ڕەنگو ئامڕازەکان گوزارشت لە خواستی ڕوحی نەتەوەی کورد دەکەن</small> <u>'''مەرجەکانی وەرگرتنی ئەفسەر لە <big>خولی سەرکردایەتی</big>'''</u> پێویستە هەڵگری بڕوانامەی بەکالۆریۆسی سەربازی بێت '''<u>ماوەی خولی سەرکردایەتی</u>''' ماوەی خولەکە لە دۆخی ئاساییدا بەشێوەیەکی گشتی 6 مانگە لە کاتی جەنگدا ئەگەر پێویست بکاتکاتەکەی هەندێک کەم و زیاد دەکات بەپێی یاساو ڕێسا ناوخۆییە بەرکارەکانی کۆلێژەکە '''<u>مەرجەکانی وەرگرتنی ئەفسەر لە <big>خولی ئەرکان</big></u>''' پێویستە هەڵگری بڕوانامەی بەکالۆریۆسی سەربازی بێت '''<u>ماوەی خولی ئەرکان</u>''' 2 ساڵ و 6 مانگ هەروەها جارجارە بەپێی پێویست یان لە ماوەی جەنگدا کاتەکەی شتێک کەم و زیاد دەکات بەپێی یاساو ڕێساناوخۆییە بەرکارەکانی <big>'''<u>پەیوەندییەکانی دەرەوە</u>'''</big>[[پەڕگە:کولیة الارکان.jpg|وێنۆک|دەروازەی بارەگای کۆلێژی ئەرکان|213x213پیکسڵ]]<big>کۆلێژی ئەرکان بەهۆی گرینگی لەڕوی زانستی سەربازیەکەیەوە سەرنجی وڵاتانی ئەندام لە [[ناتۆ]]</big> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref><big>و هێزەکانی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڕاگری کۆلێژی ئەرکانی وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە پێشوازی لە شاندێکی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/november/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88%DB%95%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%95%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%85%DB%95%D8%B1%DA%AF%DB%95-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> <big>بۆ جەنگی دژ بە تیرۆر بۆ لای خۆی ڕاکێشاوە. شاندەکانی وڵاتانی جۆراوجۆر هەفتانە و مانگانە سەردانی دەکەن.</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڕاگری کۆلێژی ئەرکانی وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە پێشوازی لە شاندێکی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/november/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88%DB%95%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%95%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%85%DB%95%D8%B1%DA%AF%DB%95-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=DVIDS - Search |ناونیشان=https://www.dvidshub.net/search/2.0?q=Staff+College+pes |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|وێبگە=DVIDS |زمان=en}}</ref> <big>'''<u>بەراوردی مێژوویی</u>'''</big> <big>بەراوردی مێژووی لەنێوان ھەردوو کۆلێژی ئەرکان لە [[سلێمانی]]</big> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کولێژی ئەرکانی سەربازی و زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی یاداشتی لێکتێگەیشتنی ئەکادیمی هاوبەش واژوو دەکەن. |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/march/%DA%A9%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%88-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%D9%BE%DB%86%D9%84%DB%8C%D8%AA%DB%95%DA%A9%D9%86%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%B3%D9%84%DB%8E%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%D9%84%DB%8E%DA%A9%D8%AA%DB%8E%DA%AF%DB%95%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D8%A6%DB%95%DA%A9%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D8%A8%DB%95%D8%B4-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%88%D9%88-%D8%AF%DB%95%DA%A9%DB%95%D9%86/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref><big>و کۆلێژی ئادابی بەشی زمانی کوردی لە [[زانکۆی بەغدا]]، کە لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردوو دامەزراوە، لە مێژووی ھاوچەرخی کوردستاندا گرینگ بوون. خاڵی ھاوبەشیان ئەوەیە کە ھەردووکیان لە کاتی دامەزراندنیاندا پێداویستییەکی ستراتیجی نەتەوەیی بوون بۆ گەلی کورد و خاکی کوردستان.</big> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! colspan="4" |'''<big>ڕاگرە بەڕێزەکانی کۆلێژی ئەرکان بەپێی میژوو</big>''' ! colspan="2" |'''ماوەی خزمەت''' |- !'''زنجیرە''' !'''پلە''' !'''ناوی تەواو''' !'''تێبینی''' !'''لە''' !'''بۆ''' |- |'''1- یەکەم ڕاگر''' |'''لیوا ڕوکن''' |'''جلال محمود محمد علی''' |'''سەرۆکی تیمی دامەزرێنەر''' |2003/11/08 |2010/08/01 |- |'''2- دووەم ڕاگر''' |'''لیوا ڕوکن''' |'''اسماعیل سرحان حسین''' |'''ئەندامی تیمی دامەزرێنەر''' |2010/07/26 |2013/03/04 |- |'''3- سێیەم ڕاگر''' |'''لیوا ڕوکن''' |'''عبداللە رسول عثمان''' |'''ئەندامی تیمی دامەزرێنەر''' |2013/02/25 |2018/02/07 |- |'''4- چوارەم ڕاگر''' |'''لیوا ڕوکن''' |'''سالار ابراهیم صابر''' |'''خوێندکاری پێشوی کۆلێژ''' |2018/02/07 |2023/06/12 |- |'''5- پێنجەم ڕاگر''' |'''لیوا ڕوکن''' |'''ڕێبوار علی کریم محمد''' |'''خوێندکاری پێشوی کۆلێژ''' |2023/06/12 |2024/10/13 |- |'''6- شەشەم ڕاگر''' |'''عمید ڕوکن''' |'''فەرەیدون عودل حمە ڕەش''' |'''خوێندکاری پێشوی کۆلێژ''' |2024/10/13 | |- |[[پەڕگە:LiwaJalal.jpg|ناوەڕاست|149x149پیکسڵ|'''جلال محمود''']]'''جلال محمود محمد''' |[[پەڕگە:LiwaIsmahil.jpg|ناوەڕاست|112x112پیکسڵ]]'''اسماعیل سرحان''' |[[پەڕگە:LiwaAbdallaXoshnaw.png|ناوەڕاست|145x145پیکسڵ]]'''عبداللە رسول''' |[[پەڕگە:LSalarIbraSabrMir.png|ناوەڕاست|164x164پیکسڵ]]'''سالار ابراهیم''' | colspan="2" |[[پەڕگە:L.Rebwar.jpg|ناوەڕاست|150x150پیکسڵ]]'''ڕێبوار علی''' |- |[[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|ناوەڕاست|127x127پیکسڵ]] |[[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|ناوەڕاست|127x127پیکسڵ]] |[[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|ناوەڕاست|127x127پیکسڵ]] |[[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|ناوەڕاست|127x127پیکسڵ]] | colspan="2" |[[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|ناوەڕاست|127x127پیکسڵ]] |} '''<big>کۆلێژی ئەرکان خاوەنی ئەو توخمە سەرەکیانەی خوارەوەیە کە بۆ گەشەپێدانی توانای زانستی و مرۆیی ئەفسەرانی خوێندکار پێویستن</big>''' == کتێبخانە == <big>کۆلێژی ئەرکان خاوەنی کتێبخانەیەکی فیزیکی گەورەیە و هەزاران سەرچاوەی زانستی و زانست سەربازی و سەرچاوەی جۆراوجۆر و سەدان نامەی ماستەوری تیدایە. لە ئێستادا کار لەسە پەرەپێدانی کتێبخانەیەکی ئەلیکترۆنیدەکرێت کە بە سەرجەم فۆڕماتە جیاوازەکانی ئەلیکترۆن کتێبی تێدایە تەنانەت بە شێوازی دەنگیش</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> == <big>سیستەمی ئایتی</big> == <big>کۆڵێژی ئەرکان خاوەنی چەندین سیستەمی ئەلیکترۆنی خۆماڵی ناوخۆییی خۆیەتی کە زۆر پێشکەوتوون و لە بەڕێوەبردنی بەشەکان و نوسینگەکان و بەئەرشیفکردن و ڕایکردنی کاروبارەکانی ڕۆژانەدا سودی لێوەردەگیرێت بەجۆرێک پێشبینی دەکرێت کۆلێژی ئەرکان بەو نزیکانە ببێت بە خاوەنی ژیری دەستکردی ئۆفلاینی تایبەت بەخۆی</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=3rd SFAB Instructs MDMP Class to Peshmerga Staff College Instructors |ناونیشان=https://www.dvidshub.net/image/8813177/3rd-sfab-instructs-mdmp-class-peshmerga-staff-college-instructors |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=DVIDS |زمان=en}}</ref> == <big>هۆڵی تاقیگەی کۆمپیوتەر</big> == <big>کۆڵێژی ئەرکان خاوەنی تاقیگە هۆڵی کۆمپیوتەری تایبەت بەخۆیەتی کە بۆ مەشق و ڕاهێنان سودی لێوەردەگیرێت</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=3rd SFAB Instructs MDMP Class to Peshmerga Staff College Instructors |ناونیشان=https://www.dvidshub.net/image/8813178/3rd-sfab-instructs-mdmp-class-peshmerga-staff-college-instructors |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=DVIDS |زمان=en}}</ref> == <big>مۆزەخانە</big> == <big>کۆڵێژی ئەرکان خاوەنی مۆزەخانەیەکی سەربازی تایبەت بەخۆیەتی دەوڵەمەندە بە ئەرشیفی ڕاگرە یەک لەدوای یەکەکان و مامۆستایان و میوانە بەڕێزەکان و ئەوکەسانەی کە خزمەتیان بە کۆلێژەکە کردووە.</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> == <big>لەڕوی ژینگە و خۆبژێویەوە</big> == <big>کۆڵێژی ئەرکان خاوەنی هەزاران دار و درەختی بەردار و بێبەرە چەندین پارچە سەوزایی زۆر گەورەی هەیە کە وادەکات ئاسودەیی دەرونی بۆ خوێندکارەکانی دابین بکا، بۆ ئاوی خواردنەوە پشت بە سەرچاوە ناوخۆییەکانی خۆی دەبەستێط و خاوەندی چەندین بیری جیاوازە هەروەها لەڕوی خۆبژێویەوە لە وەرزی کشتوکاڵدا بەشێک لە خۆراکی سەوزە و میوەی خۆی بۆخۆی بەرهەم دەهێنێت</big> == <big>لەڕوی هێزی مرۆیی و پیشەییەوە</big> == <big>کۆلێژی ئەرکان خاوەنی هێزێکی مرۆیی زۆر لێهاتوو شارەزایە، زۆرینەی کارمەندەکانی کەسانی پیشەیین لە پیشەیەک یان چەند پیشەیەکی جیاوازدا شارەزایی تەواویان هەیە ئەوەش بۆئەوە دەگەڕێتەوە یەکەم ڕاگر کە لەگەڵ تیمەکەی ئەو کۆلێژەیان بنیاتنا کاتیک دەرگای دامەزراندنیان بەڕوی دانیشتوانی ناوچەکەدا کردەوە پشتیان بە لێهاتووی و شارەزایی کەسەکان دەبەست لەسەربنەمای پێویستی کۆلێژەکە ئەوەش بوو بەهۆکاری بنەڕەتی ئەوەی کە کۆلێژەکە لە هەموو ڕویەکەوە پشت بەتوانا ناوخۆییەکانی خۆی ببەستێت لەڕوی بنیاتنان و نوێکردنەوە و پەرەپێدانی بوارە جیاوازەکان هەروەها زۆرینەی کارمەندەکانی خاوەنی بڕوانامەن وەک کارمەندانی بەشەکانی ئایتی و تیمی پزیشکی تیمەکانی نوسینگە، هەروەها خاوەنی تیمەکانی پیشەوەرە دەستیەکانە وەک سەرتاش و دارتاش و ئاسنگەر و بەرگدروو تیمەکانی صیانەی ئاو ئاوەڕۆ و کارەبا و تیمەکانی گەنجینەکانەکانە.</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=DVIDS - Search |ناونیشان=https://www.dvidshub.net/search/2.0?q=Staff+College+pes |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=DVIDS |زمان=en}}</ref> == <big>گۆڕەپانی مەشق</big> == <big>کۆڵێژی ئەرکان خاوەنی دوو گۆڕەپانی مەشقی جەستەیی تایبەت بەخۆیەتی</big> == <big>گۆڕەپانی تەقەکردن</big> == <big>کۆلێژی ئەرکان خاوەنی یەک گۆڕەپانی تەقەکردنە (میدان رمی) بەبەردەوامی یەکە سەربازیەکانی سنورەکە سودیان لێوەرگرتووە و سودی لێوەردەگرن</big> == <big>هۆڵەکانی نەخشەی سێ ڕەهەندی سری دایمێشن</big> == [[پەڕگە:3DHol.jpg|وێنۆک]] <big>کۆڵێژی ئەرکان خاوەنی چەند تاقیگەیەکی سێڕەهەندی فیزیکیە بۆ وانە خوێندن سودیان لێوەردەگیرێت و وانە پڕاکتیکیەکان بەر لەوەی لەمەشقی مەیدانیدا پڕۆڤەیان لەسەر بکرێت لەو تاقیگانەی نەخشە سێدوریەکاندا دەخوێنرێن هاوشێوەی کۆلێژە جەنگە پێشکەوتوەکانی جیهان</big> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=راگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی راوێژکارانی هاوپەیمانان کرد |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/may/%D8%B1%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> == <big>هۆڵی وەرزشی</big> == <big>کۆڵێژی ئەرکان خاوەنی هۆڵێکی وەرزشی قەبارە مامناوەندە و کۆمەڵێک کەرەستەی ڕاهێنانی جەستەیی تێدایە کە هەمیشە لەخزمەتی مامۆستایان و خوێندکاراندایە لەلایەن یەکێک لە کارمەندە دڵسۆزەکانەوە بە ناوی کاک أرام أزاد محمدرشید محمود خزمەتدەکرێت و بەڕێوەدەبرێت</big> == <big>تیمە وەرزشیەکانی کۆلێژی ئەرکان</big> == <big>کۆلێژی ئەرکان لەسەرەتای دامەزراندنیەوە خاوەنی چەندین تیمی جۆراوجۆربوو لە بوارە جیاوازەکانی وەرزشیدا وەک تیمەکانی '''تۆپی پێ''' بۆ یاریگای گەورە تیمی '''فودساڵ''' تیمی '''شاخەوانی''' و سەرکەوتن بەسەر شاخدا تیمی ڕاکردنی ماوە درێژ '''ماراسۆن''' تیمی یاری بالە و '''شەبەکە''' تمی یاری '''تێنس''' تۆپی سەرمێز لە خولە ناوخۆیی و ناوچەییەکاندا بەشداری کێبڕکێکانیان کردووە و لە هەموو کێبڕکێکاندا ئەنجامی باشیان بەدەستهێناوە بۆنموونە تیمی تۆپی پێ لەسەر ئاستی تەواوی یەکە سەربازیەکانی هەرێمی کوردستا ساڵانی '''2008 و 2009 یەکەمی کوردستان بوون و ساڵی 2011 پلەی دوهەمیان بەدەستهێناوە''' شایەنی باسە ئەو سەرکەوتنە یەک لەدوای یەکانە ئەنجامی مەشق و ڕاهێنانی بەردەوامی تیمە وەرزشیەکان بووە لەژێر چاودێری ئەفسەری وەرزش بەسەرپەرشتی هەریەکە لە بەڕێزان '''کاک هیمن سعید عزیز''' و '''<u>کاک أرام أزاد محمدرشید محمود</u>''' بۆمێژوو دەینوسین ڕۆڵی بەرچاویان هەبوو لەبەرزکردنەوەی ناوبانگی کۆلێژەی ئەرکان لەڕوی وەرزشیەوە.</big> {| class="wikitable" |+ ![[پەڕگە:Tim2088kolezh.png|وێنۆک|تیمی تۆپی پێ 2008]] ![[پەڕگە:Tim2008kolezh.png|وێنۆک|212x212پیکسڵ|<small>کاتی وەرگرتنی کاسی2008 یەکەمی هەموو کوردستان</small>]] ![[پەڕگە:Tim2009kolezh.png|وێنۆک|<small>ئاهنگی وەرگرتنی کاسی2009 یەکەمی هەموو کوردستان</small>]] ![[پەڕگە:Tim2010kolezh.png|وێنۆک|تیمی تۆپی پێ 2010]] |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} === '''سەرچاوە فەرمی و ناوخۆییە سەربازییەکان:''' === # '''فەرمانی دامەزراندنی کۆلێژی ئەرکان''' <ref name="farman20033">فەرمانی سەربازی نهێنی ژمارە (10)، سەرۆکایەتی ئەرکانی گشتی هێزی پێشمەرگە (ق.ب.ک)، ٨/ت٢/٢٠٠٣. (لەبەر باری ئەمنی ناوەرۆکەکە بڵاو ناکرێتەوە)</ref> # '''سیستەمی ناوخۆیی کۆلێژی ئەرکان''' یەکێکیتر لە سەرچاوە هەرە گرینگەکان بریتیە لە سیستەمی ناوخۆیی کۆلێژ (نظام داخلی کلیة الارکان فی اقلیم کوردستان العراق) <ref name="system20032">سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی هەرێمی کوردستان ژمارە (1)، ساڵی ٢٠٠٣ (نظام كلية الأركان لإقليم كوردستان العراق الرقم (1) لسنة ٢٠٠٣)، پەسەندکراو بەنووسراوی سەرۆکایەتی ئەرکانی گشتی (ق.ب.ک) ژمارە (١٨)، بەرواری ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤. (لەبەر باری ئەمنی ناوەرۆکەکە بڵاو ناکرێتەوە)</ref> * '''تێبینی لەبەر هەستیاری زانیاریەکان و ناوەرۆکی فەرمانی دامەزراندن و دەستورە ناوخۆییەکان بڵاو ناکەینەوە''' <br /> {{شریتی دەروازە|کوردستان|عێراق|سەربازی=سەربازی}} [[پۆل:دامەزراوە سەربازییەکانی هەرێمی کوردستان]] [[پۆل:سلێمانی]] [[پۆل:قەڵادزێ]] [[پۆل:کۆلێژی ئەرکان]] [[پۆل:زانستی سەربازی]] gr17cj5dy6zocydbroplhwldh8c5q5y 0 295312 1589467 1589388 2026-06-10T12:01:57Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589467 wikitext text/x-wiki ئەم مردووانەی خوارەوە کەسە بەناوبانگەکانە کە لە ٢٠٢٦دا مردوون. نموونەی تۆمارکردنی ڕاپۆرتی زانیارییەکان وەک ئەم زنجیرەیەی خوارەوەیە: * ناو، تەمەن، وڵاتی ھاونیشتیمانی (لە لەدایکبوون)، بەدوایدا [[نەتەوە]] (ئەگەر بەسوودبێت)، ئەو بابەتەی کە پێی ناسرابوو، ھۆکاری مردن (ئەگەر زاندرا)، و سەرچاوە. == حوزەیران == === ٨ === * [[ھەڵکەوت عەزیز]]، ٣٦–٣٧، ڕۆژنامەوان، ھەواڵنێری کورد و بەرپرسی نووسینگەی [[تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕووداو]] لە بەغدا، برینەکانی دوای ڕووداوی ھاتوچۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://rudaw.net/sorani/categories/kurdistan/1861401|سەردێڕ=هەڵکەوت عەزیزی هاوکارمان گیانی لەدەستدا|بڵاوکەرەوە=[[تۆڕی میدیاییی ڕووداو]]|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> === ٦ === * [[ئەنتۆنی گویدێرا]]، ٦٥، ئەکتەری ئەمریکی، نادیار.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Staff |یەکەم=T. M. Z. |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|سەردێڕ='The Godfather Part III' Actor Anthony Guidera Dead at 65 |ناونیشان=https://www.tmz.com/2026/06/09/anthony-guidera-dead/ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=TMZ |زمان=en}}</ref> == ئایار == === ٢٦ === * [[ھاوارد ستۆرم]]، ٩٤، ئەکتەر و دەرھێنەری ئەمریکی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Barnes |یەکەم=Mike |ڕێکەوت=٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Howard Storm, Stand-Up Comic and ‘Mork & Mindy’ Director, Dies at 94 |ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/howard-storm-dead-mork-mindy-director-comic-1236606364/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=The Hollywood Reporter |زمان=en-US}}</ref> === ٢٢ === * [[گریز چاپمان]]، ٥٢، ئەکتەری ئەمریکی، نەخۆشی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=NBC sitcom actor dies aged 52 after lengthy health battle as fans share their heartbreak |ناونیشان=https://www.msn.com/en-us/health/other/nbc-sitcom-actor-dies-aged-52-after-lengthy-health-battle-as-fans-share-their-heartbreak/ar-AA23RT3y?ocid=msedgntp&pc=NMTS&cvid=6a128d81a08746f6bfa7934820d70368&ei=7 |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=MSN|ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٦|دوایین=Ali|یەکەم=Ayaan}}</ref> * [[چارڵز سیۆفی]]، ٩٠، ئەکتەری ئەمریکی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://deadline.com/2026/05/charles-cioffi-dead-1236928137/|سەردێڕ=Charles Cioffi Dies: ‘Klute’, ‘Shaft’, ‘All The Right Moves’ Actor Was 90|وێبگە=Deadline|ڕێکەوت=٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> === ١٨ === * [[تۆم کەین]]، ٦٤، [[نواندنی دەنگ|ئەکتەری دەنگ]]ی ئەمریکی، دواھەتەکانی [[جەڵدەی مێشک]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://variety.com/2026/tv/news/tom-kane-dead-star-wars-powerpuff-girls-1236752823|سەردێڕ=Tom Kane, 'Star Wars' and 'Powerpuff Girls' Voice Actor, Dies at 64|زمان=en-US|نووسەر=Payton Turkeltaub|وێبگە=Variety|ڕێکەوت=١٨ی ئایاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> === ١٥ === * [[عیزەدین حەداد]]، ٥٥–٥٦، سیاسەتوان، کەسایەتیی سەربازیی فەلەستینی، ڕێبەری [[حەماس]] لە [[کەرتی غەززە]] (لە ٢٠٢٥ەوە) و فەرماندەی [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|کەتیبەکانی قەسام]] (لە ٢٠٢٥ەوە)، تیرۆرکردن لە ھێرشی ئاسمانیدا.<ref>{{citeweb |date=15 May 2025 |title=Seven killed in Gaza as Israel says it targets Hamas leader |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-targets-head-hamas-armed-wing-with-gaza-strike-2026-05-15/ |website=Reuters}}</ref> === ١٢ === * [[ڕێکس ڕید]]، ٨٧، ڕەخنەگری فیلم، ڕۆژنامەوان، ئەکتەر و کەسایەتیی میدیاییی ئەمریکی، خراپبوونی ڕەوشی تەندروستی.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= https://observer.com/2026/05/rex-reed-obituary-a-personal-remembrance-of-the-legendary-film-critic/|سەردێڕ= The Rex Reed I Knew (1938–2026)|دوایین= Curotto|یەکەم= Merin|ڕێکەوت= ١٢ی ئایاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان= ١٢ی ئایاری ٢٠٢٦|newspaper = New York Observer}}</ref> * [[دۆناڵد گیب]]، ٧١، ئەکتەری ئەمریکی، دواھاتەکانی شێرپەنجەی گەروو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tmz.com/2026/05/12/donald-gibb-dead/|سەردێڕ='Revenge of the Nerds' Actor Donald Gibb Dead At 71|بڵاوکەرەوە=TMZ|ڕێکەوت=١٢ی ئایاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> * [[جاک تایلۆر]]، ٩٩، ئەکتەری ئەمریکی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.elmundo.es/cultura/cine/2026/05/12/6a02e05ae9cf4ac54f8b4582.html |سەردێڕ=Muere Jack Taylor, leyenda del fantástico europeo y actor decano del cine español |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئایاری ٢٠٢٦|ئیش=elmundo.es}}</ref> === ٩ === * [[دێنیس ڕاش]]، ٧٤، ئەکتەری ئەمریکی، [[شێرپەنجەی خوێن]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Barnes |یەکەم=Mike |ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Dennis Rush, Child Actor in ‘Man of a Thousand Faces’ and ‘The Andy Griffith Show,’ Dies at 74 |ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/dennis-rush-dead-andy-griffith-show-man-of-thousand-faces-1236597238/ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=The Hollywood Reporter |زمان=en-US}}</ref> === ٦ === * [[تێد تەرنەر]]، ٨٧، کارساز، بەرھەمھێنەری تەلەڤیزیۆنی، خاوەن میدیا، خێرخوازی ئەمریکی و دامەزرێنەری [[سی ئێن ئێن]]، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Kandell |یەکەم=Jonathan |ڕێکەوت=٦ی ئایاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Ted Turner, Creator of CNN and the 24-Hour News Cycle, Dies at 87 |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2026/05/06/business/media/ted-turner-dead.html |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠٢٦|newspaper=The New York Times}}</ref> === ٣ === * [[ژان ئالامبر]]، ٧٩، نووسەر و گۆرانینووسی فەڕەنسی، نادیار.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.lejdc.fr/avis-de-deces/avis/5099773|سەردێڕ=Jean-Louis FABRY|ئیش=Le Journal du Centre|زمان=French}}</ref> === ٢ === * [[ناسر بەکرزادە]]، ٢٦، بەندکراوی سیاسیی کورد، [[سێدارە|لەسێدارەدان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hanahr.org/ku/%D9%87%DB%95%D9%88%D8%A7%DA%B5/%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D9%86%D9%87%DB%8E%D9%86%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%D8%B2%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8E%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%95%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%B1/|سەردێڕ=بەڕێوەچوونی نهێنیی سزای سێدارەی ناسر بەکرزادە و یەعقووب کەریم‌پوور|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوەی مافەکانی مرۆڤی ھانا|ڕێکەوت=٢ی ئایاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> == نیسان == === ٢٨ === * [[فارووق ڕەفیق]]، ٦٤–٦٧، نووسەر و توێژەری کورد، نەخۆشیی دڵ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ava.news/news/48048|سەردێڕ=فارووق ڕەفیق کۆچی دوایی کرد|ڕێکەوت=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦|بڵاوکەرەوە=ئاڤا میدیا}}</ref> === ١٤ === * [[غەزال مەولان]]، ١٩، پێشمەرگەی کورد و ئەندامی [[کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان]]، ھێرشی درۆنی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=The Jerusalem Post: Ghazal, youngest female Kurdish Peshmerga, dies after IRGC strike and medical neglect |ناونیشان=https://www.jpost.com/international/article-893452}}</ref> === ٩ === * [[کەمال خەرازی]]، ٨١، سیاسەتوان، دیپلۆماتکاری چاکسازیخوازی ئێرانی، ئەندامی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندییەکانی سیستەم]] (لە ٢٠٢٢ەوە) و [[وەزارەتی کاروباری دەرەوە (ئێران)|وەزیری کاروباری دەرەوەی ئێران]] (١٩٩٧–٢٠٠٥)، برینەکانی دوای ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Eavis |یەکەم=Peter |دوایین٢=Goldbaum |یەکەم٢=Christina |دوایین٣=Bearak |یەکەم٣=Max |دوایین٤=Boxerman |یەکەم٤=Aaron |ڕێکەوت=٩ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Iran War Live Updates: Israel Agrees to Talks With Lebanon, Where Its Strikes Imperil Cease-Fire |ناونیشان=https://www.nytimes.com/live/2026/04/09/world/iran-ceasefire-trump-lebanon |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٦|ئیش=The New York Times |زمان=en-US |issn=0362-4331}}</ref> === ٦ === * [[مەجید خادمی]]، ؟، سەرتیپی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]]، سەرۆکی [[ڕێکخراوەی ھەواڵگریی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ڕێکخراوەی ھەواڵگریی سوپای پاسداران]] (لە ٢٠٢٥ەوە) و سەرۆکی [[ڕێکخراوەی پاراستنی ھەواڵگریی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ڕێکخراوەی پاراستنی ھەواڵگریی سوپای پاسداران]] (لە ٢٠٢٢ەوە)، ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=IRGC intelligence chief killed in attack, Guards say |ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202604065252 |ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=[[ئێران ئینتەرنەشناڵ|Iran International]]}}</ref> === ٤ === * [[وەحید بەنی عامریان]]، ٣٣–٣٤، بەندکراوی سیاسیی کورد، [[سێدارە|لەسێدارەدان]].<ref>[https://iranhrs.org/%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%9F/ زندانی سیاسی وحید بنی عامریان کیست؟ در تاریخ ۱۵ فروردین‌ماه ۱۴۰۵ اعدام شد.]</ref> == ئازار == === ٢٦ === * [[عەلیڕەزا تەنگسیری]]، ٦٣–٦٤، ئەفسەری دەریاییی ئێرانی و فەرماندەی [[ھێزی دەریاییی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی دەریاییی سوپای پاسداران]] (لە ٢٠١٨ەوە)، تیرۆرکردن لە ھێرشی ئاسمانیدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Israeli official: IRGC Navy chief killed in strike, was responsible for Hormuz chokehold |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-official-irgc-navy-chief-killed-in-strike-was-responsible-for-hormuz-chokehold/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ئیش=The Times of Israel |issn=0040-7909}}</ref> === ١٨ === * [[ئیسماعیل خەتیب]]، ٦٤–٦٥، کەسایەتیی ئایینی، سیاسەتوانی ئێرانی و [[وەزارەتی ھەواڵگری (ئێران)|وەزیری ھەواڵگریی ئێران]] (لە ٢٠٢١ەوە)، تیرۆرکردن لە ھێرشی ئاسمانیدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Live updates: Iran’s intelligence minister killed by Israel; U.S. unleashes bunker busters |ناونیشان=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-bunker-busters-israel-beirut-lebanon-hezbollah-rcna264012 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=NBC News |زمان=en}}</ref> === ١٧ === * [[عەلی لاریجانی]]، ٦٧، سیاسەتوان، کەسایەتیی سەربازیی ئێرانی و سەرۆکی [[ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]] (٢٠٠٥–٢٠٠٧ و لە ٢٠٢٥ەوە)، [[تیرۆرکردنی عەلی لاریجانی|تیرۆرکردن لە ھێرشی ئاسمانی]]دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۱۷ی ئازاری ٢٠٢٦ |سەردێڕ=Number one target: How Israel assassinated Iran’s ‘de-facto leader' Larijani {{!}} The Jerusalem Post |ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-890273 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦ |وێبگە=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |زمان=en}}</ref> === ١١ === * [[ساڵح موسلیم]]، ٧٥، سیاسەتوانی کورد و ھاوسەرۆکی پێشووی [[پارتی یەکێتیی دیموکرات (سووریا)|پەیەدە]] (٢٠١٠–٢٠١٧ و ٢٠٢٢–٢٠٢٤)، نەشتەرگەری بەھۆی [[سستیی گورچیلە]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Salih Muslim, Former PYD Leader, Passed Away in Erbil |ئیش=[[کوردستان ٢٤|Kurdistan 24]] |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/899856/salih-muslim-former-pyd-leader-dies-in-erbil}}</ref> == شوبات == === ٢٨ === * کوژرانی ئێرانییە بەناوبانگەکان لە [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|ھێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران]]: ** [[عەلی خامنەیی]]، ٨٦، [[ئایەتوڵڵا]]، سەرۆکی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم]] (١٩٨٨–١٩٨٩)، [[سەرۆک کۆماری ئێران]] (١٩٨١–١٩٨٩) و [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵای شۆڕشی ئیسلامی]] (لە ١٩٨٩ەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر١=Sanya Burgess |نووسەر٢=Molly Blackall |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=How Trump and Israel's killing of Khamenei played out – hour by hour |ناونیشان=https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The i Paper |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260303175231/https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ** [[عەبدولڕەحیم مووسەوی]]، ٦٥–٦٦، سەرۆکی [[بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکان]] (لە ٢٠٢٥ەوە) و فەرماندەی گشتیی [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=<!-- not stated --> |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=US-Israeli attack kills Iranian Armed Forces Chief |ناونیشان=https://timeskuwait.com/us-israeli-attack-kills-iranian-defense-minister-armed-forces-chief/ |ئیش=Times Kuwait |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> ** [[عەزیز نەسیرزادە]]، ٦٢، [[وەزارەتی بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان (ئێران)|وەزیری بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان]] (لە ٢٠٢٤ەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Funeral held in Tehran for Iranian commanders killed in US–Israeli strikes |ناونیشان=https://ca.news.yahoo.com/funeral-held-tehran-iranian-commanders-134224573.html |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Yahoo News |زمان=en-CA}}</ref> ** [[محەممەد پاکپوور]]، ؟، فەرماندەی گشتیی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] (لە ٢٠٢٥ەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Top Iran IRGC Commander Mohammad Pakpour Killed In Strikes: Israel |ناونیشان=https://www.ndtv.com/world-news/iran-news-iran-israel-news-top-iran-irgc-commander-mohammad-pakpour-killed-in-strikes-israel-11149625 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ئیش=NDTV News Desk |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302053407/https://www.ndtv.com/world-news/iran-news-iran-israel-news-top-iran-irgc-commander-mohammad-pakpour-killed-in-strikes-israel-11149625 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ** [[عەلی شەمخانی]]، ٧٠، ئەفسەری دەریایی و سیاسەتوان، [[وەزارەتی بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان (ئێران)|وەزیری بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان]] (١٩٩٧–٢٠٠٥)، سەرۆکی [[ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]] (٢٠١٣–٢٠٢٣) و ئەندامی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم]] (لە ٢٠٢٣ەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iran Confirms Killings of IRGC Chief Pakpour, Ali Shamkhani |ناونیشان=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/iran-confirms-killings-irgc-chief-pakpour-ali-shamkani |وێبگە=Middle East Eye |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦|زمان=en}}</ref> === ١٩ === * [[ئێریک دەین]]، ٥٣، ئەکتەری ئەمریکی، [[سستبوونی ھەناسەدان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Edel |یەکەم١=Victoria |دوایین٢=Jordan |یەکەم٢=Julie |ڕێکەوت=١٩ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Eric Dane, Grey's Anatomy and Euphoria Star, Dead at 53 Nearly 1 Year After Announcing ALS Diagnosis |ناونیشان=https://people.com/eric-dane-dead-greys-anatomy-star-was-53-11717334 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی شوباتی ٢٠٢٦|magazine=People}}</ref> === ١٥ === * [[ڕۆبێرت دوڤاڵ]]، ٩٥، ئەکتەر، بەرھەمھێنەر و دەرھێنەری ئەمریکی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی شوباتی ٢٠٢٦|author-first1=Daren |author-last1=DeFrank |سەردێڕ=Robert Duvall, Oscar-Winning Acting Legend, Dies at 95 |ناونیشان=https://www.thewrap.com/culture-lifestyle/culture/robert-duvall-dead/ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٦|ئیش=The Wrap |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260216202142/https://www.thewrap.com/culture-lifestyle/culture/robert-duvall-dead/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === ٣ === * [[سەیفولئیسلام قەزافی]]، ٥٣، سیاسەتوانی لیبی، تیرۆرکردن بە چەک.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Saif al-Islam Gaddafi, son of Libya's late dictator, killed in the northern African country, report say |ناونیشان=https://www.france24.com/en/africa/20260203-seif-al-islam-gaddafi-son-of-libya-s-late-dictator-killed-in-the-northern-african-country-report-say |ڕێکەوتی سەردان=٣ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=France 24 |زمان=en}}</ref> == کانوونی دووەم == === ٢٣ === * [[سەلیم ساداک]]، ٧١، سیاسەتوانی کورد و ئەندامی [[ئەنجومەنی باڵای نیشتمانیی تورکیا]] (١٩٩١–١٩٩٤)، [[شێرپەنجە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Selim Sadak yaşamını yitirdi|ناونیشان=https://www.evrensel.net/haber/595879/selim-sadak-yasamini-yitirdi|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260124012859/https://www.evrensel.net/haber/595879/selim-sadak-yasamini-yitirdi|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=Evrensel|زمان=tr-TR|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === ٢٠ === * [[ڕیفعەت ئەسەد]]، ٨٨، ئەفسەری سەربازی و سیاسەتوانی سووری، دواھاتەکانی [[ئەنفلۆنزا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.voiceofemirates.com/en/news/2026/01/21/rifaat-al-assad-dies-at-the-age-of-89/|سەردێڕ=Rifaat al-Assad dies at the age of 89|بڵاوکەرەوە=Voice of Emirates|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ڕێکەوت=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref> === ٩ === * [[تی کەی کارتەر]]، ٦٩، ئەکتەری ئەمریکی، نادیار.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=''The Thing'' Actor T.K. Carter Dead at 69 |ناونیشان=https://www.tmz.com/2026/01/10/tk-carter-dead-actor-the-thing/ |بڵاوکەرەوە=TMZ|زمان=en-US|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|2026 deaths}} {{مردنەکان بەپێی مانگ و ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|مەرگ|ژیاننامە|مێژوو|دەیەی ٢٠٢٠|کات}} [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦| ]] dhtk47pf1ko7gyhkzhcukurhe3kgk1h 0 295779 1589556 1586978 2026-06-11T01:18:26Z Hivja 64112 /* */ 1589556 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[سەید]]{{ھن}}[[سەرتیپ (پلەی سەربازی)|سەرتیپ]] | native_name = مجید موسوی<ref>{{multiref2|{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.asianewsiran.com/fa/newsagency/30193/%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%81%D8%B6%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87 |سەردێڕ=سردار سید مجید موسوی؛ فرمانده جدید نیروی هوافضای سپاه |trans-title=Brigadier General Seyyed Majid Mousavi; New Commander of the IRGC Aerospace Force |وێبگە=Asia News Iran |زمان=fa |ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250909214051/https://www.asianewsiran.com/fa/newsagency/30193/%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%81%D8%B6%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}|{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://shahrebours.com/%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AC%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%9F-%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C/ |سەردێڕ=بیوگرافی فرمانده نیروی هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی |trans-title=Biography of the Commander of the Aerospace Force of the Islamic Revolutionary Guard Corps |وێبگە=Shahre Bours |زمان=fa |ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250909214408/https://shahrebours.com/%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AC%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%9F-%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}}}</ref> | native_name_lang = فارسی | image = Sayyed Hosein Majid Mousavi Eftekhari.jpg | caption = مووسەوی لە ٢٠٢٥ | office = فەرماندەی [[ھێزی ھەوابۆشاییی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] | predecessor = [[ئەمیرعەلی حاجیزادە]] | president = [[مەسعوود پزیشکیان]] | term_start = ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ | 1blankname = {{nowrap|[[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری ئێران]]}} | 1namedata = [[عەلی خامنەیی]]{{ھن}}[[موجتەبا خامنەیی]] | 1blankname1 = {{nowrap|[[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵا]]}} | 1namedata1 = [[عەلی خامنەیی]] | office1 = جێگری فەرماندەی [[ھێزی ھەوابۆشاییی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] | president1 = [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]]{{ھن}}[[حەسەن ڕۆحانی]]{{ھن}}[[ئیبراھیم ڕەئیسی]]{{ھن}}[[محەممەد موخبیر]] (کاتی){{ھن}}[[مەسعوود پزیشکیان]] | term_start1 = ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩ | term_end1 = ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ | birth_date = {{birth date and age|1965|2|17|df=y}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/Details.aspx?id=50588 |سەردێڕ=Sanctions List Search |بڵاوکەرەوە=OFAC}}</ref> | birth_place = [[تاران]]، [[ئێرانی پەھلەوی|شانشینی ئێران]] | nickname = مەجید ({{langx|fa|مجيد}})<ref>{{multiref2|{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rokna.net/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-78/1131970-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AC%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D8%A7%D9%86%D8%B4%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%81%D8%B6%D8%A7 |سەردێڕ=سردار سید مجید موسوی کیست؟ |trans-title=Who is Sardar Seyyed Majid Mousavi? |وێبگە=ROKNA |زمان=fa |ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢٥ }}{{بەستەری مردوو|url=https://www.rokna.net/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-78/1131970-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AC%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D8%A7%D9%86%D8%B4%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%81%D8%B6%D8%A7 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}|{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://harferouz.ir/51575/seyyed-majid-mousavi-commander-of-the-irgc-aerospace-force/ |سەردێڕ=بیوگرافی سید مجید موسوی فرمانده هوافضای سپاه + سوابق |trans-title=Biography of Seyyed Majid Mousavi, Commander of the IRGC Aerospace Force + Background |وێبگە=Harfe Rouz |زمان=fa |ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250909215940/https://harferouz.ir/51575/seyyed-majid-mousavi-commander-of-the-irgc-aerospace-force/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو }}|{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.alef.ir/news/4040501013.html |trans-title=Sardar Mousavi: We must prepare ourselves for any situation |سەردێڕ=سردار موسوی: باید خود را برای هر وضعیتی آماده کنیم |وێبگە=Alef |زمان=fa |ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250909220316/https://www.alef.ir/news/4040501013.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو }}|{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://esfahanemrooz.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-125/932190-biography-sardar-seyed-majid-mousavi |سەردێڕ=بیوگرافی سردار سید حسین (مجید) موسوی افتخاری |trans-title=Biography of Sardar Seyed Hossein (Majid) Mousavi Eftekhari |وێبگە=Esfahan Emrooz |زمان=fa |ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250909220947/https://esfahanemrooz.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-125/932190-biography-sardar-seyed-majid-mousavi |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو }}}}</ref> | allegiance = {{ئاڵا|ئێران}} | branch = [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]] | rank = [[پەڕگە:18- Sartipp-IRGC.png|30px]] [[سەرتیپ (پلەی سەربازی)|سەرتیپ]] | battles = {{tree list}} * [[شەڕی ئێران و عێراق]] * [[شەڕی ناوخۆییی سووریا]] ** [[دەستێوەردانی ئێران لە شەڕی ناوخۆییی سووریا|دەستێوەردانی ئێران لە سووریا]] *** [[ئۆپەراسیۆنی لێدانی موحەڕڕەم]] * [[شەڕ لە عێراق (٢٠١٣–٢٠١٧)]] ** [[دەستێوەردانی ئێران لە عێراق (٢٠١٤–ئێستا)|دەستێوەردانی ئێران لە عێراق]] * [[ئۆپەراسیۆنی شەھید سلێمانی]] * [[ناکۆکیی ٢٠٢٤ی ئێران و ئیسرائیل]] ** [[ھێرشی نیسانی ٢٠٢٤ی ئێران بۆ سەر ئیسرائیل]] ** [[ھێرشی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ی ئێران بۆ سەر ئیسرائیل]] * [[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی ١٢ ڕۆژە]] * [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ٢٠٢٦ی ئێران]] {{tree list/end}} }} '''سەید حوسێن مووسەوی ئیفتخاری'''{{تێبینی|{{بە فارسی|سید حسین موسوی افتخاری}}}} ناسراو بە '''سەیەد مەجید مووسەوی''' ({{بە فارسی|سید مجید موسوی}}؛ لەدایکبووی ١٧ی شوباتی ١٩٦٥ لە [[تاران]]) فەرماندەیەکی سەربازیی ئێرانییە کە لە ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ەوە وەک فەرماندەی [[ھێزی ھەوابۆشاییی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی ھەوابۆشاییی سوپای پاسداران]] کار دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://channel8.com/kurdish/news/128884|سەردێڕ=رێبەری باڵای ئێران مەجید موسەوی بە فەرماندەی هێزی ئاسمانی سوپای پاسداران دیاریکرد|بڵاوکەرەوە=کەناڵ٨|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/55462/%D8%B3%DB%95%DB%8C%D8%AF-%D9%85%DB%95%D8%AC%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D9%88%D9%88%D8%B3%DB%95%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D9%88%D9%88%DB%95-%D9%81%DB%95%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%95%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%8C-%D8%A6%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86|سەردێڕ=سەید مەجید مووسەوی بووە فەرماندەی هێزی ئاسمانیی سپای پاسداران|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی مێھر|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://krd.hathalyoum.net/articles/943470|سەردێڕ=سەید مەجید مووسەوی بووە فەرماندەی هێزی ئاسمانیی سپای پاسداران|بڵاوکەرەوە=hathalyoum|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=258254|سەردێڕ=سوپای پاسداران: بەخێرایی خەریکی نۆژەنکردنەوەی سەکۆکانی هاویشتنی مووشەکین|بڵاوکەرەوە=شارپرێس|ڕێکەوت=١٩ی نیسانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == پیشە == [[پەڕگە:Unveiling ceremony of Fattah hypersonic missile (49).jpg|وێنۆک|مووسەوی لە ساڵی ٢٠٢٣]] مووسەوی لە ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥، لەلایەن [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵای ئێران]]، [[عەلی خامنەیی]]یەوە وەک فەرماندەی نوێی [[ھێزی ھەوابۆشاییی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی ھەوابۆشاییی سوپای پاسداران]] دەستنیشان کرا، ئەمەش لەدوای تیرۆرکردنی فەرماندە پێشووەکەی، [[ئەمیرعەلی حاجیزادە]] لە دەستپێکی [[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی ١٢ رۆژەی ئێران و ئیسرائیل]] لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥دا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Khamenei names Majid Mousavi as new IRGC aerospace chief after predecessor killed in Israeli strike |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/khamenei-names-majid-mousavi-as-new-irgc-aerospace-chief-after-predecessor-killed-in-israeli-strike/ |وێبگە=The Times of Israel |ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250614110133/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/khamenei-names-majid-mousavi-as-new-irgc-aerospace-chief-after-predecessor-killed-in-israeli-strike/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=General Majid Mousavi appointed new IRGC Aerospace commander |ناونیشان=https://en.mehrnews.com/news/233124/General-Majid-Mousavi-appointed-new-IRGC-Aerospace-commander/ |وێبگە=Mehr News Agency |ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250614152010/https://en.mehrnews.com/amp/233124/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەو ساڵی ٢٠٠٩ەوە ھەتا ٢٠٢٥، وەک جێگری فەرماندەی ھێزی ھەوابۆشاییی سوپای پاسداران کاری دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=جانشین فرمانده نیرو‌ی هوافضای سپاه: همه منتظر وعده صادق هستیم / شهید تهرانی مقدم با طراحی سوختی جدید پیشرانه‌های موشکی را متحول کرد+ فیلم |trans-title=Deputy commander of IRGC Aerospace Force: Everyone is awaiting the True Promise / Martyr Tehrani Moghaddam revolutionized missile engines with a new fuel design + video |ناونیشان=https://snn.ir/fa/news/1193874/جانشین-فرمانده-نیرو%E2%80%8Cی-هوافضای-سپاه-همه-منتظر-وعده-صادق-هستیم-شهید-تهرانی-مقدم-با-طراحی-سوختی-جدید-پیشرانه%E2%80%8Cهای-موشکی-را-متحول-کرد-فیلم |وێبگە=Student News Network |زمان=fa |ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250614104750/https://snn.ir/fa/news/1193874 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=جانشین نیروی هوافضای سپاه: دستاوردهای شهید طهرانی مقدم در اختیار جبهه مقاومت است |trans-title=Deputy of IRGC Aerospace Force: Martyr Tehrani Moghaddam’s achievements are at the disposal of the Axis of Resistance |ناونیشان=https://www.qudsonline.ir/news/1027000/جانشین-نیروی-هوافضای-سپاه-دستاوردهای-شهید-طهرانی-مقدم-در-اختیار |وێبگە=Quds Online |زمان=fa |ڕێکەوت=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250614105621/https://www.qudsonline.ir/news/1027000/%D8%AC%D8%A7%D9%86%D8%B4%DB%8C%D9%86-%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%81%D8%B6%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%B7%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D9%82%D8%AF%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == گەمارۆکان == لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤، [[وەزارەتی کاروباری دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وەزارەتی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] ڕای گەیاند مووسەوی، جێگری فەرماندەی ئەوکاتی ھێزی ھەوابۆشاییی سوپای پاسداران لەگەڵ دوو دامەزراوەی تر لە ئێراندا گەمارۆیان خراوەتە سەر، ئەمەش بەھۆی ڕۆڵەکانیان لە پاڵپشتیکردنی پرۆگرامە مووشەکییە بالستیکییەکان و درۆنییەکانی ئێران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=U.S. Sanctions on Two Iran-Based Entities Pursuant to E.O. 13949 and One Iranian Individual Pursuant to E.O. 13382 |ناونیشان=https://www.state.gov/u-s-sanctions-on-two-iran-based-entities-pursuant-to-e-o-13949-and-one-iranian-individual-pursuant-to-e-o-13382/ |وێبگە=U.S. Department of State |ڕێکەوت=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241218181008/https://www.state.gov/u-s-sanctions-on-two-iran-based-entities-pursuant-to-e-o-13949-and-one-iranian-individual-pursuant-to-e-o-13382/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=آمریکا تحریم‌هایی علیه ۳ فرد و نهاد مرتبط با برنامه‌های پهپادی و موشکی ایران اعمال کرد |trans-title=US imposes sanctions on 3 individuals and entities linked to Iran’s drone and missile programs |ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85694341/آمریکا-شرکت-کنندگان-در-برنامه-های-پهپاد-و-موشکی-ایران-را-تحریم |وێبگە=[[Islamic Republic News Agency]] |زمان=fa |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250614110945/https://www.irna.ir/news/85694341/%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%B4%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%DA%A9%D9%86%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D9%87%D9%BE%D8%A7%D8%AF-%D9%88-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%85 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|ئێران}} {{پۆلی کۆمنز|Majid Mousavi (general)}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥]] [[پۆل:خەڵکی تاران]] [[پۆل:زیندووان]] djb479sdfxbsba89u7cydynfyshv0t9 1589557 1589556 2026-06-11T01:19:54Z Hivja 64112 1589557 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[سەید]]{{ھن}}[[سەرتیپ (پلەی سەربازی)|سەرتیپ]] | native_name = مجید موسوی<ref>{{multiref2|{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.asianewsiran.com/fa/newsagency/30193/%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%81%D8%B6%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87 |سەردێڕ=سردار سید مجید موسوی؛ فرمانده جدید نیروی هوافضای سپاه |trans-title=Brigadier General Seyyed Majid Mousavi; New Commander of the IRGC Aerospace Force |وێبگە=Asia News Iran |زمان=fa |ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250909214051/https://www.asianewsiran.com/fa/newsagency/30193/%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%81%D8%B6%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}|{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://shahrebours.com/%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AC%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%9F-%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C/ |سەردێڕ=بیوگرافی فرمانده نیروی هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی |trans-title=Biography of the Commander of the Aerospace Force of the Islamic Revolutionary Guard Corps |وێبگە=Shahre Bours |زمان=fa |ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250909214408/https://shahrebours.com/%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AC%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%9F-%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}}}</ref> | native_name_lang = فارسی | image = Sayyed Hosein Majid Mousavi Eftekhari.jpg | caption = مووسەوی لە ٢٠٢٥ | office = فەرماندەی [[ھێزی ھەوابۆشاییی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] | predecessor = [[ئەمیرعەلی حاجیزادە]] | president = [[مەسعوود پزیشکیان]] | term_start = ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ | 1blankname = {{nowrap|[[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری ئێران]]}} | 1namedata = [[عەلی خامنەیی]]{{ھن}}[[موجتەبا خامنەیی]] | 1blankname1 = {{nowrap|[[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵا]]}} | 1namedata1 = [[عەلی خامنەیی]] | office1 = جێگری فەرماندەی [[ھێزی ھەوابۆشاییی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] | president1 = [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]]{{ھن}}[[حەسەن ڕۆحانی]]{{ھن}}[[ئیبراھیم ڕەئیسی]]{{ھن}}[[محەممەد موخبیر]] (کاتی){{ھن}}[[مەسعوود پزیشکیان]] | term_start1 = ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩ | term_end1 = ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ | birth_date = {{birth date and age|1965|2|17|df=y}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/Details.aspx?id=50588 |سەردێڕ=Sanctions List Search |بڵاوکەرەوە=OFAC}}</ref> | birth_place = [[تاران]]، [[ئێرانی پەھلەوی|شانشینی ئێران]] | nickname = مەجید ({{langx|fa|مجيد}})<ref>{{multiref2|{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rokna.net/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-78/1131970-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AC%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D8%A7%D9%86%D8%B4%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%81%D8%B6%D8%A7 |سەردێڕ=سردار سید مجید موسوی کیست؟ |trans-title=Who is Sardar Seyyed Majid Mousavi? |وێبگە=ROKNA |زمان=fa |ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢٥ }}{{بەستەری مردوو|url=https://www.rokna.net/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-78/1131970-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AC%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D8%A7%D9%86%D8%B4%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%81%D8%B6%D8%A7 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}|{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://harferouz.ir/51575/seyyed-majid-mousavi-commander-of-the-irgc-aerospace-force/ |سەردێڕ=بیوگرافی سید مجید موسوی فرمانده هوافضای سپاه + سوابق |trans-title=Biography of Seyyed Majid Mousavi, Commander of the IRGC Aerospace Force + Background |وێبگە=Harfe Rouz |زمان=fa |ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250909215940/https://harferouz.ir/51575/seyyed-majid-mousavi-commander-of-the-irgc-aerospace-force/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو }}|{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.alef.ir/news/4040501013.html |trans-title=Sardar Mousavi: We must prepare ourselves for any situation |سەردێڕ=سردار موسوی: باید خود را برای هر وضعیتی آماده کنیم |وێبگە=Alef |زمان=fa |ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250909220316/https://www.alef.ir/news/4040501013.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو }}|{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://esfahanemrooz.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-125/932190-biography-sardar-seyed-majid-mousavi |سەردێڕ=بیوگرافی سردار سید حسین (مجید) موسوی افتخاری |trans-title=Biography of Sardar Seyed Hossein (Majid) Mousavi Eftekhari |وێبگە=Esfahan Emrooz |زمان=fa |ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250909220947/https://esfahanemrooz.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-125/932190-biography-sardar-seyed-majid-mousavi |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو }}}}</ref> | allegiance = {{ئاڵا|ئێران}} | branch = [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]] | rank = [[پەڕگە:18- Sartipp-IRGC.png|30px]] [[سەرتیپ (پلەی سەربازی)|سەرتیپ]] | battles = {{tree list}} * [[شەڕی ئێران و عێراق]] * [[شەڕی ناوخۆییی سووریا]] ** [[دەستێوەردانی ئێران لە شەڕی ناوخۆییی سووریا|دەستێوەردانی ئێران لە سووریا]] *** [[ئۆپەراسیۆنی لێدانی موحەڕڕەم]] * [[شەڕ لە عێراق (٢٠١٣–٢٠١٧)]] ** [[دەستێوەردانی ئێران لە عێراق (٢٠١٤–ئێستا)|دەستێوەردانی ئێران لە عێراق]] * [[ئۆپەراسیۆنی شەھید سلێمانی]] * [[ناکۆکیی ٢٠٢٤ی ئێران و ئیسرائیل]] ** [[ھێرشی نیسانی ٢٠٢٤ی ئێران بۆ سەر ئیسرائیل]] ** [[ھێرشی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ی ئێران بۆ سەر ئیسرائیل]] * [[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی ١٢ ڕۆژە]] * [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ٢٠٢٦ی ئێران]] {{tree list/end}} }} '''سەید حوسێن مووسەوی ئیفتخاری'''{{تێبینی|{{بە فارسی|سید حسین موسوی افتخاری}}}} ناسراو بە '''سەیەد مەجید مووسەوی''' ({{بە فارسی|سید مجید موسوی}}؛ لەدایکبووی ١٧ی شوباتی ١٩٦٥ لە [[تاران]]) فەرماندەیەکی سەربازیی ئێرانییە کە لە ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ەوە وەک فەرماندەی [[ھێزی ھەوابۆشاییی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی ھەوابۆشاییی سوپای پاسداران]] کار دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://channel8.com/kurdish/news/128884|سەردێڕ=رێبەری باڵای ئێران مەجید موسەوی بە فەرماندەی هێزی ئاسمانی سوپای پاسداران دیاریکرد|بڵاوکەرەوە=کەناڵ٨|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/55462/%D8%B3%DB%95%DB%8C%D8%AF-%D9%85%DB%95%D8%AC%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D9%88%D9%88%D8%B3%DB%95%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D9%88%D9%88%DB%95-%D9%81%DB%95%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%95%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%8C-%D8%A6%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86|سەردێڕ=سەید مەجید مووسەوی بووە فەرماندەی هێزی ئاسمانیی سپای پاسداران|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی مێھر|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://krd.hathalyoum.net/articles/943470|سەردێڕ=سەید مەجید مووسەوی بووە فەرماندەی هێزی ئاسمانیی سپای پاسداران|بڵاوکەرەوە=hathalyoum|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=258254|سەردێڕ=سوپای پاسداران: بەخێرایی خەریکی نۆژەنکردنەوەی سەکۆکانی هاویشتنی مووشەکین|بڵاوکەرەوە=شارپرێس|ڕێکەوت=١٩ی نیسانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> == پیشە == [[پەڕگە:Unveiling ceremony of Fattah hypersonic missile (49).jpg|وێنۆک|مووسەوی لە ساڵی ٢٠٢٣]] مووسەوی لە ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥، لەلایەن [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵای ئێران]]، [[عەلی خامنەیی]]یەوە وەک فەرماندەی نوێی [[ھێزی ھەوابۆشاییی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی ھەوابۆشاییی سوپای پاسداران]] دەستنیشان کرا، ئەمەش لەدوای تیرۆرکردنی فەرماندە پێشووەکەی، [[ئەمیرعەلی حاجیزادە]] لە دەستپێکی [[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی ١٢ رۆژەی ئێران و ئیسرائیل]] لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥دا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Khamenei names Majid Mousavi as new IRGC aerospace chief after predecessor killed in Israeli strike |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/khamenei-names-majid-mousavi-as-new-irgc-aerospace-chief-after-predecessor-killed-in-israeli-strike/ |وێبگە=The Times of Israel |ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250614110133/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/khamenei-names-majid-mousavi-as-new-irgc-aerospace-chief-after-predecessor-killed-in-israeli-strike/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=General Majid Mousavi appointed new IRGC Aerospace commander |ناونیشان=https://en.mehrnews.com/news/233124/General-Majid-Mousavi-appointed-new-IRGC-Aerospace-commander/ |وێبگە=Mehr News Agency |ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250614152010/https://en.mehrnews.com/amp/233124/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەو ساڵی ٢٠٠٩ەوە ھەتا ٢٠٢٥، وەک جێگری فەرماندەی ھێزی ھەوابۆشاییی سوپای پاسداران کاری دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=جانشین فرمانده نیرو‌ی هوافضای سپاه: همه منتظر وعده صادق هستیم / شهید تهرانی مقدم با طراحی سوختی جدید پیشرانه‌های موشکی را متحول کرد+ فیلم |trans-title=Deputy commander of IRGC Aerospace Force: Everyone is awaiting the True Promise / Martyr Tehrani Moghaddam revolutionized missile engines with a new fuel design + video |ناونیشان=https://snn.ir/fa/news/1193874/جانشین-فرمانده-نیرو%E2%80%8Cی-هوافضای-سپاه-همه-منتظر-وعده-صادق-هستیم-شهید-تهرانی-مقدم-با-طراحی-سوختی-جدید-پیشرانه%E2%80%8Cهای-موشکی-را-متحول-کرد-فیلم |وێبگە=Student News Network |زمان=fa |ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250614104750/https://snn.ir/fa/news/1193874 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=جانشین نیروی هوافضای سپاه: دستاوردهای شهید طهرانی مقدم در اختیار جبهه مقاومت است |trans-title=Deputy of IRGC Aerospace Force: Martyr Tehrani Moghaddam’s achievements are at the disposal of the Axis of Resistance |ناونیشان=https://www.qudsonline.ir/news/1027000/جانشین-نیروی-هوافضای-سپاه-دستاوردهای-شهید-طهرانی-مقدم-در-اختیار |وێبگە=Quds Online |زمان=fa |ڕێکەوت=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250614105621/https://www.qudsonline.ir/news/1027000/%D8%AC%D8%A7%D9%86%D8%B4%DB%8C%D9%86-%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%81%D8%B6%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%B7%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D9%82%D8%AF%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == گەمارۆکان == لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤، [[وەزارەتی کاروباری دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وەزارەتی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] ڕای گەیاند مووسەوی، جێگری فەرماندەی ئەوکاتی ھێزی ھەوابۆشاییی سوپای پاسداران لەگەڵ دوو دامەزراوەی تر لە ئێراندا گەمارۆیان خراوەتە سەر، ئەمەش بەھۆی ڕۆڵەکانیان لە پاڵپشتیکردنی پرۆگرامە مووشەکییە بالستیکییەکان و درۆنییەکانی ئێران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=U.S. Sanctions on Two Iran-Based Entities Pursuant to E.O. 13949 and One Iranian Individual Pursuant to E.O. 13382 |ناونیشان=https://www.state.gov/u-s-sanctions-on-two-iran-based-entities-pursuant-to-e-o-13949-and-one-iranian-individual-pursuant-to-e-o-13382/ |وێبگە=U.S. Department of State |ڕێکەوت=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241218181008/https://www.state.gov/u-s-sanctions-on-two-iran-based-entities-pursuant-to-e-o-13949-and-one-iranian-individual-pursuant-to-e-o-13382/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=آمریکا تحریم‌هایی علیه ۳ فرد و نهاد مرتبط با برنامه‌های پهپادی و موشکی ایران اعمال کرد |trans-title=US imposes sanctions on 3 individuals and entities linked to Iran’s drone and missile programs |ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85694341/آمریکا-شرکت-کنندگان-در-برنامه-های-پهپاد-و-موشکی-ایران-را-تحریم |وێبگە=[[Islamic Republic News Agency]] |زمان=fa |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250614110945/https://www.irna.ir/news/85694341/%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%B4%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%DA%A9%D9%86%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D9%87%D9%BE%D8%A7%D8%AF-%D9%88-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%85 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Majid Mousavi (general)}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|ئێران}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥]] [[پۆل:خەڵکی تاران]] [[پۆل:زیندووان]] nsyew8s1jv5naakm658wqwjdv2hjgwu 1589558 1589557 2026-06-11T01:20:40Z Hivja 64112 /* */ 1589558 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[سەید]]{{ھن}}[[سەرتیپ (پلەی سەربازی)|سەرتیپ]] | native_name = مجید موسوی<ref>{{multiref2|{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.asianewsiran.com/fa/newsagency/30193/%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%81%D8%B6%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87 |سەردێڕ=سردار سید مجید موسوی؛ فرمانده جدید نیروی هوافضای سپاه |trans-title=Brigadier General Seyyed Majid Mousavi; New Commander of the IRGC Aerospace Force |وێبگە=Asia News Iran |زمان=fa |ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250909214051/https://www.asianewsiran.com/fa/newsagency/30193/%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%81%D8%B6%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}|{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://shahrebours.com/%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AC%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%9F-%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C/ |سەردێڕ=بیوگرافی فرمانده نیروی هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی |trans-title=Biography of the Commander of the Aerospace Force of the Islamic Revolutionary Guard Corps |وێبگە=Shahre Bours |زمان=fa |ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250909214408/https://shahrebours.com/%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AC%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%9F-%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}}}</ref> | native_name_lang = فارسی | image = Sayyed Hosein Majid Mousavi Eftekhari.jpg | caption = مووسەوی لە ٢٠٢٥ | office = فەرماندەی [[ھێزی ھەوابۆشاییی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] | predecessor = [[ئەمیرعەلی حاجیزادە]] | president = [[مەسعوود پزیشکیان]] | term_start = ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ | 1blankname = {{nowrap|[[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری ئێران]]}} | 1namedata = [[عەلی خامنەیی]]{{ھن}}[[موجتەبا خامنەیی]] | 1blankname1 = {{nowrap|[[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵا]]}} | 1namedata1 = [[عەلی خامنەیی]] | office1 = جێگری فەرماندەی [[ھێزی ھەوابۆشاییی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] | president1 = [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]]{{ھن}}[[حەسەن ڕۆحانی]]{{ھن}}[[ئیبراھیم ڕەئیسی]]{{ھن}}[[محەممەد موخبیر]] (کاتی){{ھن}}[[مەسعوود پزیشکیان]] | term_start1 = ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩ | term_end1 = ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ | birth_date = {{birth date and age|1965|2|17|df=y}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/Details.aspx?id=50588 |سەردێڕ=Sanctions List Search |بڵاوکەرەوە=OFAC}}</ref> | birth_place = [[تاران]]، [[ئێرانی پەھلەوی|شانشینی ئێران]] | nickname = مەجید ({{langx|fa|مجيد}})<ref>{{multiref2|{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rokna.net/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-78/1131970-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AC%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D8%A7%D9%86%D8%B4%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%81%D8%B6%D8%A7 |سەردێڕ=سردار سید مجید موسوی کیست؟ |trans-title=Who is Sardar Seyyed Majid Mousavi? |وێبگە=ROKNA |زمان=fa |ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢٥ }}{{بەستەری مردوو|url=https://www.rokna.net/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-78/1131970-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AC%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%DB%8C-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D8%A7%D9%86%D8%B4%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%81%D8%B6%D8%A7 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}|{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://harferouz.ir/51575/seyyed-majid-mousavi-commander-of-the-irgc-aerospace-force/ |سەردێڕ=بیوگرافی سید مجید موسوی فرمانده هوافضای سپاه + سوابق |trans-title=Biography of Seyyed Majid Mousavi, Commander of the IRGC Aerospace Force + Background |وێبگە=Harfe Rouz |زمان=fa |ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250909215940/https://harferouz.ir/51575/seyyed-majid-mousavi-commander-of-the-irgc-aerospace-force/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو }}|{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.alef.ir/news/4040501013.html |trans-title=Sardar Mousavi: We must prepare ourselves for any situation |سەردێڕ=سردار موسوی: باید خود را برای هر وضعیتی آماده کنیم |وێبگە=Alef |زمان=fa |ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250909220316/https://www.alef.ir/news/4040501013.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو }}|{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://esfahanemrooz.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-125/932190-biography-sardar-seyed-majid-mousavi |سەردێڕ=بیوگرافی سردار سید حسین (مجید) موسوی افتخاری |trans-title=Biography of Sardar Seyed Hossein (Majid) Mousavi Eftekhari |وێبگە=Esfahan Emrooz |زمان=fa |ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250909220947/https://esfahanemrooz.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-125/932190-biography-sardar-seyed-majid-mousavi |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو }}}}</ref> | allegiance = {{ئاڵا|ئێران}} | branch = [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]] | rank = [[پەڕگە:18- Sartipp-IRGC.png|30px]] [[سەرتیپ (پلەی سەربازی)|سەرتیپ]] | battles = {{tree list}} * [[شەڕی ئێران و عێراق]] * [[شەڕی ناوخۆییی سووریا]] ** [[دەستێوەردانی ئێران لە شەڕی ناوخۆییی سووریا|دەستێوەردانی ئێران لە سووریا]] *** [[ئۆپەراسیۆنی لێدانی موحەڕڕەم]] * [[شەڕ لە عێراق (٢٠١٣–٢٠١٧)]] ** [[دەستێوەردانی ئێران لە عێراق (٢٠١٤–ئێستا)|دەستێوەردانی ئێران لە عێراق]] * [[ئۆپەراسیۆنی شەھید سلێمانی]] * [[ناکۆکیی ٢٠٢٤ی ئێران و ئیسرائیل]] ** [[ھێرشی نیسانی ٢٠٢٤ی ئێران بۆ سەر ئیسرائیل]] ** [[ھێرشی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ی ئێران بۆ سەر ئیسرائیل]] * [[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی ١٢ ڕۆژە]] * [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ٢٠٢٦ی ئێران]] {{tree list/end}} }} '''سەید حوسێن مووسەوی ئیفتخاری'''{{تێبینی|{{بە فارسی|سید حسین موسوی افتخاری}}}} ناسراو بە '''سەید مەجید مووسەوی''' ({{بە فارسی|سید مجید موسوی}}؛ لەدایکبووی ١٧ی شوباتی ١٩٦٥ لە [[تاران]]) فەرماندەیەکی سەربازیی ئێرانییە کە لە ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ەوە وەک فەرماندەی [[ھێزی ھەوابۆشاییی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی ھەوابۆشاییی سوپای پاسداران]] کار دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://channel8.com/kurdish/news/128884|سەردێڕ=رێبەری باڵای ئێران مەجید موسەوی بە فەرماندەی هێزی ئاسمانی سوپای پاسداران دیاریکرد|بڵاوکەرەوە=کەناڵ٨|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/55462/%D8%B3%DB%95%DB%8C%D8%AF-%D9%85%DB%95%D8%AC%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D9%88%D9%88%D8%B3%DB%95%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D9%88%D9%88%DB%95-%D9%81%DB%95%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%95%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%8C-%D8%A6%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86|سەردێڕ=سەید مەجید مووسەوی بووە فەرماندەی هێزی ئاسمانیی سپای پاسداران|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی مێھر|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://krd.hathalyoum.net/articles/943470|سەردێڕ=سەید مەجید مووسەوی بووە فەرماندەی هێزی ئاسمانیی سپای پاسداران|بڵاوکەرەوە=hathalyoum|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=258254|سەردێڕ=سوپای پاسداران: بەخێرایی خەریکی نۆژەنکردنەوەی سەکۆکانی هاویشتنی مووشەکین|بڵاوکەرەوە=شارپرێس|ڕێکەوت=١٩ی نیسانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> == پیشە == [[پەڕگە:Unveiling ceremony of Fattah hypersonic missile (49).jpg|وێنۆک|مووسەوی لە ساڵی ٢٠٢٣]] مووسەوی لە ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥، لەلایەن [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵای ئێران]]، [[عەلی خامنەیی]]یەوە وەک فەرماندەی نوێی [[ھێزی ھەوابۆشاییی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی ھەوابۆشاییی سوپای پاسداران]] دەستنیشان کرا، ئەمەش لەدوای تیرۆرکردنی فەرماندە پێشووەکەی، [[ئەمیرعەلی حاجیزادە]] لە دەستپێکی [[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|شەڕی ١٢ رۆژەی ئێران و ئیسرائیل]] لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥دا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Khamenei names Majid Mousavi as new IRGC aerospace chief after predecessor killed in Israeli strike |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/khamenei-names-majid-mousavi-as-new-irgc-aerospace-chief-after-predecessor-killed-in-israeli-strike/ |وێبگە=The Times of Israel |ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250614110133/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/khamenei-names-majid-mousavi-as-new-irgc-aerospace-chief-after-predecessor-killed-in-israeli-strike/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=General Majid Mousavi appointed new IRGC Aerospace commander |ناونیشان=https://en.mehrnews.com/news/233124/General-Majid-Mousavi-appointed-new-IRGC-Aerospace-commander/ |وێبگە=Mehr News Agency |ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250614152010/https://en.mehrnews.com/amp/233124/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەو ساڵی ٢٠٠٩ەوە ھەتا ٢٠٢٥، وەک جێگری فەرماندەی ھێزی ھەوابۆشاییی سوپای پاسداران کاری دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=جانشین فرمانده نیرو‌ی هوافضای سپاه: همه منتظر وعده صادق هستیم / شهید تهرانی مقدم با طراحی سوختی جدید پیشرانه‌های موشکی را متحول کرد+ فیلم |trans-title=Deputy commander of IRGC Aerospace Force: Everyone is awaiting the True Promise / Martyr Tehrani Moghaddam revolutionized missile engines with a new fuel design + video |ناونیشان=https://snn.ir/fa/news/1193874/جانشین-فرمانده-نیرو%E2%80%8Cی-هوافضای-سپاه-همه-منتظر-وعده-صادق-هستیم-شهید-تهرانی-مقدم-با-طراحی-سوختی-جدید-پیشرانه%E2%80%8Cهای-موشکی-را-متحول-کرد-فیلم |وێبگە=Student News Network |زمان=fa |ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250614104750/https://snn.ir/fa/news/1193874 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=جانشین نیروی هوافضای سپاه: دستاوردهای شهید طهرانی مقدم در اختیار جبهه مقاومت است |trans-title=Deputy of IRGC Aerospace Force: Martyr Tehrani Moghaddam’s achievements are at the disposal of the Axis of Resistance |ناونیشان=https://www.qudsonline.ir/news/1027000/جانشین-نیروی-هوافضای-سپاه-دستاوردهای-شهید-طهرانی-مقدم-در-اختیار |وێبگە=Quds Online |زمان=fa |ڕێکەوت=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250614105621/https://www.qudsonline.ir/news/1027000/%D8%AC%D8%A7%D9%86%D8%B4%DB%8C%D9%86-%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%81%D8%B6%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%B7%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D9%82%D8%AF%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == گەمارۆکان == لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤، [[وەزارەتی کاروباری دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وەزارەتی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] ڕای گەیاند مووسەوی، جێگری فەرماندەی ئەوکاتی ھێزی ھەوابۆشاییی سوپای پاسداران لەگەڵ دوو دامەزراوەی تر لە ئێراندا گەمارۆیان خراوەتە سەر، ئەمەش بەھۆی ڕۆڵەکانیان لە پاڵپشتیکردنی پرۆگرامە مووشەکییە بالستیکییەکان و درۆنییەکانی ئێران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=U.S. Sanctions on Two Iran-Based Entities Pursuant to E.O. 13949 and One Iranian Individual Pursuant to E.O. 13382 |ناونیشان=https://www.state.gov/u-s-sanctions-on-two-iran-based-entities-pursuant-to-e-o-13949-and-one-iranian-individual-pursuant-to-e-o-13382/ |وێبگە=U.S. Department of State |ڕێکەوت=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241218181008/https://www.state.gov/u-s-sanctions-on-two-iran-based-entities-pursuant-to-e-o-13949-and-one-iranian-individual-pursuant-to-e-o-13382/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=آمریکا تحریم‌هایی علیه ۳ فرد و نهاد مرتبط با برنامه‌های پهپادی و موشکی ایران اعمال کرد |trans-title=US imposes sanctions on 3 individuals and entities linked to Iran’s drone and missile programs |ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85694341/آمریکا-شرکت-کنندگان-در-برنامه-های-پهپاد-و-موشکی-ایران-را-تحریم |وێبگە=[[Islamic Republic News Agency]] |زمان=fa |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250614110945/https://www.irna.ir/news/85694341/%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%B4%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%DA%A9%D9%86%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D9%87%D9%BE%D8%A7%D8%AF-%D9%88-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%85 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Majid Mousavi (general)}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|ئێران}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٥]] [[پۆل:خەڵکی تاران]] [[پۆل:زیندووان]] 36de28wltblgxdfx8qre8lchn96il8w 5 295923 1589545 1585619 2026-06-10T23:08:37Z Hivja 64112 /* تەواوبوونی کات */ بەشی نوێ 1589545 wikitext text/x-wiki == سڕینەوە == @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوت لێ بێت، زۆرم پێ خۆش بوو سەرەتا کە ھاتییە ناو ئەو پرۆژەیە و دەبوو ھۆی گەرمبوونی پێشبڕکێکان، ئێستاش بە تەواوی ڕێز لە ھەر بڕیارێکی بیدەی دەگرم، بەڵام تکایە ئەو وتارانەی سازت کردوون بیانگەڕێنەوە، داوات لێ دەکەم وتارەکان بگەڕێنەوە و ئەگەر ھەر ویستت ھێڵێکی ڕەش لە ناوەکەت بدە لە بەشی ئەنداماندا بەڵام با وتارەکان بمێننەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٢٢، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: سڵاو لەتۆش، هیڤچا، شتێک لەمندا هەیە ناتوانم ڕێگری لێبکەم بەئاسانی؛ ئەویش ئەوەیە: وتارێک نەزانم باسی چی دەکات ئەوا دروستی ناکەم، دەبوایە هەر لە سەرەتاوە بەشداریم نەکردایە. ئاخر یەکێک پێم بڵێت وتار بڕان بوو؟ ئەم وتارانە من نزیک ١٠ وتارم نووسی کاتێک دەمخەێندنەوە هەر نەمدەزانی باسی چی دەکات هێندە وتاری وشک و ناخۆش بوون (جگە لە وتارە ژیاننامەییەکان). ئەوان دەیانتوانی وتاری تر بھێنن کە بەکارهێنەران حەزی پێ بکەن و پارەکە لە شتێکی چێژیەخشتر سەرف بکەن نەک لە وتاری وشک و ناپێویست. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٤٠، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] وەڵا بەتەواوی ھاوڕام، بەداخەوە کەس بەشداریی ناکات و ھیچ ھەستێکی پێشبڕکێی تێدا نییە! ئێستا نووسینی وتارێکی ٣٠ کیلۆبایتی بۆ من خۆشترە لە نووسینی ئەو جۆرە کۆلکە وتارانە. بەڵام ئەگەر بە قسەی ئەو برا بچووکەت دەکەیت بگەڕێوە بۆ پرۆژەکە و ھەر چەند کەم بەشداریی تێدا بکە و یانیش بەشداریی مەکە بەڵام با ئەو وتارانەت بمێننەوە. ئەگەریش ھەر سووری لەسەر ڕۆیشتن ئەوە با وتارەکانت ھەر بمێننەوە، دواتر دەتوانین چاکسازییان تێدا بکەین. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:١٤، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: هیڤجا گیان، من ئەو وتارانەی لەو پێشبڕکێیە دروستم کردن؛ کاتێک دەیانخوێنمەوە هیچی لێ تێناگەم، من کە خۆم هیچی لێ تێنەگەم ئەوا چاوەڕێ ناکەم خوێنەر لێی تێ بگات. ئێستا دەتوانم دووهێندە وتار دروست بکەمەوە و قەرەبووی ئەو وتارانە بکەمەوە کە سڕیمەوە. هیڤجا؛ گەر پێشبڕکێ دابنرێت، ئەوا با شتێک بێت کە چێژببەخشێت نەک ئەم وتارە وشک و قورسانە، خۆ ئێمە ٥٠٠ هەزار وتارمان نییە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٤٥، ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] وەڵا ڕاستە، قسەکەت جوانە، بەتەواوی ١٠٠٪ لەگەڵت هاوڕام، ئینشاڵڵا بۆ جاری داهاتوو ئێمەش لەگەڵ دانەری پڕۆژە و کێبڕکێکان بەشدار دەبین و ڕاوبۆچوونی خۆمان دەڵێین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٠٣، ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == تەواوبوونی کات == سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Ravan|Ravan]] سپاس بۆ پێکھێنانی ئەو کێبڕکێیە، ئەوە پێنج ڕۆژی تر ماوەی تەواو دەبێ؛ بەڵام بینیم ئێوە وتاری نوێتان زیاد کردووە لە کاتێکدا ھەر من لە پێشدادا بەشداریم تێدا کردووە. داوا دەکەم کاتی کێبڕکێیەکە درێژ بکەنەوە تاوەکوو بتوانین کەسانی زیاتر بێتین بۆ ئەوەی بەشداریی ئەو پرۆژەیە بکەن و لانیکەم پڕۆژەکە بگاتە ئەنجامی خۆی. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٠٨، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 0p1w9gat4bqo6cpwr0dkrqhg6vw1m75 3 296015 1589591 1585925 2026-06-11T10:19:59Z -Haryad 40333 پێشنیاری سڕینەوە بۆ تەکنەلۆژیای ئۆتۆمبێلی کارەبایی 1589591 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ١٧:٢١، ٢١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == [[ویکیپیدیا:سڕینەوەی پێشنیارکراو|پێشنیاری سڕینەوە]] بۆ [[:تەکنەلۆژیای ئۆتۆمبێلی کارەبایی]] == [[پەڕگە:Ambox warning yellow.svg|left|link=|alt=تێبینی|48px|]] وتاری [[:تەکنەلۆژیای ئۆتۆمبێلی کارەبایی]] [[ویکیپیدیا:سڕینەوەی پێشنیارکراو|پێشنیاری سڕینەوە]]ی بۆ کراوە. تاگی پێشنیاری سڕینەوە کە لەسەر وتارەکە داندراوە ڕوونی دەکاتەوە بۆچی. ھەرچەندە ھەموو بەشدارییە سوودبەخشەکان لە ویکیپیدیا بەرز دەنرخێندرێن، بەڵام لەوانەیە پەڕەکان [[وپ:پسخ|لەبەر چەند ھۆکارێک بسڕدرێنەوە]]. دەتوانیت ئەم سڕینەوەیە بوەستێنیت بە لابردنی ئاگاداری {{Tlc|پێشنیاری سڕینەوە/ڕێکەوتکراو}}، بەڵام تکایە ھەوڵی ڕوونکردنەوە لە [[یارمەتی:کورتەی دەستکاری|کورتەی دەستکارییەکە]] یان لە [[وتووێژ:تەکنەلۆژیای ئۆتۆمبێلی کارەبایی|پەڕەی وتووێژی وتارەکە]] بدە کە بۆچی نابێت بسڕدرێتەوە. تکایە بیر لە چاکسازیکردنی پەڕەکە و چارەسەرکردنی ئەو کێشانە بکەرەوە کە ڕوون کراوەتەوە. لابردنی {{Tlc|پێشنیاری سڕینەوە/ڕێکەوتکراو}} [[ویکیپیدیا:سڕینەوەی پێشنیارکراو|پڕۆسەی پێشنیاری سڕینەوەکە]] دەوەستێنێت، بەڵام [[:en:Wikipedia:Deletion process|پڕۆسەکانی تری سڕینەوە]] بوونیان ھەیە. بەتایبەتی، پڕۆسەی [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|سڕینەوەی خێرا]] دەتوانێت بەبێ وتووێژ ببێتە ھۆی سڕینەوە، و [[ویکیپیدیا:وتارەکان بۆ سڕینەوە|وتارەکان بۆ سڕینەوە]] ڕێگە بە وتووێژ دەدات تا [[ویکیپیدیا:یەکدەنگی|بگەین بە یەکدەنگی]] بۆ سڕینەوە.<!-- داڕێژە:ئاگاداریی پێشنیاری سڕینەوە --> [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٠:١٩، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) jdspcmbdgisj662wx86wc10p1ws7wok 0 296016 1589590 1587700 2026-06-11T10:19:20Z -Haryad 40333 تاگی پێشنیاری سڕینەوە 1589590 wikitext text/x-wiki {{پێشنیاری سڕینەوە/ڕێکەوتکراو |ھۆ = بێسەرچاوە |کات = 20260611101850 |بکەر = -Haryad |یارمەتی = }} {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{بنبەست|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{وتاری نوێ بەبێ بەسەرداچوونەوە}} }} [[پەڕگە:Nissan_Leaf_012.JPG|وێنۆک|ئۆتۆمبێلی نیسان لیف، نموونەیەک بۆ ئۆتۆمبێلی کارەبایی.]] '''تەکنەلۆژیای ئۆتۆمبێلی کارەبایی''' بریتییە لەو سیستەمە پێشکەوتووەی کە بزوێنەری کارەبایی و پاتری بەکاردەهێنێت بۆ جووڵەپێکردنی ئۆتۆمبێل، لەبری مەکینەی سووتانی ناوەکی. == پێشەکی == لەم ساڵانەی دواییدا، پیشەسازی ئۆتۆمبێل گۆڕانکارییەکی گەورەی بەخۆیەوە بینیوە بە ئاراستەی کارەباییکردن، ئەمەش بە مەبەستی کەمکردنەوەی پشتبەستن بە سووتەمەنییە بەردینەکان و پاراستنی ژینگەی زەوی.<ref>پێشکەوتنی تەکنەلۆژیای ئۆتۆمبێلە کارەباییەکان و کاریگەرییان لەسەر ژینگە، گۆڤاری زانستی تەکنەلۆژیا، ٢٠٢٣.</ref> == پێکهاتە سەرەکییەکان == سیستەمی ئۆتۆمبێلی کارەبایی لە چەند بەشێکی سەرەکی پێکدێت کە جیاوازن لە پێکهاتەی میکانیکی ئۆتۆمبێلی باو: * '''پاتری (Battery Pack):''' سەرچاوەی سەرەکی هەڵگرتنی وزەیە، زۆربەیان لە جۆری لیثیۆم-ئایۆنن. * '''بزوێنەری کارەبایی (Electric Motor):''' ئەو بەشە گرنگەیە کە کارەبا دەگۆڕێت بۆ هێزی میکانیکی بۆ سوڕاندنی تایەکان. * '''گۆڕەڕی کارەبایی (Inverter):''' بەرپرسە لە ڕێکخستن و گۆڕینی تەزووی کارەبا لە نێوان پاتری و بزوێنەرەکەدا. == جۆرەکانی سیستەمەکە == بەپێی شێوازی کارکردن، تەکنەلۆژیاکە دابەش دەبێت بۆ چەند جۆرێک: # ئۆتۆمبێلی کارەبایی تەواو (BEV) # ئۆتۆمبێلی دووڕەگی بارگاویکراو (PHEV) # ئۆتۆمبێلی دووڕەگ (HEV) == سەرچاوەکان == <references /> {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} 6dhpyz8i96oud5k166oeouqrstth2e7 0 296165 1589475 1588866 2026-06-10T14:29:37Z -Haryad 40333 شائەمراز 1589475 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=میر سەیفەددین{{ھن}} میر سیف الدین|title={{Script/Arabic|[[میر (نازناو)|میر]]}}|reign=١٥٣٤–١٥٥٨|predecessor=[[میر عیززەددین شێری سۆران]]|successor=[[شا قوولی بەگی سۆران]]|issue=|full name={{Script/Arabic|میر سەیفەددین کوڕی میر حوسێن کوڕی پیربداغ کوڕی شا عەلی بەگ}}|royal house=[[پەڕگە:Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|Soran Emirate flag|15px]] [[میرانی سۆران]]|father=حوسێن بەگ|religion=[[ئیسلام]]|succession={{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[ئەمیر|میر]]ی [[میرنشینی سۆران|سۆران]]|image=|caption=}} '''میر سەیفەددین کوڕی میر حوسێن کوڕی پیربداغ کوڕی شا عەلی بەگی میر سۆران'''<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئیمارەتی سۆران |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28485 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260315164924/https://books.vejin.net/ck/text/28485 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دەتوانرێ ناوبنرێ بە '''میر سەیفەددینی دووەمی سۆران''' (لە ساڵانی ٩٤١ تاوەکوو ٩٦٦ی کۆچی بەرامبەر بە ١٥٣٤ تا ١٥٥٨ی زایینی حوکمی کردووە)<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF?ver=130261230090000000|سەردێڕ=شەڕەفنامە|پەڕەکان=٣٤٠، ٣٤٣|زمان=کوردی}}</ref> فەرمانڕەوایێکی سەدەی ١٦ی کورد و میراتگرێکی [[میرنشینی سۆران]] بوو، بە شێوەیەکی سەرەکی بە وەرگرتنەوەی پاوانی [[ھەولێر]] و پاوانی بۆماوەییی سۆران ناسراوە، دوای ئەوەی لە کاتی ڕێکخستنەوەی [[عوسمانییەکان]]ی ناوچەکەدا دوای [[گرتنی بەغدا (١٥٣٤)|گرتنی بەغدا]] لە ساڵی ١٥٣٤دران بە [[حوسێن بەگی داسنی]]ی میر و سەرۆکی [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنیی]] [[ئێزیدییەکان]] بوو.{{Sfn|Lescot|1938}}{{Sfn|Gülcü|2016}} گێڕانەوەی سەرەکی کە ماوەتەوە دەربارەی ئەم میرە، لە گێڕانەوەکانی ''[[شەرەفنامە|شەڕەفنامەوە]]'' ھاتووە کە لەلایەن نووسەرانی دواترەوە دووبارە کراوەتەوە؛ کە تێیدا باسدەکرێت کە میر سەیفەددین دژایەتیی گواستنەوەی ھەولێر و زەوییەکانی سۆرانی بۆ حوسێن بەگی داسنی دەکرد، سەرەتا لە بەرامبەریدا شکستی ھێنا، دواتر سەرکردایەتیی ڕاپەرینێکی کرد و ھێزی لە سۆرانەوە کۆکردەوە و ھەولێری گرت و دواتر لە شەڕدا ھێزەکانی داسنیی تێکشکاند.{{Sfn|Lescot|1938}}{{Sfn|Gülcü|2016}} ئەم ڕێکخستنە لەلایەن میر سەیفەددین وەک میری سۆران دژایەتیی دەکرا. بەپێی ئەو گێڕانەوەیەی لە ڕێگەی ''شەڕەفنامەوە'' پارێزراوە، سەرەتا دوای لەدەستدانی زەوی پەنای بۆ ئێران بردووە، دواتر لە ھەوڵێکدا بۆ وەرگرتنەوەی پاوانەکانی ھاتەوە بۆ ناوچەکە.{{Sfn|Lescot|1938}} == چوارچێوەی مێژوویی == لە ساڵی ١٥٣٤ لە کاتی ھەڵمەتی عوسمانییەکانی سەر [[بەغدا]] گرتەوە، سوڵتان [[سولەیمان قانوونی|سلێمانی قانوونی]] فەرمانی لەسێدارەدانی دەرکرد بۆ [[میر عیززەددین شێری سۆران|میر عیززەددین شێری]] میری سۆران؛ کە گوایە تۆمەتێکی بۆ ھەڵبەسترا و بەھۆی ئەوە بوو کە لەسێدارەدرا.<ref name=":0"/> دوای لەسێدارەدانی میری سۆران، ھەولێر درا بە [[حوسێن بەگی داسنی]] کە سەرکردەی میرنشینی داسنیی ئێزدی بوو و زەوییەکانی سۆران و ھەولێر بە میرنشینی داسنییەوە گرێدران.{{Sfn|Lescot|1938}}{{Sfn|Gülcü|2016}} == گێڕانەوەی ھەولێر == لە کۆتاییدا میر سەیفەددین ھێزێکی لە سۆران کۆکردەوە و سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی کرد و ھێرشی کردە سەر ھەولێر، لە کاتێکدا [[حوسێن بەگی داسنی]] ئامادە نەبوو. دەستی بەسەر شارەکەدا گرت و حوسێن بەگی ناچار کرد بە ڕێپێوان بگەڕێتەوە دژی. لە شەڕی دواتردا میر سەیفەددین ھێزەکانی داسنیی تێکشکاند. ئەو گێڕانەوەیەی ڕۆجەر لێسکۆت کە تاوەکوو ئێستا پارێزراوە باس لەوە دەکات کە بە نزیکەیی ٥٠٠ پیاوی داسنیی ئێزدی کوژران و میر سەیفەددین غەنیمەتێکی بەرچاوی دووژمنیشی برد لە کەلوپەل و کاڵا و چەکەکانی دووژمن.{{Sfn|Lescot|1938}} ئەردنچ گووڵجوو پوختەیەکی ھاوشێوە بە زمانی تورکی باسدەکات و باس لەوە دەکات کە میر سەیفەددین ھەولێری گرتووە و حوسێن بەگی داسنی شکستی ھێناوە و نزیکەی ٥٠٠ ئێزیدیی پێشەنگ کوژران. گووڵجوو ھەروەھا باس لەوە دەکات کە حوسێن بەگ دواتر چەند ھەوڵێکی دا بۆ وەرگرتنەوەی ھەولێر، بەڵام شکستی ھێنا و ھەولێر و زەوییەکانی سۆران لە دەستی میر سەیفەددین مانەوە.{{Sfn|Gülcü|2016}} == میرات و کاریگەری == سەیفەددین بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی ئەم ئەڵقەیەوە یاد دەکرێتەوە. وەرگرتنەوەی ھەولێری لە نەریتی سەرچاوەدا وەک گەڕاندنەوەی حوکمڕانی سۆران بەسەر خاکی بۆماوەییی خۆیدا دەخرێتەڕوو؛ بەڵام زانیارییەکی کەم لەبارەی ژیانی فراوانتر و حوکمڕانی و خێزان و مردنی ئەوەوە ھەیە. ھەر لەبەر ئەم ھۆکارە، ئاماژە مۆدێرنەکان بۆ ئەو بەزۆری لە باسەکانی حوسێن بەگی داسنی، میرنشینی داسنی، ئێزیدییەکان، یان مێژووی سەرەتاییی میرنشینی سۆراندا دەردەکەون نەک لە لێکۆڵینەوەکانی ژیاننامەی سەربەخۆدا.{{Sfn|Guest|2012}}{{Sfn|Allison|2017}}{{Sfn|Kerborani|2021}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Guest|یەکەم=John S.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=TJUrBgAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Survival+Among+the+Kurds:+A+History+of+the+Yezidis.+Routledge&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjFu7__l62UAxXhIDQIHasFLAAQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=Survival%20Among%20the%20Kurds%3A%20A%20History%20of%20the%20Yezidis.%20Routledge&f=false|سەردێڕ=Survival Among the Kurds: A History of the Yezidis|بڵاوکەرەوە=Routledge|ساڵ=٢٠١٢|پەڕەکان=٤٨-٤٩|ref={{harvid|Guest|2012}}|orig-year=1993}} * {{cite encyclopedia|last=Allison|first=Christine|title=The Yazidis|encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Religion|publisher=Oxford University Press|year=2017|page=8|ref={{harvid|Allison|2017}}}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Gülcü |یەکەم=Erdinç |ساڵ=٢٠١٦|سەردێڕ=XVI. Yüzyılın İkinci Yarısında Bağdat Vilayeti’nde Meydana Gelen İsyanlar ve Eşkıyalık Hareketleri |ناونیشان=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/224338 |journal=A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi |زمان=tr |بەرگ=٥٧|پەڕە=١٨١٨|ref={{harvid|Gülcü|2016}}}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kerborani|یەکەم=Bahadin Hawar|سەردێڕ=Kurds and Yezidis in the Middle East: Shifting Identities, Borders and the Experience of Minority Communities|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Academic|ساڵ=٢٠٢١|ژپنک=٩٧٨٠٧٥٥٦٠١١٩٦|پەڕەکان=٧٣–٧٥|chapter=Paying the Price of Dasht-i Karbala: Historical Perceptions of Yezidis in the Ottoman Era|ref={{harvid|Kerborani|2021}}}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lescot|یەکەم=Roger|سەردێڕ=Enquête sur les Yezidis de Syrie et du Djebel Sindjār|بڵاوکەرەوە=Institut français de Damas|ساڵ=١٩٣٨|شوێن=Beyrouth|پەڕە=١٢٠|زمان=fr|ref={{harvid|Lescot|1938}}}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|مێژوو|کوردستان}} [[پۆل:خەڵکی ھەولێر]] [[پۆل:فەرمانڕەوا کوردەکان]] [[پۆل:میرەکانی سۆران]] [[پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٦یەم]] q46j29e089379v737j5n9byehsw8xku 0 296169 1589476 1588902 2026-06-10T14:34:21Z -Haryad 40333 شائەمراز 1589476 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=حوسێن بەگی داسنی|title=|reign=|predecessor=حەسەن بەگ|successor=دیار نییە بە تەواوەتی|issue=|full name={{Script/Arabic|حوسێن کوڕی حەسەن بەگی داسنی}}|royal house=|father=حەسەن بەگ|religion=[[ئێزیدی (دین)|ئێزیدی]]|succession={{flagicon image|Êzîdxan Protection Force.svg}} [[میر (نازناو)|میر]]ی [[میرنشینی شێخان|داسنی]]|image=|caption=|succession2=میری بەدلیس|succession3=سنجەق‌بەگی حومس|succession1=ئەمیری مووسڵ|suc-type1=١٥٣٤ }} '''حوسێن بەگی داسنی''' ({{بە کرمانجی سەروو|Hisên Begê Dasinî}} تشرینی دووەمی ١٥٦٤ لە سنجەقی حومس)<ref name="NM2024">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Mossaki |یەکەم=Nodar |دوایین٢=Pirbari |یەکەم٢=Dimitri |ساڵ=٢٠٢٤|سەردێڕ=Ezidis, Power, and Authority in the Ottoman Period |ناونیشان=https://yezidistudies.org/wp-content/uploads/2024/12/06_Nodar-Mossaki_Dimitri-Pirbari-_International-Journal-of-Yezidi-Studies_Vol-1.pdf |journal=International Journal of Yezidi Studies |زمان=en |بڵاوکەرەوە=Yezidi Studies |بەرگ=١|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref><ref name="NEVD2">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gulî|یەکەم=Nizar Eyub|سەردێڕ=Mîrnişîna Dasin û Şêxan li Serdema Osmanîyan (1515–1750): Vekolîneke Dokûmentarî|زمان=ku|ساڵ=<!-- |translator=Dawud Murad Xetarî -->|ناونیشان=https://archive.org/details/Mirnisinen_Dasin__Sexan_li_Serdeme_Osma|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٥}}</ref> فەرماندەیەکی سەربازیی [[ئێزیدییەکان|ئێزیدیی]] [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنی]] بووە (کە بە میرنشنی شێخانیش ناسراوە). کەسایەتییەکی دیار بووە لە نێو [[ئێزیدییەکان]] و ھەروەھا لە نێو [[شانشینی عوسمانی|عوسمانییەکان]] و [[کورد|کوردەکاندا]]. ھاوپەیمانی عوسمانییەکان بووە و لە ماوەی ژیانیدا چەند جارێک سەفەری بۆ [[ئەستەمبوڵ|ئەستەنبوڵ]] کردووە؛ بەڵام ڕۆژی مردنی نادیارە.<ref name="SJA2020">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://s-j-a.org/blog/herrschaftsbereich-des-hussein-beg-dasini/|سەردێڕ=Herrschaftsbereich des Hisên Begê Dasinî (1534) |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=s-j-a.org |زمان=de}}</ref><ref name="NM2024"/> == بنەچە و بنەماڵە == زانیارییەکی کەم لەبارەی ژیانی حوسێن بەگی داسنییەوە ھەیە؛ تاکە سەرچاوەی نووسراو دەربارەی ئەو، [[شەرەفنامە|شەڕەفنامەیە]] لە ساڵی ١٥٩٧. حوسێن بەگی داسنی لە کۆمەڵەی شێخی قەتانییەوە ھاتووە و کوڕی حەسەن بەگ بووە کە بە سوڵتان حەسەن بەگ ناسراوە. حەسەن بەگ لە ڕێگەی سیاسی و دیپلۆماسیی لێھاتووەوە دەسەڵاتی بەدەستھێنا و دوای [[شەڕی چاڵدێران]] لە ساڵی ١٥٢٠ خۆی ھاوپەیمانیی لەگەڵ عوسمانییەکان کرد و بەمەش مووسڵ کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەوەوە. دەسەڵاتی خۆی بۆ ئارامکردنەوەی ناوچەکە و باشترکردنی بارودۆخی ژیان بەکارھێنا. لە ساڵی ١٥٣٤ەوە کوڕەکەی حەسەن بەگ شوێنی گرتەوە. لەژێر دەسەڵاتی ئەودا میرنشینەکەی بووژانەوەیەکی گەورەی ئابووریی بەخۆیەوە بینی کە لە دەرەوەی سنوورەکانی خۆی ناسرا و یارمەتیی ئێزیدییەکانی دا بۆ گەیشتن بە لووتکەی دەسەڵاتی سیاسیی خۆیان. لەگەڵ ئەوەشدا دووژمنی زۆریشی دروست کرد، بەتایبەتی شازادە و حاکمە کوردە موسڵمانەکان.<ref name="SJA2020">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://s-j-a.org/blog/herrschaftsbereich-des-hussein-beg-dasini/|سەردێڕ=Herrschaftsbereich des Hisên Begê Dasinî (1534) |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=s-j-a.org |زمان=de}}</ref> == میری مووسڵ == لە نیسان/ئایاری ١٥٣٤دا، حوسێن بەگ داسنی وەک میری عوسمانیی مووسڵ دامەزرا. دامەزراندنی بۆ سەنجەق پێدەچێت لە ئەنجامی خزمەتە بەرچاوەکانی بۆ دەوڵەت بووبێت، ھەرچەندە سەرچاوە ھاوچەرخەکان بە ڕاشکاوی ئاماژە بەمە ناکەن. حوسێن بەگ بەپێی ڕاپۆرتەکان بە تەواوی ئاشنای بەڕێوەبردنی دەوڵەت و دابونەریتەکانی مامەڵەکردن لەگەڵ بەرپرسان بووە. بەپێی یاداشتەکانی ماموون بەگ، میری میرنشینی ئەردەڵان، باوکی، بیکە بەگ، ھەوڵی داوە پەیوەندی لەگەڵ ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا دروست بکات، بەڵام «نە ئاشنای دابونەریتەکانی کۆیلایەتی بووە و نە ئاشنای دابونەریتەکانی ماستاوچییەتی و سووکایەتی». بۆیە نێردراوێکی بۆ لای میر حوسێن بەگ داسنی ناردووە، کە وەک کەسێکی شارەزا و لێھاتوو بۆ پێدانی ڕاوێژ لەم جۆرە بابەتانەدا دەبینرا. == دەستبەسەرداگرتنی سۆران و ھەولێر == [[سولەیمان قانوونی|سوڵتان سلێمانی یەکەم]] لە ساڵی ١٥٣٤دا ناوچەکانی [[میرنشینی سۆران]]ی لەگەڵ [[ھەولێر]] بەخشی بە حوسێن بەگی داسنی. پێشتر میری کورد [[عیززەددین شێری سۆران|عیززەددین شێر]]، کە میری سۆران بوو، فەرمانڕەواییی سۆرانی دەکرد، بەڵام بەھۆی تۆمەت بۆ ھەڵبەستنێکەوە لەلایەن سوڵتان سلێمانی یەکەمەوە لەسێدارەدرا. دامەزراندنی میرە ئێزیدییەکە وەک فەرمانڕەوای سۆران ڕووبەڕووی بەرگرییەکی تووندی بووەوە. ئەندامێکی دیکەی بنەماڵەی سۆران، [[میر سەیفەددینی سۆران|میر سەیفەددین]]، فەرمانڕەواییی حوسێن بەگی داسنیی قبووڵ نەبوو. ئەو چەندین جار ھێرشی کردە سەر داسنییەکان، بەڵام ھەموو جارێک تێکشکا، بۆیە میر سەیفەددین چوو بۆ لای بێگە بەگی میری ئەردەڵان، بۆ ئەوەی پێگەی خۆی وەربگرێتەوە و داوای پشتگیریی لە بێگە بەگ کرد؛ بەڵام بێگە بەگ لە ترسی داسنییەکان و سوڵتان سلێمان پشتگیریی نەکرد، بۆیە میر سەیفەددین ئەردەڵانی بەجێھێشت. پشتگیرییە چاوەڕوانکراوەکە بەدی نەھات، ھەربۆیە میر سەیفەددین گەڕایەوە بۆ سۆران. لەو کاتەدا حوسێن بەگی داسنی لەوێ ئامادە نەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.ezidipress.com/blog/hussein-beg-dasini-und-die-schlacht-um-arbil/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=ÊzîdîPress |زمان=de |سەردێڕ=Hussein Beg Dasini und die Schlacht um Arbil}}</ref> میر سەیفەدین تووانی زۆربەی ھۆزە کوردییەکانی ئەوێ یەکبخات و بە ژمارەیەکی زۆر شەڕکەرەوە سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی کرد و ھێرشی کردە سەر ھەولێر و لەو شەڕەی کە بە [[شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)|شەڕی ھەولێر]] ناسراوە، داگیری کرد و ھەموو خاکی ھەولێر و سۆرانی گەڕاندەوە و حوسێن بەگی داسنیی شکستپێھێنا. == میری بەدلیس == دوای ماوەی خزمەتکردنی لە ھەولێر، میر حوسێن بەگی داسنی بەردەوام بوو لە وەرگرتنی چەندین پایەی کارگێڕی لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا. بەپێچەوانەی بانگەشەکانی ناو شەرەفنامە کە گوایە لە ئەستەمبووڵ لە سێدارە دراوە، بەڵگەنامە عوسمانییەکان دەیسەلمێنن کە دواتر وەک میری بەدلیس کاری کردووە. ئاماژە بەمە لە تۆمارەکانی ساڵانی ١٥٥٦–١٥٥٨دا دەبینرێت. ئەم ماوەیە ھاوکات بوو لەگەڵ کاتی دوای پەیمانی ئاماسیا (١٥٥٥)، کاتێک پەیوەندییەکانی نێوان ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و سەفەوییەکان تا ڕادەیەکی زۆر ئاشتییانە بوون. == فەرمانڕەوای سەنجەقی حومس == میر حوسێن بەگ دواتر فەرمانڕەواییی سەنجەقی حومسی کرد، لەوێ سەرپەرشتیی کارگێڕیی ناوخۆیی دەکرد، ڕاپەڕینی ھۆزە عەرەب و تورکمانەکانی سەرکوتکرد و ڕێسا ئایینییەکانی جێبەجێکرد، لەوانەش داخستنی مەیخانە و قاوەخانەکان. لە ١٤ی ئازاری ١٥٦٠دا، گوازرایەوە بۆ سەنجەقی دێر ئەلڕەحبە (دێرەزووری ئێستا). ھەرچەندە ھەندێک سەرچاوە ساڵی مردنی بە ١٥٦٤ دیاری دەکەن، بەڵام تۆمارە عوسمانییەکان دەیسەلمێنن کە ئەو ھێشتا لە تشرینی دووەمی ١٥٦٤دا چاڵاک بووە، کێشەکانی نێوان فەرمانڕەوا ناوخۆیییەکانی چارەسەر کردووە و بەشداریی لە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان دژی ھۆزە عەرەبە کۆچەرییەکان کردووە. دیارە دواتر لە ھەمان ساڵدا کۆچی دواییی کردووە و چەندین کوڕی لەپاش خۆی جێھێشتووە: سەعید بەگ، داوود بەگ، عەلی بەگ، عومەر بەگ، یووسف و ئەحمەد بەگ، کە ھەندێکیان پایەی کارگێڕییان لە سەنجەقە عوسمانییەکاندا ھەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gulî|یەکەم=Nizar Eyub|ناونیشان=https://archive.org/details/Mirnisinen_Dasin__Sexan_li_Serdeme_Osma|سەردێڕ=Mîrnişîna Dasin û Şêxan li Serdema Osmanîyan (1515–1750)|زمان=ku <!-- |translator=Dawud Murad Xetarî -->|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٥}}</ref> == دوای شکانی == دوای شکانی حوسێن بەگی داسنی لە ھەولێر و لەدەستدانی دەسەڵاتیان، دۆخی ئێزیدییەکان بە شێوەیەکی بەرچاو خراپ بوو. بەتایبەتی دووژمنایەتییەکی گەورە لە نێوان ئێزیدییەکان و ھۆزە کوردییەکان یان موسڵمانانی سۆران دروست بوو و پێکدادانی سەربازی زیادی کرد. ئێزیدییەکان ھەرچەندە توانییان لە شەڕەکاندا باڵادەست بن، بەڵام دوای [[فەتوا]] بەناوبانگەکەی [[ئەبووسەعوود ئەفەندی|محەممەد ئەبوو سعوود ئەفەندی]] لە ساڵی ١٥٤٥دا، کە کوشتن و بەکۆیلەکردنی ئێزیدییەکانی لە ڕووی ئایینییەوە ڕەوا کردبوو، ڕووبەڕووی شەپۆلێکی گەورەی چەوساندنەوە بوونەوە. == سەرچاوەکان == [[پۆل:فەرمانڕەوا کوردەکان]] [[پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٦یەم]] {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|کوردستان|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} [[پۆل:ئێزیدییەکان]] gn9femxaywfjue5g0vw7zzlahhr5k4x 0 296172 1589477 1588867 2026-06-10T14:37:41Z -Haryad 40333 شائەمراز 1589477 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=شەڕی ھەولێر|width=|partof=[[شەڕی سۆران و داسنی]]|image=Old houses around the Citadel of Erbil.jpg|caption=[[قەڵای ھەولێر]]|date=١٥٣٤، ڕێکەوتی ورد بە تەواوەتی دیار نییە|place=[[ھەولێر]]|coordinates=|map_type=|map_relief=|latitude=|longitude=|map_size=|map_marksize=|map_caption=|map_label=|territory=میر سەیفەددین ھەموو ناوچەکانی ھەولێری گەڕاندەوە ژێر دەسەڵاتی سۆران و موسڵمانان|result=[[پەڕگە:Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|Soran Emirate flag|15px]] سۆران سەرکەوتنی بەدەستھێنا|status=|combatants_header=|combatant1={{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میرنشینی سۆران]]|combatant2={{flagicon image|Êzîdxan Protection Force.svg}} [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنی]]|combatant3=|commander1={{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میر سەیفەددینی سۆران|میر سەیفەددین]]|commander2={{flagicon image|Êzîdxan Protection Force.svg}} [[حوسێن بەگی داسنی|حوسێن بەگ]]|commander3=|units1=|units2=|units3=|strength1=بە ھێزێکی زۆر دادەنرێت لە دەقەکان|strength2=نەزانراو|strength3=|casualties1=نەزانراو|casualties2=٥٠٠|casualties3=|notes=|campaignbox=}} '''شەڕی ھەولێر''' شەڕێک بوو لە نێوان [[ئێزیدی|ئێزیدییەکانی]] [[داسنی|میرنشینی داسنی]] بە سەرکردایەتیی [[حوسێن بەگی داسنی|حوسێن بەگ داسنی]] و ھێزە کوردییەکانی [[میرنشینی سۆران]] بە سەرکردایەتیی [[میر سەیفەددینی سۆران|میر سەیفەددین]]. شەڕەکە دوای ساڵی ١٥٣٤ ڕوویدا، ساڵی وردی دیار نییە. تاکە سەرچاوەی نووسراو دەربارەی شەڕەکە [[شەرەفنامە|شەڕەفنامەیە]] لە ساڵی ١٥٩٧. == پێشینە == لە ساڵی ١٥٣٤دا، [[سولەیمان قانوونی|سوڵتان سلێمانی قانوونی]] [[میر عیززەددین شێری سۆران]]ی لەسێدارەدا و [[میرنشینی سۆران]] و [[ھەولێر]]ی دا بە میر [[حوسێن بەگی داسنی|حوسێن بەگی داسنیی ئێزیدی]]. دامەزراندنی میرە ئێزیدییەکە وەک فەرمانڕەوای سۆران ڕووبەڕووی بەرگرییەکی گەورە بووەوە. ئەندامێکی بنەماڵەی سۆران بە ناوی [[میر سەیفەددینی سۆران|میر سەیفەددین]] چەند جارێک ھێرشی کردە سەر حوسێن بەگی داسنی، بەڵام ھەموو جارێک تێکشکا. میر سەیفەددین پەنای بۆ بێگە بەگی میری [[ئەردەڵان]] برد، بەڵام یارمەتیی نەدا. پشتگیرییە چاوەڕوانکراوەکە بەدی نەھات، ھەربۆیە میر سەیفەددین گەڕایەوە بۆ سۆران. لەو کاتەدا حوسێن بەگ داسنی لەوێ ئامادە نەبوو.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.ezidipress.com/blog/hussein-beg-dasini-und-die-schlacht-um-arbil/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=ÊzîdîPress |زمان=de |سەردێڕ=Hussein Beg Dasini und die Schlacht um Arbil}}</ref><ref name="NEVD">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gulî|یەکەم=Nizar Eyub|سەردێڕ=Mîrnişîna Dasin û Şêxan li Serdema Osmanîyan (1515–1750): Vekolîneke Dokûmentarî|زمان=ku|ساڵ=<!-- |translator=Dawud Murad Xetarî -->|ناونیشان=https://archive.org/details/Mirnisinen_Dasin__Sexan_li_Serdeme_Osma|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٥}}</ref> میر سەیفەدین توانی زۆربەی ھۆزە کوردییەکانی ئەوێ یەکبخات و بە ژمارەیەکی زۆر شەڕکەرەوە سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێک بکات و ھێرشی کردە سەر [[ھەولێر]].<ref name=":0"/><ref name="NEVD"/> == ڕەوتی شەڕەکە == کاتێک حوسێن بەگی داسنی لەم ھێرشە ئاگادار کرایەوە، لەگەڵ شەڕکەرەکانیدا بەرەو ھەولێر بەڕێ کەوت. میر سەیفەددین پێشتر ژمارەیەکی زۆر شەڕکەری کۆ کردبووەوە و شەڕێکی سەخت لە نێوان ھەردوو بەرەکەدا ڕووی دا. بەپێچەوانەی پێشتر، ئەمجارەیان میر سەیفەددین توانی باڵادەست بێت و حوسێن بەگی داسنی پاشەکشە پێ بکات. ٥٠٠ شەڕکەری ئێزیدی لە کاتی شەڕەکاندا کوژران. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * John S. Guest: ''Survival Among the Kurds. A History of the Yezidis.'' Routledge, London/New York 1993, [[:de:Spezial:ISBN-Suche/9780710304568|ISBN 978-0-7103-0456-8]]. * Mehmet Emin Zeki Bey: ''Kürd ve Kürdistan Ünlüleri.'' Apec, Spånga 1998, [[:de:Spezial:ISBN-Suche/9789189014459|ISBN 978-91-89014-45-9]]. * [[:de:François_Bernard_Charmoy|François Bernard Charmoy]] (Hrsg., Übers.): ''Chèref-nâmeh, ou Fastes de la nation kourde.'' St. Petersburg 1868–1875. * Birgul Acikyildiz: ''The Yezidis. The History of a Community.'' I.B. Tauris, London 2014, [[:de:Spezial:ISBN-Suche/9781784532161|ISBN 978-1-78453-216-1]]. {{تووڵی دەروازە|مێژوو|شەڕ|کوردستان}} [[پۆل:شەڕەکان]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی میرنشینی سۆران]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی میرنشینی شێخان]] [[پۆل:١٥٣٤]] [[پۆل:مێژووی ھەولێر]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] dbjq970wcnt335eunwvl65r4ikv2ja8 2 296179 1589498 1588371 2026-06-10T16:10:33Z Hivja 64112 /* */ 1589498 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = {{{1}}} | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = {{lang|ar|{{{2}}}}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = عەرەبی | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پێڕستی شارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|شار]] <!------ وێنەکان، ناسناو، دروشم ------> | وێنە = {{{17}}} | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنێکی شاری {{{1}}} | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!--- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ---> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری {{{1}}}''' | دەرزیی_نەخشە = United Arab Emirates#Middle East | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی {{{1}}} لە [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]دا##جێگەی {{{1}}} لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]]دا | پۆتانەکان = {{coord|{{{13}}}|N|{{{14}}}|E|region:AE|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!--------------- شوێن --------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[میرنشینەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|میرنشین]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ھێمای ئاڵا|میرنشینی {{{3}}}}} [[میرنشینی {{{3}}}|{{{3}}}]] | جۆری_دابەشکراو٢ = {{#if:{{{4|}}}|[[ناوچە]]}} | ناوی_دابەشکراو٢ = {{#if:{{{4|}}}|{{{4}}}|}} | جۆری_دابەشکراو٣ = | ناوی_دابەشکراو٣ = | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!---------- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = دامەزران | ڕێکەوتی_دامەزران = {{{5}}} | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!----- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ----> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[پاشایەتیی ڕەھا]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = دەسەڵاتدار | ناوی_سەرۆک = [[{{{6}}}]] <!----------- ڕووبەر ---------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = {{{7}}} | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-------------- بەرزایی -----------> | بەرزایی_بە_م = {{{8}}} | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-------- ژمارەی_دانیشتووان -------> | ژمارەی_دانیشتووان = {{{9}}} | دانیشتووان_لە = {{{12}}} | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = {{{10}}} | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!----------- کاتناوچە -------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٤:٠٠|+٤:٠٠]] ([[کاتی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|ستاندارد]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!------ کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ----> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان ------------> | وێبگە = {{#if:{{{11|}}}|{{{11}}}|}} | پەراوێزەکان = }} '''{{{1}}}''' ({{بە عەرەبی|{{{2}}}}}) شارێکە لە [[میرنشینی {{{3}}}]]، [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]].<ref>{{Cite web |title=United Arab Emirates Cities Database {{!}} Simplemaps.com |url=https://simplemaps.com/data/ae-cities |access-date=2024-08-25 |website=simplemaps.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=List of Cities in United Arab Emirates: Area, Population and Cost of Living |url=https://www.godigit.com/international-travel-insurance/city-list/list-of-cities-in-united-arab-emirates |access-date=2024-08-25 |website=Digit Insurance |language=en-IN}}</ref> بەپێی ئاماری ساڵی {{{12}}}، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە {{{9}}} کەس بووە. ڕووبەری ئەم شارە {{{7}}} کیلۆمەتری چوارگۆشە و چڕیی دانیشتووانی {{{10}}} کەسە لە ھەر کیلۆمەتری چوارگۆشەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی شارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|{{{15}}}}} {{#if:{{{11|}}}|* {{وێبگەی فەرمی|{{{11}}}}}}} {{شارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|شارەکان|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}} {{میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان-کۆلکە}} [[پۆل:شارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی میرنشینی {{{3}}}]] [[en:{{{16}}}]] hdw65uqosp09a4p3cf8md74nwigsdlb 1589507 1589498 2026-06-10T18:27:54Z Hivja 64112 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1589507 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = {{{1}}} | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = {{lang|ar|{{{2}}}}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = عەرەبی | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پێڕستی شارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|شار]] <!------ وێنەکان، ناسناو، دروشم ------> | وێنە = {{{17}}} | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنێکی شاری {{{1}}} | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!--- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ---> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=١٠ |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری {{{1}}}''' | دەرزیی_نەخشە = United Arab Emirates#Middle East | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی {{{1}}} لە [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]دا##جێگەی {{{1}}} لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]]دا | پۆتانەکان = {{coord|{{{13}}}|N|{{{14}}}|E|region:AE|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!--------------- شوێن --------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[میرنشینەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|میرنشین]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ھێمای ئاڵا|میرنشینی {{{3}}}}} [[میرنشینی {{{3}}}|{{{3}}}]] | جۆری_دابەشکراو٢ = {{#if:{{{4|}}}|[[ناوچە]]}} | ناوی_دابەشکراو٢ = {{#if:{{{4|}}}|{{{4}}}|}} | جۆری_دابەشکراو٣ = | ناوی_دابەشکراو٣ = | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!---------- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = دامەزران | ڕێکەوتی_دامەزران = {{{5}}} | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!----- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ----> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[پاشایەتیی ڕەھا]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = دەسەڵاتدار | ناوی_سەرۆک = [[{{{6}}}]] <!----------- ڕووبەر ---------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = {{{7}}} | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-------------- بەرزایی -----------> | بەرزایی_بە_م = {{{8}}} | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-------- ژمارەی_دانیشتووان -------> | ژمارەی_دانیشتووان = {{{9}}} | دانیشتووان_لە = {{{12}}} | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = {{{10}}} | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!----------- کاتناوچە -------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٤:٠٠|+٤:٠٠]] ([[کاتی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|ستاندارد]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!------ کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ----> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان ------------> | وێبگە = {{#if:{{{11|}}}|{{{11}}}|}} | پەراوێزەکان = }} '''{{{1}}}''' ({{بە عەرەبی|{{{2}}}}}) شارێکە لە [[میرنشینی {{{3}}}]]، [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]].<ref>{{Cite web |title=United Arab Emirates Cities Database {{!}} Simplemaps.com |url=https://simplemaps.com/data/ae-cities |access-date=2024-08-25 |website=simplemaps.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=List of Cities in United Arab Emirates: Area, Population and Cost of Living |url=https://www.godigit.com/international-travel-insurance/city-list/list-of-cities-in-united-arab-emirates |access-date=2024-08-25 |website=Digit Insurance |language=en-IN}}</ref> بەپێی ئاماری ساڵی {{{12}}}، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە {{{9}}} کەس بووە. ڕووبەری ئەم شارە {{{7}}} کیلۆمەتری چوارگۆشە و چڕیی دانیشتووانی {{{10}}} کەسە لە ھەر کیلۆمەتری چوارگۆشەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی شارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|{{{15}}}}} {{#if:{{{11|}}}|* {{وێبگەی فەرمی|{{{11}}}}}}} {{شارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|شارەکان|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}} {{میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان-کۆلکە}} [[پۆل:شارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی میرنشینی {{{3}}}]] [[en:{{{16}}}]] tlfl6qg8oay8j7ueywqyjaf37kfqksz 1589508 1589507 2026-06-10T18:28:50Z Hivja 64112 1589508 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = {{{1}}} | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = {{lang|ar|{{{2}}}}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = عەرەبی | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پێڕستی شارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|شار]] <!------ وێنەکان، ناسناو، دروشم ------> | وێنە = {{{17}}} | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنێکی شاری {{{1}}} | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!--- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ---> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری {{{1}}}''' | دەرزیی_نەخشە = United Arab Emirates#Middle East | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی {{{1}}} لە [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]دا##جێگەی {{{1}}} لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]]دا | پۆتانەکان = {{coord|{{{13}}}|N|{{{14}}}|E|region:AE|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!--------------- شوێن --------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[میرنشینەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|میرنشین]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ھێمای ئاڵا|میرنشینی {{{3}}}}} [[میرنشینی {{{3}}}|{{{3}}}]] | جۆری_دابەشکراو٢ = {{#if:{{{4|}}}|[[ناوچە]]}} | ناوی_دابەشکراو٢ = {{#if:{{{4|}}}|{{{4}}}|}} | جۆری_دابەشکراو٣ = | ناوی_دابەشکراو٣ = | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!---------- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = دامەزران | ڕێکەوتی_دامەزران = {{{5}}} | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!----- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ----> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[پاشایەتیی ڕەھا]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = دەسەڵاتدار | ناوی_سەرۆک = [[{{{6}}}]] <!----------- ڕووبەر ---------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = {{{7}}} | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-------------- بەرزایی -----------> | بەرزایی_بە_م = {{{8}}} | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-------- ژمارەی_دانیشتووان -------> | ژمارەی_دانیشتووان = {{{9}}} | دانیشتووان_لە = {{{12}}} | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = {{{10}}} | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!----------- کاتناوچە -------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٤:٠٠|+٤:٠٠]] ([[کاتی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|ستاندارد]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!------ کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ----> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان ------------> | وێبگە = {{#if:{{{11|}}}|{{{11}}}|}} | پەراوێزەکان = }} '''{{{1}}}''' ({{بە عەرەبی|{{{2}}}}}) شارێکە لە [[میرنشینی {{{3}}}]]، [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]].<ref>{{Cite web |title=United Arab Emirates Cities Database {{!}} Simplemaps.com |url=https://simplemaps.com/data/ae-cities |access-date=2024-08-25 |website=simplemaps.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=List of Cities in United Arab Emirates: Area, Population and Cost of Living |url=https://www.godigit.com/international-travel-insurance/city-list/list-of-cities-in-united-arab-emirates |access-date=2024-08-25 |website=Digit Insurance |language=en-IN}}</ref> بەپێی ئاماری ساڵی {{{12}}}، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە {{{9}}} کەس بووە. ڕووبەری ئەم شارە {{{7}}} کیلۆمەتری چوارگۆشە و چڕیی دانیشتووانی {{{10}}} کەسە لە ھەر کیلۆمەتری چوارگۆشەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی شارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|{{{15}}}}} {{#if:{{{11|}}}|* {{وێبگەی فەرمی|{{{11}}}}}}} {{شارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|شارەکان|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}} {{میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان-کۆلکە}} [[پۆل:شارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی میرنشینی {{{3}}}]] [[en:{{{16}}}]] 9llu5khjslzdkhkpqllz5s5kni4up7c 0 296186 1589478 1587323 2026-06-10T14:45:49Z -Haryad 40333 شائەمراز 1589478 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=فەتحی بەغدا|width=|partof=[[شەڕی ئێران و عوسمانی (١٥٣٤–١٥٥٥)]]|image=Ottoman empire.svg|caption=فەتحەکانی [[سولەیمان قانوونی]] لە شەڕی عوسمانی و سەفەوی لە ساڵانی ١٥٣٢ تا ١٥٥٥، کە وای کرد دەوڵەتی عوسمانی دەستی بگات بە [[کەنداوی فارس]].|date=کانوونی یەکەمی ١٥٣٤|place=[[بەغدای سەفەوی|بەغدا]]|coordinates=|map_type=|map_relief=|latitude=|longitude=|map_size=|map_marksize=|map_caption=|map_label=|territory=عوسمانییەکان بەغدایان گرت|result=[[پەڕگە:Coat of arms of the Ottoman Empire (1882–1922).svg|Coat of arms of the Ottoman Empire (1882–1922)|20px]] عوسمانییەکان سەرکەوتن|status=|combatants_header=|combatant1={{flagicon image|Zulfikar flag.svg|border=no}} [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]|combatant2={{flagicon image|Naval flag of Persia, according to Encyclopedia Britannica 1771.svg}} [[دەوڵەتی سەفەوی]]|combatant3=|commander1={{flagicon image|Zulfikar flag.svg|border=no}} [[سولەیمان قانوونی]]{{ھن}}{{flagicon image|Zulfikar flag.svg|border=no}} [[ئیبراھیم پاشای پارگالی]]|commander2={{flagicon image|Naval flag of Persia, according to Encyclopedia Britannica 1771.svg}} [[شا تەھماسبی یەکەم|تەھماسبی یەکەم]]|commander3=|units1=|units2=|units3=|strength1=|strength2=|strength3=|casualties1=|casualties2=|casualties3=|notes=|campaignbox=}} '''گرتنی بەغدا''' یان '''فەتحی بەغدا''' لە ساڵی ١٥٣٤ لەلایەن [[سولەیمان قانوونی|سولەیمانی یەکەمی]] [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لە دژی [[شا تەھماسبی یەکەم|شا تەھماسپی یەکەمی]] [[شانشینی سەفەوی]] وەک بەشێک لە [[شەڕی ئێران و عوسمانی (١٥٣٢–١٥٥٥)]]. شارەکە دوای داگیرکردنەکە چۆڵ بوو، بەو پێیەی حکوومەتی سەفەوی پێش لەشکرکێشیی عوسمانی شارەکەی جێھێشتبوو.<ref name="World and Its Peoples">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/details/worlditspeoplesm0000unse|سەردێڕ=World and Its Peoples: The Middle East, Western Asia, and Northern Africa|بڵاوکەرەوە=Marshall Cavendish|ساڵ=٢٠٠٦|ژپنک=٠-٧٦١٤-٧٥٧١-٠|شوێن=London|پەڕە=١٩٣|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=limited}}</ref> گرتنەوەی [[بەغدا]] دەستکەوتێکی بەرچاو بوو، بە لەبەرچاوگرتنی باڵادەستی بەسەر ڕووباری [[دیجلە]] و [[فورات]] و بازرگانیی نێودەوڵەتی و ناوچەیییان.<ref name="MastersG&amp2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Masters|یەکەم=Bruce Alan|ناونیشان=https://archive.org/details/encyclopediaotto00agos|سەردێڕ=Encyclopedia of the Ottoman Empire|بڵاوکەرەوە=Facts on File|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٠-٨١٦٠-٦٢٥٩-٥|شوێن=New York|پەڕەکان=[https://archive.org/details/encyclopediaotto٠٠agos/page/n٣١٨ ٢٨٠], ٤٢٨|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=limited}}</ref> ئەم داگیرکردنە، لەگەڵ گرتنی بەسڕە لە ساڵی ١٥٤٦، ھەنگاوێکی سەرەکی بوو بەرەو سەرکەوتنی کۆتاییی عوسمانییەکان و داگیرکردنی باشووری [[مێزۆپۆتامیا|میزۆپۆتامیا]]، دەمی ڕووبارەکانی فورات و دیجلە و کردنەوەی دەرچەیەکی بازرگانی بۆ [[کەنداوی فارس]].<ref name="Matthee1999">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Matthee|یەکەم=Rudolph P.|ناونیشان=https://archive.org/details/politicstradesaf00matt|سەردێڕ=The politics of trade in Safavid Iran: silk for silver, 1600-1730|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=١٩٩٩|ژپنک=٠-٥٢١-٦٤١٣١-٤|شوێن=Cambridge, UK|پەڕە=[https://archive.org/details/politicstradesaf٠٠matt/page/n٢٠ ١٧]|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=limited}}</ref> ھێزەکانی عوسمانی تا ساڵی ١٥٣٥ زستانیان لەوێ بەسەر بردووە، سەرپەرشتیی ئاوەدانکردنەوەی شوێنە ئایینییەکانی [[سوننە]] و [[شیعە]] و پڕۆژەکانی ئاودێری و کشتوکاڵییان دەکرد. [[سولەیمان قانوونی|سلێمانی قانوونی]] گەڕایەوە بۆ [[قوستەنتینە]]. [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] بۆ چەند دەیەیەک زاڵ بوو بەسەر ئەم ناوچانەدا تاوەکوو ساڵی ١٦٢٣، کە دواتر لەلایەن سەفەوییەکانەوە بە سەرکردایەتیی [[شا عەباسی یەکەم|شا عەبباس]] کۆنتڕۆڵکرایەوە. == ئەمانەش ببینە == * [[مێژووی بەغدا]] * [[شەڕەکانی ئێران و عوسمانی]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئێران|مێژووی ئیسلام|شەڕ|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} [[پۆل:ئێران لە سەدەی ١٦یەم]] [[پۆل:شەڕەکان]] [[پۆل:مێژووی بەغدا]] [[پۆل:مێژووی عێراق]] [[پۆل:١٥٣٤]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] 0kkqf4n8migdki04nd90flwbg2iauwb 0 296245 1589479 1587974 2026-06-10T14:50:46Z -Haryad 40333 چاکسازیی ڕێنووس 1589479 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Letter from Idris-i Bitlisi to Yavuz Sultan Selim (TSMA E.6610).png|وێنۆک|450x450پیکسڵ|نامەیێک (بە فارسی) لە ئیدریسی بەدلیسییەوە بۆ یاووز سوڵتان (سەلیمی یەکەم) ڕاستەوخۆ دوای گرتنی ئامەد لە ١٥١٥، کە باس لە کەوتنی ئامەد دەکات بۆ دەستی ھێزە عوسمانییەکان و چاڵاکیی میرە کوردەکان دژ بە سەفەوییەکان و ھەروەھا ئۆپەراسیۆنە بەردەوامەکانی دژ بە ھێزە سەفەوی و قزڵباشەکان لە ناوچەکە]] '''ڕێککەوتنی کورد و عوسمانییەکان''' یان '''ھاوپەیمانیی کورد و عوسمانی''' کە بە '''ڕێککەوتننامەی چاڵدێڕان''' ناسراوە، ھاوپەیمانییەکی سیاسی و سەربازی بوو لە ساڵی ١٥١٤ لە نێوان [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەمی]] [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] و میرە [[کورد|کوردەکان]] بە نێوەندگیری و نوێنەرایەتیی [[ئیدریسی بەدلیسی]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Sarkis |یەکەم=Dala |ڕێکەوت=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=The Chaldiran Agreement (1514): When Kurdish Princes Allied with the Ottomans — and Were Betrayed |ناونیشان=https://www.kurdish-history.com/post/chaldiran-agreement-1514 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdish History |زمان=en}}</ref> ڕێککەوتنەکە ئەوە بوو کە کوردەکان یارمەتیی دەوڵەتی عوسمانی دەدەن بۆ سەرکەوتن بەسەر [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەویدا]]؛ لە بەرامبەردا دەوڵەتی عوسمانی عوسمانی دان بە خۆبەڕێوەبەری و ئۆتۆنۆمیی کورددا دەنێت و ئازادی بە کورد دەدات لە خۆبەڕێوەبردن و دامەزراندنی لەشکر و حوکمی پشتاوپشتی بێ دەستوەردانی عوسمانییەکان لە کاروباری کورد. و بەڕاستی ئەم ڕێککەوتنە کرا و سوڵتان سەلیمی یەکەم سەرکەوتنی بەسەر سەفەوییەکان لە [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێڕان (١٥١٤)]] بەدەستھێنا.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=XjMnM00JTd |ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=The First One Who Divided Their Countries and Displaced Them Suleiman the Magnificent Inaugurated the Kurdish “Bloodbath” |ناونیشان=https://whiteink.info/the-first-one-who-divided-their-countries-and-displaced-them/?lang=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حبر أبیض |زمان=en-US}}</ref> [[ئیدریسی بەدلیسی]] سەرکەوتووانە ھەموو میرنشینە کوردییەکانی یەکخست و میرە کوردەکانی ڕازیکرد. سوڵتان سەلیمیش وەک ڕێزلێنانێک بۆ دڵسۆزیی کورد و وەک نیشانەی پێزانین ١٥ ئاڵا و ٥٠٠ عەبای شاھانەی بۆ میرە کوردەکان نارد و پلەی بەرزی پێیان بەخشی.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Jummo |یەکەم=Hussain |ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|سەردێڕ=The Untold History of Turkish-Kurdish Alliances |ناونیشان=https://newlinesmag.com/essays/the-untold-history-of-turkish-kurdish-alliances/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=New Lines Magazine |زمان=en}}</ref><ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ |سەردێڕ=لە دەوری سەفەوی و ئەوەڵی حکوومەتی عوسمانیدا |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20260218174728/https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku}}</ref> ڕێککەوتنەکە لە سەردەمی [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەم]] بە تەواوەتی جێبەجێکرا و کورد مافی تەواوەتی پێدرا. بەڵام دۆخەکە زۆری نەخایاند؛ ھەر کە سوڵتان سەلیمی یەکەم کۆچی دواییی کرد لە ساڵی ١٥٢٠، دۆخەکە گۆڕا. [[سولەیمان قانوونی|سوڵتان سولەیمانی قانوونی]] جێگای باوکی گرتەوە و ھەر جۆرە ڕێککەوتنێکی لەگەڵ کورددا ڕەتکردەوە و دەوڵەتی عوسمانی پاشگەزبوویەوە لە بەڵێنەکانی بەرامبەر بە کورد و میرە کوردەکان، ھەندێک سزا سەپێنرا کە میرە کوردەکانیشی دەگرتەوە، ئەمەش لە چوارچێوەی ڕێککەوتننامەکە پێشێلکاری بوو، کە تێیدا ھاتووە دەوڵەتی عوسمانی دەستوەردان لە ھیچ بابەتێکی کورددا ناکات.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> == پێشینە == === شەڕی سەفەوی و عوسمانی و شەڕی چاڵدێران و دەستپێکی پەیوەندیی کورد و عوسمانی === [[پەڕگە:NUSRETNAME,_fol.43b._Kurds_visiting_Lala_Mustafa_Pasha,_in_1581.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|وێنای کوردەکانی سەردەمی عوسمانی لە کاتی سەردانیکردنی [[لالە مستەفا پاشا]]، کە سەری بڕاوی شەڕکەرە [[قزڵباش|قزڵباشەکانیان]] بە دەستەوە گرتووە.]] [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] بۆ یەکەمجار لە کاتی ململانێکەیان لەگەڵ [[سەفەوییەکان]] لە ساڵی ١٥١٤، لەژێر دەسەڵاتی [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەمدا]] پەیوەندییان لەگەڵ کورددا بەست، یەکەمین کارلێکەکان ئەرێنی بوون. کوردەکان بە سەرۆکایەتیی [[ئیدریسی بەدلیسی|مەلا ئیدریسی بەدلیسی]] لە کاتی [[شەڕی چاڵدێران]] لە دژی سەفەوییەکان لایەنگری عوسمانییەکانیان کرد. ھێزە کوردییەکان ڕۆڵێکی گەورەیان ھەبوو لە گرتنی شارەکانی وەک [[ئامەد|دیاربەکر]] (ئامەد) و ناوچەکانی دیکەی ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆلیا لە دەستی سەفەوییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Özoğlu|یەکەم=Hakan|سەردێڕ=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries|بڵاوکەرەوە=SUNY Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٥٩٩٣-٥|پەڕەکان=٤٧–٤٩|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ |سەردێڕ=Burada bizden önce kimler vardı? |ناونیشان=https://www.milliyet.com.tr/kultur-sanat/burada-bizden-once-kimler-vardi-1163156 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی نیسانی ٢٠٢٤ |وێبگە=Milliyet |زمان=tr}}</ref> [[پەڕگە:İdris-i Bitlisi.png|ڕاست|وێنۆک|233x233px|[[ئیدریسی بەدلیسی|مەلا ئیدریسی بەدلیسی]]]] [[ئیدریسی بەدلیسی]] توانیی [[میرنشینە کوردییەکان|میرنشین]] و میر و [[ھۆزە کوردەکان|عەشیرەتە کوردییەکان]] یەکبخات لەگەڵ ھێزە عوسمانییەکان و ڕازییان بکات، و میرەکانیش بە تەواوەتی لەگەڵ عوسمانییەکان ڕازی بوون. ئەمەش لە ئەنجامی سیاسەتی خراپ و تووندی [[سەفەوییەکان]] بەرامبەر بە میرە کوردەکان بوو، بە تایبەتی کە زۆرینەی کورد [[سوننە]] مەزھەب بوون و دەوڵەتی سەفەویش [[شیعە]] مەزھەب بوو، لە پاڵ ئەوەی کە سەفەوییەکان ھەوڵیاندەدا میرنشینە کوردییەکان لەناوببەن و زۆر لە میرە کوردەکانیشیان زیندانیدەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=History of the Kurds – The Kurdistan Memory Programme |ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=kurdistanmemoryprogramme.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |یەکەم=زانکۆی سەڵاحەددین |سەردێڕ=کوردەکان لەژێر حوکمی سەفەوییەکاندا |ناونیشان=https://ethesis.su.edu.krd/thesis/871 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=example name |زمان=en}}</ref><ref name=":3" /> بەمەش کوردەکان ڕۆڵێکی زۆر گرنگیان بینی لە تێکشکاندنی ھێزە سەفەوی و [[قزڵباش|قزڵباشەکان]] و توانییان دەریان بکەن لە خاکەکانی خۆیان لەپاڵ عوسمانییەکان. ھەوڵەکانی ئیدریسی بەدلیسی میرنشینەکانی یەکخست دژی سەفەوییەکان و بە کۆمەڵ لە دژیان وەستانەوە، بۆ نموونە میرنشینەکانی وەک [[میرنشینی سۆران]] بە سەکردایەتیی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ]] یان [[میرنشینی بۆتان]] بە سەرکردایەتیی [[شا عەلی بەگی بۆتان|شا عەلی بەگ]] و میرنشینی بادینان بە سەرکردایەتیی [[میر سەیفەددینی بادینان]] و [[میر سوڵتان حوسێن|سوڵتان حوسێنی]] کوڕەکەی، و ھەروەھا میری سۆرانیشی ھاندا بۆ [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|دەستبەسەرداگرتنی ھەولێر و کەرکووک]] و پاککردنەوەی لە قزڵباش و سەفەوییەکان. و ھەروەھا میرنشینەکانی تری وەک [[میرنشینی بدلیس|بەدلیس]] و ساسۆن و سەرۆکھۆزەکانی برادۆست و چەندین میرنشین و ھۆزی تریش چاڵاکییان ھەبوو لە دژی سەفەوییەکان. و ھەروەھا چەندین شاری دیکەی کوردیش ڕزگارکران بە ھاوبەشیی کورد و عوسمانی.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Kılıç |یەکەم=Orhan |سەردێڕ=KILIÇ, Orhan; "Yavuz Sultan Selim, İdris-i Bitlisî ve Kürtler/Yavuz Sultan Selim, Idris-i Bitlisi and Kurds |ناونیشان=https://www.academia.edu/36364518/KILI%C3%87_Orhan_Yavuz_Sultan_Selim_%C4%B0dris_i_Bitlis%C3%AE_ve_K%C3%BCrtler_Yavuz_Sultan_Selim_Idris_i_Bitlisi_and_Kurds |پەڕە=٢٠٠}}</ref><ref name=":3" /> == ڕێککەوتن و ھاوپەیمانی == [[پەڕگە:Selim I & Piri Mehmed Paşa.jpg|وێنۆک|331x331پیکسڵ|وێنایەکی کێشراوی سوڵتان سەلیمی یەکەم لەسەر یەکێک لە نووسراوەکان]] پەیماننامەکە لە ئیدریسی بەدلیسییەوە بە ناوی یاووز سوڵتانەوە لەگەڵ میرانی کورددا کرا، بە گشتی لەم چەند خاڵە پێکھاتبوو کە ھەردوولا بە تەواوەتی لەسەری ڕازی بوون:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=1514 Çaldıran Savaşı / Diyarbekir Beyberbeyi / İdris-i Bitlisi / Kürdistan Savaşları / Kürdistan Tarihi / Kürt Beylikleri / Kürt Hükümdarları / Kürt-Osmanlı İttifakı / Kürtler ve Osmanlı / Kürtler ve Safeviler / Şeref Bey / Şerefname / Yavuz Sultan Selim ve Kürtler |ناونیشان=http://www.fikirzemini.com/arastirma-inceleme/1514-caldiran-savasi-diyarbekir-beyberbeyi-idris-i-bitlisi-kurdistan-savaslari-kurdistan-tarihi-kurt-beylikleri-kurt-hukumdarlari-kurt-osmanli-ittifaki-kurtler-ve-osmanli-kurtler-ve-safeviler-seref-bey-serefname-yavuz-sultan-selim-ve-kurtler/3239/?utm_source=chatgpt.com |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=http://www.fikirzemini.com}}</ref><ref name=":3" /><ref name=":0" /> # [[میرنشینە کوردییەکان]] سەربەخۆیییان بە تەواوەتی پارێزراو دەبێت و خۆیان خۆیان بەڕێوەدەبەن. # داننانی تەواوەتیی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] بە حوکمی پشتاوپشتیی میرانی کورد، یان ھەر ڕێباز و سیستەمێک کە لە میرنشینەکان پەیڕەودەکرێت. # دەوڵەتی عوسمانی پارێزگاری لە میرنشینە کوردییەکان دەکات لە ھەر ھەڕەشە و ھێرشێکی دەرەکی. # کورد لە ھەموو شەڕەکانی دەوڵەتی عوسمانی بەشداریدەکات. # کورد باج دەدات بە دەوڵەتی عوسمانی. خاڵەکان بەبێ کێشە لەلایەن ھەردوو لاوە جێبەجێکران تاوەکوو کۆچی دواییی سوڵتان [[سەلیمی یەکەم]].<ref name=":1" /><ref name=":2" /> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|شەڕ|کوردستان|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:کوردەکانی عوسمانی]] [[پۆل:دەیەی ١٥١٠]] [[پۆل:١٥١٤]] [[پۆل:١٥١٥]] [[پۆل:میرنشینە کوردییەکان]] [[پۆل:پەیماننامەکان]] [[پۆل:ھاوپەیمانییە سەربازییەکان]] 8mov40w6qd590tmgfp2n89s8itlmqd0 0 296247 1589480 1588070 2026-06-10T14:54:36Z -Haryad 40333 /* پەراوێزەکان */ 1589480 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:A_Cadi_Asker_or_Judge_-_Travels_in_Turkey,_Asia_Minor,_Syria,_and_across_the_desert_into_Egypt_during_the_years_1799,_1800,_and_1801.jpg|چەپ|وێنۆک|قازیعەسکەر، سەرۆکی دادوەریی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، ساڵی ١٧٩٩]] '''قازیعەسکەر''' (بە [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکیی عوسمانی]]: قاضی عسكر، «دادوەری سەربازی») سەرۆکی دادوەری بوو لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا]]، بەم شێوەیە ناوی لێنراوە چوونکە دەسەڵاتی دادوەری درێژدەبووەوە بۆ دۆسیەی سەربازەکان، کە دواتر تەنھا لەلایەن ئەفسەرەکانی خۆیانەوە دادگایی دەکران.<ref>Webster (1913), ''sub voce''</ref> دوو قازیعەسکەر دادەمەزران، بە ناوەکانی ''قازیعەسکەری ڕۆمی'' و ''قازیعەسکەری [[ئاناتۆلیا|ئانادۆڵی]]''، کە دەسەڵاتی دادوەرییان بەسەر بەشی ئەورووپی و ئاسیاییی ئیمپراتۆریەتەکەدا ھەبوو. ئەوان ملکەچی وەزیری گەورە (سەدری ئەعزەم) و دواتر شەیخولئیسلام دەبوون و ھیچ دەسەڵاتێکی دادوەرییان بەسەر شاری [[ئەستەمبوڵ|قوستەنتینیەدا]] نەبوو. جگە لەوەش بەشداریی کۆبوونەوەکانی ئەنجوومەنی ئیمپراتۆرییان دەکرد.<ref>Mantran (1995), pp. 115-16</ref> قازیعەسکەرێک مامەڵەی لەگەڵ تانەدان لە بڕیارەکانی [[قازی (ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی)|قازی]] دەکرد، دەسەڵاتی ئەوەی ھەبوو کە ئەمانە ھەڵبوەشێنێتەوە و کاندیدی قازی پێشنیار دەکرد بۆ وەزیری گەورە (سەدری ئەعزەم). [[پەڕگە:İdris-i Bitlisi.png|وێنۆک|[[ئیدریسی بەدلیسی]]، کوردێکی عوسمانی بوو، کە ئەم پلەیەی قازیعەسکەرەی ھەبوو]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Webster's Revised Unabridged Dictionary |ساڵ=١٩١٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mantran|یەکەم=Robert|سەردێڕ=La vita quotidiana a Constantinopoli ai tempi di Solimano il Magnifico e dei suoi successori (XVI e XVII secolo)|بڵاوکەرەوە=Rizzoli|ساڵ=١٩٩٨|edition=3|شوێن=Milan|زمان=Italian}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=E.S. CREASY|سەردێڕ=HISTORY OF THE OTTOMAN TURKS: FROM THE BEGINNING OF THEIR EMPIRE TO THE PRESENT TIME|بڵاوکەرەوە=RICHARD BENTLEY|ساڵ=١٨٥٤|بەرگ=I|شوێن=London|پەڕە=١٥٨}} {{پۆلی کۆمنز|Kazasker}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|شەڕ|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} [[پۆل:حکوومەتی ئیمپڕاتۆرییەتیی عوسمانی]] 2o1befnpuizru9spbc9gytai55vxpnx 0 296260 1589458 1589452 2026-06-10T12:00:27Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589458 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''تێک ڕادار''' بڵاوکراوەیەکی تەکنەلۆژیی سەرھێڵە کە خاوەنەکەی فیوچەر پڵسە. تیمی نووسینی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، شانشینی یەکگرتوو، و ئوسترالیا ھەیە کە ھەواڵ و پێداچوونەوە بۆ بەرھەم و ئامێرە تەکنەلۆژییەکان دابین دەکەن. لە ساڵی ٢٠٠٨دا دەستی بەکار کرد<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Josephine Watson |ڕێکەوت=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.techradar.com/features/techradar-turns-15-these-are-the-tech-milestones-that-made-us/|سەردێڕ=TechRadar turns 15 – these are the tech milestones that made us |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=TechRadar |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشان=https://www.journalism.co.uk/news/one-relaunched-one-new--two-fresh-tech-sites-from-future/s2/a530858/|سەردێڕ=Client Challenge|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.journalism.co.uk|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231018193046/https://www.journalism.co.uk/news/one-relaunched-one-new--two-fresh-tech-sites-from-future/s2/a530858/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و لە کانوونی دووەمی ٢٠١٢دا بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا فراوان بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Matt Bradford |ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠١٢|ناونیشان=https://www.gamesradar.com/techradar-launches-us-site/|سەردێڕ=TechRadar launches US site |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=gamesradar |زمان=en}}</ref> لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٢دا زیاتر فراوان بوو بۆ ئوسترالیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشان=https://www.inpublishing.co.uk/articles/techradar-goes-live-in-australia-9487|سەردێڕ=TechRadar goes live in Australia |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.inpublishing.co.uk |زمان=en}}</ref> تا ساڵی ٢٠١٣، گەورەترین وێبگەی تەکنەلۆژیای بەکارھێنەران، ھەواڵ و پێداچوونەوە بوو لە شانشینی یەکگرتوودا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hill|یەکەم=Steve|سەردێڕ=Online journalism: the essential guide|دوایین٢=Lashmar|یەکەم٢=Paul|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[Sage Publishing]]|ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٦٢-٠٧٣٤-٥|شوێن=Los Angeles|oclc=٨٦٨٩٩٩٢٧٩}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|TechRadar}} {{تووڵی دەروازە|ئینتەرنێت|شانشینی یەکگرتوو|تەکنۆلۆژیا}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} 89t3sdppjz4ksum49z5efytuy0yjf1f 0 296264 1589484 1588458 2026-06-10T15:03:24Z -Haryad 40333 شائەمراز 1589484 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} [[پەڕگە:Ramzi_Nafi_uncropped.jpg|وێنۆک|[[ڕەمزی نافیع|ڕەمزی نافع]] مشتومڕاویترین و دیارترین کەسایەتیی کوردە کە لە شەڕی جیھانیی دووەم]]'''کوردەکان لە شەڕی جیھانیی دووەمدا''' تێوەگلان لە ڕووداوە سیاسی و سەربازییەکانی [[جەنگی جیھانیی دووەم|شەڕی جیھانیی دووەم]] لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] و [[قەوقاز]] و [[یەکێتیی سۆڤیەت]]. بزووتنەوەی [[کوردایەتی|نەتەوەپەروەریی کورد]] لە سەردەمی شەڕ و لە [[دەرئەنجامی شەڕی جیھانیی دووەم|ساڵانی نزیکی دوای جەنگ]] پەرەی سەند.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Tejel |یەکەم=Jordi |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=The Kurds and World War II: Some Considerations for a Social History Perspective |ناونیشان=https://kulturnistudia.cz/the-kurds-and-world-war-ii-some-considerations-for-a-social-history-perspective/ |journal=Kulturní studia / Cultural Studies |زمان=English |بەرگ=٢١|issue=2 |پەڕەکان=٣–١٧|doi=10.7160/KS.2023.210201en |issn=2336-2766}}</ref> == کورد و ئەڵمانیای نازی == === تێڕوانینی ئەڵمانیای نازی بۆ کورد === بەپێی ''[[قسەکانی سەرمێزی ھیتلەر|قسەکانیی سەرمێزی ھیتلەر]]'' کە لەلایەن ھیو ترێڤەر ڕۆپەرەوە لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ١٩٤٢، لە میانەی کۆبوونەوەیەکدا لەگەڵ [[ھێنریک ھیملەر]]، دەوترێت ھیتلەر ئاماژەی بە [[کورد|کوردەکان]] کردووە وەک بەشێک لەو کۆمەڵە و گرووپ و نەتەوانەی کە بە «ئەڵمانیی ونبوو»ی دەزانی، شانبەشانی [[گەلی ئەمازیغی|بەربەرەکان (ئەمازیغەکان)ی]] [[باکووری ئەفریقا]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hitler|یەکەم=Adolf|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=JIbqZ_F5UhkC|سەردێڕ=Hitler's Table Talk 1941–1944: Secret Conversations|ڕێکەوت=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Enigma Books|ژپنک=٩٧٨-١-٩٢٩٦٣١-٦٦-٧|پەڕەکان=٢٢٧–٢٣٠|زمان=en}}</ref> لە ساڵی ١٩٣٣ یاسایەک دەرچوو کە ھەندێک مافی بۆ ئەو ئەڵمانییانە سنووردار کرد کە وەک [[ئاریایییەکان|ئاریایی]] پۆلێنکراون. بە پێناسەکردنی «ئاریایی» بۆ مەبەستی ئەم یاسایە، [[Albert Gorter|ئەلبێرت گۆرتەر]] بەرپرسی نازی نووسیویەتی: «ئاریییەکان… دابەشبوون بەسەر ئارییە ڕۆژاوایییەکان (ئەورووپی)، واتە [[ئەڵمانییەکان|ئەڵمانی]]، [[ڕۆمانیا|ڕۆمانی]]، [[یۆنانییەکان|یۆنانی]]، [[سلاڤ|سلاڤەکان]]، لێت، [[کێلتەکان]] [و] [[ئەلبانییەکان]]، و ئارییە ڕۆژھەڵاتییەکان ([[خەڵکی ئاسیا|ئاسیایی]])، واتە [[خەڵکی ھیند|ھیندی]] و ئێرانییەکان ([[فارسەکان|فارس]]، [[ئەفغانییەکان|ئەفغان]]، [[کورد]]، [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنی]]، [[گورجییەکان|جۆرجیانی]]).»<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ehrenreich|یەکەم=Eric|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=5BvlGAEGAy0C|سەردێڕ=The Nazi Ancestral Proof: Genealogy, Racial Science, and the Final Solution|ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Indiana University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٥٣-١١٦٨٧-١|پەڕەکان=٩|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://iranwire.com/en/sardari-project/119017-did-nazis-consider-iranians-to-be-aryans/|سەردێڕ=Did Nazis consider Iranians to be ‘Aryans’? |ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=iranwire.com |زمان=en}}</ref> === تێڕوانینی کورد بۆ ئەڵمانیای نازی === کورد ھەبوون کە ھاوسۆزی نازییەکان بوون. کوردەکان ئەمەیان وەک بژاردەیەکی دژە کۆلۆنیالیزم بەرامبەر بە ئینگلیزەکان یان فەڕەنسییەکان دەبینی.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=O'Grady|یەکەم=Siobhán|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Actually, President Trump, some Kurds did fight in World War II|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/world/2019/10/10/actually-president-trump-some-kurds-did-fight-world-war-ii/|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئایاری ٢٠٢٦|ئیش=The Washington Post|زمان=en-US|issn=0190-8286}}</ref> حیزبی ناسیۆنالیستیی کورد ''ھیوا'' (حیزبی ھیوا) کە لە ساڵی ١٩٣٧ لەلایەن [[ڕەفیق حیلمی]] دامەزرا و سەرکردایەتیی دەکرد، بە ئاشکرا دان بە نموونە گەورەکانی خۆیدا نا، فاشیزمی ئیتاڵی لە سەردەمی [[بێنیتۆ موسۆلینی|مۆسۆلینی]] و [[نازیزم|سۆسیالیزمیی ناسیۆنالیزمیی ئەڵمانی]] لە سەردەمی [[ئەدۆڵف ھیتلەر|ھیتلەردا]]. دواتر لەگەڵ جەمسەرگیریی زیاتری بۆچوون و بۆچوونە سیاسییەکانی ناو حیزب، دواجار حیزبی ''ھیوا'' پارچە پارچە بوو. دابەش بوو بەسەر دوو لایەندا: باڵێکی توندڕەوی [[ئەڵماندۆستی|لایەنگری ئەڵمانیا]] و باڵێکی میانڕەوتر و [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|لایەنگری بەریتانیا]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Rosbeiani |یەکەم=Pherset Zuber Mohammed |ڕێکەوت=٣ی تەممووزی ٢٠١٢|سەردێڕ=Das Unternehmen "Mammut" |ناونیشان=https://edoc.hu-berlin.de/18452/17192 |journal=Philosophische Fakultät III |پەڕەکان=١٦٩–١٧٠|doi=10.18452/16540}}</ref> === مێژووی سەربازی === [[پەڕگە:BERGKAUKASIEN.svg|وێنۆک|نیشانەی لەشکری قەوقازی-محەممەدی]] [[لێژیۆنی موسڵمانانی کافکاز|لەشکری قەوقاز-محەممەدی]] یەکەیەکی خۆبەخشی [[سوپای ئەڵمانیا (١٩٣٥-١٩٤٥)|سوپای ئەڵمانیا]] بوو، کوردەکانی لەخۆگرتبوو شانبەشانی چەند نەتەوەیەکی دیکەی [[قەوقاز]] و لە ١٣ی کانوونی دووەمی ١٩٤٢ پێکھێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Holroyd|یەکەم=Jack|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=E6W5EAAAQBAJ&pg=PT205|سەردێڕ=The Second World War Illustrated: The Fifth Year: 1944: Pushing Back the Axis|ڕێکەوت=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=Pen and Sword Military|ژپنک=٩٧٨-١-٣٩٩٠-٦٣٠٥-٠|پەڕەکان=٢٠٥|زمان=en}}</ref> === ئۆپەراسیۆنی ماموت (مەحموود) === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|ئۆپەراسیۆنی ماموت}} [[پەڕگە:Crew_memebrs_of_KG_200_whom_took_part_in_operation_mammoth_circa_1943.jpg|وێنۆک|ئەندامانی تیمی فڕۆکەی کامپفگێشوادەری ئەڵمانی ٢٠٠ کە بەشدارییان لە [[ئۆپەراسیۆنی ماموت|ئۆپەراسیۆنی ماموتدا]] کرد]] لە کۆتایییەکانی ساڵی ١٩٤٢، کەشتیی ئابوێھری ئەڵمانی دەستیکرد بە پلاندانان بۆ ئەرکێکی تێکدەر لە [[باشووری کوردستان]]، بە سەرۆکایەتیی گۆتفرید یۆھانس مۆلەر. ئۆپەراسیۆنەکە کە سەرەتا ناوکۆدکرا بە «سەید شاسوار» و دواتر ناوی گۆڕدرا بە «ماموت» (مەحموود)، لە نێوان کانوونی یەکەمی ١٩٤٢ و کانوونی دووەمی ١٩٤٣ پەرەی پێدرا و لەلایەن فەرماندەییی باڵای ئەڵمانیاوە پەسەندکرا، لەنێویاندا ویلھێلم کیتێل. لە ماوەی مانگی شوبات و ئازاری ١٩٤٣، تاکەکانی کورد وەک بریکاری ئەگەری ھەڵسەنگێندران و [[ڕەمزی نافیع|ڕەمزی نافع ڕەشید ئاغا]] وەک ھاوکارێکی ئەگەری دەستنیشان کرا. لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٤٣، دەسەڵاتدارانی ئەڵمانیا ڕێکخستنی چوونە ناو ئەڵمانیایان کرد، و لە ڕێگەی [[سۆفیا]] و [[ڤیێنا|ڤییەنا]] گەشتێکی کرد، لە مانگی نیساندا گەیشتە دامەزراوەیەکی مەشقکردن لە بۆدەنتال (سلۆڤینیا). لە نێوان مانگی ئایار و حوزەیرانی ساڵی ١٩٤٣ مەشقی لە بواری تێکدەر و کاری ھەواڵگریدا کردووە و ڕازی بووە بەشداری لە ئەرکەکەدا بکات. ئۆپەراسیۆنەکە لە ناوەڕاستی مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٤٣ بە فەرمی لە [[بەرلین|بەرلینەوە]] بەڕێکەوت و لە ڕێگەی [[کریمیا]] (قرم)ەوە بەرەو کوردستان ڕۆیشت. لە ١٧ی حوزەیرانی ١٩٤٣، کۆمەڵەکە بە پەرەشووت لە نزیک [[مووسڵ]] ھاتنە خوارەوە، بەڵام دابەزینەکە لە ئامانج دەرچوو و پێداویستییەکان تاڕاددەیەکی زۆر لەدەستچوو. ئەندامەکانی ئۆپەراسیۆنەکە بەرەو [[ھەولێر]] و سنووری تورکیا ڕۆیشتن و خۆیان لە شاخ و ئەشکەوتەکاندا حەشاردا و لە ھەمان کاتدا ھەوڵیاندەدا پەیوەندی لەگەڵ خەڵکی ناوچەکەدا دروست بکەن. ڕەمزی بە کۆکردنەوەی زانیاریی ھەواڵگری و داوای ھاوکاری لە نێوان ھەولێر و حەشارگەکەیاندا دەجووڵایەوە، بەڵام تا کۆتاییی مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٤٣ ئەندامانی ئۆپەراسیۆنە ئەڵمانییەکان لەلایەن دەسەڵاتدارانی عێراقەوە گیران و دواتر ڕەمزی لە ھەولێر خۆی ڕادەستکرد دوای دەستگیرکردنی ھاوکارانی.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Rosbeiani |یەکەم=Pherset Zuber Mohammed |ڕێکەوت=٣ی تەممووزی ٢٠١٢|سەردێڕ=Das Unternehmen "Mammut" |ناونیشان=https://edoc.hu-berlin.de/18452/17192 |journal=Philosophische Fakultät III |پەڕەکان=٢١٢–٢١٤|doi=10.18452/16540}}</ref> == کورد و یەکێتیی سۆڤیەت == لە ساڵی ١٩٣٩، ٣٨٧ کورد لە [[کۆماری سۆسیالیستی فیدراڵی سۆڤیەتی ڕووسیا|کۆماری سۆسیالیستی فیدڕالی سۆڤیەتی ڕووسیا]] ژیاون، ھەمان ساڵ شەڕ دەستی پێکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php?reg=1|سەردێڕ=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей. |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=www.demoscope.ru}}</ref> کوردەکان لە سەرانسەری یەکێتیی سۆڤیەت وەک نەتەوە سەرکوتکراوەکانی دیکەی یەکێتیی سۆڤیەت لە ڕیزەکانی سوپای سوور و لایەنگرانی سۆڤیەت لە ئوکراینا دژی ئەڵمانیای نازی شەڕیان کرد. ھەروەھا [[داگیرکاریی ئینگلیز و سۆڤیەت بۆ سەر ئێران|لە ساڵی ١٩٤١دا بەشدارییان لە داگیرکردنی باکووری ئێران]] کردووە. لە ١ی تشرینی یەکەمی ١٩٤١دا، سەربازێکی کورد [[سەمەند سیابەندۆڤ|سەمەند سیابەندۆڤ،]] نازناوی پاڵەوانی یەکێتیی سۆڤیەتی پێبەخشرا. لە گەمارۆدانی سێڤاستۆپۆل، قەناس بەدەستی کورد ئەخمەدۆڤ خەڵکی [[ئازەربایجان]] لە ماوەی دە ڕۆژدا ١٧ سەربازی ئەڵمانیی کوشت، لە کاتێکدا قەناس بەدەستێکی دیکەی کورد [[کوردانی ئەرمەنستان|خەڵکی]] ئازەربایجان بە ناوی ناڤرۆزۆڤ لە ماوەی ساڵی ١٩٤٢دا ٨٠ سەربازی دوژمنی کوشت. ئەفسەرانی کورد لەوانە نادرۆڤ، جەعفەرۆڤ و چاتۆیڤ بەشدارییان لە بەرگریکردن لە لینینگراد کرد و کوردەکانی ئەرمینیا و ئازەربایجان لە [[شەڕی ستالینگراد]] شەڕیان کرد. کوردانی سۆڤیەت وەک کاراسیڤ، ھەردوو مەدالیای پاڵەوانیی یەکێتیی سۆڤیەت و پارتیزان لە جەنگی وڵاتی باوکیان وەرگرت بەھۆی ڕێکخستنی ھێزی گەریلا لە ڤۆڵھینیا. دواتر کوردانی سۆڤیەت بەشدارییان کرد لە پێشڕەویی سۆڤیەت بۆ ناو ھەنگاریا و لە [[شەڕی سۆڤیەت و ژاپۆن]] لە [[مەنچوریا|مانچووریا]] لە ساڵی ١٩٤٥.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bruinessen|یەکەم=Martin van|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-7AxEQAAQBAJ|سەردێڕ=Kurdish Studies Archive: Vol. 5 No. 2 2017|ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٥٠٦١٧-٦|پەڕەکان=١٩٢–١٩٣|زمان=en}}</ref> تەنانەت مارشاڵی سۆڤیەت [[ئیڤان باگرامیان]] ستایشی ھەڵوێستی نیشتمانپەروەرانەی کوردی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Salih|یەکەم=Kaziwa|ناونیشان=https://www.google.com/books/edition/The_Palgrave_Handbook_of_Kurdish_Genocid/jJuSEQAAQBAJ?hl=en|سەردێڕ=The Palgrave Handbook of Kurdish Genocides|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=Springer Nature|ژپنک=٩٧٨-٣-٠٣١-٨٧٦١٢-٧|پەڕەکان=٩٩|زمان=en}}</ref> === چەوساندنەوەی کورد === ھەندێک لە کوردەکان پاسپۆرتی ناوخۆی سۆڤیەتیان دەستکاری کرابوو بۆ ئەوەی وەک ئازەری بنووسرێن. ئەوانەی کوردیان وەک نەتەوەی خۆیان ھێشتەوە، تووشی جیاکاری بوونەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gunter|یەکەم=Michael M.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=gbmTlG4_QxAC|سەردێڕ=The A to Z of the Kurds|ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing PLC|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٠٨-٦٣٣٤-٧|پەڕەکان=١٢٣|زمان=en}}</ref> بەشداریکردن لە بەرگریکردن لە یەکێتیی سۆڤیەت لە دژی ئەڵمانیای نازی لەلایەن کوردانی سۆڤیەت، کوردانی مەسخێتی و ئەدژاریای لە بەزۆرنیشتەجێکردنی وەک دانیشتووی تایبەت لە ئاسیای ناوەڕاست ڕزگار نەکرد. [[دەسەڵاتدارێتیی کاروباری ناوخۆییی گەل|NKVD]] (دەسەڵاتدارێتیی کاروباری ناوخۆییی گەل) لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٤٤ ھەزاران کوردی لە [[گورجستان|گورجستانەوە]] ڕەوانەی [[ئاسیای ناوەندی|ئاسیای ناوەڕاست]] کرد و لە ساڵی ١٩٣٧ لە قەوقازەوە ناردیانی. ئەم شەپۆلە نوێیەی خەڵکە گوێزراوەکان کۆی گشتییان گەیشتە ٨٦٩٤ کەس و بەشێک بوو لە نیشتەجێکردنی زۆر گەورەتری تورکە مەسخێتییەکان. سۆڤیەتەکان پێیان وابوو کوردەکان شانبەشانی ئەوانی دیکە لەو ناوچەیەدا لە ڕووی سیاسییەوە پەیوەندییان بە [[تورکیا|کۆماری تورکیاوە]] ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Pohl |یەکەم=Jonathan Otto |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Kurds in the USSR, 1917-1956 |ناونیشان=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=580398 |journal=Kurdish Studies |زمان=English |بەرگ=٥|issue=2 |پەڕەکان=١٥٧–١٧١|doi=10.33182/ks.v5i2.442 |doi-broken-date=8 May 2026 |issn=2051-4883}}</ref><ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bruinessen|یەکەم=Martin van|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-7AxEQAAQBAJ|سەردێڕ=Kurdish Studies Archive: Vol. 5 No. 2 2017|ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٥٠٦١٧-٦|پەڕەکان=١٩٢–١٩٣|زمان=en}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBruinessen2024">Bruinessen, Martin van (2024-11-18). [https://books.google.com/books?id=-7AxEQAAQBAJ ''Kurdish Studies Archive: Vol. 5 No. 2 2017'']. BRILL. pp. &nbsp;<span class="nowrap">192–</span>193. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-90-04-50617-6|<bdi>978-90-04-50617-6</bdi>]].</cite></ref> [[جۆزێف ستالین]] زۆرینەی کوردەکانی قەوقازی سۆڤیەتی ئاوارە کرد و بۆ [[ئاسیای ناوەندی|ئاسیای ناوەڕاست]] و [[کازاخستان]] و [[سیبیریا]] گواسترانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Izady|یەکەم=Mehrdad R.|ناونیشان=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/I9mr6OgLjBoC?hl=en|سەردێڕ=The Kurds: A Concise Handbook|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٤٤٨-١٧٢٧-٩|پەڕەکان=١٠٤|زمان=en}}</ref> زوڵم و ستەم لە [[ئێزیدییەکان]]، لە نێوان کارەکانی دیکە، لە ساڵی ١٩٣٨ گەیشتە لووتکە، لە کاتی ھەڵسەنگاندنی داتاکان، ئێزیدییەکان دەتوانن لە تۆمارەکاندا وەک کورد یان ئێزیدی (جیاواز) دەرکەون. بەپێی Junge et al، ئێزیدییەکان لەلایەن NKVDەوە نزیکەی دە ھێندە زیاتر لە [[گورجییەکان]] چەوسێنراونەتەوە. لە ساڵی ١٩٢٦دا ١٠ ھەزار و ٣٩٧ کەس وەک کورد لە گورجستان تۆمارکراون، لەو ژمارەیە ٢٣٠١ کەس (٢٢٪) ئێزیدی بوون، ئەوانەی دیکە (٧٨٪) [[دین لە کوردستان|کوردی سوننە]] بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hutter|یەکەم=Manfred|ناونیشان=https://www.google.com/books/edition/Religionen_im_Kaukasus/afZDEQAAQBAJ?hl=en|سەردێڕ=Religionen im Kaukasus|ڕێکەوت=٥ی شوباتی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=Kohlhammer Verlag|ژپنک=٩٧٨-٣-١٧-٠٤٢٤٩٧-٥|پەڕەکان=١٤١|زمان=de}}</ref> == پێشوازیی نوێگەرانە == [[پەڕگە:Hawpa.jpg|وێنۆک|ئاڵای [[ھاوپا]]]] ڕێکخراوی کوردی نیۆ نازیی [[ھاوپا]]، زۆر ئیلھامی لە ڕەمزی نافع وەرگرتووە، ساڵی ١٩٤٣ی وەک ڕێکەوتی دامەزراندنی وەرگرتووە، ئەو ساڵەی ھاوکاتە لەگەڵ [[ئۆپەراسیۆنی ماموت]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://devrimciproletarya.org/turk-solu/|سەردێڕ=“Türk solu” |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=Devrimci Proletarya |زمان=tr}}</ref> ئاڵاکەیان [[ڕۆژی کوردی|خۆری سپیی کوردیی]] لەسەر پێشێکی ڕەش و [[سواستیکا|سواستیکایەکی]] لەناوەوە ھەیە، ھاوشێوەی ئاڵای ئەڵمانیای نازی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Rojevakurd |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشان=https://rojevakurd.com/nasyonal-sosyaliste-kurd-remzi-nafi/|سەردێڕ=Nasyonal-Sosyalîstê Kurd Remzî Nafî |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=Rojevakurd |زمان=en-US}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٣ کۆمەڵەکە لە ئاھەنگەکانی [[نەورۆز]] لە [[ئەستەمبوڵ]] ئامادەبوون و لەوێ بەھۆی ئەنجامدانی [[سڵاوی نازی|سڵاوی نازییەکان]] بوونە مانشێتی میدیاکانی تورکیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Manduz |یەکەم=Selda |ڕێکەوت=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.demokrathaber.org/karanlik-bir-fikrin-temelleri-aciga-cikti-kurden-nasyonalistin-kokeni-kime-dayaniyor|سەردێڕ=Karanlık bir fikrin temelleri açığa çıktı: 'Kurden Nasyonalist’in kökeni kime dayanıyor? |ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=Demokrat Haber - Bağımsız, Alternatif, Özgür Haberler |زمان=tr}}</ref> === نکۆڵیکردن لە تێوەگلانی کورد === لە ساڵی ٢٠١٩ [[دۆناڵد ترامپ|دۆناڵد ترەمپ]] ڕای گەیاند کە ئەمریکا ھێزەکانی خۆی لە [[خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا|بەشە کوردییەکانی سووریا]] کێشایە دەرەوە، و ئیدیعایەکی سەیر و سەمەرەی کرد بۆ بەرگریکردن لە کارەکەی؛ «''کورد لە شەڕی جیھانیی دووەمدا یارمەتیی ئێمەیان نەدا، لە نۆرماندیش ھاوکارییان نەکردین.»'' کە [[کوردستان]] بە نزیکەیی ٤٠٠٠ کیلۆمەتر لە [[ویلایەتی نۆرماندی|نۆرماندی]] [[فەڕەنسا|فەڕەنساوە]] دوورە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Haltiwanger |یەکەم=John |ناونیشان=https://www.businessinsider.com/trump-abandoning-kurds-syria-didnt-help-during-wwii-allies-2019-10|سەردێڕ=Trump defends abandoning the Kurds by saying they didn't help the US in WWII |ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=Business Insider |زمان=en-US}}</ref> ئەحمەد مستەفا دڵزار پێشمەرگەیەکی دێرینی جەنگی دووەمی جیھانیی کوردە ڕایگەیاند؛ «ترەمپ ئەوکات لەدایک نەبووە- ھەر بۆیە نازانێت کورد بەشداریی شەڕەکەی کردووە.» چەندین خێزان بە وێنەی باوک و باپیرەکانیان ھاتوونەتە پێشەوە کە دەیسەلمێنن لە شەڕی جیھانیی دووەمدا لە لایەن ئەمریکا بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/13102019-amp |وێبگە=Rudaw}}</ref> سەرەڕای ئەوەش، کوردەکان یارمەتیی [[نیشتنەوەی نۆرماندی|ھەوڵەکانی بەریتانیا و ئەمریکا و ھاوپەیمانانیان لە نۆرماندی دا]]. کوردەکان ڕۆڵێکی سەرەکییان ھەبوو لە [[عێراقی زۆرەملێ|داگیرکارییەکانی بەریتانیا بۆ سەر عێراق]] لە شەڕی جیھانیی دووەمدا، شانبەشانی سەربازانی بەریتانیا شەڕیان کرد بۆ ڕێگریکردن لە [[کودەتای ڕەشید عالی گەیلانی|کودەتایەکی لایەنگری نازییەکان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.institutkurde.org/info/how-kurds-helped-the-allies-to-fight-off-the-nazis-1232551601|سەردێڕ=How Kurds helped the Allies to fight off the Nazis |ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=Institutkurde.org |زمان=fr}}</ref> == کەسانی دیار == * [[ڕەمزی نافیع|ڕەمزی نافع]] * [[سەمەند سیابەندۆڤ]] * [[ڕەفیق حیلمی]] * [[بەکر مستەفایێڤ]] == ئەمانەش ببینە == * [[جەنگی جیھانیی دووەم]] * [[کوردانی کازاخستان|کورد لە کازاخستان]] * [[کوردانی گورجستان|کورد لە گورجستان]] * [[ڕاگواستنی کورد لە باشووری قەوقاز]] == وێژە == * [https://kulturnistudia.cz/the-kurds-and-world-war-ii-some-considerations-for-a-social-history-perspective/ The Kurds and World War II: Some Considerations for a Social History Perspective, by Jordi Tejel] * Werner Brockdorff: ''Geheimkommandos des Zweiten Weltkrieges.'' Wels 1967, {{ISBN|3-88102-059-4}}. * [[:de:Ulrich van der Heyden|Ulrich van der Heyden]], [[:de:Bernd Lemke|Bernd Lemke]], Pherset Rosbeiani: ''Unternehmen Mammut: Ein Kommandoeinsatz der Wehrmacht in Nordirak 1943.'' Edition Falkenberg, {{ISBN|3-95494-145-7}}. * [[iarchive:operation-mammut-kurdistan-1943-fin|Operation Mammut, A Wehrmacht commando operation in the Kurdistan region of Iraq 1943, archive.org]] * [https://edoc.hu-berlin.de/bitstream/handle/18452/17192/rosbeiani.pdf?sequence=1&isAllowed=y Dissertation of Operation Mammoth (available as PDF)] * [https://web.archive.org/web/20111110212052/http://www.bundesarchiv.de/oeffentlichkeitsarbeit/bilder_dokumente/00863/index-11.html.de „Die Brandenburger“ Kommandotruppe und Frontverband.] Bundesarchiv == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} [[پۆل:کوردانی ئەڵمانیا]] [[پۆل:کوردەکانی ڕووسیا]] [[پۆل:مێژووی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ململانێی کورد و عێراق]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:شەڕی جیھانیی دووەم]] [[پۆل:شەڕی جیھانی دووەم]] [[پۆل:کوردایەتی]] ovo4qkkcv15apr6nbudxqvowv2zvz68 0 296348 1589485 1588679 2026-06-10T15:06:21Z -Haryad 40333 شائەمراز 1589485 wikitext text/x-wiki '''موتەسەللیم''' یان '''موسەللیم''' (بە [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکیی عوسمانی]]: ''متسلم'') نازناوێکی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] بوو کە بۆ ئەو جێگرانە بەکاردەھێنرا کە لەلایەن ''[[سەنجەق بەگ|سەنجەق بەگەوە]]'' وەک حاکمی مەدەنی لە یەکەی کارگێڕیی ''[[ناحیە (ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی)|ناحیە]]'' دامەزرابوون، کە [[باج لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|کاری کۆکردنەوەی باج و ڕێکخستنیان]] بەڕێوەدەبرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Akgunduz|یەکەم=Ahmed|ناونیشان=https://www.google.com/books/edition/Ottoman_History_Misperceptions_and_Truth/WKfIAgAAQBAJ?hl=en&pg=PA216|سەردێڕ=Ottoman History - Misperceptions and Truths|دوایین٢=Ozturk|یەکەم٢=Said|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=IUR Press|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٩٠-٢٦١٠٨-٩|پەڕە=٢١٦|وتەگێڕانەوە=mutesellim (deputy lieutenant- governor and local collector of taxes and tithes)}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Çelebi̇|یەکەم=Evli̇ya|ناونیشان=https://www.google.com/books/edition/Evliya_%C3%87elebi_s_Book_of_Travels_Evliya/fpk3AAAAIAAJ?hl=en&pg=PA229|سەردێڕ=Evliya Çelebi's Book of Travels: Evliya Çelebi in Diyarbekir|ڕێکەوت=١٩٨٨|بڵاوکەرەوە=Brill Archive|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٨١٦٥-٩|پەڕە=٢٢٩|وتەگێڕانەوە=The müsellim or mütesellim was a deputy or lieutenant-governor, appointed by the provincial governor himself|بەستەری نووسەر=Evliya Çelebi}}</ref> ھاوتای دادوەری لە ناحیەدا، ''[[قازی (ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی)|قازی]]'' (دادوەرەکان) بوون. بۆ کەمکردنەوەی ململانێکانی نێوان ''موتەسەللیمەکان'' لە ئەنادۆڵیا، لە ھەندێک حاڵەتدا ''موتەسەللیمێک'' لەلایەن ''سەنجەق بەگەوە'' وەک لیوای حاکمی بەرپرسی تەواوی ''[[سنجاق|سنجەقەکە]]'' دەستنیشاندەکرا.<ref name="ula">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Benedict, Peter|سەردێڕ=Ula: An Anatolian Town|ساڵ=١٩٧٤|پەڕە=٨٥}}</ref> ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە ساڵی ١٨٤٢دا پێگەی ''موتەسەللیمی'' ھەڵوەشاندەوە. زۆرجار ئەم ھەڵوێستە پەیوەست بوو بە ململانێی نێوان لایەنە جیاوازەکانەوە کە وەک ئەگەرێکیان دەزانی بۆ زیادکردنی سامانی کەسیی خۆیان.<ref name="ula"/> لە ماوەی نێوان ساڵانی ١٨٤٢ و ١٨٦٤دا، حاکمە سەربازییە ناوخۆیییەکان کە لەلایەن ئیدارەی ناوخۆیییەوە ھاوکاری دەکران، لە بڕی ''موتەسەللیمەکان'' بەرپرسیار بوون لە کۆکردنەوەی باج و کۆنترۆڵکردنی دانیشتووان.<ref name="ula"/> دوای ساڵی ١٨٦٤ و دروستکردنی سیستەمی ''[[ویلایەت]]''، نووسینگەی ''موتەسەللیم'' بۆ پێگەی نوێی ''[[موتەسەڕیف|موتەسەڕڕیف]]'' گۆڕدرا.<ref name="ula"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Mütesellim}} {{تووڵی دەروازە|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} [[پۆل:باج]] [[پۆل:حکوومەتی ئیمپڕاتۆرییەتیی عوسمانی]] [[پۆل:ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] qf9ev4gmh47fgki67pwdqf99dx8qvsu 3 296354 1589589 1588564 2026-06-11T10:16:05Z -Haryad 40333 پاشەکەوتکردنی گۆڕانکارییەکان بۆ سڕینەوەی خێرا ھەڵبژێردرا 1589589 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٧:٤٤، ٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ==[[:پاشەکەوتکردنی گۆڕانکارییەکان]] بۆ [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|سڕینەوەی خێرا]] ھەڵبژێردرا == [[پەڕگە:Ambox warning pn.svg|48px|ڕاست|alt=|link=]] تاگێک لەسەر [[:پاشەکەوتکردنی گۆڕانکارییەکان]] داندراوە کە داوا دەکات کە بە خێرایی بسڕدرێتەوە لە ویکیپیدیا. ئەمە لەژێر پێوەری [[وپ:پسخ#گ١|گ١ی پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا]] کراوە چوونکە وا دیارە کە پەڕەیەکی بێمانایە، تەنیا لە دەقی بێمانا و ناجێگیر پێکھاتووە کە ناوەڕۆک و مێژوویەکی واتاداری نییە. ئەگەر ئەوە پەڕەیەکی تاقیکردنەوەییە، تکایە لەمەودوا [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|خۆڵەپەتانێ]] بەکار بێنە بۆ تاقیکردنەوەکانت. ئەگەر پێت وایە ئەم پەڕەیە نابێت بسڕدرێتەوە لەبەر ئەم ھۆکارە، لەوانەیە '''پێویست بکات ناڕەزایی دەرببڕیت''' [[:پاشەکەوتکردنی گۆڕانکارییەکان|بە سەردانکردنی پەڕەکە]] و کرتەکردن لەسەر ئەو دوگمەیەی کە دەڵێت «دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە» کە ھەلێکت پێ دەدات بۆ ڕوونکردنەوە کە بۆچی نابێت پەڕەکە بسڕدرێتەوە. بەھەرحاڵ، ئاگاداربە کە ھەرکاتێک پەڕەیەک تاگی سڕینەوەی خێرای لێ درا، لەوانەیە بەبێ دواخستن بسڕدرێتەوە. تکایە خۆت تاگی سڕینەوە لە پەڕەکە لامەبە. سەیری [[ویکیپیدیا:سیاسەتەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکان و ڕێساکان]] بکە تاکوو لە داھاتوودا ئەمە ڕوونەداتەوە. ئەگەر پەڕەکە سڕدراوەتەوە، و دەتەوێت بھێندرێتەوە بۆ باشترکردنەوەی، تکایە پەیوەندی ببەستە لەگەڵ {{Querylink|Special:Log|qs=type=delete&page=%D9%BE%D8%A7%D8%B4%DB%95%DA%A9%DB%95%D9%88%D8%AA%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%8C+%DA%AF%DB%86%DA%95%D8%A7%D9%86%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86|بەڕێوەبەرێکی سڕینەوە}}، ئەگەر لە پێشوودا ئەمەت ئەنجام داوە، تکایە چاوەڕێی وەڵام بە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٠:١٦، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) i13pf8gbda4udvfb1x30ncg28qwmm0r 0 296355 1589588 1588657 2026-06-11T10:15:36Z -Haryad 40333 تاگی سڕینەوەی خێرا 1589588 wikitext text/x-wiki {{سخ-گ١}} {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{بنبەست|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} دەمەوێت ئەوە لاببەم کە نوسراوە تیرەی مەرزانیە لە هۆزی سورچی چونکە مەرزانی تیرە نیە هۆزە و سەربەخۆیە لە ناوچە جیا جیاکانی کوردستان هەن<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=MediaINFO |ناونیشان=https://archive.kcac.org/noscript.html |ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=archive.kcac.org}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} evdm3ri0wn0dcacgu28korxryauc9ya 0 296369 1589592 1588734 2026-06-11T10:24:50Z -Haryad 40333 [[بەکارھێنەر:Bahoz ebrahimi|Bahoz ebrahimi]] کوردپێدیا نابێ بە سەرچاوە 1589592 wikitext text/x-wiki {{وتاری نوێ بەبێ بەسەرداچوونەوە}} {{کەسایەتی | وێنە = | قەبارەی وێنە = | شوێنی لەدایکبوون = [[بۆکان]] | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٥٢ | شوێنی مردن = | ھۆکاری مردن = | ڕێکەوتی مردن = | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[کورد]] | ناوەکانی تر = | نەژاد = | ھاووڵاتی = | ڕادەی خوێندەواری = [[بازرگانی]] لە [[زانکۆی تاران]] | دایەن = | پیشە = | ساڵانی چالاکی = | خاوەنکار = | شار = | دارایی = | باڵا = | کێش = | ناسراو بە ھۆی = | سەرناو = سکرتێری گشتی | وادە = | پێشوو = | جێگر = | حیزب = [[کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران]] | بەرانبەرەکان = | ئایین = | ھاوسەر = [[ناھید بەھمەنی]] | یار = | منداڵەکان = | دایک و باوک = [[ڕەحمان موھتەدی|حاجی ڕەحمان ئاغای موھتەدی]] | خزمەکان = | پەیوەندیەکان = | خەڵاتەکان = | ئیمزا = | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان = |ناو=عومەر ئیلخانیزادە}} عومەر ئیلخانیزادە (١٩٥٢، بوکان) سیاسەتمەداری کوردە و لە ساڵی ٢٠٢٢ەوە جێگری سکرتێری گشتیی حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران بووە. == ژیاننامە == عومەر ئیلخانیزادە لە ساڵی ١٩٥٢ لە شاری [[بۆکان]] لەدایکبووە. نەوەی [[ئیسماعیل ئیلخانیزادە]]، وەزیری ڕێگاوبانی [[کۆماری کوردستان]]. خوێندنی سەرەتایی لە شاری بۆکان وەرگرتووە و لە زانکۆی تەورێز بڕوانامەی جیۆلۆجی تەواو کردووە. لە زانکۆشدا سەرنجی ڕاکێشانی بیرۆکە مارکسیستییەکان بووە و پەیوەندی بە پارتی زەحمەتکێشانی کوردستانەوە کردوە. ئیلخانیزادە لە ساڵی ٢٠٠٠ لەگەڵ عەبدوڵڵا موھتەدی حیزبی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێرانی پێکھێنا. ساڵی ٢٠٠٧ دوابەدوای ناکۆکی نێوان ئیلخانیزادە و موھتەدی، لقی ئیلخانیزادە جیا بووەوە و پارتی کرێکارانی کوردستانی کوردستانی پێکھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=ڕاگەیاندن |یەکەم=ناوەندی |ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|سەردێڕ=عومەر ئیلخانیزادە: ھەموو حیزبەکانی کوردستانی ڕۆژھەڵات ھەڵوێستیان ھەیە دژ بەو سیاسەت و ئاواتانەی کە ڕەزا پەھلەوی و دەوروبەری و ناوەندگەراکان ھەیانە |ناونیشان=https://www.komala.com/%d9%88%d8%aa%d9%88%d9%88%db%8e%da%98%db%8c-%d8%b9%d9%88%d9%85%db%95%d8%b1-%d8%a6%db%8c%d9%84%d8%ae%d8%a7%d9%86%db%8c%d8%b2%d8%a7%d8%af%db%95/ |ڕێکەوتی سەردان=٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Komala Party of Iranian Kurdistan}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ئێران|کوردستان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} btp0qtc1b6obw2nr8yroog6qrxvbks5 0 296379 1589593 1588876 2026-06-11T10:27:00Z -Haryad 40333 تاگی پێشنیاری سڕینەوە 1589593 wikitext text/x-wiki {{پێشنیاری سڕینەوە/ڕێکەوتکراو |ھۆ = بێسەرچاوە |کات = 20260611102646 |بکەر = -Haryad |یارمەتی = }} {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''ساعید وەتەندۆست''' چالاکی سیاسی و نووسەری کوردە و یەکێک لە دامەزرێنەرانی [[کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران|کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێرانه]]. == ژیاننامە == ساعید وەتەندۆست ساڵی 1953 لە شاری [[سنە]] لە دایکبووە، سەرەتای خوێندنی لە شاری سنە وەرگرتووە. ئەندازیاری شارستانی لە زانکۆی تەکنەلۆجیای تاران خوێندوویەتی. لەم ماوەیەدا بەلای بیرۆکەی کۆمۆنیستیدا سەرنجی ڕاکێشاوە.یەکێک لە یازدە دامەزرێنەرانی ڕەسەنی کۆمەڵە بوو لە ساڵی ١٩٦٩ و بە هۆی چالاکییە سیاسییەکانییەوە چەندین جار لەلایەن ڕژیمی ئیمپراتۆرییەوە دەستبەسەر و ئەشکەنجە درا. ناوبراو یەکێک بوو لە بەشداربووانی یەکەمین کۆنگرەی کۆمەڵە لە ساڵی ١٩٧٩ و هەمیشە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی حیزب بووە. لە ساڵی 2009 لەگەڵ چەند کەسێکی تر [[ڕەوتی سۆسیالیستی کۆمەڵە]] دامەزراند، بەڵام لە ساڵی 2022 پەیوەندی بە [[کۆمەڵە ڕێکخراوی کوردستانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران]] کردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=درەو |سەردێڕ=Draw Media {{!}} كۆمەڵە لەبەردەم پەرتبوونێكی نوێدا |ناونیشان=https://drawmedia.net/report/13171-komele-leberdem-pertbuneki-nweda |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=درەو میدیا |زمان=ku}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} 57wxxvchf157q1bh939ndcrwiz38lsr 3 296404 1589584 1589051 2026-06-11T10:08:57Z -Haryad 40333 کاریگەریی ژیریی دەستکرد لەسەر پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان بۆ سڕینەوەی خێرا ھەڵبژێردرا 1589584 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue"><span style="font-size:13px">'''چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ١٨:٣٢، ٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ==[[:کاریگەریی ژیریی دەستکرد لەسەر پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان]] بۆ [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|سڕینەوەی خێرا]] ھەڵبژێردرا == [[پەڕگە:Ambox warning pn.svg|48px|ڕاست|alt=|link=]] تاگێک لەسەر [[:کاریگەریی ژیریی دەستکرد لەسەر پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان]] داندراوە کە داوا دەکات کە بە خێرایی بسڕدرێتەوە لە ویکیپیدیا چوونکە وتارێکە لەبارەی کەسێک، شتێک، ڕێکخراوێک (گرووپی مۆسیقی، بانک، کۆمپانیا، ھتد.)، ناوەڕۆکێکی وێب یان ڕووداوێکی ڕێکخراو کە ئاماژە بە گرنگی یان پێویستی بابەتەکەی نادات و [[وپ:بایەخداری|بێبایەخە]]. ئەمە لەژێر [[وپ:پسخ#و٧|پێوەری ژمارە ٧ی وتارەکان بۆ سڕینەوەی خێرا]] ئەنجام دراوە. لەژێر [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا]]، ئەو پەڕانەی کە لەگەڵ چەند پێوەرێکی دیاریکراودا یەکدەگرن لەوانەیە بسڕدرێنەوە. ئەگەر پێت وایە ئەم پەڕەیە نابێت بسڕدرێتەوە لەبەر ئەم ھۆکارە، لەوانەیە '''پێویست بکات ناڕەزایی دەرببڕیت''' [[:کاریگەریی ژیریی دەستکرد لەسەر پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان|بە سەردانکردنی پەڕەکە]] و کرتەکردن لەسەر ئەو دوگمەیەی کە دەڵێت «دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە» کە ھەلێکت پێ دەدات بۆ ڕوونکردنەوە کە بۆچی نابێت پەڕەکە بسڕدرێتەوە. بەھەرحاڵ، ئاگاداربە کە ھەرکاتێک پەڕەیەک تاگی سڕینەوەی خێرای لێ درا، لەوانەیە بەبێ دواخستن بسڕدرێتەوە. تکایە خۆت تاگی سڕینەوە لە پەڕەکە لامەبە. سەیری [[ویکیپیدیا:سیاسەتەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکان و ڕێساکان]] بکە تاکوو لە داھاتوودا ئەمە ڕوونەداتەوە. ئەگەر پەڕەکە سڕدراوەتەوە، و دەتەوێت بھێندرێتەوە بۆ باشترکردنەوەی، تکایە پەیوەندی ببەستە لەگەڵ {{Querylink|Special:Log|qs=type=delete&page=%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DA%AF%DB%95%D8%B1%DB%8C%DB%8C+%DA%98%DB%8C%D8%B1%DB%8C%DB%8C+%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%DA%A9%D8%B1%D8%AF+%D9%84%DB%95%D8%B3%DB%95%D8%B1+%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%88%DB%95%D9%86%D8%AF%DB%8C%DB%8C%DB%95+%DA%A9%DB%86%D9%85%DB%95%DA%B5%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86|بەڕێوەبەرێکی سڕینەوە}}، ئەگەر لە پێشوودا ئەمەت ئەنجام داوە، تکایە چاوەڕێی وەڵام بە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٠:٠٨، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) t7zkyi6b2hidygnogvewp16sm73hdgj 1589585 1589584 2026-06-11T10:12:47Z -Haryad 40333 فەرھاد پیرباڵمێژوو و پەرەسەندنی سیستمی دەرزی سووتەمەنی (Fuel Injection) لە ئۆتۆمبێلدا بۆ سڕینەوەی خێرا ھەڵبژێردرا 1589585 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue"><span style="font-size:13px">'''چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ١٨:٣٢، ٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ==[[:کاریگەریی ژیریی دەستکرد لەسەر پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان]] بۆ [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|سڕینەوەی خێرا]] ھەڵبژێردرا == [[پەڕگە:Ambox warning pn.svg|48px|ڕاست|alt=|link=]] تاگێک لەسەر [[:کاریگەریی ژیریی دەستکرد لەسەر پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان]] داندراوە کە داوا دەکات کە بە خێرایی بسڕدرێتەوە لە ویکیپیدیا چوونکە وتارێکە لەبارەی کەسێک، شتێک، ڕێکخراوێک (گرووپی مۆسیقی، بانک، کۆمپانیا، ھتد.)، ناوەڕۆکێکی وێب یان ڕووداوێکی ڕێکخراو کە ئاماژە بە گرنگی یان پێویستی بابەتەکەی نادات و [[وپ:بایەخداری|بێبایەخە]]. ئەمە لەژێر [[وپ:پسخ#و٧|پێوەری ژمارە ٧ی وتارەکان بۆ سڕینەوەی خێرا]] ئەنجام دراوە. لەژێر [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا]]، ئەو پەڕانەی کە لەگەڵ چەند پێوەرێکی دیاریکراودا یەکدەگرن لەوانەیە بسڕدرێنەوە. ئەگەر پێت وایە ئەم پەڕەیە نابێت بسڕدرێتەوە لەبەر ئەم ھۆکارە، لەوانەیە '''پێویست بکات ناڕەزایی دەرببڕیت''' [[:کاریگەریی ژیریی دەستکرد لەسەر پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان|بە سەردانکردنی پەڕەکە]] و کرتەکردن لەسەر ئەو دوگمەیەی کە دەڵێت «دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە» کە ھەلێکت پێ دەدات بۆ ڕوونکردنەوە کە بۆچی نابێت پەڕەکە بسڕدرێتەوە. بەھەرحاڵ، ئاگاداربە کە ھەرکاتێک پەڕەیەک تاگی سڕینەوەی خێرای لێ درا، لەوانەیە بەبێ دواخستن بسڕدرێتەوە. تکایە خۆت تاگی سڕینەوە لە پەڕەکە لامەبە. سەیری [[ویکیپیدیا:سیاسەتەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکان و ڕێساکان]] بکە تاکوو لە داھاتوودا ئەمە ڕوونەداتەوە. ئەگەر پەڕەکە سڕدراوەتەوە، و دەتەوێت بھێندرێتەوە بۆ باشترکردنەوەی، تکایە پەیوەندی ببەستە لەگەڵ {{Querylink|Special:Log|qs=type=delete&page=%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DA%AF%DB%95%D8%B1%DB%8C%DB%8C+%DA%98%DB%8C%D8%B1%DB%8C%DB%8C+%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%DA%A9%D8%B1%D8%AF+%D9%84%DB%95%D8%B3%DB%95%D8%B1+%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%88%DB%95%D9%86%D8%AF%DB%8C%DB%8C%DB%95+%DA%A9%DB%86%D9%85%DB%95%DA%B5%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86|بەڕێوەبەرێکی سڕینەوە}}، ئەگەر لە پێشوودا ئەمەت ئەنجام داوە، تکایە چاوەڕێی وەڵام بە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٠:٠٨، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ==[[:.فەرھاد پیرباڵمێژوو و پەرەسەندنی سیستمی دەرزی سووتەمەنی (Fuel Injection) لە ئۆتۆمبێلدا]] بۆ [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|سڕینەوەی خێرا]] ھەڵبژێردرا == [[پەڕگە:Ambox warning pn.svg|48px|ڕاست|alt=|link=]] تاگێک لەسەر [[:.فەرھاد پیرباڵمێژوو و پەرەسەندنی سیستمی دەرزی سووتەمەنی (Fuel Injection) لە ئۆتۆمبێلدا]] داندراوە کە داوا دەکات کە بە خێرایی بسڕدرێتەوە لە ویکیپیدیا چوونکە وتارێکە لەبارەی کەسێک، شتێک، ڕێکخراوێک (گرووپی مۆسیقی، بانک، کۆمپانیا، ھتد.)، ناوەڕۆکێکی وێب یان ڕووداوێکی ڕێکخراو کە ئاماژە بە گرنگی یان پێویستی بابەتەکەی نادات و [[وپ:بایەخداری|بێبایەخە]]. ئەمە لەژێر [[وپ:پسخ#و٧|پێوەری ژمارە ٧ی وتارەکان بۆ سڕینەوەی خێرا]] ئەنجام دراوە. لەژێر [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا]]، ئەو پەڕانەی کە لەگەڵ چەند پێوەرێکی دیاریکراودا یەکدەگرن لەوانەیە بسڕدرێنەوە. ئەگەر پێت وایە ئەم پەڕەیە نابێت بسڕدرێتەوە لەبەر ئەم ھۆکارە، لەوانەیە '''پێویست بکات ناڕەزایی دەرببڕیت''' [[:.فەرھاد پیرباڵمێژوو و پەرەسەندنی سیستمی دەرزی سووتەمەنی (Fuel Injection) لە ئۆتۆمبێلدا|بە سەردانکردنی پەڕەکە]] و کرتەکردن لەسەر ئەو دوگمەیەی کە دەڵێت «دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە» کە ھەلێکت پێ دەدات بۆ ڕوونکردنەوە کە بۆچی نابێت پەڕەکە بسڕدرێتەوە. بەھەرحاڵ، ئاگاداربە کە ھەرکاتێک پەڕەیەک تاگی سڕینەوەی خێرای لێ درا، لەوانەیە بەبێ دواخستن بسڕدرێتەوە. تکایە خۆت تاگی سڕینەوە لە پەڕەکە لامەبە. سەیری [[ویکیپیدیا:سیاسەتەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکان و ڕێساکان]] بکە تاکوو لە داھاتوودا ئەمە ڕوونەداتەوە. ئەگەر پەڕەکە سڕدراوەتەوە، و دەتەوێت بھێندرێتەوە بۆ باشترکردنەوەی، تکایە پەیوەندی ببەستە لەگەڵ {{Querylink|Special:Log|qs=type=delete&page=.%D9%81%DB%95%D8%B1%DA%BE%D8%A7%D8%AF+%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DA%B5%D9%85%DB%8E%DA%98%D9%88%D9%88+%D9%88+%D9%BE%DB%95%D8%B1%DB%95%D8%B3%DB%95%D9%86%D8%AF%D9%86%DB%8C+%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%85%DB%8C+%D8%AF%DB%95%D8%B1%D8%B2%DB%8C+%D8%B3%D9%88%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%95%D9%86%DB%8C+%28Fuel+Injection%29+%D9%84%DB%95+%D8%A6%DB%86%D8%AA%DB%86%D9%85%D8%A8%DB%8E%D9%84%D8%AF%D8%A7|بەڕێوەبەرێکی سڕینەوە}}، ئەگەر لە پێشوودا ئەمەت ئەنجام داوە، تکایە چاوەڕێی وەڵام بە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٠:١٢، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ja2b8sw3gmj51o82s5uxqa9h07hxvoa 0 296413 1589461 1589446 2026-06-10T12:00:57Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589461 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Swapped poster.jpg|وێنۆک|پۆستەری فەرمیی فیلم]] '''ئاڵوگۆڕکراو''' فیلمێکی ئەنیمەیشنی [[فیلمی خەیاڵی|خەیاڵی]] [[فیلمی سەرکێشی|سەرکێشی]] [[فیلمی کۆمیدی|کۆمیدیی]] ئەمریکیی ساڵی ٢٠٢٦ە کە لەلایەن [[ناتان گرێنۆ]] دەرھێنراوە و لەلایەن جۆن ویتینگتۆن، کریستیان ماگالایس، و ڕۆبێرت سنۆ نووسراوە، کە ھەموویان پێکەوە لەگەڵ گرێنۆ و ئادەم کارپ چیرۆکەکەیان نووسیوە. لەلایەن سکایدانس ئەنیمەیشن بەرھەم ھێنراوە، فیلمەکە دەنگی [[مایکڵ بی جۆردن]]، [[جونۆ تێمپڵ]]، ترەیسی مۆرگان، [[سێدریک دە ئینتەرتەینەر]]، و جەستینا ماچادۆ لەخۆدەگرێت. چیرۆکی فیلمەکە باس لە پووکوویەکی بچووک بەناوی ئۆلی (جۆردن) و جاڤانێک بەناوی ئایڤی (تێمپڵ) دەکات کە بە ڕێکەوت دەگۆڕدرێن بۆ ڕەگەزی یەکتر، ئەمەش ناچاریان دەکات پێکەوە کار بکەن کاتێک لەناو جەستەی یەکتردا ڕووبەڕووی ژیان دەبنەوە بۆ ئەوەی لە زنجیرەیەک سەرکێشی ڕزگاریان بێت. ئاڵوگۆڕکراو لە ١ی ئایاری ٢٠٢٦ لەسەر [[نێتفلیکس]] و سینەما دیاریکراوەکان بڵاوکرایەوە. لەکاتێکدا پێداچوونەوەی تێکەڵ بۆ ئەرێنی لەلایەن ڕەخنەگرانەوە وەرگرت، بەڵام لە ماوەی وەرزی یەکەمی لەسەر نێتفلیکس بوو بە سەرکەوتنێکی گەورە و گەیشتە ٣٨ ملیۆن بینەر، و شوێنی «کەی پۆپ دیمۆن ھەنتەرز»ی گرتەوە کە پێشتر لە ساڵانی ٢٠٢٥–٢٠٢٦ ئەو شوێنەی گرتبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Hailu |یەکەم=Selome |ڕێکەوت=١٢ی ئایاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://variety.com/2026/film/news/swapped-ratings-views-netflix-animated-record-1236746285/|سەردێڕ=‘Swapped’ Hits 38.7 Million Views in Seven Days, Netflix’s Best-Ever Single-Week Viewership for an Animated Movie |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> == بڵاوکردنەوە == ئاڵوگۆڕکراو لە بنەڕەتدا بڕیار بوو لەسەر [[ئەپڵ تیڤی پڵەس]] بڵاو بکرێتەوە، بەڵام لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣، [[نێتفلیکس]] مافی دابەشکردنی فیلمەکەی لە ئەپڵ وەرگرت، وەک بەشێک لە ڕێککەوتنێکی نوێی چەند ساڵە لەگەڵ سکایدانس ئەنیمەیشن، لەکاتێکدا لە سەرەتادا بۆ بڵاوکردنەوەی ٢٠٢٥ دانرابوو.<ref name="DeadlineNetflix">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Fleming Jr. |یەکەم=Mike |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://deadline.com/2023/10/netflix-pacts-skydance-animation-in-multi-year-deal-alan-menken-musical-spellbound-rachel-zegler-nicole-kidman-javier-bardem-star-1235577207/|سەردێڕ=Netflix Sets Skydance Animation In Multi-Year Deal, First Up Is Alan Menken Musical ‘Spellbound;’ Rachel Zegler, Nicole Kidman, Javier Bardem Star |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> لە حوزەیرانی ٢٠٢٥، نێتفلیکس ڕای گەیاند کە فیلمەکە لە ساڵی ٢٠٢٦دا نیشان دەدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://about.netflix.com/en/news/netflix-gets-animated-at-annecy|سەردێڕ=Netflix Gets Animated at Annecy! - About Netflix |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Netflix}}</ref><ref name="Annecy">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Moore |یەکەم=Kasey |ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.whats-on-netflix.com/news/netflix-animated-movie-pookoo-delayed-to-2026-new-first-look-unveiled/|سەردێڕ=Netflix's Next Animated Movie From Skydance Animation 'Pookoo' Delayed to 2026; New First Look Unveiled |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=What's On Netflix}}</ref><ref name="DeadlineNetflix2">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Grobar |یەکەم=Matt |ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://deadline.com/2026/01/netflix-2026-film-slate-war-machine-enola-holmes-3-1236665458/|سەردێڕ=Netflix’s 2026 Film Slate: Dates For ‘War Machine’ & Other Titles, New Cast For Animated ‘Swapped’ Plus First-Look Pics For ‘Enola Holmes 3,’ More |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> فیلمەکە لە ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ لە شانۆی سێباستیانی لە سۆنۆما نیشان درا،<ref name="Sebastiani">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://sonomasun.com/2026/01/07/lasseter-film-swapped-to-be-previewed-at-sebastiani-theater-jan-9/|سەردێڕ=Lasseter Film “Swapped” To Be Previewed at Sebastiani Theater Jan. 9 - Sonoma Valley Sun |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Sonoma International Film Festival|sonomasun.com]]}}</ref> پێش بڵاوکردنەوە سنووردارەکەی لە سینەماکان و بڵاوکردنەوەی لەسەر نێتفلیکس لە ١ی ئایاردا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Glassman |یەکەم=Thea |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.netflix.com/tudum/articles/swapped-cast-release-date|سەردێڕ=Everything to Know About Swapped, Michael B. Jordan and Juno Temple’s Animated Comedy |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Netflix Tudum}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.laemmle.com/film/swapped|سەردێڕ=Swapped - Laemmle.com |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=www.laemmle.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Milligan |یەکەم=Mercedes |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.animationmagazine.net/2026/03/skydance-netflixs-swapped-sets-may-1-release-new-images/|سەردێڕ=Skydance/Netflix's 'Swapped' Sets May 1 Release (New Images) |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Animation Magazine]]}}</ref> === بازاڕکردن === لە حوزەیرانی ٢٠٢٤، یەکەم وێنەی وێناکراوی فیلمەکە لە پێشکەشکردنی نێتفلیکس بەناوی «دواتر لەسەر نێتفلیکس: ئەنیمەیشن» بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Milligan |یەکەم=Mercedes |ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.animationmagazine.net/2024/06/next-on-netflix-animation-presentation-sneak-peeks-k-pop-demon-hunters-plankton-movie-motel-transylvania-and-much-much-more-updating/|سەردێڕ=Next on Netflix Animation Presentation Sneak-Peeks 'Wallace & Gromit' Movie, 'K-Pop: Demon Hunters,' 'Plankton' Movie, 'Motel Transylvania' and Much, Much More! |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=[[Animation Magazine]]}}</ref> لە حوزەیرانی ٢٠٢٥، نێتفلیکس دووەم وێنەی وێناکراوی لە [[فێستیڤاڵی نێونەتەوەییی فیلمی ئەنیمەیشنی ئەنسی|فێستیڤاڵی فیلمی ئەنسی]] نیشان دا.<ref name="Annecy">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Moore |یەکەم=Kasey |ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.whats-on-netflix.com/news/netflix-animated-movie-pookoo-delayed-to-2026-new-first-look-unveiled/|سەردێڕ=Netflix's Next Animated Movie From Skydance Animation 'Pookoo' Delayed to 2026; New First Look Unveiled |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=What's On Netflix}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMoore2025">Moore, Kasey (June 20, 2025). </cite></ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} [[پۆل:فیلمەکانی سکایدانس میدیا]] [[پۆل:فیلمە سەرکێشییەکانی نێو دارستان]] [[پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە گۆڕینەوەی جەستە]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی سەبارەت بە ئاژەڵە قسەکەرەکان]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکان دەربارەی ھاوڕێیەتی]] [[پۆل:فیلمەکانی سەرکێشیی ئاژەڵان]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە کۆمپیوتەرییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە کۆمیدییە ئەنیمەیشنەکانی منداڵانی ئەمریکی]] [[پۆل:فیلمە سەرکێشییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمی کۆمیدی منداڵان بۆ دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە منداڵانەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە سەرکێشییە منداڵانەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە ئینگلیزییەکانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنە ئەمریکییەکانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] r7w13l1i0wbb3z9ag1imhxxfsr02gfn 1589525 1589461 2026-06-10T20:00:43Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1589525 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} [[پەڕگە:Swapped poster.jpg|وێنۆک|پۆستەری فەرمیی فیلم]] '''ئاڵوگۆڕکراو''' فیلمێکی ئەنیمەیشنی [[فیلمی خەیاڵی|خەیاڵی]] [[فیلمی سەرکێشی|سەرکێشی]] [[فیلمی کۆمیدی|کۆمیدیی]] ئەمریکیی ساڵی ٢٠٢٦ە کە لەلایەن [[ناتان گرێنۆ]] دەرھێنراوە و لەلایەن جۆن ویتینگتۆن، کریستیان ماگالایس، و ڕۆبێرت سنۆ نووسراوە، کە ھەموویان پێکەوە لەگەڵ گرێنۆ و ئادەم کارپ چیرۆکەکەیان نووسیوە. لەلایەن سکایدانس ئەنیمەیشن بەرھەم ھێنراوە، فیلمەکە دەنگی [[مایکڵ بی جۆردن]]، [[جونۆ تێمپڵ]]، ترەیسی مۆرگان، [[سێدریک دە ئینتەرتەینەر]]، و جەستینا ماچادۆ لەخۆدەگرێت. چیرۆکی فیلمەکە باس لە پووکوویەکی بچووک بەناوی ئۆلی (جۆردن) و جاڤانێک بەناوی ئایڤی (تێمپڵ) دەکات کە بە ڕێکەوت دەگۆڕدرێن بۆ ڕەگەزی یەکتر، ئەمەش ناچاریان دەکات پێکەوە کار بکەن کاتێک لەناو جەستەی یەکتردا ڕووبەڕووی ژیان دەبنەوە بۆ ئەوەی لە زنجیرەیەک سەرکێشی ڕزگاریان بێت. ئاڵوگۆڕکراو لە ١ی ئایاری ٢٠٢٦ لەسەر [[نێتفلیکس]] و سینەما دیاریکراوەکان بڵاوکرایەوە. لەکاتێکدا پێداچوونەوەی تێکەڵ بۆ ئەرێنی لەلایەن ڕەخنەگرانەوە وەرگرت، بەڵام لە ماوەی وەرزی یەکەمی لەسەر نێتفلیکس بوو بە سەرکەوتنێکی گەورە و گەیشتە ٣٨ ملیۆن بینەر، و شوێنی «کەی پۆپ دیمۆن ھەنتەرز»ی گرتەوە کە پێشتر لە ساڵانی ٢٠٢٥–٢٠٢٦ ئەو شوێنەی گرتبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Hailu |یەکەم=Selome |ڕێکەوت=١٢ی ئایاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://variety.com/2026/film/news/swapped-ratings-views-netflix-animated-record-1236746285/|سەردێڕ=‘Swapped’ Hits 38.7 Million Views in Seven Days, Netflix’s Best-Ever Single-Week Viewership for an Animated Movie |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> == بڵاوکردنەوە == ئاڵوگۆڕکراو لە بنەڕەتدا بڕیار بوو لەسەر [[ئەپڵ تیڤی پڵەس]] بڵاو بکرێتەوە، بەڵام لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣، [[نێتفلیکس]] مافی دابەشکردنی فیلمەکەی لە ئەپڵ وەرگرت، وەک بەشێک لە ڕێککەوتنێکی نوێی چەند ساڵە لەگەڵ سکایدانس ئەنیمەیشن، لەکاتێکدا لە سەرەتادا بۆ بڵاوکردنەوەی ٢٠٢٥ دانرابوو.<ref name="DeadlineNetflix">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Fleming Jr. |یەکەم=Mike |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://deadline.com/2023/10/netflix-pacts-skydance-animation-in-multi-year-deal-alan-menken-musical-spellbound-rachel-zegler-nicole-kidman-javier-bardem-star-1235577207/|سەردێڕ=Netflix Sets Skydance Animation In Multi-Year Deal, First Up Is Alan Menken Musical ‘Spellbound;’ Rachel Zegler, Nicole Kidman, Javier Bardem Star |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> لە حوزەیرانی ٢٠٢٥، نێتفلیکس ڕای گەیاند کە فیلمەکە لە ساڵی ٢٠٢٦دا نیشان دەدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://about.netflix.com/en/news/netflix-gets-animated-at-annecy|سەردێڕ=Netflix Gets Animated at Annecy! - About Netflix |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Netflix}}</ref><ref name="Annecy">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Moore |یەکەم=Kasey |ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.whats-on-netflix.com/news/netflix-animated-movie-pookoo-delayed-to-2026-new-first-look-unveiled/|سەردێڕ=Netflix's Next Animated Movie From Skydance Animation 'Pookoo' Delayed to 2026; New First Look Unveiled |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=What's On Netflix}}</ref><ref name="DeadlineNetflix2">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Grobar |یەکەم=Matt |ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://deadline.com/2026/01/netflix-2026-film-slate-war-machine-enola-holmes-3-1236665458/|سەردێڕ=Netflix’s 2026 Film Slate: Dates For ‘War Machine’ & Other Titles, New Cast For Animated ‘Swapped’ Plus First-Look Pics For ‘Enola Holmes 3,’ More |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> فیلمەکە لە ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ لە شانۆی سێباستیانی لە سۆنۆما نیشان درا،<ref name="Sebastiani">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://sonomasun.com/2026/01/07/lasseter-film-swapped-to-be-previewed-at-sebastiani-theater-jan-9/|سەردێڕ=Lasseter Film “Swapped” To Be Previewed at Sebastiani Theater Jan. 9 - Sonoma Valley Sun |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Sonoma International Film Festival|sonomasun.com]]}}</ref> پێش بڵاوکردنەوە سنووردارەکەی لە سینەماکان و بڵاوکردنەوەی لەسەر نێتفلیکس لە ١ی ئایاردا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Glassman |یەکەم=Thea |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.netflix.com/tudum/articles/swapped-cast-release-date|سەردێڕ=Everything to Know About Swapped, Michael B. Jordan and Juno Temple’s Animated Comedy |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Netflix Tudum}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.laemmle.com/film/swapped|سەردێڕ=Swapped - Laemmle.com |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=www.laemmle.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Milligan |یەکەم=Mercedes |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.animationmagazine.net/2026/03/skydance-netflixs-swapped-sets-may-1-release-new-images/|سەردێڕ=Skydance/Netflix's 'Swapped' Sets May 1 Release (New Images) |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Animation Magazine]]}}</ref> === بازاڕکردن === لە حوزەیرانی ٢٠٢٤، یەکەم وێنەی وێناکراوی فیلمەکە لە پێشکەشکردنی نێتفلیکس بەناوی «دواتر لەسەر نێتفلیکس: ئەنیمەیشن» بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Milligan |یەکەم=Mercedes |ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.animationmagazine.net/2024/06/next-on-netflix-animation-presentation-sneak-peeks-k-pop-demon-hunters-plankton-movie-motel-transylvania-and-much-much-more-updating/|سەردێڕ=Next on Netflix Animation Presentation Sneak-Peeks 'Wallace & Gromit' Movie, 'K-Pop: Demon Hunters,' 'Plankton' Movie, 'Motel Transylvania' and Much, Much More! |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=[[Animation Magazine]]}}</ref> لە حوزەیرانی ٢٠٢٥، نێتفلیکس دووەم وێنەی وێناکراوی لە [[فێستیڤاڵی نێونەتەوەییی فیلمی ئەنیمەیشنی ئەنسی|فێستیڤاڵی فیلمی ئەنسی]] نیشان دا.<ref name="Annecy">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Moore |یەکەم=Kasey |ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.whats-on-netflix.com/news/netflix-animated-movie-pookoo-delayed-to-2026-new-first-look-unveiled/|سەردێڕ=Netflix's Next Animated Movie From Skydance Animation 'Pookoo' Delayed to 2026; New First Look Unveiled |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=What's On Netflix}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMoore2025">Moore, Kasey (June 20, 2025). </cite></ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} [[پۆل:فیلمەکانی سکایدانس میدیا]] [[پۆل:فیلمە سەرکێشییەکانی نێو دارستان]] [[پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە گۆڕینەوەی جەستە]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی سەبارەت بە ئاژەڵە قسەکەرەکان]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکان دەربارەی ھاوڕێیەتی]] [[پۆل:فیلمەکانی سەرکێشیی ئاژەڵان]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە کۆمپیوتەرییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە کۆمیدییە ئەنیمەیشنەکانی منداڵانی ئەمریکی]] [[پۆل:فیلمە سەرکێشییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمی کۆمیدی منداڵان بۆ دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە منداڵانەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە سەرکێشییە منداڵانەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە ئینگلیزییەکانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنە ئەمریکییەکانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] gq953cqc95zvktv7ii6p31maissekqo 0 296417 1589474 1589451 2026-06-10T14:17:44Z Hivja 64112 /* */ 1589474 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی |ناو = ھەڵکەوت عەزیز |وێنە = ھەڵکەوت عەزیز.jpg |قەبارەی وێنە = 250px |لێدوانی وێنە = وێنەیەکی ھەڵکەوت عەزیز |ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٨٩ |شوێنی لەدایکبوون = [[ھەولێر]]، [[باشووری کوردستان]] |ڕێکەوتی مردن = ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (٣٦–٣٧ ساڵ ژیاوە) |شوێنی مردن = [[دیوانییە]]، [[عێراق]] |ھۆکاری مردن = سەختیی برین بەھۆی ڕووداوی ھاتوچۆ |شوێنی تەرم = |شوێنی ناشتن = [[گۆڕستانی ڕەحیماوا]]، [[کەرکووک]] |شوێنی حەوانەوە = |نیشتەجێ = [[بەغدا]] |نەتەوە = [[کورد]] |پەروەردە = |ڕادەی خوێندەواری = |خوێندنگە = پەیمانگەی ھونەرە جوانەکانی کەرکووک |پیشە = [[ڕۆژنامەنووس]]، [[ھەواڵنێر]] و بەرپرسی نووسینگەی [[تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕووداو]] لە [[بەغدا]] |ساڵانی چالاکی = ٢٠١٠–٢٠٢٦ |ناسراوە بە = |کارە دیارەکان = |تەلەڤیزیۆن = |ئایین = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) |ھاوسەر = |منداڵەکان = ٢ کوڕ؛ شا و مانی |خێزان = سێ برا و سێ خوشک |باوک = |دایک = |خەڵاتەکان = باشترین پەیامنێری عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢٢ |ڕێزلێنانەکان = }} '''ھەڵکەوت عەزیز''' (١٩٨٩ لە [[ھەولێر]] – ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ لە [[دیوانییە]]) [[ڕۆژنامەنووس]]، [[ھەواڵنێر]]ێکی کورد و بەرپرسی نووسینگەی [[تۆڕی میدیاییی ڕووداو]] لە [[بەغدا]] بوو.<ref name="rudaw">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=هەڵکەوت عەزیزی هاوکارمان گیانی لەدەستدا |ناونیشان=https://rudaw.net/sorani/categories/kurdistan/1861401 |وێبگە=rudaw.net |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> ئەو یەکێک بوو لە ڕۆژنامەنووسە چالاک و ناسراوەکانی کورد لە ناوەندی میدیایی و سیاسیی عێراقدا کە بە ڕووماڵ و ڕاپۆرتە وردەکانی لەسەر دۆخی ژیانی ھاووڵاتییان و گواستنەوەی پێشھاتەکانی تایبەت بە مووچەی فەرمانبەران ناسرابوو.<ref name="paytaxt">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=هەڵکەوت عەزیز ماڵئاوایی كرد؛ لە ساڵی 1989وە تا 2026 |ناونیشان=https://paytaxt.krd/posts/4850 |وێبگە=paytaxt.krd |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> لە تەمەنی ٣٧ ساڵیدا، بەھۆی برینەکانی دوای ڕووداوێکی سەختی ھاتوچۆوە لە نزیک شاری [[دیوانییە]] کۆچی دوایی‎ی کرد.<ref name="ava1">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڕۆژنامەنووس هەڵکەوت عەزیز گیانی لەدەست دا |ناونیشان=https://ava.news/news/50550 |وێبگە=ava.news |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> == ژیانی سەرەتایی == ھەڵکەوت عەزیز لە ساڵی ١٩٨٩ لە شاری [[ھەولێر]] لە [[باشووری کوردستان]] لەدایک بوو. ئەو بەڕەگەز خەڵکی [[کەرکووک]] بوو، بەڵام بنەماڵەکەی ئاوارەی ھەولێر بوون.<ref name="rudaw" /><ref name="ava2">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=باوکی هەڵکەوت عەزیز بۆ ئاڤا: کوڕەکەم بەڵێنێکی پێدابووم و بەڵێنەکەشی بەجێگەیاند |ناونیشان=https://ava.news/news/50557 |وێبگە=ava.news |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> لە ڕووی باکگراوندی خێزانییەوە، سێ برا و سێ خوشکی ھەبووە.<ref name="channel8">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=تەرمی ڕۆژنامەنووس هەڵکەوت عەزیز لە گۆڕستانی ڕەحیماوای کەرکووک بە خاک سپێردرا |ناونیشان=https://channel8.com/kurdish/news/211353 |وێبگە=channel8.com |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> ئەو گرنگییەکی زۆری بە بواری شانۆ دەدا و بەو ھۆیەشەوە لە بەشی شانۆی پەیمانگەی ھونەرە جوانەکانی کەرکووک خوێندوویەتی و بڕوانامەی دیپلۆمی لە بواری دەرھێنانی شانۆدا بەدەستھێناوە.<ref name="spee">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=هەڵکەوت عەزیز پەیامنێری کەناڵی رووداو گیانی لەدەستدا |ناونیشان=https://www.speemedia.com/dreja.aspx?=hewal&jmare=154113&Jor=1 |وێبگە=speemedia.com |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> لە تەمەنی لاوییدا وەک ئەکتەر و دەرھێنەر لە چەندین شانۆگەریی جیاوازدا بەشداریی کردووە.<ref name="metro_award">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=هەڵکەوت عەزیز خەڵاتی باشترین پەیامنێری لە عێراق پێدرا |ناونیشان=https://www.metroo.org/dreja.aspx?=hewal&jmare=26092&Jor=1 |وێبگە=metroo.org |ڕێکەوت=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> لە ڕووی خێزانییەوە، خێزاندار بووە و باوکی دوو منداڵ بووە.<ref name="ava1" /><ref name="rudaw" /> == ژیانی پیشەیی == ھەڵکەوت عەزیز خاوەنی مێژوویەکی پیشەیی بوو و نزیکەی ١٦ بۆ ١٧ ساڵ لە بواری ڕاگەیاندن و ڕۆژنامەوانی لە دەزگا جیاوازەکاندا کاری کردووە.<ref name="ava1" /><ref name="ava2" /> بەر لەوەی پەیوەندی بە تۆڕی میدیاییی ڕووداوەوە بکات، لە کەرکووک وەک [[ڕۆژنامەوان|ڕۆژنامەنووس]] بۆ کەناڵی [[کەرکووک تیڤی]] و میدیاکانی سەر بە [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] کاری کردووە.<ref name="k24">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=رۆژنامەنووس هەڵکەوت عەزیز لە رووداوێکی هاتوچۆدا گیانی لەدەستدا |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/918728 |وێبگە=Kurdistan24.net |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref><ref name="spee" /> لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥دا بە فەرمی دەستی بە کارکردن لە تۆڕی میدیاییی ڕووداو کرد.<ref name="hawlati">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=رۆژنامەنووس هەڵکەوت عەزیز لە رووداوێکی هاتوچۆدا گیانی لەدەستدا |ناونیشان=https://hawlati.co/KU/Details/1562 |وێبگە=hawlati.com |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref><ref name="rudaw" /> لە ماوەی کارکردنیدا، پەرەی بە تواناکانی دا و بوو بە پەیامنێر و بەڕێوەبەری نووسینگەی ڕووداو لە شاری بەغدا.<ref name="k24" /><ref name="rudaw" /> لەسەر ئاستی جەماوەری، وەک پەیامنێری گواستنەوەی ھەواڵ و پێشھاتەکانی تایبەت بە مووچەی فەرمانبەرانی [[ھەرێمی کوردستان]] ناسرابوو.<ref name="paytaxt" /> === ڕووماڵە دیارەکان === ھەڵکەوت عەزیز ڕووماڵ و ڕاپۆرتە ڤیدیۆییەکانی ھەمەجۆر بوون و بە تێپەڕبوونی کات گەشەی پێدا، لەوانە: * '''خۆپیشاندانەکانی بەسرە (٢٠١٨):''' لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٨دا ڕووماڵێکی بەرفراوان و مەیدانیی ناڕەزایەتییەکان و خۆپێشاندانەکانی خەڵکی شاری [[بەسرە]]ی کرد.<ref name="rudaw" /><ref name="metro_award" /> * '''ڕووفاتی ئەنفالکراوانی سەماوە (٢٠١٩):''' لە مانگی تەممووزی ٢٠١٩دا کاروانێکی ڕاپۆرتە گواستنەوەی ٢٠١٩ لەسەر دۆزینەوەی ٧٦ ڕووفاتی ئەنفالکراوانی کورد لە بیابانەکانی سەماوە گواستەوە، کە دیمەنی ئەو منداڵانەی نیشان دەدا کە لە کاتی گوللەبارانکردندا تووند خۆیان بە باوەشی دایکیانەوە نووساندبوو؛ ئەم زنجیرە ڕاپۆرتە کاریگەرییەکی قووڵی لای خەڵکی کوردستان دروست کرد.<ref name="rudaw" /><ref name="metro_award" /> * '''ڕووماڵە نێودەوڵەتییەکان:''' لەگەڵ ڕووداوەکانی عێراق و شەڕی دژی [[داعش]]، ڕووداو و گۆڕانکارییەکانی چەندین وڵاتی تری عەرەبی وەک [[سوودان]]، [[قەتەر]]، [[ئیمارات]] و [[عەرەبستانی سعوودی]] بۆ تۆڕی میدیایی رووداو ڕووماڵ کردووە.<ref name="metro_award" /> === ڕفاندن لە بەغدا === لە ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠دا، لە کاتی ڕووماڵکردنی سووتاندنی بارەگای لقی پێنجی [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] لە بەغدا، ھێزێکی چەکدار کە خۆیان بە «قوات حفظ النظام» (ھێزەکانی پاراستنی یاسا) ناساند، ھەڵکەوت عەزیز و خەتاب عەجمیی کامێرامانی ڕووداویان ڕفاند؛ کە دواتر ڕەفتارەکە بە توندی لەلایەن سەنتەری میترۆ و ڕێکخراوە میدیاییەکانەوە سەرکۆنە کرا و داوای لێکۆڵینەوە لە بەرپرسانی باڵای عێراق کرا.<ref name="metro_kidnap">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=رفاندنی تییمی رۆژنامەنوسی رووداو بە توندی ئیدانە دەكەین |ناونیشان=https://www.metroo.org/dreja.aspx?=hewal&jmare=3536&Jor=3 |وێبگە=metroo.org |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> === خەڵاتی باشترین پەیامنێری عێراق (٢٠٢٢) === لە ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣، لە مەراسیمێکی فەرمیدا بە ئامادەبوونی کەسایەتییە سیاسییەکان و پەرلەمانتارانی عێراق لە بەغدا، لەلایەن ئاژانسی «مەوازین نیوز»ەوە خەڵاتی باشترین پەیامنێری عێراق لەسەر ئاستی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢٢ بەخشرایە هەڵکەوت عەزیز و ئەویش بە جلوبەرگی کوردییەوە چووە سەر شانۆ بۆ وەرگرتنی خەڵاتەکە.<ref name="metro_award" /> == مردن == لە پاشنیوەڕۆی ڕۆژی دووشەممە، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦، ھەڵکەوت عەزیز لەگەڵ تیمەکەی لە [[بەغدا]]وە بە مەبەستی ڕاپەڕاندنی ئەرکێکی ڕۆژنامەوانی بەرەو [[پارێزگای بەسرە]] بەڕێدەکەون.<ref name="ava1" /><ref name="rudaw" /> لە ناوەڕاستی ڕێگە لە نزیک شاری دیوانییە، بارھەڵگرێک پێچی کردووەتەوە و خۆی بە ئۆتۆمبێلەکەیاندا کێشاوە.<ref name="k24" /><ref name="ava1" /> بەھۆی ئەوەی ھەڵکەوت لە کوشنی تەنیشت شۆفێر دانیشتبوو، لای ڕاستی ئۆتۆمبێلەکە زیانی زۆری بەرکەوت و بە سەختی بریندار بوو.<ref name="ava2" /><ref name="spee" /> برینەکانی لە سەریدا بوو و زەبرێکی توند بەر سەری کەوتبوو، کە دوای بێھۆشبوونی لە بەشی چاودێریی چڕ لە نەخۆشخانەی فێرکاریی دیوانییە خەوێندرا.<ref name="rudaw_health">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/categories/health/1861405|سەردێڕ=هەڵکەوت عەزیز بەهۆی سەختیی برینەکەی دوای تووشبوونی بە رووداوی هاتووچۆ، گیانی لەدەستدا|وێبگە=rudaw.net|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> دوای گەیاندنی بە بەشی فریاکەوتنی نەخۆشخانەی [[دیوانییە]]، بەھۆی سەختیی برینەکەیەوە لە تەمەنی ٣٧ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.<ref name="ava1" /><ref name="nrt">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=رۆژنامەنووس هەڵکەوت عەزیز بە رووداوی هاتوچۆ گیانی لەدەستدا |ناونیشان=https://www.nrttv.com/detail/59671 |وێبگە=nrttv.com |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref><ref name="rudaw"/> دوای ڕووداوەکە، لە ڕێگەی فەرماندەیی ئۆپەراسیۆنەکانی بەغداوە کارئاسانیی فەرمی و ئەمنی کرا بۆ گواستنەوەی تەرمی کۆچکردوو لە شاری دیوانییەوە بەرەو زێدی خۆی لە [[کەرکووک]].<ref name="ava2" /> لە ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦دا، بە ئامادەبوونی سەدان کەس لە ھاونیشتمانیان، کەسوکار، ھاوڕێ و ھاوپیشەکانی، ڕێوڕەسمی بەخاکسپاردنی بەڕێوەچوو.<ref name="channel8" /> دوای ئەنجامدانی نوێژی مردوو لەسەر تەرمەکەی لە مزگەوتی سەعید تۆماری لە کەرکووک، بەرەو [[گۆڕستانی ڕەحیماوا]] بەڕێکرا و لەوێ بە خاک سپێردرا.<ref name="rudaw_prayer">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=سەدان کەس نوێژ لەسەر تەرمی هەڵکەوت عەزیز دەکەن |ناونیشان=https://rudaw.net/sorani/categories/kurdistan/1861567 |وێبگە=rudaw.net |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref><ref name="channel8" /> === کاردانەوەکان === کۆچی دواییی ھەوڵکەوت عەزیز لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا، کاردانەوەیەکی بەرچاوی ھەبوو، بەتایبەتی لەلایەن سیاسەتوانان، تۆڕە میدیایییەکان و ڕێکخراوەکانەوە. [[نێچیرڤان بارزانی]]؛ [[سەرۆکی ھەرێمی کوردستان]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/categories/kurdistan/1861433|سەردێڕ=نێچیرڤان بارزانی: هەڵکەوت عەزیز خزمەتێکی زۆری بە بواری میدیا کرد|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> [[مەسروور بارزانی]]؛ [[سەرۆک وەزیرانی ھەرێمی کوردستان|سەرۆک وەزیران]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/categories/kurdistan/1861474|سەردێڕ=مەسرور بارزانی: بە داخێکی زۆرەوە هەواڵی کۆچی دوایی هەڵکەوت عەزیزم لە بەغدا بیست|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> [[قوباد تاڵەبانی]]؛ [[جێگری سەرۆک وەزیرانی ھەرێمی کوردستان|جێگری سەرۆک وەزیران]]،<ref name="Rudaw2"/> [[بافڵ تاڵەبانی]]؛ سەرۆکی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/categories/kurdistan/1861434|سەردێڕ=بافڵ تاڵەبانی: بە داخ و خەمێكی زۆرەوە، هەواڵی كۆچی دوایی کاک هەڵکەوت عەزیزمان پێگەیشت|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> [[جەعفەر شێخ مستەفا]]؛ [[جێگری سەرۆکی ھەرێمی کوردستان|جێگری سەرۆکی ھەرێم]]،<ref name="Rudaw2"/> [[ئومێد خۆشناو]]؛ پارێزگاری [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]]،<ref name="Rudaw2"/> [[ھەڤاڵ ئەبووبەکر]]؛ پارێزگاری [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]]،<ref name="Rudaw2"/> [[شۆڕش ئیسماعیل]]؛ [[وەزارەتی پێشمەرگە|وەزیری پێشمەرگە]]،<ref name="Rudaw2"/> [[سامان بەرزنجی]]؛ [[وەزارەتی تەندروستی (ھەرێمی کوردستان)|وەزیری تەندروستی]]،<ref name="Rudaw2"/> [[ئارام محەممەد قادر]]؛ [[وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی (ھەرێمی کوردستان)|وەزیری خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی]]،<ref name="Rudaw2"/> [[دارا ڕەشید مەحموود]]؛ [[وەزارەتی پلاندانان (ھەرێمی کوردستان)|وەزیری پلاندانان]]،<ref name="Rudaw2"/> [[ئانۆ جەوھەر]]؛ [[وەزارەتی گواستنەوە و گەیاندن (ھەرێمی کوردستان)|وەزیری گواستنەوە و گەیاندن]]،<ref name="Rudaw2"/> [[ئایدن مەعرووف]]؛ [[وەزارەتی ھەرێم بۆ کاروباری پێکھاتەکان (ھەرێمی کوردستان)|وەزیری ھەرێم بۆ کاروباری پێکھاتەکان]]،<ref name="Rudaw2"/> [[سەڵاحەددین بەھائەددین]]؛ ئەمینداری گشتیی [[یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان]]،<ref name="Rudaw2"/> [[دانا ئەحمەد مەجید]]؛ ڕێکخەری گشتیی [[بزووتنەوەی گۆڕان]]،<ref name="Rudaw2"/> [[بارەگای بارزانی]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/categories/kurdistan/1861432|سەردێڕ=بارەگای بارزانی: پرسە و هاوخەمیی خۆمان ئاڕاستەی خانەوادە و کەسوکاری هەڵکەوت عەزیز دەکەین|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> [[کۆمەڵی دادگەریی کوردستان]]،<ref name="Rudaw2"/> [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]]،<ref name="Rudaw2"/> [[تۆڕی میدیاییی ڕووداو]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://rudaw.net/sorani/categories/kurdistan/1861406|سەردێڕ=راگەیێندراوێک لە تۆڕی میدیایی رووداوەوە|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> [[کوردستان تیڤی|تۆڕی میدیاییی کوردستان]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistantv.net/ku/news/246623|سەردێڕ=پەیامی هاوخەمیی (تۆڕی میدیایی كوردستان) بۆ کۆچی دوایی رۆژنامەنووس هەڵکەوت عەزیز|بڵاوکەرەوە=[[کوردستان تیڤی]]|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> [[کەناڵ ٨]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://channel8.com/kurdish/news/211196|سەردێڕ=دامەزراوەی میدیایی کەناڵ8 بەهۆی کۆچی دوایی ڕۆژنامەنووس (هەڵکەوت عەزیز) لە ڕووداوێکی دڵتەزێندا، پەیامێکی سەرەخۆشیی بڵاوکردەوە.|بڵاوکەرەوە=[[کەناڵ ٨]]|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> [[ئاڤا میدیا]]<ref name="ava1"/> و دەیان کەسایەتی و لایەنی تر لە ھەرێمی کوردستان و عێراق، پەیامی ھاوخەمیی خۆیان بەھۆی کۆچی دواییی ھەڵکەوت عەزیزەوە دەربڕی و سەرەخۆشیی خۆیان ئاراستەی بنەماڵەکەی کرد.<ref name="Rudaw2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/categories/kurdistan/1861409|سەردێڕ=پەیامی هاوخەمیی کوردستانییان و جیهان بۆ مەرگی هەڵکەوت عەزیز|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:خەڵکی کەرکووک]] [[پۆل:خەڵکی ھەولێر]] [[پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد]] 9sqrm3ow9uvmwfgrvy1tm8r5rq72m73 1 296440 1589473 1589399 2026-06-10T14:15:44Z Hivja 64112 /* شوێنی لەدایکبوون */ وەڵامدانەوە 1589473 wikitext text/x-wiki == شوێنی لەدایکبوون == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] بەڕای من باشترە بەستەری لەدایکبوون بۆ عێراقی بەعس بچێ، لێرە زۆر جار وەک ویکیپیدیای ئینگلیزی دەکەین، بۆ نموونە جیاوازی دەخەینە نێوان [[ئێران]] و [[ئێرانی پەھلەوی]]. بۆ [[عێراق]] و [[عێراقی بەعس]] هەروەها بەمشێوەیە. سەیری ویکیپیدیای ئینگلیزی بکە کە لە بەشی لەدایکبوون لە داڕێژەی سەرەتادا بۆ هەندێک وتار بەمشێوەیە و بەستەرەکان بۆ عێراقی بەعس دەچن؛ بۆ نموونە وتاری [[:en:Lahur_Talabani|لاهوور شێخ جەنگی]]. هەرچەندە من خۆم پێم باشە بنووسین باشووری کوردستان لەجیاتی عێراق. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٤٧، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو لە تۆش [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، ڕاستییەکەی زۆرم نووسی، بەڵام پەشیمان بوومەوە. بەس ئەوەندە دەڵێم، هێشتنەوەی "عێراقی بەعس" لە کاتێکدایە کە هیچ وتارێک لە ویکیپیدیای کوردی بەو ناوە بوونی نییە، لە ڕووی تەکنیکییەوە ناستانداردە؛ چونکە خوێنەر یەکسەر دەباتە سەر وتاری سەرەکیی عێراق. بۆیە من هیچ لارییەکم نییە ئەگەر بێت و وتارێکی تایبەت بە مێژووی ئەو سەردەمە بنووسرێت، ئەگەرنا، لە حاڵی حازر باشترە بەس بنووسرێت [[عێراق]] و تەواو. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٢٣:١٨، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :: @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ڕاستە خۆم لەمێژە تێبینیم کردووە لەسەر ئەو بابەتە، ئەوەی ئێستا بۆ ڕژێمی بەعس (واتە حکوومەتەکە نەک وڵاتەکە) ڕەوانە کراوە، بەڵام ئێستا هەر کات وتاری عێراقی بەعس (واتا وڵاتی عێراق پێش ٢٠٠٣) ساز کرا ئەوە ڕەوانەکەرەکە لادەچێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٢٠، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::: ئەگەر سەیری وتاری [[ڕژێمی بەعس]] بکەین لە ویکییەکانی تر بەم شێوەیە نووسراوە، لە ویکی عەرەبی؛ العراق إبان حكم حزب البعث (عێراق لە سەردەمی حیزبی بەعس)، ویکی ئینگلیزی و فارسی؛ عراق بعثی و Ba'athist Iraq (عێراقی بەعسی). ::: جا پێم باشە ویکیپیدیای کوردیش وەکو ناوی ویکی عەرەبی یان وەکو فارسی و ئینگلیزییەکەی لێ بکرێت. دەشکرێت هەردوو ناوەکە ڕەوانە بکرێن، بۆ ئەوەی بچنەوە ناو هەمان وتار. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٢٣:٣٦، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ڕاستە قسەکەت، ئێستا وتارەکەم گواستەوە بۆ [[عێراقی بەعس]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٣٨، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::: [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] بەڕێرم، سوپاس و پێزانینم هەیە بۆ ئەو هەوڵانەت بۆ باشترکردن و بەرەوپێشبردنی ویکیپیدیای کوردی، دەمەوێت پێت بڵێم، کە ئەمە تەنیا وتارێک و دوو وتار نییە، پێویستە کۆدەنگی ویکیپیدیای کوردی لەسەر بێت تاوەکو ئەم هەموو وتارە دەستکاری بکرێت و بەپێی کاتی سەردەم دابنرێت. ::::: نایشارمەوە! من خۆم ئەمە بە زێدەڕۆیی دەبینم و بە پێویستی نازانم سەردەمی لەدایکبوون لە عێراق جیا بکرێتەوە. ویکپیدیای ئینگلیزی زۆربەی نەتەوەکان بە کوردیشەوە سەردانی دەکەن، بۆیە لەوێ دیارە وا پێویست دەکات، بەڵام ویکیپیدیای کوردی بەزۆری کوردە، بەتایبەت کوردی باشوور، هەموو دەزانن کێ ئەو کات حوکمی عێراقی دەکرد. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٢٣:٥٢، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ویکیپیدیای ئینگلیزیش کۆدەنگی تێدا نییە، سەیر بکە بۆ یەکێک نووسراوە عێراقی بەعس/کۆماری عێراق/شانشینی عێراق، بۆ یەکێک نووسراوە عێراق، بۆ یەکی تر نووسراوە کوردستانی عێراق، بۆ هەندێکی تریش هەرێمی کوردستان. بۆ ئێمەش وایە خۆشم نازانم چی بڵێم، ئێستا باشووری کوردستان بنووسرێ، هەرێمی کوردستان یان عێراق و عێراقی بەعس هەر شارەکە گرنگە، خۆ هەموو کەسیش دەزانێ هەولێر کوێیە تەنانەت ئەگەر وڵات یان هەرێمیش نەنووسرێ! زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:١٥، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) kg6r8053h2bulmpjgj9xxfwmwfux4zs 1589542 1589473 2026-06-10T22:21:55Z Saad Goran 41181 1589542 wikitext text/x-wiki == شوێنی لەدایکبوون == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] بەڕای من باشترە بەستەری لەدایکبوون بۆ عێراقی بەعس بچێ، لێرە زۆر جار وەک ویکیپیدیای ئینگلیزی دەکەین، بۆ نموونە جیاوازی دەخەینە نێوان [[ئێران]] و [[ئێرانی پەھلەوی]]. بۆ [[عێراق]] و [[عێراقی بەعس]] هەروەها بەمشێوەیە. سەیری ویکیپیدیای ئینگلیزی بکە کە لە بەشی لەدایکبوون لە داڕێژەی سەرەتادا بۆ هەندێک وتار بەمشێوەیە و بەستەرەکان بۆ عێراقی بەعس دەچن؛ بۆ نموونە وتاری [[:en:Lahur_Talabani|لاهوور شێخ جەنگی]]. هەرچەندە من خۆم پێم باشە بنووسین باشووری کوردستان لەجیاتی عێراق. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٤٧، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو لە تۆش [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، ڕاستییەکەی زۆرم نووسی، بەڵام پەشیمان بوومەوە. بەس ئەوەندە دەڵێم، هێشتنەوەی "عێراقی بەعس" لە کاتێکدایە کە هیچ وتارێک لە ویکیپیدیای کوردی بەو ناوە بوونی نییە، لە ڕووی تەکنیکییەوە ناستانداردە؛ چونکە خوێنەر یەکسەر دەباتە سەر وتاری سەرەکیی عێراق. بۆیە من هیچ لارییەکم نییە ئەگەر بێت و وتارێکی تایبەت بە مێژووی ئەو سەردەمە بنووسرێت، ئەگەرنا، لە حاڵی حازر باشترە بەس بنووسرێت [[عێراق]] و تەواو. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٢٣:١٨، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :: @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ڕاستە خۆم لەمێژە تێبینیم کردووە لەسەر ئەو بابەتە، ئەوەی ئێستا بۆ ڕژێمی بەعس (واتە حکوومەتەکە نەک وڵاتەکە) ڕەوانە کراوە، بەڵام ئێستا هەر کات وتاری عێراقی بەعس (واتا وڵاتی عێراق پێش ٢٠٠٣) ساز کرا ئەوە ڕەوانەکەرەکە لادەچێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٢٠، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::: ئەگەر سەیری وتاری [[ڕژێمی بەعس]] بکەین لە ویکییەکانی تر بەم شێوەیە نووسراوە، لە ویکی عەرەبی؛ العراق إبان حكم حزب البعث (عێراق لە سەردەمی حیزبی بەعس)، ویکی ئینگلیزی و فارسی؛ عراق بعثی و Ba'athist Iraq (عێراقی بەعسی). ::: جا پێم باشە ویکیپیدیای کوردیش وەکو ناوی ویکی عەرەبی یان وەکو فارسی و ئینگلیزییەکەی لێ بکرێت. دەشکرێت هەردوو ناوەکە ڕەوانە بکرێن، بۆ ئەوەی بچنەوە ناو هەمان وتار. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٢٣:٣٦، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ڕاستە قسەکەت، ئێستا وتارەکەم گواستەوە بۆ [[عێراقی بەعس]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٣٨، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::: [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] بەڕێرم، سوپاس و پێزانینم هەیە بۆ ئەو هەوڵانەت بۆ باشترکردن و بەرەوپێشبردنی ویکیپیدیای کوردی، دەمەوێت پێت بڵێم، کە ئەمە تەنیا وتارێک و دوو وتار نییە، پێویستە کۆدەنگی ویکیپیدیای کوردی لەسەر بێت تاوەکو ئەم هەموو وتارە دەستکاری بکرێت و بەپێی کاتی سەردەم دابنرێت. ::::: نایشارمەوە! من خۆم ئەمە بە زێدەڕۆیی دەبینم و بە پێویستی نازانم سەردەمی لەدایکبوون لە عێراق جیا بکرێتەوە. ویکپیدیای ئینگلیزی زۆربەی نەتەوەکان بە کوردیشەوە سەردانی دەکەن، بۆیە لەوێ دیارە وا پێویست دەکات، بەڵام ویکیپیدیای کوردی بەزۆری کوردە، بەتایبەت کوردی باشوور، هەموو دەزانن کێ ئەو کات حوکمی عێراقی دەکرد. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٢٣:٥٢، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ویکیپیدیای ئینگلیزیش کۆدەنگی تێدا نییە، سەیر بکە بۆ یەکێک نووسراوە عێراقی بەعس/کۆماری عێراق/شانشینی عێراق، بۆ یەکێک نووسراوە عێراق، بۆ یەکی تر نووسراوە کوردستانی عێراق، بۆ هەندێکی تریش هەرێمی کوردستان. بۆ ئێمەش وایە خۆشم نازانم چی بڵێم، ئێستا باشووری کوردستان بنووسرێ، هەرێمی کوردستان یان عێراق و عێراقی بەعس هەر شارەکە گرنگە، خۆ هەموو کەسیش دەزانێ هەولێر کوێیە تەنانەت ئەگەر وڵات یان هەرێمیش نەنووسرێ! زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:١٥، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، شایەنی نییە، سوپاس بۆ بەڕێزتانیش. :باشووری کوردستان وەک قەوارەیەکی نافەرمییە لە جیهاندا. لە ویکیپیدیا پێویستە بێلایەن بین، هەرچەند بە لامانەوە خۆش نەبێ. ناوی وڵات شتێکی حەتمییە و پێویستە هەر بنووسرێ، بەڵام کێشە نییە ئەگەر ناوی هەرێم نەنووسرێ. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٢٢:٢١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) qlhdddgx07j56c7514fh9du86jvnoyw 1589543 1589542 2026-06-10T23:01:08Z Hivja 64112 /* شوێنی لەدایکبوون */ وەڵامدانەوە 1589543 wikitext text/x-wiki == شوێنی لەدایکبوون == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] بەڕای من باشترە بەستەری لەدایکبوون بۆ عێراقی بەعس بچێ، لێرە زۆر جار وەک ویکیپیدیای ئینگلیزی دەکەین، بۆ نموونە جیاوازی دەخەینە نێوان [[ئێران]] و [[ئێرانی پەھلەوی]]. بۆ [[عێراق]] و [[عێراقی بەعس]] هەروەها بەمشێوەیە. سەیری ویکیپیدیای ئینگلیزی بکە کە لە بەشی لەدایکبوون لە داڕێژەی سەرەتادا بۆ هەندێک وتار بەمشێوەیە و بەستەرەکان بۆ عێراقی بەعس دەچن؛ بۆ نموونە وتاری [[:en:Lahur_Talabani|لاهوور شێخ جەنگی]]. هەرچەندە من خۆم پێم باشە بنووسین باشووری کوردستان لەجیاتی عێراق. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٤٧، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو لە تۆش [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، ڕاستییەکەی زۆرم نووسی، بەڵام پەشیمان بوومەوە. بەس ئەوەندە دەڵێم، هێشتنەوەی "عێراقی بەعس" لە کاتێکدایە کە هیچ وتارێک لە ویکیپیدیای کوردی بەو ناوە بوونی نییە، لە ڕووی تەکنیکییەوە ناستانداردە؛ چونکە خوێنەر یەکسەر دەباتە سەر وتاری سەرەکیی عێراق. بۆیە من هیچ لارییەکم نییە ئەگەر بێت و وتارێکی تایبەت بە مێژووی ئەو سەردەمە بنووسرێت، ئەگەرنا، لە حاڵی حازر باشترە بەس بنووسرێت [[عێراق]] و تەواو. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٢٣:١٨، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :: @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ڕاستە خۆم لەمێژە تێبینیم کردووە لەسەر ئەو بابەتە، ئەوەی ئێستا بۆ ڕژێمی بەعس (واتە حکوومەتەکە نەک وڵاتەکە) ڕەوانە کراوە، بەڵام ئێستا هەر کات وتاری عێراقی بەعس (واتا وڵاتی عێراق پێش ٢٠٠٣) ساز کرا ئەوە ڕەوانەکەرەکە لادەچێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٢٠، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::: ئەگەر سەیری وتاری [[ڕژێمی بەعس]] بکەین لە ویکییەکانی تر بەم شێوەیە نووسراوە، لە ویکی عەرەبی؛ العراق إبان حكم حزب البعث (عێراق لە سەردەمی حیزبی بەعس)، ویکی ئینگلیزی و فارسی؛ عراق بعثی و Ba'athist Iraq (عێراقی بەعسی). ::: جا پێم باشە ویکیپیدیای کوردیش وەکو ناوی ویکی عەرەبی یان وەکو فارسی و ئینگلیزییەکەی لێ بکرێت. دەشکرێت هەردوو ناوەکە ڕەوانە بکرێن، بۆ ئەوەی بچنەوە ناو هەمان وتار. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٢٣:٣٦، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ڕاستە قسەکەت، ئێستا وتارەکەم گواستەوە بۆ [[عێراقی بەعس]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٣٨، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::: [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] بەڕێرم، سوپاس و پێزانینم هەیە بۆ ئەو هەوڵانەت بۆ باشترکردن و بەرەوپێشبردنی ویکیپیدیای کوردی، دەمەوێت پێت بڵێم، کە ئەمە تەنیا وتارێک و دوو وتار نییە، پێویستە کۆدەنگی ویکیپیدیای کوردی لەسەر بێت تاوەکو ئەم هەموو وتارە دەستکاری بکرێت و بەپێی کاتی سەردەم دابنرێت. ::::: نایشارمەوە! من خۆم ئەمە بە زێدەڕۆیی دەبینم و بە پێویستی نازانم سەردەمی لەدایکبوون لە عێراق جیا بکرێتەوە. ویکپیدیای ئینگلیزی زۆربەی نەتەوەکان بە کوردیشەوە سەردانی دەکەن، بۆیە لەوێ دیارە وا پێویست دەکات، بەڵام ویکیپیدیای کوردی بەزۆری کوردە، بەتایبەت کوردی باشوور، هەموو دەزانن کێ ئەو کات حوکمی عێراقی دەکرد. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٢٣:٥٢، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ویکیپیدیای ئینگلیزیش کۆدەنگی تێدا نییە، سەیر بکە بۆ یەکێک نووسراوە عێراقی بەعس/کۆماری عێراق/شانشینی عێراق، بۆ یەکێک نووسراوە عێراق، بۆ یەکی تر نووسراوە کوردستانی عێراق، بۆ هەندێکی تریش هەرێمی کوردستان. بۆ ئێمەش وایە خۆشم نازانم چی بڵێم، ئێستا باشووری کوردستان بنووسرێ، هەرێمی کوردستان یان عێراق و عێراقی بەعس هەر شارەکە گرنگە، خۆ هەموو کەسیش دەزانێ هەولێر کوێیە تەنانەت ئەگەر وڵات یان هەرێمیش نەنووسرێ! زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:١٥، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، شایەنی نییە، سوپاس بۆ بەڕێزتانیش. :باشووری کوردستان وەک قەوارەیەکی نافەرمییە لە جیهاندا. لە ویکیپیدیا پێویستە بێلایەن بین، هەرچەند بە لامانەوە خۆش نەبێ. ناوی وڵات شتێکی حەتمییە و پێویستە هەر بنووسرێ، بەڵام کێشە نییە ئەگەر ناوی هەرێم نەنووسرێ. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٢٢:٢١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ڕاستییەکەی ئەوەش پێویستی بە کۆدەنگی ھەیە، بەڵام دڵنیات دەکەمەوە قەت بەکارھێنەرانی ویکیپیدیای کوردی ناگەنە یەکدەنگی. ئەو ماوەیە بەکارھێنەرێکی تورک لە مێتا سکاڵای لە ویکییەکەمان تۆمار کرد لەبەر ئەوەی بەوتەی خۆی بە شارەکانی تورکیا دەڵێین باکووری کوردستان، تەنیا دەیگوت هەندێک شار هەن تەواو تورکنشینن و لە نەخشەی کوردستانی سەردەمی عوسمانیشدا نەبوون بەڵام وەک باکووری کوردستان پێناسەی دەکەن. لە کۆتادا سەرنەکەوت و بەڕێوەبەرانی ئەوێ پێیان گوت بەکارهێنانی کوردستان ئەگەر پەیوەندیی بە سیاسەتەوە نەبێ و تەنیا وەک جوگرافیا و بابەتێکی کولتووری و کۆمەڵایەتی پێناسەی شوێنێک بکات ئەوە کێشەی نییە و ئازادە! ئێستا کاتێک بەڕێوەبەرێکی ئەورووپیی مێتا و بێلایەن ئەوەی پێ کێشە نییە بۆ ئێمە پێمان کێشە بێ؟ خۆ هەموو کوردێک کە دێتە ویکیپیدیای کوردی دەزانێ باشووری کوردستان کوێیە؛ ئێستا بۆ نموونە زۆر جاران لە ویکیپیدیای ئینگلیزی تەنیا ناوی شار و ویلایەت دەنووسن و ناوی یوو ئێس یان ئەمریکا نانووسن، بەڵام ئێمە دەینووسین. هەر شوێنێک بەپێی شێوازی خۆی دەچێتە پێش. ئەگەر لە کۆتادا بۆچوونی منت بوێ پێم وایە هیچ کێشەیەک نییە یەکێک بنووسێ باشووری کوردستان، هەرێمی کوردستان، عێراق، عێراقی بەعس یان شتێکی لەمشێوەیە؛ بە بۆچوونی من هەمووی هەر دەکرێ دروست بێ، بەڵام ئەگەر خۆم بم یان دەنووسم ھەرێمی کوردستان یانیش ئەگەر کۆنتر بێ دەنووسم عێراقی بەعس/کۆماری یەکەمی عێراق/شانشینی عێراق. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٠١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) jlz3mujtzk83lldwkl3q2pn0k6vzn6h 1589544 1589543 2026-06-10T23:05:01Z Hivja 64112 /* شوێنی لەدایکبوون */ وەڵامدانەوە 1589544 wikitext text/x-wiki == شوێنی لەدایکبوون == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] بەڕای من باشترە بەستەری لەدایکبوون بۆ عێراقی بەعس بچێ، لێرە زۆر جار وەک ویکیپیدیای ئینگلیزی دەکەین، بۆ نموونە جیاوازی دەخەینە نێوان [[ئێران]] و [[ئێرانی پەھلەوی]]. بۆ [[عێراق]] و [[عێراقی بەعس]] هەروەها بەمشێوەیە. سەیری ویکیپیدیای ئینگلیزی بکە کە لە بەشی لەدایکبوون لە داڕێژەی سەرەتادا بۆ هەندێک وتار بەمشێوەیە و بەستەرەکان بۆ عێراقی بەعس دەچن؛ بۆ نموونە وتاری [[:en:Lahur_Talabani|لاهوور شێخ جەنگی]]. هەرچەندە من خۆم پێم باشە بنووسین باشووری کوردستان لەجیاتی عێراق. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٤٧، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو لە تۆش [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، ڕاستییەکەی زۆرم نووسی، بەڵام پەشیمان بوومەوە. بەس ئەوەندە دەڵێم، هێشتنەوەی "عێراقی بەعس" لە کاتێکدایە کە هیچ وتارێک لە ویکیپیدیای کوردی بەو ناوە بوونی نییە، لە ڕووی تەکنیکییەوە ناستانداردە؛ چونکە خوێنەر یەکسەر دەباتە سەر وتاری سەرەکیی عێراق. بۆیە من هیچ لارییەکم نییە ئەگەر بێت و وتارێکی تایبەت بە مێژووی ئەو سەردەمە بنووسرێت، ئەگەرنا، لە حاڵی حازر باشترە بەس بنووسرێت [[عێراق]] و تەواو. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٢٣:١٨، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :: @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ڕاستە خۆم لەمێژە تێبینیم کردووە لەسەر ئەو بابەتە، ئەوەی ئێستا بۆ ڕژێمی بەعس (واتە حکوومەتەکە نەک وڵاتەکە) ڕەوانە کراوە، بەڵام ئێستا هەر کات وتاری عێراقی بەعس (واتا وڵاتی عێراق پێش ٢٠٠٣) ساز کرا ئەوە ڕەوانەکەرەکە لادەچێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٢٠، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::: ئەگەر سەیری وتاری [[ڕژێمی بەعس]] بکەین لە ویکییەکانی تر بەم شێوەیە نووسراوە، لە ویکی عەرەبی؛ العراق إبان حكم حزب البعث (عێراق لە سەردەمی حیزبی بەعس)، ویکی ئینگلیزی و فارسی؛ عراق بعثی و Ba'athist Iraq (عێراقی بەعسی). ::: جا پێم باشە ویکیپیدیای کوردیش وەکو ناوی ویکی عەرەبی یان وەکو فارسی و ئینگلیزییەکەی لێ بکرێت. دەشکرێت هەردوو ناوەکە ڕەوانە بکرێن، بۆ ئەوەی بچنەوە ناو هەمان وتار. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٢٣:٣٦، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ڕاستە قسەکەت، ئێستا وتارەکەم گواستەوە بۆ [[عێراقی بەعس]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٣٨، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::: [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] بەڕێرم، سوپاس و پێزانینم هەیە بۆ ئەو هەوڵانەت بۆ باشترکردن و بەرەوپێشبردنی ویکیپیدیای کوردی، دەمەوێت پێت بڵێم، کە ئەمە تەنیا وتارێک و دوو وتار نییە، پێویستە کۆدەنگی ویکیپیدیای کوردی لەسەر بێت تاوەکو ئەم هەموو وتارە دەستکاری بکرێت و بەپێی کاتی سەردەم دابنرێت. ::::: نایشارمەوە! من خۆم ئەمە بە زێدەڕۆیی دەبینم و بە پێویستی نازانم سەردەمی لەدایکبوون لە عێراق جیا بکرێتەوە. ویکپیدیای ئینگلیزی زۆربەی نەتەوەکان بە کوردیشەوە سەردانی دەکەن، بۆیە لەوێ دیارە وا پێویست دەکات، بەڵام ویکیپیدیای کوردی بەزۆری کوردە، بەتایبەت کوردی باشوور، هەموو دەزانن کێ ئەو کات حوکمی عێراقی دەکرد. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٢٣:٥٢، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ویکیپیدیای ئینگلیزیش کۆدەنگی تێدا نییە، سەیر بکە بۆ یەکێک نووسراوە عێراقی بەعس/کۆماری عێراق/شانشینی عێراق، بۆ یەکێک نووسراوە عێراق، بۆ یەکی تر نووسراوە کوردستانی عێراق، بۆ هەندێکی تریش هەرێمی کوردستان. بۆ ئێمەش وایە خۆشم نازانم چی بڵێم، ئێستا باشووری کوردستان بنووسرێ، هەرێمی کوردستان یان عێراق و عێراقی بەعس هەر شارەکە گرنگە، خۆ هەموو کەسیش دەزانێ هەولێر کوێیە تەنانەت ئەگەر وڵات یان هەرێمیش نەنووسرێ! زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:١٥، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، شایەنی نییە، سوپاس بۆ بەڕێزتانیش. :باشووری کوردستان وەک قەوارەیەکی نافەرمییە لە جیهاندا. لە ویکیپیدیا پێویستە بێلایەن بین، هەرچەند بە لامانەوە خۆش نەبێ. ناوی وڵات شتێکی حەتمییە و پێویستە هەر بنووسرێ، بەڵام کێشە نییە ئەگەر ناوی هەرێم نەنووسرێ. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٢٢:٢١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ڕاستییەکەی ئەوەش پێویستی بە کۆدەنگی ھەیە، بەڵام دڵنیات دەکەمەوە قەت بەکارھێنەرانی ویکیپیدیای کوردی ناگەنە یەکدەنگی. ئەو ماوەیە بەکارھێنەرێکی تورک لە مێتا سکاڵای لە ویکییەکەمان تۆمار کرد لەبەر ئەوەی بەوتەی خۆی بە شارەکانی تورکیا دەڵێین باکووری کوردستان، تەنیا دەیگوت هەندێک شار هەن تەواو تورکنشینن و لە نەخشەی کوردستانی سەردەمی عوسمانیشدا نەبوون بەڵام وەک باکووری کوردستان پێناسەی دەکەن. لە کۆتادا سەرنەکەوت و بەڕێوەبەرانی ئەوێ پێیان گوت بەکارهێنانی کوردستان ئەگەر پەیوەندیی بە سیاسەتەوە نەبێ و تەنیا وەک جوگرافیا و بابەتێکی کولتووری و کۆمەڵایەتی پێناسەی شوێنێک بکات ئەوە کێشەی نییە و ئازادە! ئێستا کاتێک بەڕێوەبەرێکی ئەورووپیی مێتا و بێلایەن ئەوەی پێ کێشە نییە بۆ ئێمە پێمان کێشە بێ؟ خۆ هەموو کوردێک کە دێتە ویکیپیدیای کوردی دەزانێ باشووری کوردستان کوێیە؛ ئێستا بۆ نموونە زۆر جاران لە ویکیپیدیای ئینگلیزی تەنیا ناوی شار و ویلایەت دەنووسن و ناوی یوو ئێس یان ئەمریکا نانووسن، بەڵام ئێمە دەینووسین. هەر شوێنێک بەپێی شێوازی خۆی دەچێتە پێش. ئەگەر لە کۆتادا بۆچوونی منت بوێ پێم وایە هیچ کێشەیەک نییە یەکێک بنووسێ باشووری کوردستان، هەرێمی کوردستان، عێراق، عێراقی بەعس یان شتێکی لەمشێوەیە؛ بە بۆچوونی من هەمووی هەر دەکرێ دروست بێ، بەڵام ئەگەر خۆم بم یان دەنووسم ھەرێمی کوردستان یانیش ئەگەر کۆنتر بێ دەنووسم عێراقی بەعس/کۆماری یەکەمی عێراق/شانشینی عێراق. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٠١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::تا ئێستاش نەمبینیوە یاساکانی ویکیپیدیا یان مێتا شتێکی دیار لەسەر بەکارهێنان یان نەهێنانی ناوی وڵات لە ویکیپیدیاکاندا بڵێت! هەر ئەو جۆرەی وتم ئەوان پێیان شتێکی ئاسایییە ئێمە لەجیات ناوی وڵاتەکان ناوی کوردستان (وەک شوێنێکی جوگرافی و کولتووری نەک سیاسی) بەکارببەین. بۆیە ناتوانین بڵێن شتێکی حەتمی و پێویستە بنووسین عێراق. زۆر سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٠٥، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) mqbhhs6e8flij4if1p46od99mtriipe 0 296450 1589503 1589434 2026-06-10T17:01:24Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:مێژوو|مێژوو]]، [[دەروازە:سۆشیالیزم|سۆشیالیزم]] و [[دەروازە:فەلسەفە|فەلسەفە]] 1589503 wikitext text/x-wiki '''ماتریالیزمی مێژوویی''' یەکێ لە تیۆرییەکانی ئەندێشەی [[مارکسیزم|مارکسیستی]] لە بابەت [[مێژوو]] و [[کۆمەڵگا|کۆمەڵگاوەیە]] کە دەڵێ یەکەمین شتێ کە دەبێتە ھۆی گۆڕان و بارەوباربوونی مێژوویی و، سەرەکەیترین شتێ کە پێکھاتەی کۆمەڵایەتی دیاری دەکا، ھەلومەرجی ماددی و ئابوورییە. بانگەوازی ئەم تیۆرییە کە یەکەم جار لە ناوەڕاستەکانی سەدەی ۱۹یەم لە لایەن [[کارڵ مارکس]] و [[فریدریش ئێنگڵس|فریدریش ئێنگڵسەوە]] شەرح کراوە ئەمەیە کە شێوازی بەرھەمھاتن و پێکھاتن و جێبەجێبوونی ژیانی ماددیی ھەر کۆمەڵگایەک (تەرزێ کە کۆمەڵگا ھۆ و ئامرازە پێویستەکانی بوونی مرۆڤ بەرھەم دێنێ) پێکھاتەی ڕۆشنبیری و یاسایی و سیاسیی ئەو کۆمەڵگایە دیاری دەکا و دەیبەستێتەوە.<ref>[https://www.britannica.com/topic/historical-materialism Historical materialism], britannica.com</ref> == ژێرخان و سەرخان == مارکس کۆمەڵگا دەکاتە دوو بەشی سەرەکییەوە: # '''ژێرخان''' (base) کە ھێزگەلی بەرھەمھێن (تەکنۆلۆجیا، ئامرازەکان، سەرچاوە سروشتییەکان و، ھێزی کار) و پەیوەندییەکانی بەرھەمھێنان (سیستمی خاوەندارێتی، پەیوەندییەکانی نێوان چینە کۆمەڵایەتییەکان) لە خۆ دەگرێ. # '''سەرخان''' (superstructure) کە داگری ئایدیۆلۆژی، دین، ھونەر، کولتوور، یاسا، دەوڵەت و، سیستمی پەروەردەیە. بە پێی ماتریالیزمی مێژوویی، ژێرخان دیاریکەری سەرخانە. واتە ئابووری ھەر کۆمەڵگایەک ئەوە دیاری دەکا کە سیستمی یاسایی و باوەڕە دینییەکان و دامەزراوە سیاسییەکانی ئەو کۆمەڵگایە بە چ شێوەیەک بێ. کاتێ ئابوور دەگۆڕێ، بەرەبەرە سەرخانیش دەگۆڕێ تا خۆی لەگەڵ ھەلومەرجی ئابووریی نوێدا ڕێک بخاتەوە.<ref>[https://newleftreview.org/issues/i82/articles/raymond-williams-base-and-superstructure-in-marxist-cultural-theory Base and Superstructure], newleftreview.org</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|سۆشیالیزم|فەلسەفە}} ctt5edlcfxpi4y3wyp9jfkc2jzzzflo 1589523 1589503 2026-06-10T20:00:23Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1589523 wikitext text/x-wiki '''ماتریالیزمی مێژوویی''' یەکێ لە تیۆرییەکانی ئەندێشەی [[مارکسیزم|مارکسیستی]] لە بابەت [[مێژوو]] و [[کۆمەڵگا|کۆمەڵگاوەیە]] کە دەڵێ یەکەمین شتێ کە دەبێتە ھۆی گۆڕان و بارەوباربوونی مێژوویی و، سەرەکەیترین شتێ کە پێکھاتەی کۆمەڵایەتی دیاری دەکا، ھەلومەرجی ماددی و ئابوورییە. بانگەوازی ئەم تیۆرییە کە یەکەم جار لە ناوەڕاستەکانی سەدەی ۱۹یەم لە لایەن [[کارڵ مارکس]] و [[فریدریش ئێنگڵس|فریدریش ئێنگڵسەوە]] شەرح کراوە ئەمەیە کە شێوازی بەرھەمھاتن و پێکھاتن و جێبەجێبوونی ژیانی ماددیی ھەر کۆمەڵگایەک (تەرزێ کە کۆمەڵگا ھۆ و ئامرازە پێویستەکانی بوونی مرۆڤ بەرھەم دێنێ) پێکھاتەی ڕۆشنبیری و یاسایی و سیاسیی ئەو کۆمەڵگایە دیاری دەکا و دەیبەستێتەوە.<ref>[https://www.britannica.com/topic/historical-materialism Historical materialism], britannica.com</ref> == ژێرخان و سەرخان == مارکس کۆمەڵگا دەکاتە دوو بەشی سەرەکییەوە: # '''ژێرخان''' (base) کە ھێزگەلی بەرھەمھێن (تەکنۆلۆجیا، ئامرازەکان، سەرچاوە سروشتییەکان و، ھێزی کار) و پەیوەندییەکانی بەرھەمھێنان (سیستمی خاوەندارێتی، پەیوەندییەکانی نێوان چینە کۆمەڵایەتییەکان) لە خۆ دەگرێ. # '''سەرخان''' (superstructure) کە داگری ئایدیۆلۆژی، دین، ھونەر، کولتوور، یاسا، دەوڵەت و، سیستمی پەروەردەیە. بە پێی ماتریالیزمی مێژوویی، ژێرخان دیاریکەری سەرخانە. واتە ئابووری ھەر کۆمەڵگایەک ئەوە دیاری دەکا کە سیستمی یاسایی و باوەڕە دینییەکان و دامەزراوە سیاسییەکانی ئەو کۆمەڵگایە بە چ شێوەیەک بێ. کاتێ ئابوور دەگۆڕێ، بەرەبەرە سەرخانیش دەگۆڕێ تا خۆی لەگەڵ ھەلومەرجی ئابووریی نوێدا ڕێک بخاتەوە.<ref>[https://newleftreview.org/issues/i82/articles/raymond-williams-base-and-superstructure-in-marxist-cultural-theory Base and Superstructure], newleftreview.org</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|سۆشیالیزم|فەلسەفە}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} 1byjzsm822bez1m8bzhfifbspt5uiwv 1589531 1589523 2026-06-10T21:01:11Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1589531 wikitext text/x-wiki '''ماتریالیزمی مێژوویی''' یەکێ لە تیۆرییەکانی ئەندێشەی [[مارکسیزم|مارکسیستی]] لە بابەت [[مێژوو]] و [[کۆمەڵگا|کۆمەڵگاوەیە]] کە دەڵێ یەکەمین شتێ کە دەبێتە ھۆی گۆڕان و بارەوباربوونی مێژوویی و، سەرەکەیترین شتێ کە پێکھاتەی کۆمەڵایەتی دیاری دەکا، ھەلومەرجی ماددی و ئابوورییە. بانگەوازی ئەم تیۆرییە کە یەکەم جار لە ناوەڕاستەکانی سەدەی ۱۹یەم لە لایەن [[کارڵ مارکس]] و [[فریدریش ئێنگڵس|فریدریش ئێنگڵسەوە]] شەرح کراوە ئەمەیە کە شێوازی بەرھەمھاتن و پێکھاتن و جێبەجێبوونی ژیانی ماددیی ھەر کۆمەڵگایەک (تەرزێ کە کۆمەڵگا ھۆ و ئامرازە پێویستەکانی بوونی مرۆڤ بەرھەم دێنێ) پێکھاتەی ڕۆشنبیری و یاسایی و سیاسیی ئەو کۆمەڵگایە دیاری دەکا و دەیبەستێتەوە.<ref>[https://www.britannica.com/topic/historical-materialism Historical materialism], britannica.com</ref> == ژێرخان و سەرخان == مارکس کۆمەڵگا دەکاتە دوو بەشی سەرەکییەوە: # '''ژێرخان''' (base) کە ھێزگەلی بەرھەمھێن (تەکنۆلۆجیا، ئامرازەکان، سەرچاوە سروشتییەکان و، ھێزی کار) و پەیوەندییەکانی بەرھەمھێنان (سیستمی خاوەندارێتی، پەیوەندییەکانی نێوان چینە کۆمەڵایەتییەکان) لە خۆ دەگرێ. # '''سەرخان''' (superstructure) کە داگری ئایدیۆلۆژی، دین، ھونەر، کولتوور، یاسا، دەوڵەت و، سیستمی پەروەردەیە. بە پێی ماتریالیزمی مێژوویی، ژێرخان دیاریکەری سەرخانە. واتە ئابووری ھەر کۆمەڵگایەک ئەوە دیاری دەکا کە سیستمی یاسایی و باوەڕە دینییەکان و دامەزراوە سیاسییەکانی ئەو کۆمەڵگایە بە چ شێوەیەک بێ. کاتێ ئابوور دەگۆڕێ، بەرەبەرە سەرخانیش دەگۆڕێ تا خۆی لەگەڵ ھەلومەرجی ئابووریی نوێدا ڕێک بخاتەوە.<ref>[https://newleftreview.org/issues/i82/articles/raymond-williams-base-and-superstructure-in-marxist-cultural-theory Base and Superstructure], newleftreview.org</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|سۆشیالیزم|فەلسەفە}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} [[پۆل:ئایدۆلۆژیای حیزبی کۆمۆنیستی یەکێتی سۆڤیەت]] [[پۆل:مارکسیزم]] [[پۆل:تیۆریی مارکسیستی]] ft7um4zixix4kxat6dlqq8hnim0qfy2 0 296456 1589499 2026-06-10T16:51:47Z Ari Qasm 57423 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1358335775|2026 Iranian strikes on the Kurdistan Region]]» 1589499 wikitext text/x-wiki لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، لە [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ئێران لە ساڵی ٢٠٢٦]]، [[ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]] و میلیشیا شیعەکانی سەر بە ئێران لە عێراق کە بە پلەی یەکەم لە ژێر چەتری [[حەشدی شەعبی|حەشدی شەعبیدا]] کاریان دەکرد، زنجیرەیەک ھێرشی مووشەکیی بالیستی و فڕۆکەی بێفڕۆکەوانیان دژی [[ھەرێمی کوردستان]] دەستپێکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2026/03/joint-statement-on-irans-missile-and-drone-attacks-in-the-region/ |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=United States Department of State |زمان=en-US}}</ref> لە زۆرینەی ھێرشەکانی سەر عێراق، نزیکەی ٢٠٠ ھێرشیان بۆ سەر ھەرێمی کوردستان بوونە تا ١١ی ئازاری ٢٠٢٦. ھەرێمی کوردستان بووە شوێنی سەرەکیی زۆرینەی ھێزەکانی ئەمریکا دوای کشانەوەی ھێزەکان لە چەند دامەزراوەیەک کە کەوتبوونە ناوەڕاست و ڕۆژاوای عێراق.<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Frantzman |first=Seth J. |ڕێکەوت=11 March 2026 |ناونیشان=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/11/us-condemns-iranian-and-militia-attacks-in-iraq-amid-unclaimed-airstrikes-on-tehran-backed-militias/ |ڕێکەوتی سەردان=13 March 2026 |وێبگە=[[Foundation for Defense of Democracies]] |زمان=en}}</ref> گرووپ و کۆمەڵە میلیشیا شیعەکانی سەر بە ئێران؛ [[سەرایا ئەولیا ئەددەم]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/02032026 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> [[خۆڕاگریی ئیسلامی لە عێراق (٢٠٢٠-ئێستا)|بەرخۆدانی ئیسلامی لە عێراق]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 March 2026 |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Security/Islamic-Resistance-in-Iraq-67-Operations-in-48h-against-the-US |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref> [[جەیشول غەزەب]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=April 7, 2026 |ناونیشان=https://www.rudawarabia.net/arabic/kurdistan/07042026 |ڕێکەوتی سەردان=April 18, 2026}}</ref> [[ڕیجال بەئس شەدید|ڕیجال بەئسش شەدید]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=March 7, 2026 |ناونیشان=https://www.rudawarabia.net/arabic/kurdistan/070320261 |ڕێکەوتی سەردان=May 10, 2026}}</ref> و [[ئەسحابول کەھف]]،<ref name=":6">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=6 March 2026 |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/4774 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260307040615/https://thenewregion.com/posts/4774 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=7 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=8 March 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> بەرپرسیارێتیی بەشێک لە ھێرشەکانیان لەئەستۆگرت. == پێشینە == ھەرێمی کوردستان لە دوای [[داگیرکردنی عێراق ٢٠٠٣|لەشکرکێشی و داگیرکردنی عێراق لە ٢٠٠٣]]<nowiki/>وە میوانداریی چەندین بنکە و دامەزراوەی سەربازیی ئەمریکای کردووە. لە نێوان [[کشانەوەی ھێزەکانی ئەمریکا لە عێراق (٢٠٢٠–٢٠٢١)|ساڵانی ٢٠٢٠]]—٢٠٢١ و دیسانەوە لە ساڵی ٢٠٢٥—٢٠٢٦، ئەمریکا پڕۆسەی کشانەوەی ھێزەکانی لە عێراق دەستپێکرد. لەم قۆناغانەدا ھێزەکانی ئەمریکا لە ھەرێمی کوردستان نەکێشرانەوە بەڵکوو لەبری ئەوانی تریش لەوێ جێگیرکران،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=1 March 2026 |ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888439 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=The Jerusalem Post |زمان=en}}</ref> لەنێویاندا سەربازەکانی [[خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا|ئیدارەی خۆسەری باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریاش]] گواسترانەوە ھەرێمی کوردستان، ئەمەش بووە ھۆی چڕبوونەوەی بەرچاوی کارمەندان و کەرەستەی ئەمریکی لە ھەرێمی کوردستان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Aldroubi |first=Mina |last2=Mahmoud |first2=Sinan |ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/03/01/us-troops-attacked-in-erbil-as-iraqi-militants-consider-options/ |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=The National |زمان=en}}</ref> ئێران پێشتر بە بیانووی بەئامانجگرتنی «بارەگاکانی [[مۆساد]]» ھێرشی کردووەتە سەر ھەرێمی کوردستان، لەنێویاندا لە کاتی [[ھێرشی مووشەکی بۆ سەر ھەولێر (٢٠٢٢)|ھێرشە مووشەکییەکانی ھەولێر لە ٢٠٢٢]] و [[ھێرشە مووشەکییەکانی ھەرێمی کوردستان و سووریا (٢٠٢٤)|ھێرشەکانی ساڵی ٢٠٢٤]].<ref>{{Cite news|date=13 March 2022|title=After nuclear talks break down, Iran claims ballistic missile attack in Iraq|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/12/irbil-attack-iraq/|access-date=2 March 2026|work=The Washington Post|language=en-US|issn=0190-8286|archive-date=2 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220402170549/https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/12/irbil-attack-iraq/|url-status=live}}</ref> لەلایەکی دیکەوە میلیشیا شیعە ھاوپەیمانەکانی ئێران کە لە ناوچەکانی نێوان عێراقی فیدراڵی و ھەرێمی کوردستان چالاکی دەکەن، لە ماوەی ڕابردوودا چەندین جار ھێرشیان کردووەتە سەر بنکەکانی ئەمریکا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=9 November 2023 |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/armed-drone-targets-harir-military-base-northern-iraq-sources-2023-11-08/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231115182844/https://www.reuters.com/world/middle-east/armed-drone-targets-harir-military-base-northern-iraq-sources-2023-11-08/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=15 November 2023 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Reuters}}</ref><ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Iddon |first=Paul |ڕێکەوت=2 March 2026 |ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302233511/https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Forbes}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٥دا [[ھێرشی میلیشیاکانی سەر بە ئێران لە عێراق ٢٠٢٥|فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوانی میلیشیا شیعەکان ھێرشی کردە سەر کێڵگەی گازی کۆڕمۆر]] و ئاگرێکی بەرفراوانی لێکەوتەوە و زۆریش تیشکی خستە سەر بابەتی پێویستیی ھەرێمی کوردستانی ئۆتۆنۆم بۆ باشترکردن و بەھێزترکردنی سیستەمی بەرگرییە ئاسمانییەکەی.<ref name=":2" /> ھەروەھا ھەرێمی کوردستان شوێنی گیرسانەوەی چەندین پارتی ئۆپۆزسیۆنی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|کوردیی ڕۆژھەڵاتە]] کە لە دەربەدەریدان. ئەم گرووپانە پێشتر [[پێکدادانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ھێرشی سنووربەزێنیان بۆ سەر ئێران]] دەستپێکردووە و خۆشیان بە ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەکی ئێران کراونەتە ئامانج، لەوانە لە [[ھێرشی ١٧ی خەرمانان|ساڵانی ٢٠١٨]] و [[ھێرشەکانی ٢٠٢٢ی ئێران بۆ سەر ھەرێمی کوردستان|٢٠٢٢]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=21 January 2026 |ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/article-884039 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260209144217/https://www.jpost.com/middle-east/article-884039 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=9 February 2026 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=The Jerusalem Post |زمان=en}}</ref> کە یەکگرتوون لە ژێر دەستی [[ھاوپەیمانیی ھێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران]]، ئەوان لە کاتی [[خۆپیشاندانەکانی ئێران (٢٠٢٥–٢٠٢٦)|ناڕەزایەتییەکانی ئێران لە ساڵانی ٢٠٢٥-٢٠٢٦]] ڕایانگەیاند کە لە ئەگەری کردەوەی سەربازیی ئەمریکادا ھەوڵی [[قەیرانی ٢٠٢٦ی کورد و ئێران|یارمەتیدان لە ڕووخاندنی ڕژێمی ئێران]] و دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] دەدەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/22022026 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260227170839/https://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/22022026 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=27 February 2026 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=26 February 2026 |ناونیشان=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-february-25-2026/ |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Institute for the Study of War |زمان=en-US}}</ref> == ڕووداوەکان == === تێڕوانینێکی گشتی بۆ ھێرشە سەرەتایییەکان (٢٨ی شوبات-ناوەڕاستی ئازار) === ھەر لەو ڕۆژەی کە شەڕی ئێران لە ساڵی ٢٠٢٦ دەستی پێکرد، ھەرێمی کوردستان بە تایبەتی [[ھەولێر|ھەولێری]] پایتەخت بە خێرایی بوو بە ئامانجێکی سەرەکیی ھێرشەکانی ئێران. دووبارەبوونەوەی تەقینەوە و ئاگادارکەرەوەی ھێرشی ئاسمانی و ڕێگریکردن لە ھەندێک کاتدا بۆ زیاتر لە دوو کاتژمێر لەسەریەک دەبیسترا و بە شێوەیەکی بەرچاو لە چڕیدا زیاتر لە ھێرشەکانی پێشوو بۆ سەر ھەرێمی کوردستان بەردەوام بوو.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Iddon |first=Paul |ڕێکەوت=2 March 2026 |ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302233511/https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Forbes}}</ref> لە سێ ڕۆژی یەکەمدا، ھەولێر بەتەنھا لەلایەن زیاتر لە ٧٠ مووشەک و فڕۆکەی بێفڕۆکەوانەوە کرایە ئامانج، لەگەڵ ئەوەشدا سیستەمی بەرگریی ئاسمانیی ئەمریکا و بەڕیتانیا<ref name="US-British air defense">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Iddon |first=Paul |ڕێکەوت=8 April 2026 |ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/04/08/the-air-defense-array-that-shielded-iraqi-kurdistan-during-iran-war/ |ڕێکەوتی سەردان=2026-05-13 |وێبگە=Forbes |زمان=en}}</ref> لە ناوچەکەدا ڕێگرییان لە زۆرینەیان کرد، لە ئەنجامدا زیانێکی کەم یان ھیچ زیانێکی لێنەکەوتەوە.<ref name=":2" /><ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Hussein |first=Dalshad |ڕێکەوت=28 February 2026 |ناونیشان=https://alhurra.com/en/14573 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Alhurra |زمان=en-US}}</ref> ئەو شوێنە دیارانەی کە کرانە ئامانج بریتی بوون لە [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی ھەولێر]]، کە ھێزەکانی ئەمریکای [[شەڕی دژ بە داعش|ھاوپەیمانی نێونەتەوەییی دژی داعش]] بنکەیان لێی ھەیە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2 March 2026 |ناونیشان=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-evening-special-report-march-1-2026/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302144041/https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-evening-special-report-march-1-2026/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Institute for the Study of War |زمان=en-US}}</ref> لەگەڵ [[کونسوڵخانەی گشتیی ئەمریکا لە ھەولێر]] کە لە کۆتاییی ساڵی ٢٠٢٥ کرایەوە و گەورەترین کونسوڵخانەی ئەمریکایە لە جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=28 February 2026 |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/896852/slug |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260301193638/https://www.kurdistan24.net/en/story/896852/slug |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=1 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en}}</ref> لە دەرەوەی ھەولێریش ھێزەکانی ئەمریکا لە [[بنکەی ئاسمانیی ھەریر]] کرانە ئامانج.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/01032026 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> ھەروەھا ھێرشەکان بارەگای لیوای ١١ی [[پێشمەرگە]]، کە دەکەوێتە نزیک قەزای دێگەڵە لە [[پارێزگای ھەولێر]] و<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2 March 2026 |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/897273/slug |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en}}</ref><ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Drone-attack-targets-Peshmerga-headquarters-in-Erbil |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/010320262 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302182246/https://www.rudaw.net/english/kurdistan/010320262 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> و بارەگای فەرماندەییی یەکەی ٧٠ی پێشمەرگەی سەر بە [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] (ی.ن.ک)شی گرتەوە. ئەو ھێرشانە بوونە ھۆی کوژرانی ئەندامێکی [[ئاسایشی ھەرێمی کوردستان|ئاسایش]] و برینداربوونی ئەندامێکی دیکە.<ref name="Casualties7March">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/4784 |ڕێکەوتی سەردان=8 March 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> گرووپە ئۆپۆزیسیۆنە (کۆمەڵە بەرھەڵستکارە) کوردییەکانی ئێران لە [[پارێزگای سلێمانی]] ([[سلێمانی|شاری سلێمانی]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 March 2026 |trans-title=Kurdistan Regional Government (KRG) Security Agency: We don't know whether the attack on Sulaimani was carried out by drones or missiles |ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/0303202625 |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> ناوچەی زڕگوێز،<ref name=":4" /> و [[قەزای دووکان]]<ref name=":5">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/060320261 |ڕێکەوتی سەردان=6 March 2026 |وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref>)، و لە [[پارێزگای ھەولێر]] ([[پردێ]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/020320263 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> [[قەزای کۆیە]]،<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/03032026 |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> [[بەنداوی گۆمەسپان|گۆمەسپان]]،<ref name=":3" /> [[خەبات (قەزا)|قەزای خەبات]]<ref name=":5" />) لەوانەش [[پارتی ئازادیی کوردستان (ئێران)|پارتی ئازادیی کوردستان]] (PAK)، [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]] (PDKI)، [[کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان]] و [[سازمانی خەباتی کوردستانی ئێران]] و [[کۆمەڵە ڕێکخراوی کوردستانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران|کۆمەڵە ڕێکخراوی کوردستانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێرانیش]] کرانە ئامانج.<ref name=":5" /><ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Frantzman |first=Seth J. |ڕێکەوت=2 March 2026 |ناونیشان=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/02/kurdish-iranian-opposition-groups-say-iran-targeted-them-in-northern-iraq-claim-operations-in-iran/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260303012209/https://www.fdd.org/analysis/2026/03/02/kurdish-iranian-opposition-groups-say-iran-targeted-them-in-northern-iraq-claim-operations-in-iran/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=FDD |زمان=en}}</ref> لە ٣ی ئازاردا ھێرشەکان بۆ سەر بنکەکانی PDKI (حدکا) چڕتر بوونەوە و لە ئەنجامدا ئەندامێک بەسووکی برینداربوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 March 2026 |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Drone-attack-targets-Iranian-Kurdish-Party-headquarters-in-Erbil-Province |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 March 2026 |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Three-explosions-rock-Erbil-in-fresh-strike-on-Iranian-Kurdish-opposition-site |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 March 2026 |ناونیشان=https://caliber.az/en/post/iran-s-irgc-strikes-drones-at-kurdish-opposition-groups-in-northern-iraq |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=caliber.az |زمان=en}}</ref> ئامانجەکانی دیکە بریتی بوون لە ناوچە مەدەنییەکان لە [[قەزای سۆران]] و [[قەزای شەقڵاوە]]،<ref name=":5">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/060320261 |ڕێکەوتی سەردان=6 March 2026 |وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> و ژێرخانی مەدەنی، وەک ھۆتێل (میوانخانە)،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 March 2026 |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Harir-Base-defenses-neutralize-drone-over-Erbil |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en |quote="Earlier today, Saraya Awliya al-Dam, an Iraqi armed faction within the Islamic Resistance in Iraq, also claimed responsibility for a drone attack on a hotel in Erbil, alleging it was hosting US soldiers."}}</ref><ref name=":6">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=6 March 2026 |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/4774 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260307040615/https://thenewregion.com/posts/4774 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=7 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=8 March 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> ژێرخانی وزە،<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Iddon |first=Paul |ڕێکەوت=2 March 2026 |ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302233511/https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Forbes}}</ref> دامەزراوە گشتییەکان،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Kurdistan-Region-records-470-attacks-107-casualties |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref> و دامەزراوەکانی [[دوورپەیوەندی]] و [[ڕوانگەی ئاسمانی|ڕوانگەی ئاسمانیی]] کەشوھەوا لەسەر [[کۆڕەک|چیای کۆڕەک]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 March 2026 |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Double-drone-strike-hits-Mount-Korek-in-Erbil |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 March 2026 |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/030320263 |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> و چیای زمناکۆ. لە [[پارێزگای دھۆک]] کێڵگە نەوتییەکانی چەمنکێ لەلایەن دوو فڕۆکەی بێفڕۆکەوانەوە کرانە ئامانج.<ref name=":5" /> === ناوەڕاستی مانگی ئازار–٧ی نیسان === [[پەڕگە:2026_Iranian_drone_attacks_Kurdistan_Region_video.webm|وێنۆک|ئەو گرتە ڤیدیۆیییانەی دەست [[دەنگی ئەمریکا|دەنگی ئەمەریکای]] کوردی کەوتووە، کە تیایدا ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لەلایەن میلیشیاکانی سەر بە ئێرانەوە دەردەکەوێت کە باڵەخانەکانی نیشتەجێبوون لە ھەرێمی کوردستان دەکەنە ئامانج.]] ڕۆژی ١٢ی ئازار، مووشەکێک لە بنکەیەکی سەربازیی ئیتاڵیا لە ھەولێر کەوتەخوارەوە. ھیچ بریندارێکی لێنەکەوتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=12 March 2026 |ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202603120049 |ڕێکەوتی سەردان=12 March 2026 |وێبگە=[[Iran International]] |زمان=en}}</ref> لە ھەمان ڕۆژدا ھێرشێکی تر بۆ سەر کەمپی مەشق و ڕاھێنان ڕوویدا کە لەلایەن سەربازە فەڕەنسییەکانەوە لە ھەولێر جێگیرکرابوون، سەربازێک کوژرا و شەشی تریش برینداربوون.<ref name="France03122026">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=12 March 2026 |ناونیشان=https://www.france24.com/en/middle-east/20260312-middle-east-war-live-israel-lebanon-iran-gulf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260313082831/https://www.france24.com/en/middle-east/20260312-middle-east-war-live-israel-lebanon-iran-gulf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=13 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=13 March 2026 |وێبگە=[[France 24]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=12 March 2026 |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/six-french-soldiers-wounded-iraq-after-drone-attack-army-says-2026-03-12/ |وێبگە=[[Reuters]]}}</ref> ڕۆژی ١٥ی ئازار سێ مووشەکی سوپای پاسداران لە ئۆردووگای گرووپی ئۆپۆزسیۆنی ئێرانیی کوردیی کۆمەڵە لە ھەرێمی کوردستان کەوتەخوارەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=15 March 2026 |ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202603156665 |ڕێکەوتی سەردان=16 March 2026 |وێبگە=[[Iran International]]}}</ref> لە ٢٤ی ئازاردا، ھێرشێکی موشەکی لە ھەولێر کە بنکەیەکی سەربازیی [[پێشمەرگە|پێشمەرگەی]] کردە ئامانج، بووە ھۆی کوژرانی شەش چەکدار و لانیکەم ٣٠ چەکداریش بە ھۆیەوە برینداربوون.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/rocket-attack-kills-six-kurdish-peshmerga-fighters-iraqs-kurdistan-sources-say-2026-03-24/|title=Rocket attack kills six Kurdish Peshmerga fighters in Iraq's Kurdistan, sources say|date=24 March 2026|website=[[Reuters]]|access-date=24 March 2026}}</ref> ڕۆژی ٢٨ی ئازار، شوێنی نیشتەجێبوونی [[نێچیرڤان بارزانی]]، [[سەرۆکایەتیی ھەرێمی کوردستان|سەرۆکی ھەرێمی کوردستان]]، بە ھێرشێکی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لە [[دھۆک]] کرایە ئامانج. ڕۆژی دواتر ''[[ڕۆیتەرز|ئاژانسی ڕۆیتەرز]]'' بڵاوی کردەوە، بەرگریی ئاسمانی لەنزیک شوێنی نیشتەجێبوونی [[مەسعوود بارزانی]]، سەرۆکی پێشووی ھەرێمی کوردستان و پارتی دیموکراتی کوردستان لە ھەولێر، ڕێگریی لە فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوان کردووە. ڕووداوەکان بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک ھەڵکشانێکی بەرچاو تەماشا کران، بەزاندنی «ھێڵی سوور» وەک پەیامێکی سیاسی دەبینرا بە ئامانجی تێکدانی بێلایەنیی ھەرێمی کوردستان و ڕۆڵە نێوەندگیرییەکەی لە ململانێکاندا، و ھەروەھا ئیدانەکردنێکی بەربڵاوی نێونەتەوەییی لێکەوتەوە.<ref name=":11">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Frantzman |first=Seth |ڕێکەوت=30 March 2026 |ناونیشان=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/home-of-kurdistan-region-president-targeted-american-universities-threatened-as-attacks-escalate-in-iraq.php |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=FDD's Long War Journal |زمان=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFrantzman2026">Frantzman, Seth (30 March 2026). [https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/home-of-kurdistan-region-president-targeted-american-universities-threatened-as-attacks-escalate-in-iraq.php "Home of Kurdistan Region president targeted, American universities threatened as attacks escalate in Iraq"]. ''FDD's Long War Journal''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 April</span> 2026</span>.</cite></ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Aydogan |first=Sohan |ڕێکەوت=1 April 2026 |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/opinion/01042026 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> لە ئاگادارییەکی ئەمنیی [[کونسوڵخانەی ئەمریکا لە بەغدا|باڵیۆزخانەی ئەمەریکا]] لە ٢٩ی ئازاردا ھۆشداریدرا لەوەی کە ئێران و میلیشیا ھاوپەیمانەکانی ڕەنگە زانکۆ ئەمریکییەکانی سلێمانی و دھۆک و ھەروەھا دامەزراوەکانی دیکەی پەیوەست بە ئەمریکا لە ھەرێمی کوردستان بکەنە ئامانج.<ref name=":11">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Frantzman |first=Seth |ڕێکەوت=30 March 2026 |ناونیشان=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/home-of-kurdistan-region-president-targeted-american-universities-threatened-as-attacks-escalate-in-iraq.php |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=FDD's Long War Journal |زمان=en-US}}</ref> تا کۆتاییی مانگی ئازاری ٢٠٢٦، ھەرێمی کوردستان بە «زیاتر لە ٤٥٠ فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەک» بەئامانجگیرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=25 March 2026 |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/250320264 |ڕێکەوتی سەردان=28 March 2026 |وێبگە=[[Rudaw]] |زمان=en}}</ref> [[پەڕگە:Burning_industrial_building_Kurdistan_Region_April_2026_after_Iranian_attacks.png|وێنۆک|سووتانی دامەزراوەیەکی پیشەسازی لە ھەرێمی کوردستان دوای ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەک.]] ڕۆژی ١ی نیسان، سێ فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئێران بە ناوەکانی شەھید لە نزیک شاری ھەولێر دامەزراوەکانی پەیوەست بە کۆمپانیای نەوتی بەڕیتانیی [[کاسترۆل|کاسترۆڵیان]] کردە ئامانج و زیانیان بە ژێرخانی وزە گەیاندووە بەڵام ھیچ زیانێکی گیانیی نەبووە.<ref>{{Cite news|last=Donaldson|first=Marcus|url=https://www.gbnews.com/news/iran-war-british-oil-firm-strike-iraq-erbil-castrol|title=Massive explosion as drone strikes British oil firm in Iraq after chilling Iran warning|work=GB News|date=1 April 2026}}</ref> لە ھەمان ڕۆژدا ھێرشێکی دیکەی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان کێڵگەی نەوتی سەرسنگی لە ناوچەی چەمنکێی [[پارێزگای دھۆک]] کردە ئامانج کە بەڕێوەدەبردرێت لەلایەن کۆمپانیای HKN Energy کە بنکەکەی لە ئەمریکادایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=1 April 2026 |ناونیشان=https://www.iraqinews.com/iraq/breaking-drone-attack-targets-sarsang-oilfield-in-northern-iraq/ |وێبگە=Iraqi News}}</ref> لە ٢ی نیساندا دوو فڕۆکەی بێفڕۆکەوان کارگەیەکی خەڵووزیان لە ھەولێر تێکشکاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/010420261 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> لە ٥ی نیسان دوو فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لە گەڕەکی بەختیاریی [[سلێمانی|شاری سلێمانی]] ناوچەی نیشتەجێبوونی چڕدانیشتوویان بەئامانجگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=6 April 2026 |ناونیشان=https://www.dengeamerika.com/a/drone-attacks-suli-kurdistan/8134608.html |ڕێکەوتی سەردان=6 April 2026 |وێبگە=Voice of America |زمان=ku}}</ref> ڕۆژی ٧ی نیسان، فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوان لە گوندی دارەشەکران لە باکووری ھەولێر ماڵی خێزانێکی کردە ئامانج و بە ھۆیەوە ژن و مێردێک کوژران و منداڵەکانیان دوای خۆیان جێھێشت. [[دژە تیرۆری ھەرێمی کوردستان|بەرەنگاربوونەوەى تیرۆری ھەرێمی کوردستان]] ڕایگەیاند کە فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکە «لە ئێرانەوە ھەڵدراوە» و ھێرشەکەش ئیدانەیەکی بەرفراوانى سەرکردە کوردەکانى لێکەوتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=7 April 2026 |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/070420261 |ڕێکەوتی سەردان=7 April 2026 |وێبگە=Rudaw}}</ref><ref name="2CivKilled7April">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=7 April 2026 |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/5053 |ڕێکەوتی سەردان=7 April 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> === لە کاتی ئاگربەستی شەڕی ئێران (٨ی نیسان-٢١ی نیسان) === سەرەڕای [[ئاگربەستی ٢٠٢٦ی شەڕی ئێران]]، ھێرشەکانی ئێران بۆ سەر ھەرێمی کوردستان بەردەوامبوون. ڕۆژی ١٤ی نیسان، کەمپێکی سەر بە حدکا لە نزیک [[کۆیە]]، ھەروەھا دوو کەمپی سەر بە کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان لە سنووری پارێزگای سلێمانی و ھەولێر، لەلایەن فڕۆکە بێفڕۆکەوانە ھێرشبەرییە تاکلایەنەکانی ئێرانەوە کرانە ئامانج و بە ھۆیەوە دوو ئەندام برینداربوون. فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی دیکەش لەلایەن فڕۆکە جەنگییەکانەوە ڕێگرییان لێکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=14 April 2026 |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/5109 |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-14 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> ==== کوژرانی غەزال مەولان ==== {{سەرەکی|کوژرانی غەزال مەولان}} [[پەڕگە:غەزال_مەولان.png|وێنۆک|247x247پیکسڵ|وێنەیەکی غەزال مەولان لە کاتی پێشمەرگایەتیدا]] غەزال مەولان، ژنێکی تەمەن ١٨ ساڵان، ئەندامی کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان، لە ١٤ی نیسان لە ھێرشێکی ئێراندا بە ھۆی برینەکانییەوە گیانی لەدەستدا.<ref name=":12">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 April 2026 |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/5119 |ڕێکەوتی سەردان=16 April 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> مردنەکەی مشتومڕ و کاردانەوەی گشتیی بە دوای خۆیدا ھێنا، دوای ئەوەی ھەواڵەکان باسیان لەوە کرد کە لە چەندین نەخۆشخانەی [[سلێمانی]] دوورخراوەتەوە، گوایە بە ھۆی ترسی کاردانەوەی ئێرانەوە بووە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=15 April 2026 |ناونیشان=https://hengaw.net/en/news/2026/04/article-45 |ڕێکەوتی سەردان=19 April 2026 |وێبگە=Hengaw |زمان=en}}</ref> کە ڕەنگە ئەمەش ھۆکاری مردنەکەی بووبێت. سەرەتا لە نەخۆشخانەی شۆڕش، سەر بە [[وەزارەتی پێشمەرگە|وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە]] چارەسەری وەرگرتووە، بەڵام بە ھۆی سەختیی برینەکانییەوە پێویستیی بە گواستنەوەی بۆ چاودێریی تایبەت ھەبووە. ناوبراو لە نەخۆشخانەی شۆڕشەوە بە ئۆتۆمبێلی فریاگوزارییەوە گواسترایەوە، بە یاوەریی ئەندامێکی کۆمەڵە و پزیشکێکی نەخۆشخانەی شۆڕش. بەپێی زانیارییەکان، لەکاتی گەیشتنیان بە نەخۆشخانەی ئاسیا، کارمەندان وەرگرتنی غەزالیان ڕەتکردووەتەوە و ڕایانگەیاندووە کە ناتوانن «کەیسەکە بگرنەدەست». ھەروەھا لە نەخۆشخانەی بەخشین کە لە نزیکەوەی بوو، بەھۆی نەبوونی «مۆڵەتی پۆلیس»ەوە، چارەسەری بۆ نەکرا. بەڕێوەبەرەکەی وتی کە لە پەیوەندیدایە لەگەڵ بەرپرسانی ئەمنی و داوای ڕەزامەندی دەکات. دوای ٢٠ خولەک دواکەوتن، غەزال و ھاوەڵەکانی بەڕێکەوتن بۆ ئەوەی بەدوای نەخۆشخانەیەکی تردا بگەڕێن. دەوترێت دامەزراوەیەکی دیکەی ناحکوومی دوای ئەوەی زانیویەتی پێشمەرگەی کۆمەڵەیە، کۆتاییی بە چارەسەر ھێناوە، ھاوکات نەخۆشخانەی فارووق نزیکەی پێنج خولەک دوای پەیوەندییە سەرەتایییەکە ڕەزامەندیی دەربڕیوە لەسەر وەرگرتنی. بەڵام پێشتر لەگەڵ گەیشتنیان مردبوو. ھەروەھا باس لەوە کرا کە مزگەوتە ناوخۆیییەکان ڕێگەیان نەداوە [[پرسە لە ئیسلامدا|ڕێوڕەسمی پرسە]] جێبەجێ بکرێت و گۆڕستانە گشتییەکان سەرەتا ڕەتیانکردووەتەوە بە خاک بسپێردرێت. نزیکەی ١٥٠ بیرمەند و ھونەرمەند و چاڵاکانی مەدەنیی کورد لە بەیاننامەیەکی ھاوبەشدا کردەوەی نەخۆشخانەکانیان شەرمەزارکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2026-04-18 |ناونیشان=https://en.964media.com/46937/ |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-18 |وێبگە=964media |زمان=en-US}}</ref> ''دەستەی سەربەخۆی مافی مرۆڤ'' لە ھەرێمی کوردستان ڕەتکردنەوەی چاودێریی پزیشکیی بە پێشێلکردنی [[مافی ژین|مافی ژیان]] وەسفکرد. ھەروەھا ئەم ڕووداوە بووە ھۆی ناڕەزایەتییەک کە لەلایەن پێکھاتەکانی [[دانیشتووانی کورد|ڕەوەندی کوردییەوە]] ڕێکخرابوو، لە کاتێکدا دەوترێت ھەندێک لە دانیشتووانی ناوچەکە ھەڕەشەی دانانی [[خێوەتی ناڕەزایەتی|خێوەتی ناڕەزایەتییان]] کردووە. [[عەبدوڵڵا موھتەدی]] داوای کەمکردنەوەی توندوتیژیی کرد و داوای لە دەسەڵاتداران کرد کە چارەسەری ناڕەزایەتیی گشتی بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last= |ڕێکەوت=2026-04-17 |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/908596/slug |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-18 |وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en}}</ref> میدیاکانی لایەنگری [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] (پ.د.ک) بەرپرسیارێتییان بۆ دەسەڵاتدارانی ھەرێم گەڕاندەوە و ئاماژەیان بە [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] (ی.ن.ک) و پارتە ئیسلامییەکان و نەخۆشخانەکانی سەر بە یەکێتی کرد و ڕەخنەیان لێگرتن. ڕایانگەیاند کە: ''خۆ ئەگەر ئەم بریندارە «سەربازێکی دوژمن» بووایە، ئەوا نەخۆشخانە ئیسلامییەکە چارەسەری بۆ دەکرد و «[[ئەمیر]]» سەردانی دەکرد و «[[جاش]]<nowiki/>‌پەرلەمانتارەکان»یش چاودێرییان دەکرد، لە کاتێکدا کە ئەمە چەکدارێکی کورد بووە و ئەو مامەڵەیان لەگەڵدا نەکردووە''.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2026 |trans-title=Lawyer Karzan Hanarayi: The party authorities in Sulaimani are primarily responsible for what happened to martyr Ghazal |ناونیشان=https://www.basnews.com/so/babat/910943 |ڕێکەوتی سەردان=18 April 2026 |وێبگە=BasNews}}</ref> لە ١٥ تا ١٦ی نیسان پێنج ھێرشی جیاواز لە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان ھەرێمی کوردستانیان کردە ئامانج. یەکێک لەو جۆرە ھێرشانە پارتی PAKی کردە ئامانج، کە ڕایگەیاندبوو ھیچ زیانێکی گیانیی نەبووە.<ref name=":12">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 April 2026 |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/5119 |ڕێکەوتی سەردان=16 April 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> لە ١٧ی نیسان ھێرشەکانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئێران بۆ سەر کەمپی حدکا لە بالیسان لە ڕۆژھەڵاتی [[شەقڵاوە]] و لە ناوچەی جەژنیکان سێ ئەندام کە دوو ژنیان تێدابوو کوژران و ژمارەیەکی دیکەش بریندار بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2026-04-17 |ناونیشان=https://hanahr.org/en/news/three-peshmergas-killed-and-several-others-injured-following-islamic-republic-drone-attacks-on-pdki-headquarters/ |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-18 |وێبگە=Hana Human Rights Organization |زمان=en-CA}}</ref> === درێژکردنەوەی ئاگربەستی شەڕی ئێران (٢١ی نیسان–ئێستا) === لە ٢٢ی نیساندا، PAK ئیدیعای کرد کە ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئێران بۆ سەر یەکێک لە بنکەکانی بووە ھۆی برینداربوونی سێ کەس.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=22 April 2026 |trans-title="PAK: Our base was attacked with drones and 3 Peshmerga were injured" |ناونیشان=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/220420262 |ڕێکەوتی سەردان=22 April 2026 |وێبگە=Rûdaw}}</ref> لە مانگی ئایاردا، ھەواڵەکان لە بارەی ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەکی ئێران لە ناوچەکە بەردەوام بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=13 May 2026 |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/130520261 |ڕێکەوتی سەردان=19 May 2026 |وێبگە=Rudaw}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2026 |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/KRSC-Missiles-drones-target-Iranian-Kurdish-camp-in-Al-Sulaymaniyah |ڕێکەوتی سەردان=2026-05-19 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref> لە ڕێککەوتی ٨ی حوزەیران، [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] دەستیان کرد بە ھێرش بۆ سەر بارەگاکانی ئۆپۆزسیۆنی کورد لە ناوچەکە.<ref>https://www.aa.com.tr/en/middle-east/iran-strikes-headquarters-of-kurdish-opposition-groups-in-northern-iraq-amid-tensions-with-israel/3959671</ref> == وەڵامدانەوە == === ھەرێمی کوردستان === لە ھەنگاوێکی خۆپارێزیدا، کێڵگەی گازی کۆڕمۆر، پێدانی گازی بۆ وێستگەکانی کارەبا لە ھەرێمی کوردستان ڕاگرت بە ھۆی ترسی ئەوەی کە بکرێتە ئامانج لەلایەن ھێرشەکانەوە، ئەمەش بووە ھۆی پچڕانی کارەبا.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Hussein |first=Dalshad |ڕێکەوت=28 February 2026 |ناونیشان=https://alhurra.com/en/14573 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Alhurra |زمان=en-US}}</ref> لە بەرامبەر بەئامانجگرتنی یەکێک لە بنکە سەربازییەکان، پێشمەرگە ھۆشداریی دا لەوەی «بەردەوامیی ئەو کردەوە تیرۆریستییانە بێ وەڵام نابێت».<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Drone-attack-targets-Peshmerga-headquarters-in-Erbil |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref> دوای مانگێک بەیاننامەیەکی ھاوشێوە بڵاوکرایەوە و دووپاتی لەوە کردەوە کە ئەگەر حکوومەتی عێراق نەتوانێت لە دژی «گرووپە تیرۆریستییەکان» کاربکات کە بە ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەک ھەرێمی کوردستان دەکەنە ئامانج، [[وەزارەتی پێشمەرگە|وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە]] «ناچار دەبێت ھەڵوێستێکی جیاواز بگرێتەبەر».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=6 April 2026 |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/5047 |ڕێکەوتی سەردان=6 April 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> دواتر [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] دەوامی فەرمیی لە سەرجەم قوتابخانە و زانکۆ و پەیمانگاکانی سەرتاسەری ھەرێم لە ١ تا ٤ی ئازار ڕاگرت. ھەروەھا [[دژە تیرۆری ھەرێمی کوردستان|بەرەنگاربوونەوەی تیرۆری ھەرێمی کوردستان]] داوای لە دانیشتووان کرد کاتێک دەنگی ئاگادارکەرەوەی ھێرشی ئاسمانی بیسترا، بەدوای پەناگەدا بگەڕێن.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Hussein |first=Dalshad |ڕێکەوت=28 February 2026 |ناونیشان=https://alhurra.com/en/14573 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Alhurra |زمان=en-US}}</ref> ھێرشەکان قوتابخانە و [[پێڕستی زانکۆکانی ھەرێمی کوردستان|زانکۆکانی]] سەرتاسەری ھەرێمی کوردستانیان ناچارکرد وانە بە شێوەی کەسی بۆ ماوەیەکی درێژ ڕابگرن، ئەمەش بووە ھۆی گۆڕینی خوێندن بۆ خوێندنی سەرھێڵ (ئۆنڵاین).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/31032026 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> دوابەدوای چەند ڕۆژێک لە ھێرش بۆ سەر ھەرێمی کوردستان، سەرکردە کوردەکان لەوانە [[مەسعوود بارزانی]] و [[بافڵ تاڵەبانی]] ھۆشدارییان دا بە حکوومەتی عێراقی فیدراڵ کە ھەنگاوی «جددی» بنێت بۆ ڕاگرتنی ھێرشەکانی میلیشیا شیعەکان کە لە سنوورەکانی عێراقدا چالاکی دەکەن، ڕایانگەیاند «خۆڕاگرتنیش سنووری خۆی ھەیە».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=8 March 2026 |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/080320262 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260309203053/https://www.rudaw.net/english/kurdistan/080320262 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=9 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=9 March 2026 |وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> === حکوومەتی عێراق === لە کۆتاییی مانگی نیساندا حکوومەتی عێراق نیازی خۆی دەربڕی بۆ بەدەستھێنانی سیستەمی دژە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان، بەڵام ڕایگەیاند کە ھیچیان بۆ ھەرێمی کوردستان دابین ناکرێن. شرۆڤەکاران بڕیارەکەیان بە «زیاد[کردن]ی سووکایەتی» وەسفکرد، ئاماژەیان بەوە دا کە ھەرێمی کوردستان لە نێو ئەو ناوچانەدا بووە کە زۆرترین زیانی بەرکەوتووە بە ھۆی ھێرشەکانەوە، ھاوکات توانای بەرگریی ئاسمانی خۆی نەبووە و ڕێگەی پێنەدراوە بەشێوەیەکی سەربەخۆ ئەو جۆرە سیستەمە دەستەبەر بکات.<ref name="Forbes3May">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Iddon |first=Paul |ڕێکەوت=3 May 2026 |ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/05/03/iran-war-created-surge-in-demand-for-cost-effective-anti-drone-rockets/ |ڕێکەوتی سەردان=2026-05-13 |وێبگە=Forbes |زمان=en}}</ref> === وەڵامدانەوەی سەربازیی ئەمریکا === ئەمریکا وەڵامی ھێرشەکانی دایەوە و گرووپەکانی ھاوپەیمانی ئێرانی کردە ئامانج کە چەند کوتلەیەکی بەشێکن لە حەشدی شەعبی.<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Frantzman |first=Seth J. |ڕێکەوت=11 March 2026 |ناونیشان=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/11/us-condemns-iranian-and-militia-attacks-in-iraq-amid-unclaimed-airstrikes-on-tehran-backed-militias/ |ڕێکەوتی سەردان=13 March 2026 |وێبگە=[[Foundation for Defense of Democracies]] |زمان=en}}</ref><ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/4824 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260313232046/https://thenewregion.com/posts/4824 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=13 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=13 March 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=12 March 2026 |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/899944/slug |ڕێکەوتی سەردان=13 March 2026 |وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en}}</ref> ئەو شوێنانەی کە کرانە ئامانج بریتی بوون لە پێگەکانی حەشدی شەعبی لە [[مووسڵ]] و [[دەشتی نەینەوا|دەشتەکانی نەینەوا]] و<ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=12 March 2026 |ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/article-889728 |ڕێکەوتی سەردان=13 March 2026 |وێبگە=The Jerusalem Post |زمان=en}}</ref> [[کەرکووک]] و [[پارێزگای ئەنبار]]. بەشێک لە ھێرشەکان بە «تووند» وەسف کران و لە ئەنجامدا لانیکەم ٣٠ چەکداری حەشدی شەعبی کوژران و چەند چەکدارێکی دیکەش برینداربوون.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/4824 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260313232046/https://thenewregion.com/posts/4824 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=13 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=13 March 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> دەوترێت بەشێک لەو کەسانەی لە کەرکووک کوژراون، ئەندامی [[حەشدی تورکمانی|لیواکانی تورکمان]] (حەشدی تورکمانی) بوون لە ناو حەشدی شەعبی.<ref name=":9" /> لە ١٨ی ئازاردا، سەرۆکی [[ڕێکخراوەی بەدر]] کە ھاوپەیمانی ئێرانە، [[ھادی عامری]]، ڕایگەیاند کە ھێرشە ئاسمانییەکانی ئەم دوایییە بۆ سەر ھێزی ئاسمانیی بەڕیتانیا زیاتر لە ٦٠ چەکداری کوشتووە و زیاتر لە ١٠٠ چەکداریش برینداربوون، ھێرشەکانی بە پەرەسەندنێکی بەرچاو وەسفکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=20 March 2026 |ناونیشان=https://www.newarab.com/news/dozens-killed-strikes-iran-allied-pmf-militia-iraq |ڕێکەوتی سەردان=6 April 2026 |وێبگە=The New Arab}}</ref> === کاردانەوە دیپلۆماسییەکان === ==== وڵاتەکان ==== {{Flag|United Arab Emirates}} (ئیمارات): ئیمارات ھێرشەکەی سەر بنکەیەکی پێشمەرگە لە ٢٤ی ئازار ئیدانەکرد و بە «[[تیرۆریزم|ھێرشی تیرۆریستی]] دژی کوردەکان» وەسفکرد.<ref>{{Cite web |last=Frantzman |first=Seth |date=24 March 2026 |url=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/6-kurdistan-regional-government-soldiers-killed-in-iranian-attack-on-northern-iraq.php |access-date=26 March 2026 |website=FDD's Long War Journal |language=en-US |title=6 Kurdistan Regional Government soldiers killed in Iranian attack on northern Iraq}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=25 March 2026 |ناونیشان=https://gulfnews.com/world/mena/uae-condemns-irans-unprovoked-terrorist-attacks-targeting-kurdistan-region-of-iraq-1.500486285 |ڕێکەوتی سەردان=25 March 2026 |وێبگە=Gulf News |زمان=en}}</ref> {{Flag|United Kingdom}} (بەڕیتانیا): وەزیری دەرەوەی بەڕیتانیا ییڤێت کۆپەر ئیدانەی ھێرشە بێفڕۆکەوانەکانی کرد، وە ھاوسۆزیشی بۆ قوربانییەکان دەربڕی، و پشتیوانیی بەڕیتانیاشی بۆ ئاشتی، سەقامگیری و بەردەوامبوونی ھاوکاری لەگەڵ ھەرێمی کوردستان دووپاتکردەوە.<ref name=":10">{{بیرخستنەوەی وێب |last= |first= |ڕێکەوت=30 March 2026 |ناونیشان=https://www.gulanmedia.com/en/story/357822 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Gulan Media |زمان=en}}</ref> {{Flag|United States}} (ئەمریکا): بەگوێرەی ''ئاکسیۆس'' سەرۆک [[دۆناڵد ترامپ|دۆناڵد تڕامپ]] لەگەڵ سەرکردەکانی دوو حیزبی سەرەکیی ھەرێمی کوردستان، [[مەسعوود بارزانی]] و [[بافڵ تاڵەبانی|بافڵ تاڵەبانیدا]] قسەی کرد، ڕۆژێک دوای ئەوەی ھێرش و بۆردوومانەکان دەستیان پێکرد، گفتوگۆیان لەسەر ئەوە کرد کە بە بابەتە «ھەستیارەکان» وەسفکرابوون. لە ١ی نیسانی ٢٠٢٦، سەرۆکی ھەرێمی کوردستان [[نێچیرڤان بارزانی]] پەیامێکی لە سەرۆکی ئەمریکاوە، دۆناڵد تڕامپ، وەرگرت، کە لەلایەن نێردراوی ئەمریکا [[تۆم بێرێک|تۆم باڕاک]] بڵاوکرایەوە. تڕامپ ھێرشەکانی سەر ھەرێمی کوردستانی ئیدانەکرد، لەنێویاندا ھێرشێکی فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوان بۆ سەر شوێنی نیشتەجێبوونی نێچیرڤان بارزانی لە دھۆک، و ھاوسۆزیی بۆ ھێزی پێشمەرگە دەربڕی کە لە ھێرشێکی مووشەکیی ئێرانی لە ٢٤ی ئازاردا، چەند پێشمەرگەیەک کوژران، کە ھیوایان خواست کە بریندارەکان بەخێرایی چاکببنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=van Wilgenburg |first=Wladimir |ڕێکەوت=1 April 2026 |ناونیشان=https://kurdistanchronicle.com/babat/4552 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Kurdistan Chronicle}}</ref> {{Flag|France}}: لە ٢٨ی ئازار، سەرۆکی فەڕەنساش [[ئێمانوێل ماکرۆن|ئیمانوێل ماکڕۆن]] ھاوسۆزیی خۆی دەربڕی بۆ سەرۆکی ھەرێمی کوردستان، نێچیرڤان بارزانی، و خێزانەکانی شەش پێشمەرگەکە کە لە ھێرشێکی مووشەکیی ئێرانی لە سۆران، لە ٢٤ی ئازار کوژران، و ئاواتی چاکبوونەوەی خێرای بۆ بریندارەکان خواست.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=van Wilgenburg |first=Wladimir |ڕێکەوت=28 March 2026 |ناونیشان=https://kurdistanchronicle.com/babat/4542 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Kurdistan Chronicle}}</ref> {{Flag|Germany}}: لە ٢ی نیسان، نێچیرڤان بارزانی پەیوەندیی تەلەفۆنی لەگەڵ گیزا ئاندریاس ڤۆن گەیەر کرد، وەزیری دەرەوەی ئەڵمانیای فیدڕاڵی، سەبارەت بە ھێرشەکانی ئەم دوایییە بۆ سەر ھەرێمی کوردستان، کە ڤۆن گەیەر پشتیوانیی ئەڵمانیای دووپاتکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/020420261 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> {{Flag|Jordan}}: شا [[عەبدوڵڵای دووەم|عەبدوڵڵای دووەمی ئوردن]] نامەیەکی نارد کە ھاوسۆزیی بۆ سەرۆکی ھەرێمی کوردستان و خێزانەکانی قوربانییانی ھێرشی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکان لە ٢٤ی ئازار لە بنکەیەکی پێشمەرگە لە سۆران دەربڕی.<ref name=":10">{{بیرخستنەوەی وێب |last= |first= |ڕێکەوت=30 March 2026 |ناونیشان=https://www.gulanmedia.com/en/story/357822 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Gulan Media |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.gulanmedia.com/en/story/357822 "International Leaders Condemn Drone Attack on Kurdistan Region President's Residence"]. ''Gulan Media''. 30 March 2026<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 April</span> 2026</span>.</cite></ref> {{Flag|Qatar}}: سەرۆکوەزیرانی قەتەڕ و وەزیری دەرەوەی قەتەڕ محەممەد بنو عەبدولڕەحمان ئەلتانی ھێرشەکانی سەر ھەرێمی کوردستانیان ئیدانەکرد، کە لە ٢٨ی شوباتەوە ئەنجامدراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=van Wilgenburg |first=Wladimir |ڕێکەوت=2 April 2026 |ناونیشان=https://kurdistanchronicle.com/babat/4553 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Kurdistan Chronicle}}</ref> {{Flag|Saudi Arabia}}: وەزارەتی دەرەوەی سعوودییە بە تووندی ئیدانەی ئەو ھێرشانەی کرد بۆ سەر شوێنی نیشتەجێبوونی سەرۆکی ھەرێمی کوردستان، نێچیرڤان بارزانی، و سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان مەسعوود بارزانی، ھەروەھا ھەموو ھێرشەکانی تری دژی ھەرێمی کوردستان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last= |first= |ڕێکەوت=3 April 2026 |ناونیشان=https://saudigazette.com.sa/article/660218/saudi-arabia/cma-approves-regulatory-framework-to-offer-special-purpose-acquisition-companies-in-nomu-parallel-market |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Saudi Gazette |زمان=en}}</ref> ==== قەوارە نا-وڵاتەکان ==== [[پەڕگە:Protests_qamishlo_March_2026_against_Iranian_attacks_on_the_Kurdistan_Region.png|وێنۆک|لە مانگی ئازاری ساڵی ٢٠٢٦ لە [[قامیشلۆ|شاری قامیشلۆ]]، لە [[خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا|ڕۆژاڤا]]، [[سووریا]] خۆپیشاندان دژی ھێرشەکانی ئێران بۆ سەر ھەرێمی کوردستان بەڕێوەچوو.]] {{Flagicon image|Flag of the Arab League.svg}} [[کۆمکاری عەرەبی]]: سکرتێری گشتیی کۆمکاری عەرەبی ئەحمەد ئەبول غەیس لە پەیوەندییێکی تەلەفۆنیدا لەگەڵ سەرۆکی ھەرێمی کوردستان نێچیرڤان بارزانی ھێرشی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانی ئیدانەکرد.<ref name=":10">{{بیرخستنەوەی وێب |last= |first= |ڕێکەوت=30 March 2026 |ناونیشان=https://www.gulanmedia.com/en/story/357822 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Gulan Media |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.gulanmedia.com/en/story/357822 "International Leaders Condemn Drone Attack on Kurdistan Region President's Residence"]. ''Gulan Media''. 30 March 2026<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 April</span> 2026</span>.</cite></ref> {{Flagicon image|Star Green.svg|border=no}} [[ھاوپەیمانیی عەزم|هاوپەیمانیی عەزم]]: عەزم، کە گرووپێکی سیاسیی سوننەیە، بەیاننامەیەکی بڵاوکردەوە کە ھێرشەکەی سەر شوێنی نیشتەجێبوونی نێچیرڤان بارزانیی ئیدانەکرد.<ref name=":11">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Frantzman |first=Seth |ڕێکەوت=30 March 2026 |ناونیشان=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/home-of-kurdistan-region-president-targeted-american-universities-threatened-as-attacks-escalate-in-iraq.php |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=FDD's Long War Journal |زمان=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFrantzman2026">Frantzman, Seth (30 March 2026). [https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/home-of-kurdistan-region-president-targeted-american-universities-threatened-as-attacks-escalate-in-iraq.php "Home of Kurdistan Region president targeted, American universities threatened as attacks escalate in Iraq"]. ''FDD's Long War Journal''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 April</span> 2026</span>.</cite></ref> {{Flagicon image|Flag of Koma Civakên Kurdistanê.svg}} [[کۆما جڤاکێن کوردستان]] (کەجەکە): ڕێکخراوەکە بە تووندی ھێرشەکانی ئیدانەکرد لە بەیاننامەیەکی نووسراودا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://english.anf-news.com/kurdistan/kck-condemns-the-attack-on-nechirvan-barzani-s-residence-84659 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=ANF News |زمان=en}}</ref> {{Flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ئەنجومەنی نیشتمانیی کورد (سووریا)|ئەنجوومەنی نیشتمانیی کورد]] (ئەنەکەسە): سکرتێری گشتیی ئەنەکەسە ھێرشەکانی بە «ھێرشێکی ئاشکرا و دڕندانە» ناوبرد و ئدانەی کردن کە بەشێکە لە ھەوڵە فراوانەکان بۆ «دروستکردنی ناسەقامگیری لە ھەرێمی کوردستان» و لاوازکردنی سەروەرییەکەی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.welattv.net/node/25189 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=www.welattv.net |زمان=en}}</ref> {{Flagicon image|Ahekma tayar.png}} [[بزووتنەوەی حیکمەتی نیشتمانی]]: سەرکردەی سیاسیی شیعەی عێراقی [[عەمار حەکیم|عەمماڕ حەکیم]] ھێرشەکانی ئیدانەکرد و داوای «ھەنگاوێکی بەھێزتری بۆ پاراستنی سەقامگیری» کرد.<ref name=":11">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Frantzman |first=Seth |ڕێکەوت=30 March 2026 |ناونیشان=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/home-of-kurdistan-region-president-targeted-american-universities-threatened-as-attacks-escalate-in-iraq.php |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=FDD's Long War Journal |زمان=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFrantzman2026">Frantzman, Seth (30 March 2026). [https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/home-of-kurdistan-region-president-targeted-american-universities-threatened-as-attacks-escalate-in-iraq.php "Home of Kurdistan Region president targeted, American universities threatened as attacks escalate in Iraq"]. ''FDD's Long War Journal''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 April</span> 2026</span>.</cite></ref> {{Flag|Rojava}}: خۆپیشاندانی ناڕەزاییدەربڕین لە سەرانسەری ڕۆژاڤادا سەری ھەڵدا، بەتایبەتی لە [[کۆبانی|کۆبانێ]]<ref>{{Cite AV media|url=https://www.dengeamerika.com/a/8133307.html|title=Rûniştvanên Kobanîyê bo Piştgirîya Herêma Kurdistanê Dadikevin Kolanan|date=1 April 2026|language=ku|access-date=3 April 2026|via=www.dengeamerika.com}}</ref> [[قامیشلۆ]]<ref>{{Cite AV media|url=https://www.dengeamerika.com/a/8132968.html|title=Rûniştvanên Qamişlo Êrîşên Ser Herêma Kurdistanê Şermezar Dikin|date=31 March 2026|language=ku|access-date=3 April 2026|via=www.dengeamerika.com}}</ref> و گیرکە لەکێ،<ref>{{Cite AV media|url=https://www.dengeamerika.com/a/8132963.html|title=Li Girkê Legê Xwepêşandan bo Piştgirîya Herêma Kurdistanê|date=31 March 2026|language=ku|access-date=3 April 2026|via=www.dengeamerika.com}}</ref> بۆ پشتیوانیکردن لە ھەرێمی کوردستان دوای ھێرشەکانی ئێران. == تێبینییەکان == == سەرچاوەکان == <references responsive="" /> [[پۆل:لێدانی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکان لە عێراق]] [[پۆل:ململانێی بریکاریی ئێران و ئیسرائیل]] [[پۆل:ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان بە بەشداریی ئێران]] [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:ھێرشە ئاسمانیییەکان لەلایەن ئێران]] [[پۆل:ھێرشە ئاسمانییەکان لە عێراق]] [[پۆل:شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]] [[پۆل:ھێرشە ئاسمانییەکان بۆ سەر عێراق]] [[پۆل:٢٠٢٦]] 5arhg0zupbhb1rov8biokyeyvw3m6z7 1589501 1589499 2026-06-10T17:00:44Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئێران|ئێران]]، [[دەروازە:عێراق|عێراق]] و [[دەروازە:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان]] 1589501 wikitext text/x-wiki لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، لە [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ئێران لە ساڵی ٢٠٢٦]]، [[ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]] و میلیشیا شیعەکانی سەر بە ئێران لە عێراق کە بە پلەی یەکەم لە ژێر چەتری [[حەشدی شەعبی|حەشدی شەعبیدا]] کاریان دەکرد، زنجیرەیەک ھێرشی مووشەکیی بالیستی و فڕۆکەی بێفڕۆکەوانیان دژی [[ھەرێمی کوردستان]] دەستپێکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2026/03/joint-statement-on-irans-missile-and-drone-attacks-in-the-region/ |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=United States Department of State |زمان=en-US}}</ref> لە زۆرینەی ھێرشەکانی سەر عێراق، نزیکەی ٢٠٠ ھێرشیان بۆ سەر ھەرێمی کوردستان بوونە تا ١١ی ئازاری ٢٠٢٦. ھەرێمی کوردستان بووە شوێنی سەرەکیی زۆرینەی ھێزەکانی ئەمریکا دوای کشانەوەی ھێزەکان لە چەند دامەزراوەیەک کە کەوتبوونە ناوەڕاست و ڕۆژاوای عێراق.<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Frantzman |first=Seth J. |ڕێکەوت=11 March 2026 |ناونیشان=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/11/us-condemns-iranian-and-militia-attacks-in-iraq-amid-unclaimed-airstrikes-on-tehran-backed-militias/ |ڕێکەوتی سەردان=13 March 2026 |وێبگە=[[Foundation for Defense of Democracies]] |زمان=en}}</ref> گرووپ و کۆمەڵە میلیشیا شیعەکانی سەر بە ئێران؛ [[سەرایا ئەولیا ئەددەم]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/02032026 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> [[خۆڕاگریی ئیسلامی لە عێراق (٢٠٢٠-ئێستا)|بەرخۆدانی ئیسلامی لە عێراق]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 March 2026 |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Security/Islamic-Resistance-in-Iraq-67-Operations-in-48h-against-the-US |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref> [[جەیشول غەزەب]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=April 7, 2026 |ناونیشان=https://www.rudawarabia.net/arabic/kurdistan/07042026 |ڕێکەوتی سەردان=April 18, 2026}}</ref> [[ڕیجال بەئس شەدید|ڕیجال بەئسش شەدید]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=March 7, 2026 |ناونیشان=https://www.rudawarabia.net/arabic/kurdistan/070320261 |ڕێکەوتی سەردان=May 10, 2026}}</ref> و [[ئەسحابول کەھف]]،<ref name=":6">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=6 March 2026 |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/4774 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260307040615/https://thenewregion.com/posts/4774 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=7 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=8 March 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> بەرپرسیارێتیی بەشێک لە ھێرشەکانیان لەئەستۆگرت. == پێشینە == ھەرێمی کوردستان لە دوای [[داگیرکردنی عێراق ٢٠٠٣|لەشکرکێشی و داگیرکردنی عێراق لە ٢٠٠٣]]<nowiki/>وە میوانداریی چەندین بنکە و دامەزراوەی سەربازیی ئەمریکای کردووە. لە نێوان [[کشانەوەی ھێزەکانی ئەمریکا لە عێراق (٢٠٢٠–٢٠٢١)|ساڵانی ٢٠٢٠]]—٢٠٢١ و دیسانەوە لە ساڵی ٢٠٢٥—٢٠٢٦، ئەمریکا پڕۆسەی کشانەوەی ھێزەکانی لە عێراق دەستپێکرد. لەم قۆناغانەدا ھێزەکانی ئەمریکا لە ھەرێمی کوردستان نەکێشرانەوە بەڵکوو لەبری ئەوانی تریش لەوێ جێگیرکران،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=1 March 2026 |ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888439 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=The Jerusalem Post |زمان=en}}</ref> لەنێویاندا سەربازەکانی [[خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا|ئیدارەی خۆسەری باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریاش]] گواسترانەوە ھەرێمی کوردستان، ئەمەش بووە ھۆی چڕبوونەوەی بەرچاوی کارمەندان و کەرەستەی ئەمریکی لە ھەرێمی کوردستان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Aldroubi |first=Mina |last2=Mahmoud |first2=Sinan |ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/03/01/us-troops-attacked-in-erbil-as-iraqi-militants-consider-options/ |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=The National |زمان=en}}</ref> ئێران پێشتر بە بیانووی بەئامانجگرتنی «بارەگاکانی [[مۆساد]]» ھێرشی کردووەتە سەر ھەرێمی کوردستان، لەنێویاندا لە کاتی [[ھێرشی مووشەکی بۆ سەر ھەولێر (٢٠٢٢)|ھێرشە مووشەکییەکانی ھەولێر لە ٢٠٢٢]] و [[ھێرشە مووشەکییەکانی ھەرێمی کوردستان و سووریا (٢٠٢٤)|ھێرشەکانی ساڵی ٢٠٢٤]].<ref>{{Cite news|date=13 March 2022|title=After nuclear talks break down, Iran claims ballistic missile attack in Iraq|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/12/irbil-attack-iraq/|access-date=2 March 2026|work=The Washington Post|language=en-US|issn=0190-8286|archive-date=2 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220402170549/https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/12/irbil-attack-iraq/|url-status=live}}</ref> لەلایەکی دیکەوە میلیشیا شیعە ھاوپەیمانەکانی ئێران کە لە ناوچەکانی نێوان عێراقی فیدراڵی و ھەرێمی کوردستان چالاکی دەکەن، لە ماوەی ڕابردوودا چەندین جار ھێرشیان کردووەتە سەر بنکەکانی ئەمریکا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=9 November 2023 |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/armed-drone-targets-harir-military-base-northern-iraq-sources-2023-11-08/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231115182844/https://www.reuters.com/world/middle-east/armed-drone-targets-harir-military-base-northern-iraq-sources-2023-11-08/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=15 November 2023 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Reuters}}</ref><ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Iddon |first=Paul |ڕێکەوت=2 March 2026 |ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302233511/https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Forbes}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٥دا [[ھێرشی میلیشیاکانی سەر بە ئێران لە عێراق ٢٠٢٥|فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوانی میلیشیا شیعەکان ھێرشی کردە سەر کێڵگەی گازی کۆڕمۆر]] و ئاگرێکی بەرفراوانی لێکەوتەوە و زۆریش تیشکی خستە سەر بابەتی پێویستیی ھەرێمی کوردستانی ئۆتۆنۆم بۆ باشترکردن و بەھێزترکردنی سیستەمی بەرگرییە ئاسمانییەکەی.<ref name=":2" /> ھەروەھا ھەرێمی کوردستان شوێنی گیرسانەوەی چەندین پارتی ئۆپۆزسیۆنی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|کوردیی ڕۆژھەڵاتە]] کە لە دەربەدەریدان. ئەم گرووپانە پێشتر [[پێکدادانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ھێرشی سنووربەزێنیان بۆ سەر ئێران]] دەستپێکردووە و خۆشیان بە ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەکی ئێران کراونەتە ئامانج، لەوانە لە [[ھێرشی ١٧ی خەرمانان|ساڵانی ٢٠١٨]] و [[ھێرشەکانی ٢٠٢٢ی ئێران بۆ سەر ھەرێمی کوردستان|٢٠٢٢]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=21 January 2026 |ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/article-884039 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260209144217/https://www.jpost.com/middle-east/article-884039 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=9 February 2026 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=The Jerusalem Post |زمان=en}}</ref> کە یەکگرتوون لە ژێر دەستی [[ھاوپەیمانیی ھێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران]]، ئەوان لە کاتی [[خۆپیشاندانەکانی ئێران (٢٠٢٥–٢٠٢٦)|ناڕەزایەتییەکانی ئێران لە ساڵانی ٢٠٢٥-٢٠٢٦]] ڕایانگەیاند کە لە ئەگەری کردەوەی سەربازیی ئەمریکادا ھەوڵی [[قەیرانی ٢٠٢٦ی کورد و ئێران|یارمەتیدان لە ڕووخاندنی ڕژێمی ئێران]] و دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] دەدەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/22022026 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260227170839/https://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/22022026 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=27 February 2026 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=26 February 2026 |ناونیشان=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-february-25-2026/ |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Institute for the Study of War |زمان=en-US}}</ref> == ڕووداوەکان == === تێڕوانینێکی گشتی بۆ ھێرشە سەرەتایییەکان (٢٨ی شوبات-ناوەڕاستی ئازار) === ھەر لەو ڕۆژەی کە شەڕی ئێران لە ساڵی ٢٠٢٦ دەستی پێکرد، ھەرێمی کوردستان بە تایبەتی [[ھەولێر|ھەولێری]] پایتەخت بە خێرایی بوو بە ئامانجێکی سەرەکیی ھێرشەکانی ئێران. دووبارەبوونەوەی تەقینەوە و ئاگادارکەرەوەی ھێرشی ئاسمانی و ڕێگریکردن لە ھەندێک کاتدا بۆ زیاتر لە دوو کاتژمێر لەسەریەک دەبیسترا و بە شێوەیەکی بەرچاو لە چڕیدا زیاتر لە ھێرشەکانی پێشوو بۆ سەر ھەرێمی کوردستان بەردەوام بوو.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Iddon |first=Paul |ڕێکەوت=2 March 2026 |ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302233511/https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Forbes}}</ref> لە سێ ڕۆژی یەکەمدا، ھەولێر بەتەنھا لەلایەن زیاتر لە ٧٠ مووشەک و فڕۆکەی بێفڕۆکەوانەوە کرایە ئامانج، لەگەڵ ئەوەشدا سیستەمی بەرگریی ئاسمانیی ئەمریکا و بەڕیتانیا<ref name="US-British air defense">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Iddon |first=Paul |ڕێکەوت=8 April 2026 |ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/04/08/the-air-defense-array-that-shielded-iraqi-kurdistan-during-iran-war/ |ڕێکەوتی سەردان=2026-05-13 |وێبگە=Forbes |زمان=en}}</ref> لە ناوچەکەدا ڕێگرییان لە زۆرینەیان کرد، لە ئەنجامدا زیانێکی کەم یان ھیچ زیانێکی لێنەکەوتەوە.<ref name=":2" /><ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Hussein |first=Dalshad |ڕێکەوت=28 February 2026 |ناونیشان=https://alhurra.com/en/14573 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Alhurra |زمان=en-US}}</ref> ئەو شوێنە دیارانەی کە کرانە ئامانج بریتی بوون لە [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی ھەولێر]]، کە ھێزەکانی ئەمریکای [[شەڕی دژ بە داعش|ھاوپەیمانی نێونەتەوەییی دژی داعش]] بنکەیان لێی ھەیە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2 March 2026 |ناونیشان=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-evening-special-report-march-1-2026/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302144041/https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-evening-special-report-march-1-2026/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Institute for the Study of War |زمان=en-US}}</ref> لەگەڵ [[کونسوڵخانەی گشتیی ئەمریکا لە ھەولێر]] کە لە کۆتاییی ساڵی ٢٠٢٥ کرایەوە و گەورەترین کونسوڵخانەی ئەمریکایە لە جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=28 February 2026 |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/896852/slug |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260301193638/https://www.kurdistan24.net/en/story/896852/slug |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=1 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en}}</ref> لە دەرەوەی ھەولێریش ھێزەکانی ئەمریکا لە [[بنکەی ئاسمانیی ھەریر]] کرانە ئامانج.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/01032026 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> ھەروەھا ھێرشەکان بارەگای لیوای ١١ی [[پێشمەرگە]]، کە دەکەوێتە نزیک قەزای دێگەڵە لە [[پارێزگای ھەولێر]] و<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2 March 2026 |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/897273/slug |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en}}</ref><ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Drone-attack-targets-Peshmerga-headquarters-in-Erbil |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/010320262 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302182246/https://www.rudaw.net/english/kurdistan/010320262 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> و بارەگای فەرماندەییی یەکەی ٧٠ی پێشمەرگەی سەر بە [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] (ی.ن.ک)شی گرتەوە. ئەو ھێرشانە بوونە ھۆی کوژرانی ئەندامێکی [[ئاسایشی ھەرێمی کوردستان|ئاسایش]] و برینداربوونی ئەندامێکی دیکە.<ref name="Casualties7March">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/4784 |ڕێکەوتی سەردان=8 March 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> گرووپە ئۆپۆزیسیۆنە (کۆمەڵە بەرھەڵستکارە) کوردییەکانی ئێران لە [[پارێزگای سلێمانی]] ([[سلێمانی|شاری سلێمانی]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 March 2026 |trans-title=Kurdistan Regional Government (KRG) Security Agency: We don't know whether the attack on Sulaimani was carried out by drones or missiles |ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/0303202625 |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> ناوچەی زڕگوێز،<ref name=":4" /> و [[قەزای دووکان]]<ref name=":5">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/060320261 |ڕێکەوتی سەردان=6 March 2026 |وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref>)، و لە [[پارێزگای ھەولێر]] ([[پردێ]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/020320263 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> [[قەزای کۆیە]]،<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/03032026 |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> [[بەنداوی گۆمەسپان|گۆمەسپان]]،<ref name=":3" /> [[خەبات (قەزا)|قەزای خەبات]]<ref name=":5" />) لەوانەش [[پارتی ئازادیی کوردستان (ئێران)|پارتی ئازادیی کوردستان]] (PAK)، [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]] (PDKI)، [[کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان]] و [[سازمانی خەباتی کوردستانی ئێران]] و [[کۆمەڵە ڕێکخراوی کوردستانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران|کۆمەڵە ڕێکخراوی کوردستانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێرانیش]] کرانە ئامانج.<ref name=":5" /><ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Frantzman |first=Seth J. |ڕێکەوت=2 March 2026 |ناونیشان=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/02/kurdish-iranian-opposition-groups-say-iran-targeted-them-in-northern-iraq-claim-operations-in-iran/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260303012209/https://www.fdd.org/analysis/2026/03/02/kurdish-iranian-opposition-groups-say-iran-targeted-them-in-northern-iraq-claim-operations-in-iran/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=FDD |زمان=en}}</ref> لە ٣ی ئازاردا ھێرشەکان بۆ سەر بنکەکانی PDKI (حدکا) چڕتر بوونەوە و لە ئەنجامدا ئەندامێک بەسووکی برینداربوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 March 2026 |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Drone-attack-targets-Iranian-Kurdish-Party-headquarters-in-Erbil-Province |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 March 2026 |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Three-explosions-rock-Erbil-in-fresh-strike-on-Iranian-Kurdish-opposition-site |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 March 2026 |ناونیشان=https://caliber.az/en/post/iran-s-irgc-strikes-drones-at-kurdish-opposition-groups-in-northern-iraq |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=caliber.az |زمان=en}}</ref> ئامانجەکانی دیکە بریتی بوون لە ناوچە مەدەنییەکان لە [[قەزای سۆران]] و [[قەزای شەقڵاوە]]،<ref name=":5">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/060320261 |ڕێکەوتی سەردان=6 March 2026 |وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> و ژێرخانی مەدەنی، وەک ھۆتێل (میوانخانە)،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 March 2026 |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Harir-Base-defenses-neutralize-drone-over-Erbil |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en |quote="Earlier today, Saraya Awliya al-Dam, an Iraqi armed faction within the Islamic Resistance in Iraq, also claimed responsibility for a drone attack on a hotel in Erbil, alleging it was hosting US soldiers."}}</ref><ref name=":6">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=6 March 2026 |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/4774 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260307040615/https://thenewregion.com/posts/4774 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=7 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=8 March 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> ژێرخانی وزە،<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Iddon |first=Paul |ڕێکەوت=2 March 2026 |ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302233511/https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Forbes}}</ref> دامەزراوە گشتییەکان،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Kurdistan-Region-records-470-attacks-107-casualties |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref> و دامەزراوەکانی [[دوورپەیوەندی]] و [[ڕوانگەی ئاسمانی|ڕوانگەی ئاسمانیی]] کەشوھەوا لەسەر [[کۆڕەک|چیای کۆڕەک]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 March 2026 |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Double-drone-strike-hits-Mount-Korek-in-Erbil |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 March 2026 |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/030320263 |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> و چیای زمناکۆ. لە [[پارێزگای دھۆک]] کێڵگە نەوتییەکانی چەمنکێ لەلایەن دوو فڕۆکەی بێفڕۆکەوانەوە کرانە ئامانج.<ref name=":5" /> === ناوەڕاستی مانگی ئازار–٧ی نیسان === [[پەڕگە:2026_Iranian_drone_attacks_Kurdistan_Region_video.webm|وێنۆک|ئەو گرتە ڤیدیۆیییانەی دەست [[دەنگی ئەمریکا|دەنگی ئەمەریکای]] کوردی کەوتووە، کە تیایدا ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لەلایەن میلیشیاکانی سەر بە ئێرانەوە دەردەکەوێت کە باڵەخانەکانی نیشتەجێبوون لە ھەرێمی کوردستان دەکەنە ئامانج.]] ڕۆژی ١٢ی ئازار، مووشەکێک لە بنکەیەکی سەربازیی ئیتاڵیا لە ھەولێر کەوتەخوارەوە. ھیچ بریندارێکی لێنەکەوتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=12 March 2026 |ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202603120049 |ڕێکەوتی سەردان=12 March 2026 |وێبگە=[[Iran International]] |زمان=en}}</ref> لە ھەمان ڕۆژدا ھێرشێکی تر بۆ سەر کەمپی مەشق و ڕاھێنان ڕوویدا کە لەلایەن سەربازە فەڕەنسییەکانەوە لە ھەولێر جێگیرکرابوون، سەربازێک کوژرا و شەشی تریش برینداربوون.<ref name="France03122026">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=12 March 2026 |ناونیشان=https://www.france24.com/en/middle-east/20260312-middle-east-war-live-israel-lebanon-iran-gulf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260313082831/https://www.france24.com/en/middle-east/20260312-middle-east-war-live-israel-lebanon-iran-gulf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=13 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=13 March 2026 |وێبگە=[[France 24]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=12 March 2026 |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/six-french-soldiers-wounded-iraq-after-drone-attack-army-says-2026-03-12/ |وێبگە=[[Reuters]]}}</ref> ڕۆژی ١٥ی ئازار سێ مووشەکی سوپای پاسداران لە ئۆردووگای گرووپی ئۆپۆزسیۆنی ئێرانیی کوردیی کۆمەڵە لە ھەرێمی کوردستان کەوتەخوارەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=15 March 2026 |ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202603156665 |ڕێکەوتی سەردان=16 March 2026 |وێبگە=[[Iran International]]}}</ref> لە ٢٤ی ئازاردا، ھێرشێکی موشەکی لە ھەولێر کە بنکەیەکی سەربازیی [[پێشمەرگە|پێشمەرگەی]] کردە ئامانج، بووە ھۆی کوژرانی شەش چەکدار و لانیکەم ٣٠ چەکداریش بە ھۆیەوە برینداربوون.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/rocket-attack-kills-six-kurdish-peshmerga-fighters-iraqs-kurdistan-sources-say-2026-03-24/|title=Rocket attack kills six Kurdish Peshmerga fighters in Iraq's Kurdistan, sources say|date=24 March 2026|website=[[Reuters]]|access-date=24 March 2026}}</ref> ڕۆژی ٢٨ی ئازار، شوێنی نیشتەجێبوونی [[نێچیرڤان بارزانی]]، [[سەرۆکایەتیی ھەرێمی کوردستان|سەرۆکی ھەرێمی کوردستان]]، بە ھێرشێکی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لە [[دھۆک]] کرایە ئامانج. ڕۆژی دواتر ''[[ڕۆیتەرز|ئاژانسی ڕۆیتەرز]]'' بڵاوی کردەوە، بەرگریی ئاسمانی لەنزیک شوێنی نیشتەجێبوونی [[مەسعوود بارزانی]]، سەرۆکی پێشووی ھەرێمی کوردستان و پارتی دیموکراتی کوردستان لە ھەولێر، ڕێگریی لە فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوان کردووە. ڕووداوەکان بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک ھەڵکشانێکی بەرچاو تەماشا کران، بەزاندنی «ھێڵی سوور» وەک پەیامێکی سیاسی دەبینرا بە ئامانجی تێکدانی بێلایەنیی ھەرێمی کوردستان و ڕۆڵە نێوەندگیرییەکەی لە ململانێکاندا، و ھەروەھا ئیدانەکردنێکی بەربڵاوی نێونەتەوەییی لێکەوتەوە.<ref name=":11">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Frantzman |first=Seth |ڕێکەوت=30 March 2026 |ناونیشان=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/home-of-kurdistan-region-president-targeted-american-universities-threatened-as-attacks-escalate-in-iraq.php |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=FDD's Long War Journal |زمان=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFrantzman2026">Frantzman, Seth (30 March 2026). [https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/home-of-kurdistan-region-president-targeted-american-universities-threatened-as-attacks-escalate-in-iraq.php "Home of Kurdistan Region president targeted, American universities threatened as attacks escalate in Iraq"]. ''FDD's Long War Journal''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 April</span> 2026</span>.</cite></ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Aydogan |first=Sohan |ڕێکەوت=1 April 2026 |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/opinion/01042026 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> لە ئاگادارییەکی ئەمنیی [[کونسوڵخانەی ئەمریکا لە بەغدا|باڵیۆزخانەی ئەمەریکا]] لە ٢٩ی ئازاردا ھۆشداریدرا لەوەی کە ئێران و میلیشیا ھاوپەیمانەکانی ڕەنگە زانکۆ ئەمریکییەکانی سلێمانی و دھۆک و ھەروەھا دامەزراوەکانی دیکەی پەیوەست بە ئەمریکا لە ھەرێمی کوردستان بکەنە ئامانج.<ref name=":11">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Frantzman |first=Seth |ڕێکەوت=30 March 2026 |ناونیشان=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/home-of-kurdistan-region-president-targeted-american-universities-threatened-as-attacks-escalate-in-iraq.php |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=FDD's Long War Journal |زمان=en-US}}</ref> تا کۆتاییی مانگی ئازاری ٢٠٢٦، ھەرێمی کوردستان بە «زیاتر لە ٤٥٠ فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەک» بەئامانجگیرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=25 March 2026 |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/250320264 |ڕێکەوتی سەردان=28 March 2026 |وێبگە=[[Rudaw]] |زمان=en}}</ref> [[پەڕگە:Burning_industrial_building_Kurdistan_Region_April_2026_after_Iranian_attacks.png|وێنۆک|سووتانی دامەزراوەیەکی پیشەسازی لە ھەرێمی کوردستان دوای ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەک.]] ڕۆژی ١ی نیسان، سێ فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئێران بە ناوەکانی شەھید لە نزیک شاری ھەولێر دامەزراوەکانی پەیوەست بە کۆمپانیای نەوتی بەڕیتانیی [[کاسترۆل|کاسترۆڵیان]] کردە ئامانج و زیانیان بە ژێرخانی وزە گەیاندووە بەڵام ھیچ زیانێکی گیانیی نەبووە.<ref>{{Cite news|last=Donaldson|first=Marcus|url=https://www.gbnews.com/news/iran-war-british-oil-firm-strike-iraq-erbil-castrol|title=Massive explosion as drone strikes British oil firm in Iraq after chilling Iran warning|work=GB News|date=1 April 2026}}</ref> لە ھەمان ڕۆژدا ھێرشێکی دیکەی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان کێڵگەی نەوتی سەرسنگی لە ناوچەی چەمنکێی [[پارێزگای دھۆک]] کردە ئامانج کە بەڕێوەدەبردرێت لەلایەن کۆمپانیای HKN Energy کە بنکەکەی لە ئەمریکادایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=1 April 2026 |ناونیشان=https://www.iraqinews.com/iraq/breaking-drone-attack-targets-sarsang-oilfield-in-northern-iraq/ |وێبگە=Iraqi News}}</ref> لە ٢ی نیساندا دوو فڕۆکەی بێفڕۆکەوان کارگەیەکی خەڵووزیان لە ھەولێر تێکشکاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/010420261 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> لە ٥ی نیسان دوو فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لە گەڕەکی بەختیاریی [[سلێمانی|شاری سلێمانی]] ناوچەی نیشتەجێبوونی چڕدانیشتوویان بەئامانجگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=6 April 2026 |ناونیشان=https://www.dengeamerika.com/a/drone-attacks-suli-kurdistan/8134608.html |ڕێکەوتی سەردان=6 April 2026 |وێبگە=Voice of America |زمان=ku}}</ref> ڕۆژی ٧ی نیسان، فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوان لە گوندی دارەشەکران لە باکووری ھەولێر ماڵی خێزانێکی کردە ئامانج و بە ھۆیەوە ژن و مێردێک کوژران و منداڵەکانیان دوای خۆیان جێھێشت. [[دژە تیرۆری ھەرێمی کوردستان|بەرەنگاربوونەوەى تیرۆری ھەرێمی کوردستان]] ڕایگەیاند کە فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکە «لە ئێرانەوە ھەڵدراوە» و ھێرشەکەش ئیدانەیەکی بەرفراوانى سەرکردە کوردەکانى لێکەوتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=7 April 2026 |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/070420261 |ڕێکەوتی سەردان=7 April 2026 |وێبگە=Rudaw}}</ref><ref name="2CivKilled7April">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=7 April 2026 |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/5053 |ڕێکەوتی سەردان=7 April 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> === لە کاتی ئاگربەستی شەڕی ئێران (٨ی نیسان-٢١ی نیسان) === سەرەڕای [[ئاگربەستی ٢٠٢٦ی شەڕی ئێران]]، ھێرشەکانی ئێران بۆ سەر ھەرێمی کوردستان بەردەوامبوون. ڕۆژی ١٤ی نیسان، کەمپێکی سەر بە حدکا لە نزیک [[کۆیە]]، ھەروەھا دوو کەمپی سەر بە کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان لە سنووری پارێزگای سلێمانی و ھەولێر، لەلایەن فڕۆکە بێفڕۆکەوانە ھێرشبەرییە تاکلایەنەکانی ئێرانەوە کرانە ئامانج و بە ھۆیەوە دوو ئەندام برینداربوون. فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی دیکەش لەلایەن فڕۆکە جەنگییەکانەوە ڕێگرییان لێکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=14 April 2026 |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/5109 |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-14 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> ==== کوژرانی غەزال مەولان ==== {{سەرەکی|کوژرانی غەزال مەولان}} [[پەڕگە:غەزال_مەولان.png|وێنۆک|247x247پیکسڵ|وێنەیەکی غەزال مەولان لە کاتی پێشمەرگایەتیدا]] غەزال مەولان، ژنێکی تەمەن ١٨ ساڵان، ئەندامی کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان، لە ١٤ی نیسان لە ھێرشێکی ئێراندا بە ھۆی برینەکانییەوە گیانی لەدەستدا.<ref name=":12">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 April 2026 |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/5119 |ڕێکەوتی سەردان=16 April 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> مردنەکەی مشتومڕ و کاردانەوەی گشتیی بە دوای خۆیدا ھێنا، دوای ئەوەی ھەواڵەکان باسیان لەوە کرد کە لە چەندین نەخۆشخانەی [[سلێمانی]] دوورخراوەتەوە، گوایە بە ھۆی ترسی کاردانەوەی ئێرانەوە بووە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=15 April 2026 |ناونیشان=https://hengaw.net/en/news/2026/04/article-45 |ڕێکەوتی سەردان=19 April 2026 |وێبگە=Hengaw |زمان=en}}</ref> کە ڕەنگە ئەمەش ھۆکاری مردنەکەی بووبێت. سەرەتا لە نەخۆشخانەی شۆڕش، سەر بە [[وەزارەتی پێشمەرگە|وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە]] چارەسەری وەرگرتووە، بەڵام بە ھۆی سەختیی برینەکانییەوە پێویستیی بە گواستنەوەی بۆ چاودێریی تایبەت ھەبووە. ناوبراو لە نەخۆشخانەی شۆڕشەوە بە ئۆتۆمبێلی فریاگوزارییەوە گواسترایەوە، بە یاوەریی ئەندامێکی کۆمەڵە و پزیشکێکی نەخۆشخانەی شۆڕش. بەپێی زانیارییەکان، لەکاتی گەیشتنیان بە نەخۆشخانەی ئاسیا، کارمەندان وەرگرتنی غەزالیان ڕەتکردووەتەوە و ڕایانگەیاندووە کە ناتوانن «کەیسەکە بگرنەدەست». ھەروەھا لە نەخۆشخانەی بەخشین کە لە نزیکەوەی بوو، بەھۆی نەبوونی «مۆڵەتی پۆلیس»ەوە، چارەسەری بۆ نەکرا. بەڕێوەبەرەکەی وتی کە لە پەیوەندیدایە لەگەڵ بەرپرسانی ئەمنی و داوای ڕەزامەندی دەکات. دوای ٢٠ خولەک دواکەوتن، غەزال و ھاوەڵەکانی بەڕێکەوتن بۆ ئەوەی بەدوای نەخۆشخانەیەکی تردا بگەڕێن. دەوترێت دامەزراوەیەکی دیکەی ناحکوومی دوای ئەوەی زانیویەتی پێشمەرگەی کۆمەڵەیە، کۆتاییی بە چارەسەر ھێناوە، ھاوکات نەخۆشخانەی فارووق نزیکەی پێنج خولەک دوای پەیوەندییە سەرەتایییەکە ڕەزامەندیی دەربڕیوە لەسەر وەرگرتنی. بەڵام پێشتر لەگەڵ گەیشتنیان مردبوو. ھەروەھا باس لەوە کرا کە مزگەوتە ناوخۆیییەکان ڕێگەیان نەداوە [[پرسە لە ئیسلامدا|ڕێوڕەسمی پرسە]] جێبەجێ بکرێت و گۆڕستانە گشتییەکان سەرەتا ڕەتیانکردووەتەوە بە خاک بسپێردرێت. نزیکەی ١٥٠ بیرمەند و ھونەرمەند و چاڵاکانی مەدەنیی کورد لە بەیاننامەیەکی ھاوبەشدا کردەوەی نەخۆشخانەکانیان شەرمەزارکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2026-04-18 |ناونیشان=https://en.964media.com/46937/ |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-18 |وێبگە=964media |زمان=en-US}}</ref> ''دەستەی سەربەخۆی مافی مرۆڤ'' لە ھەرێمی کوردستان ڕەتکردنەوەی چاودێریی پزیشکیی بە پێشێلکردنی [[مافی ژین|مافی ژیان]] وەسفکرد. ھەروەھا ئەم ڕووداوە بووە ھۆی ناڕەزایەتییەک کە لەلایەن پێکھاتەکانی [[دانیشتووانی کورد|ڕەوەندی کوردییەوە]] ڕێکخرابوو، لە کاتێکدا دەوترێت ھەندێک لە دانیشتووانی ناوچەکە ھەڕەشەی دانانی [[خێوەتی ناڕەزایەتی|خێوەتی ناڕەزایەتییان]] کردووە. [[عەبدوڵڵا موھتەدی]] داوای کەمکردنەوەی توندوتیژیی کرد و داوای لە دەسەڵاتداران کرد کە چارەسەری ناڕەزایەتیی گشتی بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last= |ڕێکەوت=2026-04-17 |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/908596/slug |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-18 |وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en}}</ref> میدیاکانی لایەنگری [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] (پ.د.ک) بەرپرسیارێتییان بۆ دەسەڵاتدارانی ھەرێم گەڕاندەوە و ئاماژەیان بە [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] (ی.ن.ک) و پارتە ئیسلامییەکان و نەخۆشخانەکانی سەر بە یەکێتی کرد و ڕەخنەیان لێگرتن. ڕایانگەیاند کە: ''خۆ ئەگەر ئەم بریندارە «سەربازێکی دوژمن» بووایە، ئەوا نەخۆشخانە ئیسلامییەکە چارەسەری بۆ دەکرد و «[[ئەمیر]]» سەردانی دەکرد و «[[جاش]]<nowiki/>‌پەرلەمانتارەکان»یش چاودێرییان دەکرد، لە کاتێکدا کە ئەمە چەکدارێکی کورد بووە و ئەو مامەڵەیان لەگەڵدا نەکردووە''.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2026 |trans-title=Lawyer Karzan Hanarayi: The party authorities in Sulaimani are primarily responsible for what happened to martyr Ghazal |ناونیشان=https://www.basnews.com/so/babat/910943 |ڕێکەوتی سەردان=18 April 2026 |وێبگە=BasNews}}</ref> لە ١٥ تا ١٦ی نیسان پێنج ھێرشی جیاواز لە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان ھەرێمی کوردستانیان کردە ئامانج. یەکێک لەو جۆرە ھێرشانە پارتی PAKی کردە ئامانج، کە ڕایگەیاندبوو ھیچ زیانێکی گیانیی نەبووە.<ref name=":12">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 April 2026 |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/5119 |ڕێکەوتی سەردان=16 April 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> لە ١٧ی نیسان ھێرشەکانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئێران بۆ سەر کەمپی حدکا لە بالیسان لە ڕۆژھەڵاتی [[شەقڵاوە]] و لە ناوچەی جەژنیکان سێ ئەندام کە دوو ژنیان تێدابوو کوژران و ژمارەیەکی دیکەش بریندار بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2026-04-17 |ناونیشان=https://hanahr.org/en/news/three-peshmergas-killed-and-several-others-injured-following-islamic-republic-drone-attacks-on-pdki-headquarters/ |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-18 |وێبگە=Hana Human Rights Organization |زمان=en-CA}}</ref> === درێژکردنەوەی ئاگربەستی شەڕی ئێران (٢١ی نیسان–ئێستا) === لە ٢٢ی نیساندا، PAK ئیدیعای کرد کە ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئێران بۆ سەر یەکێک لە بنکەکانی بووە ھۆی برینداربوونی سێ کەس.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=22 April 2026 |trans-title="PAK: Our base was attacked with drones and 3 Peshmerga were injured" |ناونیشان=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/220420262 |ڕێکەوتی سەردان=22 April 2026 |وێبگە=Rûdaw}}</ref> لە مانگی ئایاردا، ھەواڵەکان لە بارەی ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەکی ئێران لە ناوچەکە بەردەوام بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=13 May 2026 |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/130520261 |ڕێکەوتی سەردان=19 May 2026 |وێبگە=Rudaw}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2026 |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/KRSC-Missiles-drones-target-Iranian-Kurdish-camp-in-Al-Sulaymaniyah |ڕێکەوتی سەردان=2026-05-19 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref> لە ڕێککەوتی ٨ی حوزەیران، [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] دەستیان کرد بە ھێرش بۆ سەر بارەگاکانی ئۆپۆزسیۆنی کورد لە ناوچەکە.<ref>https://www.aa.com.tr/en/middle-east/iran-strikes-headquarters-of-kurdish-opposition-groups-in-northern-iraq-amid-tensions-with-israel/3959671</ref> == وەڵامدانەوە == === ھەرێمی کوردستان === لە ھەنگاوێکی خۆپارێزیدا، کێڵگەی گازی کۆڕمۆر، پێدانی گازی بۆ وێستگەکانی کارەبا لە ھەرێمی کوردستان ڕاگرت بە ھۆی ترسی ئەوەی کە بکرێتە ئامانج لەلایەن ھێرشەکانەوە، ئەمەش بووە ھۆی پچڕانی کارەبا.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Hussein |first=Dalshad |ڕێکەوت=28 February 2026 |ناونیشان=https://alhurra.com/en/14573 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Alhurra |زمان=en-US}}</ref> لە بەرامبەر بەئامانجگرتنی یەکێک لە بنکە سەربازییەکان، پێشمەرگە ھۆشداریی دا لەوەی «بەردەوامیی ئەو کردەوە تیرۆریستییانە بێ وەڵام نابێت».<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Drone-attack-targets-Peshmerga-headquarters-in-Erbil |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref> دوای مانگێک بەیاننامەیەکی ھاوشێوە بڵاوکرایەوە و دووپاتی لەوە کردەوە کە ئەگەر حکوومەتی عێراق نەتوانێت لە دژی «گرووپە تیرۆریستییەکان» کاربکات کە بە ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەک ھەرێمی کوردستان دەکەنە ئامانج، [[وەزارەتی پێشمەرگە|وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە]] «ناچار دەبێت ھەڵوێستێکی جیاواز بگرێتەبەر».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=6 April 2026 |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/5047 |ڕێکەوتی سەردان=6 April 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> دواتر [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] دەوامی فەرمیی لە سەرجەم قوتابخانە و زانکۆ و پەیمانگاکانی سەرتاسەری ھەرێم لە ١ تا ٤ی ئازار ڕاگرت. ھەروەھا [[دژە تیرۆری ھەرێمی کوردستان|بەرەنگاربوونەوەی تیرۆری ھەرێمی کوردستان]] داوای لە دانیشتووان کرد کاتێک دەنگی ئاگادارکەرەوەی ھێرشی ئاسمانی بیسترا، بەدوای پەناگەدا بگەڕێن.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Hussein |first=Dalshad |ڕێکەوت=28 February 2026 |ناونیشان=https://alhurra.com/en/14573 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Alhurra |زمان=en-US}}</ref> ھێرشەکان قوتابخانە و [[پێڕستی زانکۆکانی ھەرێمی کوردستان|زانکۆکانی]] سەرتاسەری ھەرێمی کوردستانیان ناچارکرد وانە بە شێوەی کەسی بۆ ماوەیەکی درێژ ڕابگرن، ئەمەش بووە ھۆی گۆڕینی خوێندن بۆ خوێندنی سەرھێڵ (ئۆنڵاین).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/31032026 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> دوابەدوای چەند ڕۆژێک لە ھێرش بۆ سەر ھەرێمی کوردستان، سەرکردە کوردەکان لەوانە [[مەسعوود بارزانی]] و [[بافڵ تاڵەبانی]] ھۆشدارییان دا بە حکوومەتی عێراقی فیدراڵ کە ھەنگاوی «جددی» بنێت بۆ ڕاگرتنی ھێرشەکانی میلیشیا شیعەکان کە لە سنوورەکانی عێراقدا چالاکی دەکەن، ڕایانگەیاند «خۆڕاگرتنیش سنووری خۆی ھەیە».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=8 March 2026 |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/080320262 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260309203053/https://www.rudaw.net/english/kurdistan/080320262 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=9 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=9 March 2026 |وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> === حکوومەتی عێراق === لە کۆتاییی مانگی نیساندا حکوومەتی عێراق نیازی خۆی دەربڕی بۆ بەدەستھێنانی سیستەمی دژە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان، بەڵام ڕایگەیاند کە ھیچیان بۆ ھەرێمی کوردستان دابین ناکرێن. شرۆڤەکاران بڕیارەکەیان بە «زیاد[کردن]ی سووکایەتی» وەسفکرد، ئاماژەیان بەوە دا کە ھەرێمی کوردستان لە نێو ئەو ناوچانەدا بووە کە زۆرترین زیانی بەرکەوتووە بە ھۆی ھێرشەکانەوە، ھاوکات توانای بەرگریی ئاسمانی خۆی نەبووە و ڕێگەی پێنەدراوە بەشێوەیەکی سەربەخۆ ئەو جۆرە سیستەمە دەستەبەر بکات.<ref name="Forbes3May">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Iddon |first=Paul |ڕێکەوت=3 May 2026 |ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/05/03/iran-war-created-surge-in-demand-for-cost-effective-anti-drone-rockets/ |ڕێکەوتی سەردان=2026-05-13 |وێبگە=Forbes |زمان=en}}</ref> === وەڵامدانەوەی سەربازیی ئەمریکا === ئەمریکا وەڵامی ھێرشەکانی دایەوە و گرووپەکانی ھاوپەیمانی ئێرانی کردە ئامانج کە چەند کوتلەیەکی بەشێکن لە حەشدی شەعبی.<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Frantzman |first=Seth J. |ڕێکەوت=11 March 2026 |ناونیشان=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/11/us-condemns-iranian-and-militia-attacks-in-iraq-amid-unclaimed-airstrikes-on-tehran-backed-militias/ |ڕێکەوتی سەردان=13 March 2026 |وێبگە=[[Foundation for Defense of Democracies]] |زمان=en}}</ref><ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/4824 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260313232046/https://thenewregion.com/posts/4824 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=13 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=13 March 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=12 March 2026 |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/899944/slug |ڕێکەوتی سەردان=13 March 2026 |وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en}}</ref> ئەو شوێنانەی کە کرانە ئامانج بریتی بوون لە پێگەکانی حەشدی شەعبی لە [[مووسڵ]] و [[دەشتی نەینەوا|دەشتەکانی نەینەوا]] و<ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=12 March 2026 |ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/article-889728 |ڕێکەوتی سەردان=13 March 2026 |وێبگە=The Jerusalem Post |زمان=en}}</ref> [[کەرکووک]] و [[پارێزگای ئەنبار]]. بەشێک لە ھێرشەکان بە «تووند» وەسف کران و لە ئەنجامدا لانیکەم ٣٠ چەکداری حەشدی شەعبی کوژران و چەند چەکدارێکی دیکەش برینداربوون.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/4824 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260313232046/https://thenewregion.com/posts/4824 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=13 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=13 March 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> دەوترێت بەشێک لەو کەسانەی لە کەرکووک کوژراون، ئەندامی [[حەشدی تورکمانی|لیواکانی تورکمان]] (حەشدی تورکمانی) بوون لە ناو حەشدی شەعبی.<ref name=":9" /> لە ١٨ی ئازاردا، سەرۆکی [[ڕێکخراوەی بەدر]] کە ھاوپەیمانی ئێرانە، [[ھادی عامری]]، ڕایگەیاند کە ھێرشە ئاسمانییەکانی ئەم دوایییە بۆ سەر ھێزی ئاسمانیی بەڕیتانیا زیاتر لە ٦٠ چەکداری کوشتووە و زیاتر لە ١٠٠ چەکداریش برینداربوون، ھێرشەکانی بە پەرەسەندنێکی بەرچاو وەسفکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=20 March 2026 |ناونیشان=https://www.newarab.com/news/dozens-killed-strikes-iran-allied-pmf-militia-iraq |ڕێکەوتی سەردان=6 April 2026 |وێبگە=The New Arab}}</ref> === کاردانەوە دیپلۆماسییەکان === ==== وڵاتەکان ==== {{Flag|United Arab Emirates}} (ئیمارات): ئیمارات ھێرشەکەی سەر بنکەیەکی پێشمەرگە لە ٢٤ی ئازار ئیدانەکرد و بە «[[تیرۆریزم|ھێرشی تیرۆریستی]] دژی کوردەکان» وەسفکرد.<ref>{{Cite web |last=Frantzman |first=Seth |date=24 March 2026 |url=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/6-kurdistan-regional-government-soldiers-killed-in-iranian-attack-on-northern-iraq.php |access-date=26 March 2026 |website=FDD's Long War Journal |language=en-US |title=6 Kurdistan Regional Government soldiers killed in Iranian attack on northern Iraq}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=25 March 2026 |ناونیشان=https://gulfnews.com/world/mena/uae-condemns-irans-unprovoked-terrorist-attacks-targeting-kurdistan-region-of-iraq-1.500486285 |ڕێکەوتی سەردان=25 March 2026 |وێبگە=Gulf News |زمان=en}}</ref> {{Flag|United Kingdom}} (بەڕیتانیا): وەزیری دەرەوەی بەڕیتانیا ییڤێت کۆپەر ئیدانەی ھێرشە بێفڕۆکەوانەکانی کرد، وە ھاوسۆزیشی بۆ قوربانییەکان دەربڕی، و پشتیوانیی بەڕیتانیاشی بۆ ئاشتی، سەقامگیری و بەردەوامبوونی ھاوکاری لەگەڵ ھەرێمی کوردستان دووپاتکردەوە.<ref name=":10">{{بیرخستنەوەی وێب |last= |first= |ڕێکەوت=30 March 2026 |ناونیشان=https://www.gulanmedia.com/en/story/357822 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Gulan Media |زمان=en}}</ref> {{Flag|United States}} (ئەمریکا): بەگوێرەی ''ئاکسیۆس'' سەرۆک [[دۆناڵد ترامپ|دۆناڵد تڕامپ]] لەگەڵ سەرکردەکانی دوو حیزبی سەرەکیی ھەرێمی کوردستان، [[مەسعوود بارزانی]] و [[بافڵ تاڵەبانی|بافڵ تاڵەبانیدا]] قسەی کرد، ڕۆژێک دوای ئەوەی ھێرش و بۆردوومانەکان دەستیان پێکرد، گفتوگۆیان لەسەر ئەوە کرد کە بە بابەتە «ھەستیارەکان» وەسفکرابوون. لە ١ی نیسانی ٢٠٢٦، سەرۆکی ھەرێمی کوردستان [[نێچیرڤان بارزانی]] پەیامێکی لە سەرۆکی ئەمریکاوە، دۆناڵد تڕامپ، وەرگرت، کە لەلایەن نێردراوی ئەمریکا [[تۆم بێرێک|تۆم باڕاک]] بڵاوکرایەوە. تڕامپ ھێرشەکانی سەر ھەرێمی کوردستانی ئیدانەکرد، لەنێویاندا ھێرشێکی فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوان بۆ سەر شوێنی نیشتەجێبوونی نێچیرڤان بارزانی لە دھۆک، و ھاوسۆزیی بۆ ھێزی پێشمەرگە دەربڕی کە لە ھێرشێکی مووشەکیی ئێرانی لە ٢٤ی ئازاردا، چەند پێشمەرگەیەک کوژران، کە ھیوایان خواست کە بریندارەکان بەخێرایی چاکببنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=van Wilgenburg |first=Wladimir |ڕێکەوت=1 April 2026 |ناونیشان=https://kurdistanchronicle.com/babat/4552 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Kurdistan Chronicle}}</ref> {{Flag|France}}: لە ٢٨ی ئازار، سەرۆکی فەڕەنساش [[ئێمانوێل ماکرۆن|ئیمانوێل ماکڕۆن]] ھاوسۆزیی خۆی دەربڕی بۆ سەرۆکی ھەرێمی کوردستان، نێچیرڤان بارزانی، و خێزانەکانی شەش پێشمەرگەکە کە لە ھێرشێکی مووشەکیی ئێرانی لە سۆران، لە ٢٤ی ئازار کوژران، و ئاواتی چاکبوونەوەی خێرای بۆ بریندارەکان خواست.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=van Wilgenburg |first=Wladimir |ڕێکەوت=28 March 2026 |ناونیشان=https://kurdistanchronicle.com/babat/4542 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Kurdistan Chronicle}}</ref> {{Flag|Germany}}: لە ٢ی نیسان، نێچیرڤان بارزانی پەیوەندیی تەلەفۆنی لەگەڵ گیزا ئاندریاس ڤۆن گەیەر کرد، وەزیری دەرەوەی ئەڵمانیای فیدڕاڵی، سەبارەت بە ھێرشەکانی ئەم دوایییە بۆ سەر ھەرێمی کوردستان، کە ڤۆن گەیەر پشتیوانیی ئەڵمانیای دووپاتکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/020420261 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> {{Flag|Jordan}}: شا [[عەبدوڵڵای دووەم|عەبدوڵڵای دووەمی ئوردن]] نامەیەکی نارد کە ھاوسۆزیی بۆ سەرۆکی ھەرێمی کوردستان و خێزانەکانی قوربانییانی ھێرشی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکان لە ٢٤ی ئازار لە بنکەیەکی پێشمەرگە لە سۆران دەربڕی.<ref name=":10">{{بیرخستنەوەی وێب |last= |first= |ڕێکەوت=30 March 2026 |ناونیشان=https://www.gulanmedia.com/en/story/357822 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Gulan Media |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.gulanmedia.com/en/story/357822 "International Leaders Condemn Drone Attack on Kurdistan Region President's Residence"]. ''Gulan Media''. 30 March 2026<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 April</span> 2026</span>.</cite></ref> {{Flag|Qatar}}: سەرۆکوەزیرانی قەتەڕ و وەزیری دەرەوەی قەتەڕ محەممەد بنو عەبدولڕەحمان ئەلتانی ھێرشەکانی سەر ھەرێمی کوردستانیان ئیدانەکرد، کە لە ٢٨ی شوباتەوە ئەنجامدراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=van Wilgenburg |first=Wladimir |ڕێکەوت=2 April 2026 |ناونیشان=https://kurdistanchronicle.com/babat/4553 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Kurdistan Chronicle}}</ref> {{Flag|Saudi Arabia}}: وەزارەتی دەرەوەی سعوودییە بە تووندی ئیدانەی ئەو ھێرشانەی کرد بۆ سەر شوێنی نیشتەجێبوونی سەرۆکی ھەرێمی کوردستان، نێچیرڤان بارزانی، و سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان مەسعوود بارزانی، ھەروەھا ھەموو ھێرشەکانی تری دژی ھەرێمی کوردستان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last= |first= |ڕێکەوت=3 April 2026 |ناونیشان=https://saudigazette.com.sa/article/660218/saudi-arabia/cma-approves-regulatory-framework-to-offer-special-purpose-acquisition-companies-in-nomu-parallel-market |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Saudi Gazette |زمان=en}}</ref> ==== قەوارە نا-وڵاتەکان ==== [[پەڕگە:Protests_qamishlo_March_2026_against_Iranian_attacks_on_the_Kurdistan_Region.png|وێنۆک|لە مانگی ئازاری ساڵی ٢٠٢٦ لە [[قامیشلۆ|شاری قامیشلۆ]]، لە [[خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا|ڕۆژاڤا]]، [[سووریا]] خۆپیشاندان دژی ھێرشەکانی ئێران بۆ سەر ھەرێمی کوردستان بەڕێوەچوو.]] {{Flagicon image|Flag of the Arab League.svg}} [[کۆمکاری عەرەبی]]: سکرتێری گشتیی کۆمکاری عەرەبی ئەحمەد ئەبول غەیس لە پەیوەندییێکی تەلەفۆنیدا لەگەڵ سەرۆکی ھەرێمی کوردستان نێچیرڤان بارزانی ھێرشی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانی ئیدانەکرد.<ref name=":10">{{بیرخستنەوەی وێب |last= |first= |ڕێکەوت=30 March 2026 |ناونیشان=https://www.gulanmedia.com/en/story/357822 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Gulan Media |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.gulanmedia.com/en/story/357822 "International Leaders Condemn Drone Attack on Kurdistan Region President's Residence"]. ''Gulan Media''. 30 March 2026<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 April</span> 2026</span>.</cite></ref> {{Flagicon image|Star Green.svg|border=no}} [[ھاوپەیمانیی عەزم|هاوپەیمانیی عەزم]]: عەزم، کە گرووپێکی سیاسیی سوننەیە، بەیاننامەیەکی بڵاوکردەوە کە ھێرشەکەی سەر شوێنی نیشتەجێبوونی نێچیرڤان بارزانیی ئیدانەکرد.<ref name=":11">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Frantzman |first=Seth |ڕێکەوت=30 March 2026 |ناونیشان=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/home-of-kurdistan-region-president-targeted-american-universities-threatened-as-attacks-escalate-in-iraq.php |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=FDD's Long War Journal |زمان=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFrantzman2026">Frantzman, Seth (30 March 2026). [https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/home-of-kurdistan-region-president-targeted-american-universities-threatened-as-attacks-escalate-in-iraq.php "Home of Kurdistan Region president targeted, American universities threatened as attacks escalate in Iraq"]. ''FDD's Long War Journal''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 April</span> 2026</span>.</cite></ref> {{Flagicon image|Flag of Koma Civakên Kurdistanê.svg}} [[کۆما جڤاکێن کوردستان]] (کەجەکە): ڕێکخراوەکە بە تووندی ھێرشەکانی ئیدانەکرد لە بەیاننامەیەکی نووسراودا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://english.anf-news.com/kurdistan/kck-condemns-the-attack-on-nechirvan-barzani-s-residence-84659 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=ANF News |زمان=en}}</ref> {{Flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ئەنجومەنی نیشتمانیی کورد (سووریا)|ئەنجوومەنی نیشتمانیی کورد]] (ئەنەکەسە): سکرتێری گشتیی ئەنەکەسە ھێرشەکانی بە «ھێرشێکی ئاشکرا و دڕندانە» ناوبرد و ئدانەی کردن کە بەشێکە لە ھەوڵە فراوانەکان بۆ «دروستکردنی ناسەقامگیری لە ھەرێمی کوردستان» و لاوازکردنی سەروەرییەکەی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.welattv.net/node/25189 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=www.welattv.net |زمان=en}}</ref> {{Flagicon image|Ahekma tayar.png}} [[بزووتنەوەی حیکمەتی نیشتمانی]]: سەرکردەی سیاسیی شیعەی عێراقی [[عەمار حەکیم|عەمماڕ حەکیم]] ھێرشەکانی ئیدانەکرد و داوای «ھەنگاوێکی بەھێزتری بۆ پاراستنی سەقامگیری» کرد.<ref name=":11">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Frantzman |first=Seth |ڕێکەوت=30 March 2026 |ناونیشان=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/home-of-kurdistan-region-president-targeted-american-universities-threatened-as-attacks-escalate-in-iraq.php |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=FDD's Long War Journal |زمان=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFrantzman2026">Frantzman, Seth (30 March 2026). [https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/home-of-kurdistan-region-president-targeted-american-universities-threatened-as-attacks-escalate-in-iraq.php "Home of Kurdistan Region president targeted, American universities threatened as attacks escalate in Iraq"]. ''FDD's Long War Journal''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 April</span> 2026</span>.</cite></ref> {{Flag|Rojava}}: خۆپیشاندانی ناڕەزاییدەربڕین لە سەرانسەری ڕۆژاڤادا سەری ھەڵدا، بەتایبەتی لە [[کۆبانی|کۆبانێ]]<ref>{{Cite AV media|url=https://www.dengeamerika.com/a/8133307.html|title=Rûniştvanên Kobanîyê bo Piştgirîya Herêma Kurdistanê Dadikevin Kolanan|date=1 April 2026|language=ku|access-date=3 April 2026|via=www.dengeamerika.com}}</ref> [[قامیشلۆ]]<ref>{{Cite AV media|url=https://www.dengeamerika.com/a/8132968.html|title=Rûniştvanên Qamişlo Êrîşên Ser Herêma Kurdistanê Şermezar Dikin|date=31 March 2026|language=ku|access-date=3 April 2026|via=www.dengeamerika.com}}</ref> و گیرکە لەکێ،<ref>{{Cite AV media|url=https://www.dengeamerika.com/a/8132963.html|title=Li Girkê Legê Xwepêşandan bo Piştgirîya Herêma Kurdistanê|date=31 March 2026|language=ku|access-date=3 April 2026|via=www.dengeamerika.com}}</ref> بۆ پشتیوانیکردن لە ھەرێمی کوردستان دوای ھێرشەکانی ئێران. == تێبینییەکان == == سەرچاوەکان == <references responsive="" /> {{تووڵی دەروازە|ئێران|عێراق|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان}} [[پۆل:لێدانی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکان لە عێراق]] [[پۆل:ململانێی بریکاریی ئێران و ئیسرائیل]] [[پۆل:ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان بە بەشداریی ئێران]] [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:ھێرشە ئاسمانیییەکان لەلایەن ئێران]] [[پۆل:ھێرشە ئاسمانییەکان لە عێراق]] [[پۆل:شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]] [[پۆل:ھێرشە ئاسمانییەکان بۆ سەر عێراق]] [[پۆل:٢٠٢٦]] gnixabuo5t2oy9uai7ec2r4vux3hldz 1589524 1589501 2026-06-10T20:00:33Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1589524 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، لە [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ئێران لە ساڵی ٢٠٢٦]]، [[ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]] و میلیشیا شیعەکانی سەر بە ئێران لە عێراق کە بە پلەی یەکەم لە ژێر چەتری [[حەشدی شەعبی|حەشدی شەعبیدا]] کاریان دەکرد، زنجیرەیەک ھێرشی مووشەکیی بالیستی و فڕۆکەی بێفڕۆکەوانیان دژی [[ھەرێمی کوردستان]] دەستپێکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2026/03/joint-statement-on-irans-missile-and-drone-attacks-in-the-region/ |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=United States Department of State |زمان=en-US}}</ref> لە زۆرینەی ھێرشەکانی سەر عێراق، نزیکەی ٢٠٠ ھێرشیان بۆ سەر ھەرێمی کوردستان بوونە تا ١١ی ئازاری ٢٠٢٦. ھەرێمی کوردستان بووە شوێنی سەرەکیی زۆرینەی ھێزەکانی ئەمریکا دوای کشانەوەی ھێزەکان لە چەند دامەزراوەیەک کە کەوتبوونە ناوەڕاست و ڕۆژاوای عێراق.<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Frantzman |first=Seth J. |ڕێکەوت=11 March 2026 |ناونیشان=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/11/us-condemns-iranian-and-militia-attacks-in-iraq-amid-unclaimed-airstrikes-on-tehran-backed-militias/ |ڕێکەوتی سەردان=13 March 2026 |وێبگە=[[Foundation for Defense of Democracies]] |زمان=en}}</ref> گرووپ و کۆمەڵە میلیشیا شیعەکانی سەر بە ئێران؛ [[سەرایا ئەولیا ئەددەم]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/02032026 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> [[خۆڕاگریی ئیسلامی لە عێراق (٢٠٢٠-ئێستا)|بەرخۆدانی ئیسلامی لە عێراق]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 March 2026 |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Security/Islamic-Resistance-in-Iraq-67-Operations-in-48h-against-the-US |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref> [[جەیشول غەزەب]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=April 7, 2026 |ناونیشان=https://www.rudawarabia.net/arabic/kurdistan/07042026 |ڕێکەوتی سەردان=April 18, 2026}}</ref> [[ڕیجال بەئس شەدید|ڕیجال بەئسش شەدید]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=March 7, 2026 |ناونیشان=https://www.rudawarabia.net/arabic/kurdistan/070320261 |ڕێکەوتی سەردان=May 10, 2026}}</ref> و [[ئەسحابول کەھف]]،<ref name=":6">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=6 March 2026 |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/4774 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260307040615/https://thenewregion.com/posts/4774 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=7 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=8 March 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> بەرپرسیارێتیی بەشێک لە ھێرشەکانیان لەئەستۆگرت. == پێشینە == ھەرێمی کوردستان لە دوای [[داگیرکردنی عێراق ٢٠٠٣|لەشکرکێشی و داگیرکردنی عێراق لە ٢٠٠٣]]<nowiki/>وە میوانداریی چەندین بنکە و دامەزراوەی سەربازیی ئەمریکای کردووە. لە نێوان [[کشانەوەی ھێزەکانی ئەمریکا لە عێراق (٢٠٢٠–٢٠٢١)|ساڵانی ٢٠٢٠]]—٢٠٢١ و دیسانەوە لە ساڵی ٢٠٢٥—٢٠٢٦، ئەمریکا پڕۆسەی کشانەوەی ھێزەکانی لە عێراق دەستپێکرد. لەم قۆناغانەدا ھێزەکانی ئەمریکا لە ھەرێمی کوردستان نەکێشرانەوە بەڵکوو لەبری ئەوانی تریش لەوێ جێگیرکران،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=1 March 2026 |ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888439 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=The Jerusalem Post |زمان=en}}</ref> لەنێویاندا سەربازەکانی [[خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا|ئیدارەی خۆسەری باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریاش]] گواسترانەوە ھەرێمی کوردستان، ئەمەش بووە ھۆی چڕبوونەوەی بەرچاوی کارمەندان و کەرەستەی ئەمریکی لە ھەرێمی کوردستان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Aldroubi |first=Mina |last2=Mahmoud |first2=Sinan |ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/03/01/us-troops-attacked-in-erbil-as-iraqi-militants-consider-options/ |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=The National |زمان=en}}</ref> ئێران پێشتر بە بیانووی بەئامانجگرتنی «بارەگاکانی [[مۆساد]]» ھێرشی کردووەتە سەر ھەرێمی کوردستان، لەنێویاندا لە کاتی [[ھێرشی مووشەکی بۆ سەر ھەولێر (٢٠٢٢)|ھێرشە مووشەکییەکانی ھەولێر لە ٢٠٢٢]] و [[ھێرشە مووشەکییەکانی ھەرێمی کوردستان و سووریا (٢٠٢٤)|ھێرشەکانی ساڵی ٢٠٢٤]].<ref>{{Cite news|date=13 March 2022|title=After nuclear talks break down, Iran claims ballistic missile attack in Iraq|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/12/irbil-attack-iraq/|access-date=2 March 2026|work=The Washington Post|language=en-US|issn=0190-8286|archive-date=2 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220402170549/https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/12/irbil-attack-iraq/|url-status=live}}</ref> لەلایەکی دیکەوە میلیشیا شیعە ھاوپەیمانەکانی ئێران کە لە ناوچەکانی نێوان عێراقی فیدراڵی و ھەرێمی کوردستان چالاکی دەکەن، لە ماوەی ڕابردوودا چەندین جار ھێرشیان کردووەتە سەر بنکەکانی ئەمریکا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=9 November 2023 |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/armed-drone-targets-harir-military-base-northern-iraq-sources-2023-11-08/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231115182844/https://www.reuters.com/world/middle-east/armed-drone-targets-harir-military-base-northern-iraq-sources-2023-11-08/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=15 November 2023 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Reuters}}</ref><ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Iddon |first=Paul |ڕێکەوت=2 March 2026 |ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302233511/https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Forbes}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٥دا [[ھێرشی میلیشیاکانی سەر بە ئێران لە عێراق ٢٠٢٥|فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوانی میلیشیا شیعەکان ھێرشی کردە سەر کێڵگەی گازی کۆڕمۆر]] و ئاگرێکی بەرفراوانی لێکەوتەوە و زۆریش تیشکی خستە سەر بابەتی پێویستیی ھەرێمی کوردستانی ئۆتۆنۆم بۆ باشترکردن و بەھێزترکردنی سیستەمی بەرگرییە ئاسمانییەکەی.<ref name=":2" /> ھەروەھا ھەرێمی کوردستان شوێنی گیرسانەوەی چەندین پارتی ئۆپۆزسیۆنی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|کوردیی ڕۆژھەڵاتە]] کە لە دەربەدەریدان. ئەم گرووپانە پێشتر [[پێکدادانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ھێرشی سنووربەزێنیان بۆ سەر ئێران]] دەستپێکردووە و خۆشیان بە ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەکی ئێران کراونەتە ئامانج، لەوانە لە [[ھێرشی ١٧ی خەرمانان|ساڵانی ٢٠١٨]] و [[ھێرشەکانی ٢٠٢٢ی ئێران بۆ سەر ھەرێمی کوردستان|٢٠٢٢]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=21 January 2026 |ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/article-884039 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260209144217/https://www.jpost.com/middle-east/article-884039 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=9 February 2026 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=The Jerusalem Post |زمان=en}}</ref> کە یەکگرتوون لە ژێر دەستی [[ھاوپەیمانیی ھێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران]]، ئەوان لە کاتی [[خۆپیشاندانەکانی ئێران (٢٠٢٥–٢٠٢٦)|ناڕەزایەتییەکانی ئێران لە ساڵانی ٢٠٢٥-٢٠٢٦]] ڕایانگەیاند کە لە ئەگەری کردەوەی سەربازیی ئەمریکادا ھەوڵی [[قەیرانی ٢٠٢٦ی کورد و ئێران|یارمەتیدان لە ڕووخاندنی ڕژێمی ئێران]] و دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] دەدەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/22022026 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260227170839/https://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/22022026 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=27 February 2026 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=26 February 2026 |ناونیشان=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-february-25-2026/ |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Institute for the Study of War |زمان=en-US}}</ref> == ڕووداوەکان == === تێڕوانینێکی گشتی بۆ ھێرشە سەرەتایییەکان (٢٨ی شوبات-ناوەڕاستی ئازار) === ھەر لەو ڕۆژەی کە شەڕی ئێران لە ساڵی ٢٠٢٦ دەستی پێکرد، ھەرێمی کوردستان بە تایبەتی [[ھەولێر|ھەولێری]] پایتەخت بە خێرایی بوو بە ئامانجێکی سەرەکیی ھێرشەکانی ئێران. دووبارەبوونەوەی تەقینەوە و ئاگادارکەرەوەی ھێرشی ئاسمانی و ڕێگریکردن لە ھەندێک کاتدا بۆ زیاتر لە دوو کاتژمێر لەسەریەک دەبیسترا و بە شێوەیەکی بەرچاو لە چڕیدا زیاتر لە ھێرشەکانی پێشوو بۆ سەر ھەرێمی کوردستان بەردەوام بوو.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Iddon |first=Paul |ڕێکەوت=2 March 2026 |ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302233511/https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Forbes}}</ref> لە سێ ڕۆژی یەکەمدا، ھەولێر بەتەنھا لەلایەن زیاتر لە ٧٠ مووشەک و فڕۆکەی بێفڕۆکەوانەوە کرایە ئامانج، لەگەڵ ئەوەشدا سیستەمی بەرگریی ئاسمانیی ئەمریکا و بەڕیتانیا<ref name="US-British air defense">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Iddon |first=Paul |ڕێکەوت=8 April 2026 |ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/04/08/the-air-defense-array-that-shielded-iraqi-kurdistan-during-iran-war/ |ڕێکەوتی سەردان=2026-05-13 |وێبگە=Forbes |زمان=en}}</ref> لە ناوچەکەدا ڕێگرییان لە زۆرینەیان کرد، لە ئەنجامدا زیانێکی کەم یان ھیچ زیانێکی لێنەکەوتەوە.<ref name=":2" /><ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Hussein |first=Dalshad |ڕێکەوت=28 February 2026 |ناونیشان=https://alhurra.com/en/14573 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Alhurra |زمان=en-US}}</ref> ئەو شوێنە دیارانەی کە کرانە ئامانج بریتی بوون لە [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی ھەولێر]]، کە ھێزەکانی ئەمریکای [[شەڕی دژ بە داعش|ھاوپەیمانی نێونەتەوەییی دژی داعش]] بنکەیان لێی ھەیە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2 March 2026 |ناونیشان=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-evening-special-report-march-1-2026/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302144041/https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-evening-special-report-march-1-2026/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Institute for the Study of War |زمان=en-US}}</ref> لەگەڵ [[کونسوڵخانەی گشتیی ئەمریکا لە ھەولێر]] کە لە کۆتاییی ساڵی ٢٠٢٥ کرایەوە و گەورەترین کونسوڵخانەی ئەمریکایە لە جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=28 February 2026 |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/896852/slug |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260301193638/https://www.kurdistan24.net/en/story/896852/slug |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=1 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en}}</ref> لە دەرەوەی ھەولێریش ھێزەکانی ئەمریکا لە [[بنکەی ئاسمانیی ھەریر]] کرانە ئامانج.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/01032026 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> ھەروەھا ھێرشەکان بارەگای لیوای ١١ی [[پێشمەرگە]]، کە دەکەوێتە نزیک قەزای دێگەڵە لە [[پارێزگای ھەولێر]] و<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2 March 2026 |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/897273/slug |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en}}</ref><ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Drone-attack-targets-Peshmerga-headquarters-in-Erbil |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/010320262 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302182246/https://www.rudaw.net/english/kurdistan/010320262 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> و بارەگای فەرماندەییی یەکەی ٧٠ی پێشمەرگەی سەر بە [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] (ی.ن.ک)شی گرتەوە. ئەو ھێرشانە بوونە ھۆی کوژرانی ئەندامێکی [[ئاسایشی ھەرێمی کوردستان|ئاسایش]] و برینداربوونی ئەندامێکی دیکە.<ref name="Casualties7March">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/4784 |ڕێکەوتی سەردان=8 March 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> گرووپە ئۆپۆزیسیۆنە (کۆمەڵە بەرھەڵستکارە) کوردییەکانی ئێران لە [[پارێزگای سلێمانی]] ([[سلێمانی|شاری سلێمانی]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 March 2026 |trans-title=Kurdistan Regional Government (KRG) Security Agency: We don't know whether the attack on Sulaimani was carried out by drones or missiles |ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/0303202625 |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> ناوچەی زڕگوێز،<ref name=":4" /> و [[قەزای دووکان]]<ref name=":5">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/060320261 |ڕێکەوتی سەردان=6 March 2026 |وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref>)، و لە [[پارێزگای ھەولێر]] ([[پردێ]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/020320263 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> [[قەزای کۆیە]]،<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/03032026 |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> [[بەنداوی گۆمەسپان|گۆمەسپان]]،<ref name=":3" /> [[خەبات (قەزا)|قەزای خەبات]]<ref name=":5" />) لەوانەش [[پارتی ئازادیی کوردستان (ئێران)|پارتی ئازادیی کوردستان]] (PAK)، [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]] (PDKI)، [[کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان]] و [[سازمانی خەباتی کوردستانی ئێران]] و [[کۆمەڵە ڕێکخراوی کوردستانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران|کۆمەڵە ڕێکخراوی کوردستانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێرانیش]] کرانە ئامانج.<ref name=":5" /><ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Frantzman |first=Seth J. |ڕێکەوت=2 March 2026 |ناونیشان=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/02/kurdish-iranian-opposition-groups-say-iran-targeted-them-in-northern-iraq-claim-operations-in-iran/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260303012209/https://www.fdd.org/analysis/2026/03/02/kurdish-iranian-opposition-groups-say-iran-targeted-them-in-northern-iraq-claim-operations-in-iran/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=FDD |زمان=en}}</ref> لە ٣ی ئازاردا ھێرشەکان بۆ سەر بنکەکانی PDKI (حدکا) چڕتر بوونەوە و لە ئەنجامدا ئەندامێک بەسووکی برینداربوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 March 2026 |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Drone-attack-targets-Iranian-Kurdish-Party-headquarters-in-Erbil-Province |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 March 2026 |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Three-explosions-rock-Erbil-in-fresh-strike-on-Iranian-Kurdish-opposition-site |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 March 2026 |ناونیشان=https://caliber.az/en/post/iran-s-irgc-strikes-drones-at-kurdish-opposition-groups-in-northern-iraq |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=caliber.az |زمان=en}}</ref> ئامانجەکانی دیکە بریتی بوون لە ناوچە مەدەنییەکان لە [[قەزای سۆران]] و [[قەزای شەقڵاوە]]،<ref name=":5">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/060320261 |ڕێکەوتی سەردان=6 March 2026 |وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> و ژێرخانی مەدەنی، وەک ھۆتێل (میوانخانە)،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 March 2026 |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Harir-Base-defenses-neutralize-drone-over-Erbil |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en |quote="Earlier today, Saraya Awliya al-Dam, an Iraqi armed faction within the Islamic Resistance in Iraq, also claimed responsibility for a drone attack on a hotel in Erbil, alleging it was hosting US soldiers."}}</ref><ref name=":6">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=6 March 2026 |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/4774 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260307040615/https://thenewregion.com/posts/4774 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=7 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=8 March 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> ژێرخانی وزە،<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Iddon |first=Paul |ڕێکەوت=2 March 2026 |ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302233511/https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Forbes}}</ref> دامەزراوە گشتییەکان،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Kurdistan-Region-records-470-attacks-107-casualties |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref> و دامەزراوەکانی [[دوورپەیوەندی]] و [[ڕوانگەی ئاسمانی|ڕوانگەی ئاسمانیی]] کەشوھەوا لەسەر [[کۆڕەک|چیای کۆڕەک]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 March 2026 |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Double-drone-strike-hits-Mount-Korek-in-Erbil |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 March 2026 |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/030320263 |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> و چیای زمناکۆ. لە [[پارێزگای دھۆک]] کێڵگە نەوتییەکانی چەمنکێ لەلایەن دوو فڕۆکەی بێفڕۆکەوانەوە کرانە ئامانج.<ref name=":5" /> === ناوەڕاستی مانگی ئازار–٧ی نیسان === [[پەڕگە:2026_Iranian_drone_attacks_Kurdistan_Region_video.webm|وێنۆک|ئەو گرتە ڤیدیۆیییانەی دەست [[دەنگی ئەمریکا|دەنگی ئەمەریکای]] کوردی کەوتووە، کە تیایدا ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لەلایەن میلیشیاکانی سەر بە ئێرانەوە دەردەکەوێت کە باڵەخانەکانی نیشتەجێبوون لە ھەرێمی کوردستان دەکەنە ئامانج.]] ڕۆژی ١٢ی ئازار، مووشەکێک لە بنکەیەکی سەربازیی ئیتاڵیا لە ھەولێر کەوتەخوارەوە. ھیچ بریندارێکی لێنەکەوتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=12 March 2026 |ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202603120049 |ڕێکەوتی سەردان=12 March 2026 |وێبگە=[[Iran International]] |زمان=en}}</ref> لە ھەمان ڕۆژدا ھێرشێکی تر بۆ سەر کەمپی مەشق و ڕاھێنان ڕوویدا کە لەلایەن سەربازە فەڕەنسییەکانەوە لە ھەولێر جێگیرکرابوون، سەربازێک کوژرا و شەشی تریش برینداربوون.<ref name="France03122026">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=12 March 2026 |ناونیشان=https://www.france24.com/en/middle-east/20260312-middle-east-war-live-israel-lebanon-iran-gulf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260313082831/https://www.france24.com/en/middle-east/20260312-middle-east-war-live-israel-lebanon-iran-gulf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=13 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=13 March 2026 |وێبگە=[[France 24]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=12 March 2026 |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/six-french-soldiers-wounded-iraq-after-drone-attack-army-says-2026-03-12/ |وێبگە=[[Reuters]]}}</ref> ڕۆژی ١٥ی ئازار سێ مووشەکی سوپای پاسداران لە ئۆردووگای گرووپی ئۆپۆزسیۆنی ئێرانیی کوردیی کۆمەڵە لە ھەرێمی کوردستان کەوتەخوارەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=15 March 2026 |ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202603156665 |ڕێکەوتی سەردان=16 March 2026 |وێبگە=[[Iran International]]}}</ref> لە ٢٤ی ئازاردا، ھێرشێکی موشەکی لە ھەولێر کە بنکەیەکی سەربازیی [[پێشمەرگە|پێشمەرگەی]] کردە ئامانج، بووە ھۆی کوژرانی شەش چەکدار و لانیکەم ٣٠ چەکداریش بە ھۆیەوە برینداربوون.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/rocket-attack-kills-six-kurdish-peshmerga-fighters-iraqs-kurdistan-sources-say-2026-03-24/|title=Rocket attack kills six Kurdish Peshmerga fighters in Iraq's Kurdistan, sources say|date=24 March 2026|website=[[Reuters]]|access-date=24 March 2026}}</ref> ڕۆژی ٢٨ی ئازار، شوێنی نیشتەجێبوونی [[نێچیرڤان بارزانی]]، [[سەرۆکایەتیی ھەرێمی کوردستان|سەرۆکی ھەرێمی کوردستان]]، بە ھێرشێکی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لە [[دھۆک]] کرایە ئامانج. ڕۆژی دواتر ''[[ڕۆیتەرز|ئاژانسی ڕۆیتەرز]]'' بڵاوی کردەوە، بەرگریی ئاسمانی لەنزیک شوێنی نیشتەجێبوونی [[مەسعوود بارزانی]]، سەرۆکی پێشووی ھەرێمی کوردستان و پارتی دیموکراتی کوردستان لە ھەولێر، ڕێگریی لە فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوان کردووە. ڕووداوەکان بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک ھەڵکشانێکی بەرچاو تەماشا کران، بەزاندنی «ھێڵی سوور» وەک پەیامێکی سیاسی دەبینرا بە ئامانجی تێکدانی بێلایەنیی ھەرێمی کوردستان و ڕۆڵە نێوەندگیرییەکەی لە ململانێکاندا، و ھەروەھا ئیدانەکردنێکی بەربڵاوی نێونەتەوەییی لێکەوتەوە.<ref name=":11">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Frantzman |first=Seth |ڕێکەوت=30 March 2026 |ناونیشان=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/home-of-kurdistan-region-president-targeted-american-universities-threatened-as-attacks-escalate-in-iraq.php |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=FDD's Long War Journal |زمان=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFrantzman2026">Frantzman, Seth (30 March 2026). [https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/home-of-kurdistan-region-president-targeted-american-universities-threatened-as-attacks-escalate-in-iraq.php "Home of Kurdistan Region president targeted, American universities threatened as attacks escalate in Iraq"]. ''FDD's Long War Journal''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 April</span> 2026</span>.</cite></ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Aydogan |first=Sohan |ڕێکەوت=1 April 2026 |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/opinion/01042026 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> لە ئاگادارییەکی ئەمنیی [[کونسوڵخانەی ئەمریکا لە بەغدا|باڵیۆزخانەی ئەمەریکا]] لە ٢٩ی ئازاردا ھۆشداریدرا لەوەی کە ئێران و میلیشیا ھاوپەیمانەکانی ڕەنگە زانکۆ ئەمریکییەکانی سلێمانی و دھۆک و ھەروەھا دامەزراوەکانی دیکەی پەیوەست بە ئەمریکا لە ھەرێمی کوردستان بکەنە ئامانج.<ref name=":11">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Frantzman |first=Seth |ڕێکەوت=30 March 2026 |ناونیشان=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/home-of-kurdistan-region-president-targeted-american-universities-threatened-as-attacks-escalate-in-iraq.php |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=FDD's Long War Journal |زمان=en-US}}</ref> تا کۆتاییی مانگی ئازاری ٢٠٢٦، ھەرێمی کوردستان بە «زیاتر لە ٤٥٠ فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەک» بەئامانجگیرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=25 March 2026 |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/250320264 |ڕێکەوتی سەردان=28 March 2026 |وێبگە=[[Rudaw]] |زمان=en}}</ref> [[پەڕگە:Burning_industrial_building_Kurdistan_Region_April_2026_after_Iranian_attacks.png|وێنۆک|سووتانی دامەزراوەیەکی پیشەسازی لە ھەرێمی کوردستان دوای ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەک.]] ڕۆژی ١ی نیسان، سێ فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئێران بە ناوەکانی شەھید لە نزیک شاری ھەولێر دامەزراوەکانی پەیوەست بە کۆمپانیای نەوتی بەڕیتانیی [[کاسترۆل|کاسترۆڵیان]] کردە ئامانج و زیانیان بە ژێرخانی وزە گەیاندووە بەڵام ھیچ زیانێکی گیانیی نەبووە.<ref>{{Cite news|last=Donaldson|first=Marcus|url=https://www.gbnews.com/news/iran-war-british-oil-firm-strike-iraq-erbil-castrol|title=Massive explosion as drone strikes British oil firm in Iraq after chilling Iran warning|work=GB News|date=1 April 2026}}</ref> لە ھەمان ڕۆژدا ھێرشێکی دیکەی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان کێڵگەی نەوتی سەرسنگی لە ناوچەی چەمنکێی [[پارێزگای دھۆک]] کردە ئامانج کە بەڕێوەدەبردرێت لەلایەن کۆمپانیای HKN Energy کە بنکەکەی لە ئەمریکادایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=1 April 2026 |ناونیشان=https://www.iraqinews.com/iraq/breaking-drone-attack-targets-sarsang-oilfield-in-northern-iraq/ |وێبگە=Iraqi News}}</ref> لە ٢ی نیساندا دوو فڕۆکەی بێفڕۆکەوان کارگەیەکی خەڵووزیان لە ھەولێر تێکشکاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/010420261 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> لە ٥ی نیسان دوو فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لە گەڕەکی بەختیاریی [[سلێمانی|شاری سلێمانی]] ناوچەی نیشتەجێبوونی چڕدانیشتوویان بەئامانجگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=6 April 2026 |ناونیشان=https://www.dengeamerika.com/a/drone-attacks-suli-kurdistan/8134608.html |ڕێکەوتی سەردان=6 April 2026 |وێبگە=Voice of America |زمان=ku}}</ref> ڕۆژی ٧ی نیسان، فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوان لە گوندی دارەشەکران لە باکووری ھەولێر ماڵی خێزانێکی کردە ئامانج و بە ھۆیەوە ژن و مێردێک کوژران و منداڵەکانیان دوای خۆیان جێھێشت. [[دژە تیرۆری ھەرێمی کوردستان|بەرەنگاربوونەوەى تیرۆری ھەرێمی کوردستان]] ڕایگەیاند کە فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکە «لە ئێرانەوە ھەڵدراوە» و ھێرشەکەش ئیدانەیەکی بەرفراوانى سەرکردە کوردەکانى لێکەوتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=7 April 2026 |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/070420261 |ڕێکەوتی سەردان=7 April 2026 |وێبگە=Rudaw}}</ref><ref name="2CivKilled7April">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=7 April 2026 |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/5053 |ڕێکەوتی سەردان=7 April 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> === لە کاتی ئاگربەستی شەڕی ئێران (٨ی نیسان-٢١ی نیسان) === سەرەڕای [[ئاگربەستی ٢٠٢٦ی شەڕی ئێران]]، ھێرشەکانی ئێران بۆ سەر ھەرێمی کوردستان بەردەوامبوون. ڕۆژی ١٤ی نیسان، کەمپێکی سەر بە حدکا لە نزیک [[کۆیە]]، ھەروەھا دوو کەمپی سەر بە کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان لە سنووری پارێزگای سلێمانی و ھەولێر، لەلایەن فڕۆکە بێفڕۆکەوانە ھێرشبەرییە تاکلایەنەکانی ئێرانەوە کرانە ئامانج و بە ھۆیەوە دوو ئەندام برینداربوون. فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی دیکەش لەلایەن فڕۆکە جەنگییەکانەوە ڕێگرییان لێکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=14 April 2026 |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/5109 |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-14 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> ==== کوژرانی غەزال مەولان ==== {{سەرەکی|کوژرانی غەزال مەولان}} [[پەڕگە:غەزال_مەولان.png|وێنۆک|247x247پیکسڵ|وێنەیەکی غەزال مەولان لە کاتی پێشمەرگایەتیدا]] غەزال مەولان، ژنێکی تەمەن ١٨ ساڵان، ئەندامی کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان، لە ١٤ی نیسان لە ھێرشێکی ئێراندا بە ھۆی برینەکانییەوە گیانی لەدەستدا.<ref name=":12">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 April 2026 |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/5119 |ڕێکەوتی سەردان=16 April 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> مردنەکەی مشتومڕ و کاردانەوەی گشتیی بە دوای خۆیدا ھێنا، دوای ئەوەی ھەواڵەکان باسیان لەوە کرد کە لە چەندین نەخۆشخانەی [[سلێمانی]] دوورخراوەتەوە، گوایە بە ھۆی ترسی کاردانەوەی ئێرانەوە بووە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=15 April 2026 |ناونیشان=https://hengaw.net/en/news/2026/04/article-45 |ڕێکەوتی سەردان=19 April 2026 |وێبگە=Hengaw |زمان=en}}</ref> کە ڕەنگە ئەمەش ھۆکاری مردنەکەی بووبێت. سەرەتا لە نەخۆشخانەی شۆڕش، سەر بە [[وەزارەتی پێشمەرگە|وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە]] چارەسەری وەرگرتووە، بەڵام بە ھۆی سەختیی برینەکانییەوە پێویستیی بە گواستنەوەی بۆ چاودێریی تایبەت ھەبووە. ناوبراو لە نەخۆشخانەی شۆڕشەوە بە ئۆتۆمبێلی فریاگوزارییەوە گواسترایەوە، بە یاوەریی ئەندامێکی کۆمەڵە و پزیشکێکی نەخۆشخانەی شۆڕش. بەپێی زانیارییەکان، لەکاتی گەیشتنیان بە نەخۆشخانەی ئاسیا، کارمەندان وەرگرتنی غەزالیان ڕەتکردووەتەوە و ڕایانگەیاندووە کە ناتوانن «کەیسەکە بگرنەدەست». ھەروەھا لە نەخۆشخانەی بەخشین کە لە نزیکەوەی بوو، بەھۆی نەبوونی «مۆڵەتی پۆلیس»ەوە، چارەسەری بۆ نەکرا. بەڕێوەبەرەکەی وتی کە لە پەیوەندیدایە لەگەڵ بەرپرسانی ئەمنی و داوای ڕەزامەندی دەکات. دوای ٢٠ خولەک دواکەوتن، غەزال و ھاوەڵەکانی بەڕێکەوتن بۆ ئەوەی بەدوای نەخۆشخانەیەکی تردا بگەڕێن. دەوترێت دامەزراوەیەکی دیکەی ناحکوومی دوای ئەوەی زانیویەتی پێشمەرگەی کۆمەڵەیە، کۆتاییی بە چارەسەر ھێناوە، ھاوکات نەخۆشخانەی فارووق نزیکەی پێنج خولەک دوای پەیوەندییە سەرەتایییەکە ڕەزامەندیی دەربڕیوە لەسەر وەرگرتنی. بەڵام پێشتر لەگەڵ گەیشتنیان مردبوو. ھەروەھا باس لەوە کرا کە مزگەوتە ناوخۆیییەکان ڕێگەیان نەداوە [[پرسە لە ئیسلامدا|ڕێوڕەسمی پرسە]] جێبەجێ بکرێت و گۆڕستانە گشتییەکان سەرەتا ڕەتیانکردووەتەوە بە خاک بسپێردرێت. نزیکەی ١٥٠ بیرمەند و ھونەرمەند و چاڵاکانی مەدەنیی کورد لە بەیاننامەیەکی ھاوبەشدا کردەوەی نەخۆشخانەکانیان شەرمەزارکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2026-04-18 |ناونیشان=https://en.964media.com/46937/ |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-18 |وێبگە=964media |زمان=en-US}}</ref> ''دەستەی سەربەخۆی مافی مرۆڤ'' لە ھەرێمی کوردستان ڕەتکردنەوەی چاودێریی پزیشکیی بە پێشێلکردنی [[مافی ژین|مافی ژیان]] وەسفکرد. ھەروەھا ئەم ڕووداوە بووە ھۆی ناڕەزایەتییەک کە لەلایەن پێکھاتەکانی [[دانیشتووانی کورد|ڕەوەندی کوردییەوە]] ڕێکخرابوو، لە کاتێکدا دەوترێت ھەندێک لە دانیشتووانی ناوچەکە ھەڕەشەی دانانی [[خێوەتی ناڕەزایەتی|خێوەتی ناڕەزایەتییان]] کردووە. [[عەبدوڵڵا موھتەدی]] داوای کەمکردنەوەی توندوتیژیی کرد و داوای لە دەسەڵاتداران کرد کە چارەسەری ناڕەزایەتیی گشتی بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last= |ڕێکەوت=2026-04-17 |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/908596/slug |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-18 |وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en}}</ref> میدیاکانی لایەنگری [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] (پ.د.ک) بەرپرسیارێتییان بۆ دەسەڵاتدارانی ھەرێم گەڕاندەوە و ئاماژەیان بە [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] (ی.ن.ک) و پارتە ئیسلامییەکان و نەخۆشخانەکانی سەر بە یەکێتی کرد و ڕەخنەیان لێگرتن. ڕایانگەیاند کە: ''خۆ ئەگەر ئەم بریندارە «سەربازێکی دوژمن» بووایە، ئەوا نەخۆشخانە ئیسلامییەکە چارەسەری بۆ دەکرد و «[[ئەمیر]]» سەردانی دەکرد و «[[جاش]]<nowiki/>‌پەرلەمانتارەکان»یش چاودێرییان دەکرد، لە کاتێکدا کە ئەمە چەکدارێکی کورد بووە و ئەو مامەڵەیان لەگەڵدا نەکردووە''.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2026 |trans-title=Lawyer Karzan Hanarayi: The party authorities in Sulaimani are primarily responsible for what happened to martyr Ghazal |ناونیشان=https://www.basnews.com/so/babat/910943 |ڕێکەوتی سەردان=18 April 2026 |وێبگە=BasNews}}</ref> لە ١٥ تا ١٦ی نیسان پێنج ھێرشی جیاواز لە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان ھەرێمی کوردستانیان کردە ئامانج. یەکێک لەو جۆرە ھێرشانە پارتی PAKی کردە ئامانج، کە ڕایگەیاندبوو ھیچ زیانێکی گیانیی نەبووە.<ref name=":12">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 April 2026 |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/5119 |ڕێکەوتی سەردان=16 April 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> لە ١٧ی نیسان ھێرشەکانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئێران بۆ سەر کەمپی حدکا لە بالیسان لە ڕۆژھەڵاتی [[شەقڵاوە]] و لە ناوچەی جەژنیکان سێ ئەندام کە دوو ژنیان تێدابوو کوژران و ژمارەیەکی دیکەش بریندار بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2026-04-17 |ناونیشان=https://hanahr.org/en/news/three-peshmergas-killed-and-several-others-injured-following-islamic-republic-drone-attacks-on-pdki-headquarters/ |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-18 |وێبگە=Hana Human Rights Organization |زمان=en-CA}}</ref> === درێژکردنەوەی ئاگربەستی شەڕی ئێران (٢١ی نیسان–ئێستا) === لە ٢٢ی نیساندا، PAK ئیدیعای کرد کە ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئێران بۆ سەر یەکێک لە بنکەکانی بووە ھۆی برینداربوونی سێ کەس.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=22 April 2026 |trans-title="PAK: Our base was attacked with drones and 3 Peshmerga were injured" |ناونیشان=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/220420262 |ڕێکەوتی سەردان=22 April 2026 |وێبگە=Rûdaw}}</ref> لە مانگی ئایاردا، ھەواڵەکان لە بارەی ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەکی ئێران لە ناوچەکە بەردەوام بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=13 May 2026 |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/130520261 |ڕێکەوتی سەردان=19 May 2026 |وێبگە=Rudaw}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2026 |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/KRSC-Missiles-drones-target-Iranian-Kurdish-camp-in-Al-Sulaymaniyah |ڕێکەوتی سەردان=2026-05-19 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref> لە ڕێککەوتی ٨ی حوزەیران، [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] دەستیان کرد بە ھێرش بۆ سەر بارەگاکانی ئۆپۆزسیۆنی کورد لە ناوچەکە.<ref>https://www.aa.com.tr/en/middle-east/iran-strikes-headquarters-of-kurdish-opposition-groups-in-northern-iraq-amid-tensions-with-israel/3959671</ref> == وەڵامدانەوە == === ھەرێمی کوردستان === لە ھەنگاوێکی خۆپارێزیدا، کێڵگەی گازی کۆڕمۆر، پێدانی گازی بۆ وێستگەکانی کارەبا لە ھەرێمی کوردستان ڕاگرت بە ھۆی ترسی ئەوەی کە بکرێتە ئامانج لەلایەن ھێرشەکانەوە، ئەمەش بووە ھۆی پچڕانی کارەبا.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Hussein |first=Dalshad |ڕێکەوت=28 February 2026 |ناونیشان=https://alhurra.com/en/14573 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Alhurra |زمان=en-US}}</ref> لە بەرامبەر بەئامانجگرتنی یەکێک لە بنکە سەربازییەکان، پێشمەرگە ھۆشداریی دا لەوەی «بەردەوامیی ئەو کردەوە تیرۆریستییانە بێ وەڵام نابێت».<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Drone-attack-targets-Peshmerga-headquarters-in-Erbil |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref> دوای مانگێک بەیاننامەیەکی ھاوشێوە بڵاوکرایەوە و دووپاتی لەوە کردەوە کە ئەگەر حکوومەتی عێراق نەتوانێت لە دژی «گرووپە تیرۆریستییەکان» کاربکات کە بە ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەک ھەرێمی کوردستان دەکەنە ئامانج، [[وەزارەتی پێشمەرگە|وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە]] «ناچار دەبێت ھەڵوێستێکی جیاواز بگرێتەبەر».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=6 April 2026 |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/5047 |ڕێکەوتی سەردان=6 April 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> دواتر [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] دەوامی فەرمیی لە سەرجەم قوتابخانە و زانکۆ و پەیمانگاکانی سەرتاسەری ھەرێم لە ١ تا ٤ی ئازار ڕاگرت. ھەروەھا [[دژە تیرۆری ھەرێمی کوردستان|بەرەنگاربوونەوەی تیرۆری ھەرێمی کوردستان]] داوای لە دانیشتووان کرد کاتێک دەنگی ئاگادارکەرەوەی ھێرشی ئاسمانی بیسترا، بەدوای پەناگەدا بگەڕێن.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Hussein |first=Dalshad |ڕێکەوت=28 February 2026 |ناونیشان=https://alhurra.com/en/14573 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Alhurra |زمان=en-US}}</ref> ھێرشەکان قوتابخانە و [[پێڕستی زانکۆکانی ھەرێمی کوردستان|زانکۆکانی]] سەرتاسەری ھەرێمی کوردستانیان ناچارکرد وانە بە شێوەی کەسی بۆ ماوەیەکی درێژ ڕابگرن، ئەمەش بووە ھۆی گۆڕینی خوێندن بۆ خوێندنی سەرھێڵ (ئۆنڵاین).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/31032026 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> دوابەدوای چەند ڕۆژێک لە ھێرش بۆ سەر ھەرێمی کوردستان، سەرکردە کوردەکان لەوانە [[مەسعوود بارزانی]] و [[بافڵ تاڵەبانی]] ھۆشدارییان دا بە حکوومەتی عێراقی فیدراڵ کە ھەنگاوی «جددی» بنێت بۆ ڕاگرتنی ھێرشەکانی میلیشیا شیعەکان کە لە سنوورەکانی عێراقدا چالاکی دەکەن، ڕایانگەیاند «خۆڕاگرتنیش سنووری خۆی ھەیە».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=8 March 2026 |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/080320262 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260309203053/https://www.rudaw.net/english/kurdistan/080320262 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=9 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=9 March 2026 |وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> === حکوومەتی عێراق === لە کۆتاییی مانگی نیساندا حکوومەتی عێراق نیازی خۆی دەربڕی بۆ بەدەستھێنانی سیستەمی دژە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان، بەڵام ڕایگەیاند کە ھیچیان بۆ ھەرێمی کوردستان دابین ناکرێن. شرۆڤەکاران بڕیارەکەیان بە «زیاد[کردن]ی سووکایەتی» وەسفکرد، ئاماژەیان بەوە دا کە ھەرێمی کوردستان لە نێو ئەو ناوچانەدا بووە کە زۆرترین زیانی بەرکەوتووە بە ھۆی ھێرشەکانەوە، ھاوکات توانای بەرگریی ئاسمانی خۆی نەبووە و ڕێگەی پێنەدراوە بەشێوەیەکی سەربەخۆ ئەو جۆرە سیستەمە دەستەبەر بکات.<ref name="Forbes3May">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Iddon |first=Paul |ڕێکەوت=3 May 2026 |ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/05/03/iran-war-created-surge-in-demand-for-cost-effective-anti-drone-rockets/ |ڕێکەوتی سەردان=2026-05-13 |وێبگە=Forbes |زمان=en}}</ref> === وەڵامدانەوەی سەربازیی ئەمریکا === ئەمریکا وەڵامی ھێرشەکانی دایەوە و گرووپەکانی ھاوپەیمانی ئێرانی کردە ئامانج کە چەند کوتلەیەکی بەشێکن لە حەشدی شەعبی.<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Frantzman |first=Seth J. |ڕێکەوت=11 March 2026 |ناونیشان=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/11/us-condemns-iranian-and-militia-attacks-in-iraq-amid-unclaimed-airstrikes-on-tehran-backed-militias/ |ڕێکەوتی سەردان=13 March 2026 |وێبگە=[[Foundation for Defense of Democracies]] |زمان=en}}</ref><ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/4824 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260313232046/https://thenewregion.com/posts/4824 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=13 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=13 March 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=12 March 2026 |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/899944/slug |ڕێکەوتی سەردان=13 March 2026 |وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en}}</ref> ئەو شوێنانەی کە کرانە ئامانج بریتی بوون لە پێگەکانی حەشدی شەعبی لە [[مووسڵ]] و [[دەشتی نەینەوا|دەشتەکانی نەینەوا]] و<ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=12 March 2026 |ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/article-889728 |ڕێکەوتی سەردان=13 March 2026 |وێبگە=The Jerusalem Post |زمان=en}}</ref> [[کەرکووک]] و [[پارێزگای ئەنبار]]. بەشێک لە ھێرشەکان بە «تووند» وەسف کران و لە ئەنجامدا لانیکەم ٣٠ چەکداری حەشدی شەعبی کوژران و چەند چەکدارێکی دیکەش برینداربوون.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/4824 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260313232046/https://thenewregion.com/posts/4824 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=13 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=13 March 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> دەوترێت بەشێک لەو کەسانەی لە کەرکووک کوژراون، ئەندامی [[حەشدی تورکمانی|لیواکانی تورکمان]] (حەشدی تورکمانی) بوون لە ناو حەشدی شەعبی.<ref name=":9" /> لە ١٨ی ئازاردا، سەرۆکی [[ڕێکخراوەی بەدر]] کە ھاوپەیمانی ئێرانە، [[ھادی عامری]]، ڕایگەیاند کە ھێرشە ئاسمانییەکانی ئەم دوایییە بۆ سەر ھێزی ئاسمانیی بەڕیتانیا زیاتر لە ٦٠ چەکداری کوشتووە و زیاتر لە ١٠٠ چەکداریش برینداربوون، ھێرشەکانی بە پەرەسەندنێکی بەرچاو وەسفکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=20 March 2026 |ناونیشان=https://www.newarab.com/news/dozens-killed-strikes-iran-allied-pmf-militia-iraq |ڕێکەوتی سەردان=6 April 2026 |وێبگە=The New Arab}}</ref> === کاردانەوە دیپلۆماسییەکان === ==== وڵاتەکان ==== {{Flag|United Arab Emirates}} (ئیمارات): ئیمارات ھێرشەکەی سەر بنکەیەکی پێشمەرگە لە ٢٤ی ئازار ئیدانەکرد و بە «[[تیرۆریزم|ھێرشی تیرۆریستی]] دژی کوردەکان» وەسفکرد.<ref>{{Cite web |last=Frantzman |first=Seth |date=24 March 2026 |url=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/6-kurdistan-regional-government-soldiers-killed-in-iranian-attack-on-northern-iraq.php |access-date=26 March 2026 |website=FDD's Long War Journal |language=en-US |title=6 Kurdistan Regional Government soldiers killed in Iranian attack on northern Iraq}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=25 March 2026 |ناونیشان=https://gulfnews.com/world/mena/uae-condemns-irans-unprovoked-terrorist-attacks-targeting-kurdistan-region-of-iraq-1.500486285 |ڕێکەوتی سەردان=25 March 2026 |وێبگە=Gulf News |زمان=en}}</ref> {{Flag|United Kingdom}} (بەڕیتانیا): وەزیری دەرەوەی بەڕیتانیا ییڤێت کۆپەر ئیدانەی ھێرشە بێفڕۆکەوانەکانی کرد، وە ھاوسۆزیشی بۆ قوربانییەکان دەربڕی، و پشتیوانیی بەڕیتانیاشی بۆ ئاشتی، سەقامگیری و بەردەوامبوونی ھاوکاری لەگەڵ ھەرێمی کوردستان دووپاتکردەوە.<ref name=":10">{{بیرخستنەوەی وێب |last= |first= |ڕێکەوت=30 March 2026 |ناونیشان=https://www.gulanmedia.com/en/story/357822 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Gulan Media |زمان=en}}</ref> {{Flag|United States}} (ئەمریکا): بەگوێرەی ''ئاکسیۆس'' سەرۆک [[دۆناڵد ترامپ|دۆناڵد تڕامپ]] لەگەڵ سەرکردەکانی دوو حیزبی سەرەکیی ھەرێمی کوردستان، [[مەسعوود بارزانی]] و [[بافڵ تاڵەبانی|بافڵ تاڵەبانیدا]] قسەی کرد، ڕۆژێک دوای ئەوەی ھێرش و بۆردوومانەکان دەستیان پێکرد، گفتوگۆیان لەسەر ئەوە کرد کە بە بابەتە «ھەستیارەکان» وەسفکرابوون. لە ١ی نیسانی ٢٠٢٦، سەرۆکی ھەرێمی کوردستان [[نێچیرڤان بارزانی]] پەیامێکی لە سەرۆکی ئەمریکاوە، دۆناڵد تڕامپ، وەرگرت، کە لەلایەن نێردراوی ئەمریکا [[تۆم بێرێک|تۆم باڕاک]] بڵاوکرایەوە. تڕامپ ھێرشەکانی سەر ھەرێمی کوردستانی ئیدانەکرد، لەنێویاندا ھێرشێکی فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوان بۆ سەر شوێنی نیشتەجێبوونی نێچیرڤان بارزانی لە دھۆک، و ھاوسۆزیی بۆ ھێزی پێشمەرگە دەربڕی کە لە ھێرشێکی مووشەکیی ئێرانی لە ٢٤ی ئازاردا، چەند پێشمەرگەیەک کوژران، کە ھیوایان خواست کە بریندارەکان بەخێرایی چاکببنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=van Wilgenburg |first=Wladimir |ڕێکەوت=1 April 2026 |ناونیشان=https://kurdistanchronicle.com/babat/4552 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Kurdistan Chronicle}}</ref> {{Flag|France}}: لە ٢٨ی ئازار، سەرۆکی فەڕەنساش [[ئێمانوێل ماکرۆن|ئیمانوێل ماکڕۆن]] ھاوسۆزیی خۆی دەربڕی بۆ سەرۆکی ھەرێمی کوردستان، نێچیرڤان بارزانی، و خێزانەکانی شەش پێشمەرگەکە کە لە ھێرشێکی مووشەکیی ئێرانی لە سۆران، لە ٢٤ی ئازار کوژران، و ئاواتی چاکبوونەوەی خێرای بۆ بریندارەکان خواست.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=van Wilgenburg |first=Wladimir |ڕێکەوت=28 March 2026 |ناونیشان=https://kurdistanchronicle.com/babat/4542 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Kurdistan Chronicle}}</ref> {{Flag|Germany}}: لە ٢ی نیسان، نێچیرڤان بارزانی پەیوەندیی تەلەفۆنی لەگەڵ گیزا ئاندریاس ڤۆن گەیەر کرد، وەزیری دەرەوەی ئەڵمانیای فیدڕاڵی، سەبارەت بە ھێرشەکانی ئەم دوایییە بۆ سەر ھەرێمی کوردستان، کە ڤۆن گەیەر پشتیوانیی ئەڵمانیای دووپاتکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/020420261 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> {{Flag|Jordan}}: شا [[عەبدوڵڵای دووەم|عەبدوڵڵای دووەمی ئوردن]] نامەیەکی نارد کە ھاوسۆزیی بۆ سەرۆکی ھەرێمی کوردستان و خێزانەکانی قوربانییانی ھێرشی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکان لە ٢٤ی ئازار لە بنکەیەکی پێشمەرگە لە سۆران دەربڕی.<ref name=":10">{{بیرخستنەوەی وێب |last= |first= |ڕێکەوت=30 March 2026 |ناونیشان=https://www.gulanmedia.com/en/story/357822 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Gulan Media |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.gulanmedia.com/en/story/357822 "International Leaders Condemn Drone Attack on Kurdistan Region President's Residence"]. ''Gulan Media''. 30 March 2026<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 April</span> 2026</span>.</cite></ref> {{Flag|Qatar}}: سەرۆکوەزیرانی قەتەڕ و وەزیری دەرەوەی قەتەڕ محەممەد بنو عەبدولڕەحمان ئەلتانی ھێرشەکانی سەر ھەرێمی کوردستانیان ئیدانەکرد، کە لە ٢٨ی شوباتەوە ئەنجامدراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=van Wilgenburg |first=Wladimir |ڕێکەوت=2 April 2026 |ناونیشان=https://kurdistanchronicle.com/babat/4553 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Kurdistan Chronicle}}</ref> {{Flag|Saudi Arabia}}: وەزارەتی دەرەوەی سعوودییە بە تووندی ئیدانەی ئەو ھێرشانەی کرد بۆ سەر شوێنی نیشتەجێبوونی سەرۆکی ھەرێمی کوردستان، نێچیرڤان بارزانی، و سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان مەسعوود بارزانی، ھەروەھا ھەموو ھێرشەکانی تری دژی ھەرێمی کوردستان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last= |first= |ڕێکەوت=3 April 2026 |ناونیشان=https://saudigazette.com.sa/article/660218/saudi-arabia/cma-approves-regulatory-framework-to-offer-special-purpose-acquisition-companies-in-nomu-parallel-market |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Saudi Gazette |زمان=en}}</ref> ==== قەوارە نا-وڵاتەکان ==== [[پەڕگە:Protests_qamishlo_March_2026_against_Iranian_attacks_on_the_Kurdistan_Region.png|وێنۆک|لە مانگی ئازاری ساڵی ٢٠٢٦ لە [[قامیشلۆ|شاری قامیشلۆ]]، لە [[خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا|ڕۆژاڤا]]، [[سووریا]] خۆپیشاندان دژی ھێرشەکانی ئێران بۆ سەر ھەرێمی کوردستان بەڕێوەچوو.]] {{Flagicon image|Flag of the Arab League.svg}} [[کۆمکاری عەرەبی]]: سکرتێری گشتیی کۆمکاری عەرەبی ئەحمەد ئەبول غەیس لە پەیوەندییێکی تەلەفۆنیدا لەگەڵ سەرۆکی ھەرێمی کوردستان نێچیرڤان بارزانی ھێرشی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانی ئیدانەکرد.<ref name=":10">{{بیرخستنەوەی وێب |last= |first= |ڕێکەوت=30 March 2026 |ناونیشان=https://www.gulanmedia.com/en/story/357822 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Gulan Media |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.gulanmedia.com/en/story/357822 "International Leaders Condemn Drone Attack on Kurdistan Region President's Residence"]. ''Gulan Media''. 30 March 2026<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 April</span> 2026</span>.</cite></ref> {{Flagicon image|Star Green.svg|border=no}} [[ھاوپەیمانیی عەزم|هاوپەیمانیی عەزم]]: عەزم، کە گرووپێکی سیاسیی سوننەیە، بەیاننامەیەکی بڵاوکردەوە کە ھێرشەکەی سەر شوێنی نیشتەجێبوونی نێچیرڤان بارزانیی ئیدانەکرد.<ref name=":11">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Frantzman |first=Seth |ڕێکەوت=30 March 2026 |ناونیشان=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/home-of-kurdistan-region-president-targeted-american-universities-threatened-as-attacks-escalate-in-iraq.php |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=FDD's Long War Journal |زمان=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFrantzman2026">Frantzman, Seth (30 March 2026). [https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/home-of-kurdistan-region-president-targeted-american-universities-threatened-as-attacks-escalate-in-iraq.php "Home of Kurdistan Region president targeted, American universities threatened as attacks escalate in Iraq"]. ''FDD's Long War Journal''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 April</span> 2026</span>.</cite></ref> {{Flagicon image|Flag of Koma Civakên Kurdistanê.svg}} [[کۆما جڤاکێن کوردستان]] (کەجەکە): ڕێکخراوەکە بە تووندی ھێرشەکانی ئیدانەکرد لە بەیاننامەیەکی نووسراودا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://english.anf-news.com/kurdistan/kck-condemns-the-attack-on-nechirvan-barzani-s-residence-84659 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=ANF News |زمان=en}}</ref> {{Flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ئەنجومەنی نیشتمانیی کورد (سووریا)|ئەنجوومەنی نیشتمانیی کورد]] (ئەنەکەسە): سکرتێری گشتیی ئەنەکەسە ھێرشەکانی بە «ھێرشێکی ئاشکرا و دڕندانە» ناوبرد و ئدانەی کردن کە بەشێکە لە ھەوڵە فراوانەکان بۆ «دروستکردنی ناسەقامگیری لە ھەرێمی کوردستان» و لاوازکردنی سەروەرییەکەی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.welattv.net/node/25189 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=www.welattv.net |زمان=en}}</ref> {{Flagicon image|Ahekma tayar.png}} [[بزووتنەوەی حیکمەتی نیشتمانی]]: سەرکردەی سیاسیی شیعەی عێراقی [[عەمار حەکیم|عەمماڕ حەکیم]] ھێرشەکانی ئیدانەکرد و داوای «ھەنگاوێکی بەھێزتری بۆ پاراستنی سەقامگیری» کرد.<ref name=":11">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Frantzman |first=Seth |ڕێکەوت=30 March 2026 |ناونیشان=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/home-of-kurdistan-region-president-targeted-american-universities-threatened-as-attacks-escalate-in-iraq.php |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=FDD's Long War Journal |زمان=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFrantzman2026">Frantzman, Seth (30 March 2026). [https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/home-of-kurdistan-region-president-targeted-american-universities-threatened-as-attacks-escalate-in-iraq.php "Home of Kurdistan Region president targeted, American universities threatened as attacks escalate in Iraq"]. ''FDD's Long War Journal''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 April</span> 2026</span>.</cite></ref> {{Flag|Rojava}}: خۆپیشاندانی ناڕەزاییدەربڕین لە سەرانسەری ڕۆژاڤادا سەری ھەڵدا، بەتایبەتی لە [[کۆبانی|کۆبانێ]]<ref>{{Cite AV media|url=https://www.dengeamerika.com/a/8133307.html|title=Rûniştvanên Kobanîyê bo Piştgirîya Herêma Kurdistanê Dadikevin Kolanan|date=1 April 2026|language=ku|access-date=3 April 2026|via=www.dengeamerika.com}}</ref> [[قامیشلۆ]]<ref>{{Cite AV media|url=https://www.dengeamerika.com/a/8132968.html|title=Rûniştvanên Qamişlo Êrîşên Ser Herêma Kurdistanê Şermezar Dikin|date=31 March 2026|language=ku|access-date=3 April 2026|via=www.dengeamerika.com}}</ref> و گیرکە لەکێ،<ref>{{Cite AV media|url=https://www.dengeamerika.com/a/8132963.html|title=Li Girkê Legê Xwepêşandan bo Piştgirîya Herêma Kurdistanê|date=31 March 2026|language=ku|access-date=3 April 2026|via=www.dengeamerika.com}}</ref> بۆ پشتیوانیکردن لە ھەرێمی کوردستان دوای ھێرشەکانی ئێران. == تێبینییەکان == == سەرچاوەکان == <references responsive="" /> {{تووڵی دەروازە|ئێران|عێراق|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان}} [[پۆل:لێدانی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکان لە عێراق]] [[پۆل:ململانێی بریکاریی ئێران و ئیسرائیل]] [[پۆل:ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان بە بەشداریی ئێران]] [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:ھێرشە ئاسمانیییەکان لەلایەن ئێران]] [[پۆل:ھێرشە ئاسمانییەکان لە عێراق]] [[پۆل:شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]] [[پۆل:ھێرشە ئاسمانییەکان بۆ سەر عێراق]] [[پۆل:٢٠٢٦]] pxul1igpy97xvrgodq7ccb3ryxs81z5 1589526 1589524 2026-06-10T20:41:19Z Ari Qasm 57423 1589526 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=|width=|partof=[[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ٢٠٢٦ی ئێران]]، [[قەیرانی ٢٠٢٦ی کورد و ئێران]]|image={{multiple image | border = infobox | perrow = 2 | total_width = 350 | image1 = Blast from an Iranian attack on the Kurdistan Region.png | image2 = Burnt out vehicle Kurdistan Region March 2026 after Iranian attacks.png | image3 = Destroyed glass civilians areas Kurdistan Region after Iranian attacks.png | image4 =Workers remove rubble after Iranian attacks Kurdistan Region.png |footer = چەند وێنەیەکی ھێرشەکان }}|caption=|date=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ – ئێستا (٣ مانگ و ١ ھەفتە و ٦ ڕۆژ)|place=[[ھەرێمی کوردستان]]، [[عێراق]]، بە تایبەتی [[ھەولێر]] و دەوروبەری|coordinates=|map_type=|map_relief=|latitude=|longitude=|map_size=|map_marksize=|map_caption=|map_label=|territory=|result=|status=بەردەوامە|combatants_header=|combatant1={{Tree list}} *{{flagicon image|Flag of Iran.svg}} [[ئێران]] *{{flagicon image|Axis of Resistance flag.png}} [[تەوەری بەرگری]] **{{flagicon image|Popular Mobilization Forces.jpg}} [[حەشدی شەعبی]] ***{{flagicon image|Flag of Iraqi Turkmans.svg}} [[حەشدی تورکمانی]] ***{{flagicon image|Shiite Resistance flag.svg}} [[خۆڕاگریی ئیسلامی لە عێراق (٢٠٢٠-ئێستا)|مقاوەمەی ئیسلامی]] ****{{flagicon image|Shiite Resistance flag.svg}} [[سەرایا ئەولیا ئەددەم|سەرایا ئەولیا]] ****{{flagicon image|Shiite Resistance flag.svg}} [[ئەسحابول کەھف]] ****{{flagicon image|Shiite Resistance flag.svg}} [[جەیشول غەزەب]] ****{{flagicon image|Shiite Resistance flag.svg}} [[ڕیجال بەئس شەدید|ڕیجال بەئس]] {{Tree list/end}}|combatant2={{Tree list}} *{{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ھەرێمی کوردستان]] *{{flagicon image|Flag of the United States.svg}} [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] * {{flag|United Kingdom}} * {{flag|France}} * {{flag|Italy}} * {{flagicon image|CPFIK small logo infobox.png|border=no}} [[ھاوپەیمانیی ھێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران]] ** {{flagicon image|Official flag of the PDKI.png}} [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران|حدکا]] ** {{flagicon image|Flag of the Kurdistan Freedom Party (Iran).svg}} [[پارتی ئازادیی کوردستان|پآک]] ** {{flagicon image|The official Logo of khabat organisation of iranian kurdistan.png}} [[سازمانی خەباتی کوردستانی ئێران]] ** {{flagicon image|Flag of Komala.png}} [[کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان]] ** {{flagicon image|Flag of Komala.png}} [[حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران]] * {{flagicon image|Komala's_flag.png}} [[کۆمەڵە ڕێکخراوی کوردستانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران]] {{Tree list/end}}|combatant3=|commander1=|commander2=|commander3=|units1=|units2=|units3=|strength1=|strength2=|strength3=|casualties1={{flagicon image|Popular Mobilization Forces.jpg}} بە لایەنی کەمەوە ٦٠ چەکدار کوژرا و ١٠٠ی تریش بریندار بوون|casualties2={{Tree list}} *{{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} ٦ [[پێشمەرگە]] کوژران، ٤٤ی تریش برینداربوون<ref name="Kurdish Casualties 25 March" /><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/rocket-attack-kills-six-kurdish-peshmerga-fighters-iraqs-kurdistan-sources-say-2026-03-24/|title=Rocket attack kills six Kurdish Peshmerga fighters in Iraq's Kurdistan, sources say}}</ref> *{{flagicon image|Flag Kurdistan Security Protection Agency.png}} ١ [[ئاسایشی ھەرێمی کوردستان|ئاسایش]] کوژرا و ١ی تریش برینداربوو<ref name="Casualties7March" /> *{{flagicon image|CPFIK small logo infobox.png|border=no}} ١٠ ئەندام کوژران و ھەندێکی تریش برینداربوون *{{flag|France}} ١ سەرباز کوژرا، ٦ی تریش برینداربوون<ref name="France03122026" /> {{Tree list/end}}|casualties3=٤ مەدەنیی کورد کوژران و ٧ی تریش برینداربوون<ref name="Kurdish Casualties 13 March">{{cite web|url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/250320264|title=Kurdistan hit by over 450 drones, missiles since start of regional conflict, 14 killed|date=25 March 2026|website=Rudaw|access-date=13 March 2026}}</ref><ref name="2CivKilled7April" />|notes=|campaignbox= }} لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، لە [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ئێران لە ساڵی ٢٠٢٦]]، [[ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]] و میلیشیا شیعەکانی سەر بە ئێران لە عێراق کە بە پلەی یەکەم لە ژێر چەتری [[حەشدی شەعبی|حەشدی شەعبیدا]] کاریان دەکرد، زنجیرەیەک ھێرشی مووشەکیی بالیستی و فڕۆکەی بێفڕۆکەوانیان دژی [[ھەرێمی کوردستان]] دەستپێکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2026/03/joint-statement-on-irans-missile-and-drone-attacks-in-the-region/ |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=United States Department of State |زمان=en-US}}</ref> لە زۆرینەی ھێرشەکانی سەر عێراق، نزیکەی ٢٠٠ ھێرشیان بۆ سەر ھەرێمی کوردستان بوونە تا ١١ی ئازاری ٢٠٢٦. ھەرێمی کوردستان بووە شوێنی سەرەکیی زۆرینەی ھێزەکانی ئەمریکا دوای کشانەوەی ھێزەکان لە چەند دامەزراوەیەک کە کەوتبوونە ناوەڕاست و ڕۆژاوای عێراق.<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Frantzman |first=Seth J. |ڕێکەوت=11 March 2026 |ناونیشان=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/11/us-condemns-iranian-and-militia-attacks-in-iraq-amid-unclaimed-airstrikes-on-tehran-backed-militias/ |ڕێکەوتی سەردان=13 March 2026 |وێبگە=[[Foundation for Defense of Democracies]] |زمان=en}}</ref> گرووپ و کۆمەڵە میلیشیا شیعەکانی سەر بە ئێران؛ [[سەرایا ئەولیا ئەددەم]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/02032026 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> [[خۆڕاگریی ئیسلامی لە عێراق (٢٠٢٠-ئێستا)|بەرخۆدانی ئیسلامی لە عێراق]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 March 2026 |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Security/Islamic-Resistance-in-Iraq-67-Operations-in-48h-against-the-US |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref> [[جەیشول غەزەب]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=April 7, 2026 |ناونیشان=https://www.rudawarabia.net/arabic/kurdistan/07042026 |ڕێکەوتی سەردان=April 18, 2026}}</ref> [[ڕیجال بەئس شەدید|ڕیجال بەئسش شەدید]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=March 7, 2026 |ناونیشان=https://www.rudawarabia.net/arabic/kurdistan/070320261 |ڕێکەوتی سەردان=May 10, 2026}}</ref> و [[ئەسحابول کەھف]]،<ref name=":6">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=6 March 2026 |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/4774 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260307040615/https://thenewregion.com/posts/4774 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=7 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=8 March 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> بەرپرسیارێتیی بەشێک لە ھێرشەکانیان لەئەستۆگرت. == پێشینە == ھەرێمی کوردستان لە دوای [[داگیرکردنی عێراق ٢٠٠٣|لەشکرکێشی و داگیرکردنی عێراق لە ٢٠٠٣]]<nowiki/>وە میوانداریی چەندین بنکە و دامەزراوەی سەربازیی ئەمریکای کردووە. لە نێوان [[کشانەوەی ھێزەکانی ئەمریکا لە عێراق (٢٠٢٠–٢٠٢١)|ساڵانی ٢٠٢٠]]—٢٠٢١ و دیسانەوە لە ساڵی ٢٠٢٥—٢٠٢٦، ئەمریکا پڕۆسەی کشانەوەی ھێزەکانی لە عێراق دەستپێکرد. لەم قۆناغانەدا ھێزەکانی ئەمریکا لە ھەرێمی کوردستان نەکێشرانەوە بەڵکوو لەبری ئەوانی تریش لەوێ جێگیرکران،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=1 March 2026 |ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888439 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=The Jerusalem Post |زمان=en}}</ref> لەنێویاندا سەربازەکانی [[خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا|ئیدارەی خۆسەری باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریاش]] گواسترانەوە ھەرێمی کوردستان، ئەمەش بووە ھۆی چڕبوونەوەی بەرچاوی کارمەندان و کەرەستەی ئەمریکی لە ھەرێمی کوردستان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Aldroubi |first=Mina |last2=Mahmoud |first2=Sinan |ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/03/01/us-troops-attacked-in-erbil-as-iraqi-militants-consider-options/ |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=The National |زمان=en}}</ref> ئێران پێشتر بە بیانووی بەئامانجگرتنی «بارەگاکانی [[مۆساد]]» ھێرشی کردووەتە سەر ھەرێمی کوردستان، لەنێویاندا لە کاتی [[ھێرشی مووشەکی بۆ سەر ھەولێر (٢٠٢٢)|ھێرشە مووشەکییەکانی ھەولێر لە ٢٠٢٢]] و [[ھێرشە مووشەکییەکانی ھەرێمی کوردستان و سووریا (٢٠٢٤)|ھێرشەکانی ساڵی ٢٠٢٤]].<ref>{{Cite news|date=13 March 2022|title=After nuclear talks break down, Iran claims ballistic missile attack in Iraq|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/12/irbil-attack-iraq/|access-date=2 March 2026|work=The Washington Post|language=en-US|issn=0190-8286|archive-date=2 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220402170549/https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/12/irbil-attack-iraq/|url-status=live}}</ref> لەلایەکی دیکەوە میلیشیا شیعە ھاوپەیمانەکانی ئێران کە لە ناوچەکانی نێوان عێراقی فیدراڵی و ھەرێمی کوردستان چالاکی دەکەن، لە ماوەی ڕابردوودا چەندین جار ھێرشیان کردووەتە سەر بنکەکانی ئەمریکا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=9 November 2023 |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/armed-drone-targets-harir-military-base-northern-iraq-sources-2023-11-08/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231115182844/https://www.reuters.com/world/middle-east/armed-drone-targets-harir-military-base-northern-iraq-sources-2023-11-08/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=15 November 2023 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Reuters}}</ref><ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Iddon |first=Paul |ڕێکەوت=2 March 2026 |ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302233511/https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Forbes}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٥دا [[ھێرشی میلیشیاکانی سەر بە ئێران لە عێراق ٢٠٢٥|فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوانی میلیشیا شیعەکان ھێرشی کردە سەر کێڵگەی گازی کۆڕمۆر]] و ئاگرێکی بەرفراوانی لێکەوتەوە و زۆریش تیشکی خستە سەر بابەتی پێویستیی ھەرێمی کوردستانی ئۆتۆنۆم بۆ باشترکردن و بەھێزترکردنی سیستەمی بەرگرییە ئاسمانییەکەی.<ref name=":2" /> ھەروەھا ھەرێمی کوردستان شوێنی گیرسانەوەی چەندین پارتی ئۆپۆزسیۆنی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|کوردیی ڕۆژھەڵاتە]] کە لە دەربەدەریدان. ئەم گرووپانە پێشتر [[پێکدادانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ھێرشی سنووربەزێنیان بۆ سەر ئێران]] دەستپێکردووە و خۆشیان بە ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەکی ئێران کراونەتە ئامانج، لەوانە لە [[ھێرشی ١٧ی خەرمانان|ساڵانی ٢٠١٨]] و [[ھێرشەکانی ٢٠٢٢ی ئێران بۆ سەر ھەرێمی کوردستان|٢٠٢٢]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=21 January 2026 |ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/article-884039 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260209144217/https://www.jpost.com/middle-east/article-884039 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=9 February 2026 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=The Jerusalem Post |زمان=en}}</ref> کە یەکگرتوون لە ژێر دەستی [[ھاوپەیمانیی ھێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران]]، ئەوان لە کاتی [[خۆپیشاندانەکانی ئێران (٢٠٢٥–٢٠٢٦)|ناڕەزایەتییەکانی ئێران لە ساڵانی ٢٠٢٥-٢٠٢٦]] ڕایانگەیاند کە لە ئەگەری کردەوەی سەربازیی ئەمریکادا ھەوڵی [[قەیرانی ٢٠٢٦ی کورد و ئێران|یارمەتیدان لە ڕووخاندنی ڕژێمی ئێران]] و دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] دەدەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/22022026 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260227170839/https://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/22022026 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=27 February 2026 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=26 February 2026 |ناونیشان=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-february-25-2026/ |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Institute for the Study of War |زمان=en-US}}</ref> == ڕووداوەکان == === تێڕوانینێکی گشتی بۆ ھێرشە سەرەتایییەکان (٢٨ی شوبات-ناوەڕاستی ئازار) === ھەر لەو ڕۆژەی کە شەڕی ئێران لە ساڵی ٢٠٢٦ دەستی پێکرد، ھەرێمی کوردستان بە تایبەتی [[ھەولێر|ھەولێری]] پایتەخت بە خێرایی بوو بە ئامانجێکی سەرەکیی ھێرشەکانی ئێران. دووبارەبوونەوەی تەقینەوە و ئاگادارکەرەوەی ھێرشی ئاسمانی و ڕێگریکردن لە ھەندێک کاتدا بۆ زیاتر لە دوو کاتژمێر لەسەریەک دەبیسترا و بە شێوەیەکی بەرچاو لە چڕیدا زیاتر لە ھێرشەکانی پێشوو بۆ سەر ھەرێمی کوردستان بەردەوام بوو.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Iddon |first=Paul |ڕێکەوت=2 March 2026 |ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302233511/https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Forbes}}</ref> لە سێ ڕۆژی یەکەمدا، ھەولێر بەتەنھا لەلایەن زیاتر لە ٧٠ مووشەک و فڕۆکەی بێفڕۆکەوانەوە کرایە ئامانج، لەگەڵ ئەوەشدا سیستەمی بەرگریی ئاسمانیی ئەمریکا و بەڕیتانیا<ref name="US-British air defense">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Iddon |first=Paul |ڕێکەوت=8 April 2026 |ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/04/08/the-air-defense-array-that-shielded-iraqi-kurdistan-during-iran-war/ |ڕێکەوتی سەردان=2026-05-13 |وێبگە=Forbes |زمان=en}}</ref> لە ناوچەکەدا ڕێگرییان لە زۆرینەیان کرد، لە ئەنجامدا زیانێکی کەم یان ھیچ زیانێکی لێنەکەوتەوە.<ref name=":2" /><ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Hussein |first=Dalshad |ڕێکەوت=28 February 2026 |ناونیشان=https://alhurra.com/en/14573 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Alhurra |زمان=en-US}}</ref> ئەو شوێنە دیارانەی کە کرانە ئامانج بریتی بوون لە [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی ھەولێر]]، کە ھێزەکانی ئەمریکای [[شەڕی دژ بە داعش|ھاوپەیمانی نێونەتەوەییی دژی داعش]] بنکەیان لێی ھەیە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2 March 2026 |ناونیشان=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-evening-special-report-march-1-2026/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302144041/https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-evening-special-report-march-1-2026/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Institute for the Study of War |زمان=en-US}}</ref> لەگەڵ [[کونسوڵخانەی گشتیی ئەمریکا لە ھەولێر]] کە لە کۆتاییی ساڵی ٢٠٢٥ کرایەوە و گەورەترین کونسوڵخانەی ئەمریکایە لە جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=28 February 2026 |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/896852/slug |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260301193638/https://www.kurdistan24.net/en/story/896852/slug |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=1 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en}}</ref> لە دەرەوەی ھەولێریش ھێزەکانی ئەمریکا لە [[بنکەی ئاسمانیی ھەریر]] کرانە ئامانج.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/01032026 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> ھەروەھا ھێرشەکان بارەگای لیوای ١١ی [[پێشمەرگە]]، کە دەکەوێتە نزیک قەزای دێگەڵە لە [[پارێزگای ھەولێر]] و<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2 March 2026 |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/897273/slug |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en}}</ref><ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Drone-attack-targets-Peshmerga-headquarters-in-Erbil |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/010320262 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302182246/https://www.rudaw.net/english/kurdistan/010320262 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> و بارەگای فەرماندەییی یەکەی ٧٠ی پێشمەرگەی سەر بە [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] (ی.ن.ک)شی گرتەوە. ئەو ھێرشانە بوونە ھۆی کوژرانی ئەندامێکی [[ئاسایشی ھەرێمی کوردستان|ئاسایش]] و برینداربوونی ئەندامێکی دیکە.<ref name="Casualties7March">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/4784 |ڕێکەوتی سەردان=8 March 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> گرووپە ئۆپۆزیسیۆنە (کۆمەڵە بەرھەڵستکارە) کوردییەکانی ئێران لە [[پارێزگای سلێمانی]] ([[سلێمانی|شاری سلێمانی]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 March 2026 |trans-title=Kurdistan Regional Government (KRG) Security Agency: We don't know whether the attack on Sulaimani was carried out by drones or missiles |ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/0303202625 |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> ناوچەی زڕگوێز،<ref name=":4" /> و [[قەزای دووکان]]<ref name=":5">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/060320261 |ڕێکەوتی سەردان=6 March 2026 |وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref>)، و لە [[پارێزگای ھەولێر]] ([[پردێ]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/020320263 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> [[قەزای کۆیە]]،<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/03032026 |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> [[بەنداوی گۆمەسپان|گۆمەسپان]]،<ref name=":3" /> [[خەبات (قەزا)|قەزای خەبات]]<ref name=":5" />) لەوانەش [[پارتی ئازادیی کوردستان (ئێران)|پارتی ئازادیی کوردستان]] (PAK)، [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]] (PDKI)، [[کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان]] و [[سازمانی خەباتی کوردستانی ئێران]] و [[کۆمەڵە ڕێکخراوی کوردستانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران|کۆمەڵە ڕێکخراوی کوردستانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێرانیش]] کرانە ئامانج.<ref name=":5" /><ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Frantzman |first=Seth J. |ڕێکەوت=2 March 2026 |ناونیشان=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/02/kurdish-iranian-opposition-groups-say-iran-targeted-them-in-northern-iraq-claim-operations-in-iran/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260303012209/https://www.fdd.org/analysis/2026/03/02/kurdish-iranian-opposition-groups-say-iran-targeted-them-in-northern-iraq-claim-operations-in-iran/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=3 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=FDD |زمان=en}}</ref> لە ٣ی ئازاردا ھێرشەکان بۆ سەر بنکەکانی PDKI (حدکا) چڕتر بوونەوە و لە ئەنجامدا ئەندامێک بەسووکی برینداربوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 March 2026 |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Drone-attack-targets-Iranian-Kurdish-Party-headquarters-in-Erbil-Province |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 March 2026 |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Three-explosions-rock-Erbil-in-fresh-strike-on-Iranian-Kurdish-opposition-site |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 March 2026 |ناونیشان=https://caliber.az/en/post/iran-s-irgc-strikes-drones-at-kurdish-opposition-groups-in-northern-iraq |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=caliber.az |زمان=en}}</ref> ئامانجەکانی دیکە بریتی بوون لە ناوچە مەدەنییەکان لە [[قەزای سۆران]] و [[قەزای شەقڵاوە]]،<ref name=":5">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/060320261 |ڕێکەوتی سەردان=6 March 2026 |وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> و ژێرخانی مەدەنی، وەک ھۆتێل (میوانخانە)،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 March 2026 |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Harir-Base-defenses-neutralize-drone-over-Erbil |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en |quote="Earlier today, Saraya Awliya al-Dam, an Iraqi armed faction within the Islamic Resistance in Iraq, also claimed responsibility for a drone attack on a hotel in Erbil, alleging it was hosting US soldiers."}}</ref><ref name=":6">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=6 March 2026 |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/4774 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260307040615/https://thenewregion.com/posts/4774 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=7 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=8 March 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> ژێرخانی وزە،<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Iddon |first=Paul |ڕێکەوت=2 March 2026 |ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302233511/https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Forbes}}</ref> دامەزراوە گشتییەکان،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Kurdistan-Region-records-470-attacks-107-casualties |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref> و دامەزراوەکانی [[دوورپەیوەندی]] و [[ڕوانگەی ئاسمانی|ڕوانگەی ئاسمانیی]] کەشوھەوا لەسەر [[کۆڕەک|چیای کۆڕەک]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 March 2026 |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Double-drone-strike-hits-Mount-Korek-in-Erbil |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=3 March 2026 |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/030320263 |ڕێکەوتی سەردان=3 March 2026 |وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> و چیای زمناکۆ. لە [[پارێزگای دھۆک]] کێڵگە نەوتییەکانی چەمنکێ لەلایەن دوو فڕۆکەی بێفڕۆکەوانەوە کرانە ئامانج.<ref name=":5" /> === ناوەڕاستی مانگی ئازار–٧ی نیسان === [[پەڕگە:2026_Iranian_drone_attacks_Kurdistan_Region_video.webm|وێنۆک|ئەو گرتە ڤیدیۆیییانەی دەست [[دەنگی ئەمریکا|دەنگی ئەمەریکای]] کوردی کەوتووە، کە تیایدا ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لەلایەن میلیشیاکانی سەر بە ئێرانەوە دەردەکەوێت کە باڵەخانەکانی نیشتەجێبوون لە ھەرێمی کوردستان دەکەنە ئامانج.]] ڕۆژی ١٢ی ئازار، مووشەکێک لە بنکەیەکی سەربازیی ئیتاڵیا لە ھەولێر کەوتەخوارەوە. ھیچ بریندارێکی لێنەکەوتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=12 March 2026 |ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202603120049 |ڕێکەوتی سەردان=12 March 2026 |وێبگە=[[Iran International]] |زمان=en}}</ref> لە ھەمان ڕۆژدا ھێرشێکی تر بۆ سەر کەمپی مەشق و ڕاھێنان ڕوویدا کە لەلایەن سەربازە فەڕەنسییەکانەوە لە ھەولێر جێگیرکرابوون، سەربازێک کوژرا و شەشی تریش برینداربوون.<ref name="France03122026">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=12 March 2026 |ناونیشان=https://www.france24.com/en/middle-east/20260312-middle-east-war-live-israel-lebanon-iran-gulf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260313082831/https://www.france24.com/en/middle-east/20260312-middle-east-war-live-israel-lebanon-iran-gulf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=13 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=13 March 2026 |وێبگە=[[France 24]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=12 March 2026 |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/six-french-soldiers-wounded-iraq-after-drone-attack-army-says-2026-03-12/ |وێبگە=[[Reuters]]}}</ref> ڕۆژی ١٥ی ئازار سێ مووشەکی سوپای پاسداران لە ئۆردووگای گرووپی ئۆپۆزسیۆنی ئێرانیی کوردیی کۆمەڵە لە ھەرێمی کوردستان کەوتەخوارەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=15 March 2026 |ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202603156665 |ڕێکەوتی سەردان=16 March 2026 |وێبگە=[[Iran International]]}}</ref> لە ٢٤ی ئازاردا، ھێرشێکی موشەکی لە ھەولێر کە بنکەیەکی سەربازیی [[پێشمەرگە|پێشمەرگەی]] کردە ئامانج، بووە ھۆی کوژرانی شەش چەکدار و لانیکەم ٣٠ چەکداریش بە ھۆیەوە برینداربوون.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/rocket-attack-kills-six-kurdish-peshmerga-fighters-iraqs-kurdistan-sources-say-2026-03-24/|title=Rocket attack kills six Kurdish Peshmerga fighters in Iraq's Kurdistan, sources say|date=24 March 2026|website=[[Reuters]]|access-date=24 March 2026}}</ref> ڕۆژی ٢٨ی ئازار، شوێنی نیشتەجێبوونی [[نێچیرڤان بارزانی]]، [[سەرۆکایەتیی ھەرێمی کوردستان|سەرۆکی ھەرێمی کوردستان]]، بە ھێرشێکی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لە [[دھۆک]] کرایە ئامانج. ڕۆژی دواتر ''[[ڕۆیتەرز|ئاژانسی ڕۆیتەرز]]'' بڵاوی کردەوە، بەرگریی ئاسمانی لەنزیک شوێنی نیشتەجێبوونی [[مەسعوود بارزانی]]، سەرۆکی پێشووی ھەرێمی کوردستان و پارتی دیموکراتی کوردستان لە ھەولێر، ڕێگریی لە فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوان کردووە. ڕووداوەکان بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک ھەڵکشانێکی بەرچاو تەماشا کران، بەزاندنی «ھێڵی سوور» وەک پەیامێکی سیاسی دەبینرا بە ئامانجی تێکدانی بێلایەنیی ھەرێمی کوردستان و ڕۆڵە نێوەندگیرییەکەی لە ململانێکاندا، و ھەروەھا ئیدانەکردنێکی بەربڵاوی نێونەتەوەییی لێکەوتەوە.<ref name=":11">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Frantzman |first=Seth |ڕێکەوت=30 March 2026 |ناونیشان=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/home-of-kurdistan-region-president-targeted-american-universities-threatened-as-attacks-escalate-in-iraq.php |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=FDD's Long War Journal |زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Aydogan |first=Sohan |ڕێکەوت=1 April 2026 |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/opinion/01042026 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> لە ئاگادارییەکی ئەمنیی [[کونسوڵخانەی ئەمریکا لە بەغدا|باڵیۆزخانەی ئەمەریکا]] لە ٢٩ی ئازاردا ھۆشداریدرا لەوەی کە ئێران و میلیشیا ھاوپەیمانەکانی ڕەنگە زانکۆ ئەمریکییەکانی سلێمانی و دھۆک و ھەروەھا دامەزراوەکانی دیکەی پەیوەست بە ئەمریکا لە ھەرێمی کوردستان بکەنە ئامانج.<ref name=":11">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Frantzman |first=Seth |ڕێکەوت=30 March 2026 |ناونیشان=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/home-of-kurdistan-region-president-targeted-american-universities-threatened-as-attacks-escalate-in-iraq.php |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=FDD's Long War Journal |زمان=en-US}}</ref> تا کۆتاییی مانگی ئازاری ٢٠٢٦، ھەرێمی کوردستان بە «زیاتر لە ٤٥٠ فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەک» بەئامانجگیرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=25 March 2026 |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/250320264 |ڕێکەوتی سەردان=28 March 2026 |وێبگە=[[Rudaw]] |زمان=en}}</ref> [[پەڕگە:Burning_industrial_building_Kurdistan_Region_April_2026_after_Iranian_attacks.png|وێنۆک|سووتانی دامەزراوەیەکی پیشەسازی لە ھەرێمی کوردستان دوای ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەک.]] ڕۆژی ١ی نیسان، سێ فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئێران بە ناوەکانی شەھید لە نزیک شاری ھەولێر دامەزراوەکانی پەیوەست بە کۆمپانیای نەوتی بەڕیتانیی [[کاسترۆل|کاسترۆڵیان]] کردە ئامانج و زیانیان بە ژێرخانی وزە گەیاندووە بەڵام ھیچ زیانێکی گیانیی نەبووە.<ref>{{Cite news|last=Donaldson|first=Marcus|url=https://www.gbnews.com/news/iran-war-british-oil-firm-strike-iraq-erbil-castrol|title=Massive explosion as drone strikes British oil firm in Iraq after chilling Iran warning|work=GB News|date=1 April 2026}}</ref> لە ھەمان ڕۆژدا ھێرشێکی دیکەی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان کێڵگەی نەوتی سەرسنگی لە ناوچەی چەمنکێی [[پارێزگای دھۆک]] کردە ئامانج کە بەڕێوەدەبردرێت لەلایەن کۆمپانیای HKN Energy کە بنکەکەی لە ئەمریکادایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=1 April 2026 |ناونیشان=https://www.iraqinews.com/iraq/breaking-drone-attack-targets-sarsang-oilfield-in-northern-iraq/ |وێبگە=Iraqi News}}</ref> لە ٢ی نیساندا دوو فڕۆکەی بێفڕۆکەوان کارگەیەکی خەڵووزیان لە ھەولێر تێکشکاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/010420261 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> لە ٥ی نیسان دوو فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لە گەڕەکی بەختیاریی [[سلێمانی|شاری سلێمانی]] ناوچەی نیشتەجێبوونی چڕدانیشتوویان بەئامانجگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=6 April 2026 |ناونیشان=https://www.dengeamerika.com/a/drone-attacks-suli-kurdistan/8134608.html |ڕێکەوتی سەردان=6 April 2026 |وێبگە=Voice of America |زمان=ku}}</ref> ڕۆژی ٧ی نیسان، فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوان لە گوندی دارەشەکران لە باکووری ھەولێر ماڵی خێزانێکی کردە ئامانج و بە ھۆیەوە ژن و مێردێک کوژران و منداڵەکانیان دوای خۆیان جێھێشت. [[دژە تیرۆری ھەرێمی کوردستان|بەرەنگاربوونەوەى تیرۆری ھەرێمی کوردستان]] ڕایگەیاند کە فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکە «لە ئێرانەوە ھەڵدراوە» و ھێرشەکەش ئیدانەیەکی بەرفراوانى سەرکردە کوردەکانى لێکەوتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=7 April 2026 |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/070420261 |ڕێکەوتی سەردان=7 April 2026 |وێبگە=Rudaw}}</ref><ref name="2CivKilled7April">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=7 April 2026 |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/5053 |ڕێکەوتی سەردان=7 April 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> === لە کاتی ئاگربەستی شەڕی ئێران (٨ی نیسان-٢١ی نیسان) === سەرەڕای [[ئاگربەستی ٢٠٢٦ی شەڕی ئێران]]، ھێرشەکانی ئێران بۆ سەر ھەرێمی کوردستان بەردەوامبوون. ڕۆژی ١٤ی نیسان، کەمپێکی سەر بە حدکا لە نزیک [[کۆیە]]، ھەروەھا دوو کەمپی سەر بە کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان لە سنووری پارێزگای سلێمانی و ھەولێر، لەلایەن فڕۆکە بێفڕۆکەوانە ھێرشبەرییە تاکلایەنەکانی ئێرانەوە کرانە ئامانج و بە ھۆیەوە دوو ئەندام برینداربوون. فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی دیکەش لەلایەن فڕۆکە جەنگییەکانەوە ڕێگرییان لێکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=14 April 2026 |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/5109 |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-14 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> ==== کوژرانی غەزال مەولان ==== {{سەرەکی|کوژرانی غەزال مەولان}} [[پەڕگە:غەزال_مەولان.png|وێنۆک|247x247پیکسڵ|وێنەیەکی غەزال مەولان لە کاتی پێشمەرگایەتیدا]] غەزال مەولان، ژنێکی تەمەن ١٨ ساڵان، ئەندامی کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان، لە ١٤ی نیسان لە ھێرشێکی ئێراندا بە ھۆی برینەکانییەوە گیانی لەدەستدا.<ref name=":12">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 April 2026 |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/5119 |ڕێکەوتی سەردان=16 April 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> مردنەکەی مشتومڕ و کاردانەوەی گشتیی بە دوای خۆیدا ھێنا، دوای ئەوەی ھەواڵەکان باسیان لەوە کرد کە لە چەندین نەخۆشخانەی [[سلێمانی]] دوورخراوەتەوە، گوایە بە ھۆی ترسی کاردانەوەی ئێرانەوە بووە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=15 April 2026 |ناونیشان=https://hengaw.net/en/news/2026/04/article-45 |ڕێکەوتی سەردان=19 April 2026 |وێبگە=Hengaw |زمان=en}}</ref> کە ڕەنگە ئەمەش ھۆکاری مردنەکەی بووبێت. سەرەتا لە نەخۆشخانەی شۆڕش، سەر بە [[وەزارەتی پێشمەرگە|وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە]] چارەسەری وەرگرتووە، بەڵام بە ھۆی سەختیی برینەکانییەوە پێویستیی بە گواستنەوەی بۆ چاودێریی تایبەت ھەبووە. ناوبراو لە نەخۆشخانەی شۆڕشەوە بە ئۆتۆمبێلی فریاگوزارییەوە گواسترایەوە، بە یاوەریی ئەندامێکی کۆمەڵە و پزیشکێکی نەخۆشخانەی شۆڕش. بەپێی زانیارییەکان، لەکاتی گەیشتنیان بە نەخۆشخانەی ئاسیا، کارمەندان وەرگرتنی غەزالیان ڕەتکردووەتەوە و ڕایانگەیاندووە کە ناتوانن «کەیسەکە بگرنەدەست». ھەروەھا لە نەخۆشخانەی بەخشین کە لە نزیکەوەی بوو، بەھۆی نەبوونی «مۆڵەتی پۆلیس»ەوە، چارەسەری بۆ نەکرا. بەڕێوەبەرەکەی وتی کە لە پەیوەندیدایە لەگەڵ بەرپرسانی ئەمنی و داوای ڕەزامەندی دەکات. دوای ٢٠ خولەک دواکەوتن، غەزال و ھاوەڵەکانی بەڕێکەوتن بۆ ئەوەی بەدوای نەخۆشخانەیەکی تردا بگەڕێن. دەوترێت دامەزراوەیەکی دیکەی ناحکوومی دوای ئەوەی زانیویەتی پێشمەرگەی کۆمەڵەیە، کۆتاییی بە چارەسەر ھێناوە، ھاوکات نەخۆشخانەی فارووق نزیکەی پێنج خولەک دوای پەیوەندییە سەرەتایییەکە ڕەزامەندیی دەربڕیوە لەسەر وەرگرتنی. بەڵام پێشتر لەگەڵ گەیشتنیان مردبوو. ھەروەھا باس لەوە کرا کە مزگەوتە ناوخۆیییەکان ڕێگەیان نەداوە [[پرسە لە ئیسلامدا|ڕێوڕەسمی پرسە]] جێبەجێ بکرێت و گۆڕستانە گشتییەکان سەرەتا ڕەتیانکردووەتەوە بە خاک بسپێردرێت. نزیکەی ١٥٠ بیرمەند و ھونەرمەند و چاڵاکانی مەدەنیی کورد لە بەیاننامەیەکی ھاوبەشدا کردەوەی نەخۆشخانەکانیان شەرمەزارکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2026-04-18 |ناونیشان=https://en.964media.com/46937/ |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-18 |وێبگە=964media |زمان=en-US}}</ref> ''دەستەی سەربەخۆی مافی مرۆڤ'' لە ھەرێمی کوردستان ڕەتکردنەوەی چاودێریی پزیشکیی بە پێشێلکردنی [[مافی ژین|مافی ژیان]] وەسفکرد. ھەروەھا ئەم ڕووداوە بووە ھۆی ناڕەزایەتییەک کە لەلایەن پێکھاتەکانی [[دانیشتووانی کورد|ڕەوەندی کوردییەوە]] ڕێکخرابوو، لە کاتێکدا دەوترێت ھەندێک لە دانیشتووانی ناوچەکە ھەڕەشەی دانانی [[خێوەتی ناڕەزایەتی|خێوەتی ناڕەزایەتییان]] کردووە. [[عەبدوڵڵا موھتەدی]] داوای کەمکردنەوەی توندوتیژیی کرد و داوای لە دەسەڵاتداران کرد کە چارەسەری ناڕەزایەتیی گشتی بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last= |ڕێکەوت=2026-04-17 |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/908596/slug |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-18 |وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en}}</ref> میدیاکانی لایەنگری [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] (پ.د.ک) بەرپرسیارێتییان بۆ دەسەڵاتدارانی ھەرێم گەڕاندەوە و ئاماژەیان بە [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] (ی.ن.ک) و پارتە ئیسلامییەکان و نەخۆشخانەکانی سەر بە یەکێتی کرد و ڕەخنەیان لێگرتن. ڕایانگەیاند کە: ''خۆ ئەگەر ئەم بریندارە «سەربازێکی دوژمن» بووایە، ئەوا نەخۆشخانە ئیسلامییەکە چارەسەری بۆ دەکرد و «[[ئەمیر]]» سەردانی دەکرد و «[[جاش]]<nowiki/>‌پەرلەمانتارەکان»یش چاودێرییان دەکرد، لە کاتێکدا کە ئەمە چەکدارێکی کورد بووە و ئەو مامەڵەیان لەگەڵدا نەکردووە''.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=18 April 2026 |trans-title=Lawyer Karzan Hanarayi: The party authorities in Sulaimani are primarily responsible for what happened to martyr Ghazal |ناونیشان=https://www.basnews.com/so/babat/910943 |ڕێکەوتی سەردان=18 April 2026 |وێبگە=BasNews}}</ref> لە ١٥ تا ١٦ی نیسان پێنج ھێرشی جیاواز لە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان ھەرێمی کوردستانیان کردە ئامانج. یەکێک لەو جۆرە ھێرشانە پارتی PAKی کردە ئامانج، کە ڕایگەیاندبوو ھیچ زیانێکی گیانیی نەبووە.<ref name=":12">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 April 2026 |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/5119 |ڕێکەوتی سەردان=16 April 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> لە ١٧ی نیسان ھێرشەکانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئێران بۆ سەر کەمپی حدکا لە بالیسان لە ڕۆژھەڵاتی [[شەقڵاوە]] و لە ناوچەی جەژنیکان سێ ئەندام کە دوو ژنیان تێدابوو کوژران و ژمارەیەکی دیکەش بریندار بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2026-04-17 |ناونیشان=https://hanahr.org/en/news/three-peshmergas-killed-and-several-others-injured-following-islamic-republic-drone-attacks-on-pdki-headquarters/ |ڕێکەوتی سەردان=2026-04-18 |وێبگە=Hana Human Rights Organization |زمان=en-CA}}</ref> === درێژکردنەوەی ئاگربەستی شەڕی ئێران (٢١ی نیسان–ئێستا) === لە ٢٢ی نیساندا، PAK ئیدیعای کرد کە ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئێران بۆ سەر یەکێک لە بنکەکانی بووە ھۆی برینداربوونی سێ کەس.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=22 April 2026 |trans-title="PAK: Our base was attacked with drones and 3 Peshmerga were injured" |ناونیشان=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/220420262 |ڕێکەوتی سەردان=22 April 2026 |وێبگە=Rûdaw}}</ref> لە مانگی ئایاردا، ھەواڵەکان لە بارەی ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەکی ئێران لە ناوچەکە بەردەوام بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=13 May 2026 |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/130520261 |ڕێکەوتی سەردان=19 May 2026 |وێبگە=Rudaw}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2026 |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/KRSC-Missiles-drones-target-Iranian-Kurdish-camp-in-Al-Sulaymaniyah |ڕێکەوتی سەردان=2026-05-19 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref> لە ڕێککەوتی ٨ی حوزەیران، [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] دەستیان کرد بە ھێرش بۆ سەر بارەگاکانی ئۆپۆزسیۆنی کورد لە ناوچەکە.<ref>https://www.aa.com.tr/en/middle-east/iran-strikes-headquarters-of-kurdish-opposition-groups-in-northern-iraq-amid-tensions-with-israel/3959671</ref> == وەڵامدانەوە == === ھەرێمی کوردستان === لە ھەنگاوێکی خۆپارێزیدا، کێڵگەی گازی کۆڕمۆر، پێدانی گازی بۆ وێستگەکانی کارەبا لە ھەرێمی کوردستان ڕاگرت بە ھۆی ترسی ئەوەی کە بکرێتە ئامانج لەلایەن ھێرشەکانەوە، ئەمەش بووە ھۆی پچڕانی کارەبا.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Hussein |first=Dalshad |ڕێکەوت=28 February 2026 |ناونیشان=https://alhurra.com/en/14573 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Alhurra |زمان=en-US}}</ref> لە بەرامبەر بەئامانجگرتنی یەکێک لە بنکە سەربازییەکان، پێشمەرگە ھۆشداریی دا لەوەی «بەردەوامیی ئەو کردەوە تیرۆریستییانە بێ وەڵام نابێت».<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Drone-attack-targets-Peshmerga-headquarters-in-Erbil |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref> دوای مانگێک بەیاننامەیەکی ھاوشێوە بڵاوکرایەوە و دووپاتی لەوە کردەوە کە ئەگەر حکوومەتی عێراق نەتوانێت لە دژی «گرووپە تیرۆریستییەکان» کاربکات کە بە ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەک ھەرێمی کوردستان دەکەنە ئامانج، [[وەزارەتی پێشمەرگە|وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە]] «ناچار دەبێت ھەڵوێستێکی جیاواز بگرێتەبەر».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=6 April 2026 |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/5047 |ڕێکەوتی سەردان=6 April 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> دواتر [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] دەوامی فەرمیی لە سەرجەم قوتابخانە و زانکۆ و پەیمانگاکانی سەرتاسەری ھەرێم لە ١ تا ٤ی ئازار ڕاگرت. ھەروەھا [[دژە تیرۆری ھەرێمی کوردستان|بەرەنگاربوونەوەی تیرۆری ھەرێمی کوردستان]] داوای لە دانیشتووان کرد کاتێک دەنگی ئاگادارکەرەوەی ھێرشی ئاسمانی بیسترا، بەدوای پەناگەدا بگەڕێن.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Hussein |first=Dalshad |ڕێکەوت=28 February 2026 |ناونیشان=https://alhurra.com/en/14573 |ڕێکەوتی سەردان=2 March 2026 |وێبگە=Alhurra |زمان=en-US}}</ref> ھێرشەکان قوتابخانە و [[پێڕستی زانکۆکانی ھەرێمی کوردستان|زانکۆکانی]] سەرتاسەری ھەرێمی کوردستانیان ناچارکرد وانە بە شێوەی کەسی بۆ ماوەیەکی درێژ ڕابگرن، ئەمەش بووە ھۆی گۆڕینی خوێندن بۆ خوێندنی سەرھێڵ (ئۆنڵاین).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/31032026 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> دوابەدوای چەند ڕۆژێک لە ھێرش بۆ سەر ھەرێمی کوردستان، سەرکردە کوردەکان لەوانە [[مەسعوود بارزانی]] و [[بافڵ تاڵەبانی]] ھۆشدارییان دا بە حکوومەتی عێراقی فیدراڵ کە ھەنگاوی «جددی» بنێت بۆ ڕاگرتنی ھێرشەکانی میلیشیا شیعەکان کە لە سنوورەکانی عێراقدا چالاکی دەکەن، ڕایانگەیاند «خۆڕاگرتنیش سنووری خۆی ھەیە».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=8 March 2026 |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/080320262 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260309203053/https://www.rudaw.net/english/kurdistan/080320262 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=9 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=9 March 2026 |وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> === حکوومەتی عێراق === لە کۆتاییی مانگی نیساندا حکوومەتی عێراق نیازی خۆی دەربڕی بۆ بەدەستھێنانی سیستەمی دژە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان، بەڵام ڕایگەیاند کە ھیچیان بۆ ھەرێمی کوردستان دابین ناکرێن. شرۆڤەکاران بڕیارەکەیان بە «زیاد[کردن]ی سووکایەتی» وەسفکرد، ئاماژەیان بەوە دا کە ھەرێمی کوردستان لە نێو ئەو ناوچانەدا بووە کە زۆرترین زیانی بەرکەوتووە بە ھۆی ھێرشەکانەوە، ھاوکات توانای بەرگریی ئاسمانی خۆی نەبووە و ڕێگەی پێنەدراوە بەشێوەیەکی سەربەخۆ ئەو جۆرە سیستەمە دەستەبەر بکات.<ref name="Forbes3May">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Iddon |first=Paul |ڕێکەوت=3 May 2026 |ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/05/03/iran-war-created-surge-in-demand-for-cost-effective-anti-drone-rockets/ |ڕێکەوتی سەردان=2026-05-13 |وێبگە=Forbes |زمان=en}}</ref> === وەڵامدانەوەی سەربازیی ئەمریکا === ئەمریکا وەڵامی ھێرشەکانی دایەوە و گرووپەکانی ھاوپەیمانی ئێرانی کردە ئامانج کە چەند کوتلەیەکی بەشێکن لە حەشدی شەعبی.<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Frantzman |first=Seth J. |ڕێکەوت=11 March 2026 |ناونیشان=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/11/us-condemns-iranian-and-militia-attacks-in-iraq-amid-unclaimed-airstrikes-on-tehran-backed-militias/ |ڕێکەوتی سەردان=13 March 2026 |وێبگە=[[Foundation for Defense of Democracies]] |زمان=en}}</ref><ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/4824 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260313232046/https://thenewregion.com/posts/4824 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=13 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=13 March 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=12 March 2026 |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/899944/slug |ڕێکەوتی سەردان=13 March 2026 |وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en}}</ref> ئەو شوێنانەی کە کرانە ئامانج بریتی بوون لە پێگەکانی حەشدی شەعبی لە [[مووسڵ]] و [[دەشتی نەینەوا|دەشتەکانی نەینەوا]] و<ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=12 March 2026 |ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/article-889728 |ڕێکەوتی سەردان=13 March 2026 |وێبگە=The Jerusalem Post |زمان=en}}</ref> [[کەرکووک]] و [[پارێزگای ئەنبار]]. بەشێک لە ھێرشەکان بە «تووند» وەسف کران و لە ئەنجامدا لانیکەم ٣٠ چەکداری حەشدی شەعبی کوژران و چەند چەکدارێکی دیکەش برینداربوون.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/4824 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260313232046/https://thenewregion.com/posts/4824 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=13 March 2026 |ڕێکەوتی سەردان=13 March 2026 |وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> دەوترێت بەشێک لەو کەسانەی لە کەرکووک کوژراون، ئەندامی [[حەشدی تورکمانی|لیواکانی تورکمان]] (حەشدی تورکمانی) بوون لە ناو حەشدی شەعبی.<ref name=":9" /> لە ١٨ی ئازاردا، سەرۆکی [[ڕێکخراوەی بەدر]] کە ھاوپەیمانی ئێرانە، [[ھادی عامری]]، ڕایگەیاند کە ھێرشە ئاسمانییەکانی ئەم دوایییە بۆ سەر ھێزی ئاسمانیی بەڕیتانیا زیاتر لە ٦٠ چەکداری کوشتووە و زیاتر لە ١٠٠ چەکداریش برینداربوون، ھێرشەکانی بە پەرەسەندنێکی بەرچاو وەسفکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=20 March 2026 |ناونیشان=https://www.newarab.com/news/dozens-killed-strikes-iran-allied-pmf-militia-iraq |ڕێکەوتی سەردان=6 April 2026 |وێبگە=The New Arab}}</ref> === کاردانەوە دیپلۆماسییەکان === ==== وڵاتەکان ==== {{Flag|United Arab Emirates}} (ئیمارات): ئیمارات ھێرشەکەی سەر بنکەیەکی پێشمەرگە لە ٢٤ی ئازار ئیدانەکرد و بە «[[تیرۆریزم|ھێرشی تیرۆریستی]] دژی کوردەکان» وەسفکرد.<ref>{{Cite web |last=Frantzman |first=Seth |date=24 March 2026 |url=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/6-kurdistan-regional-government-soldiers-killed-in-iranian-attack-on-northern-iraq.php |access-date=26 March 2026 |website=FDD's Long War Journal |language=en-US |title=6 Kurdistan Regional Government soldiers killed in Iranian attack on northern Iraq}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=25 March 2026 |ناونیشان=https://gulfnews.com/world/mena/uae-condemns-irans-unprovoked-terrorist-attacks-targeting-kurdistan-region-of-iraq-1.500486285 |ڕێکەوتی سەردان=25 March 2026 |وێبگە=Gulf News |زمان=en}}</ref> {{Flag|United Kingdom}} (بەڕیتانیا): وەزیری دەرەوەی بەڕیتانیا ییڤێت کۆپەر ئیدانەی ھێرشە بێفڕۆکەوانەکانی کرد، وە ھاوسۆزیشی بۆ قوربانییەکان دەربڕی، و پشتیوانیی بەڕیتانیاشی بۆ ئاشتی، سەقامگیری و بەردەوامبوونی ھاوکاری لەگەڵ ھەرێمی کوردستان دووپاتکردەوە.<ref name=":10">{{بیرخستنەوەی وێب |last= |first= |ڕێکەوت=30 March 2026 |ناونیشان=https://www.gulanmedia.com/en/story/357822 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Gulan Media |زمان=en}}</ref> {{Flag|United States}} (ئەمریکا): بەگوێرەی ''ئاکسیۆس'' سەرۆک [[دۆناڵد ترامپ|دۆناڵد تڕامپ]] لەگەڵ سەرکردەکانی دوو حیزبی سەرەکیی ھەرێمی کوردستان، [[مەسعوود بارزانی]] و [[بافڵ تاڵەبانی|بافڵ تاڵەبانیدا]] قسەی کرد، ڕۆژێک دوای ئەوەی ھێرش و بۆردوومانەکان دەستیان پێکرد، گفتوگۆیان لەسەر ئەوە کرد کە بە بابەتە «ھەستیارەکان» وەسفکرابوون. لە ١ی نیسانی ٢٠٢٦، سەرۆکی ھەرێمی کوردستان [[نێچیرڤان بارزانی]] پەیامێکی لە سەرۆکی ئەمریکاوە، دۆناڵد تڕامپ، وەرگرت، کە لەلایەن نێردراوی ئەمریکا [[تۆم بێرێک|تۆم باڕاک]] بڵاوکرایەوە. تڕامپ ھێرشەکانی سەر ھەرێمی کوردستانی ئیدانەکرد، لەنێویاندا ھێرشێکی فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوان بۆ سەر شوێنی نیشتەجێبوونی نێچیرڤان بارزانی لە دھۆک، و ھاوسۆزیی بۆ ھێزی پێشمەرگە دەربڕی کە لە ھێرشێکی مووشەکیی ئێرانی لە ٢٤ی ئازاردا، چەند پێشمەرگەیەک کوژران، کە ھیوایان خواست کە بریندارەکان بەخێرایی چاکببنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=van Wilgenburg |first=Wladimir |ڕێکەوت=1 April 2026 |ناونیشان=https://kurdistanchronicle.com/babat/4552 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Kurdistan Chronicle}}</ref> {{Flag|France}}: لە ٢٨ی ئازار، سەرۆکی فەڕەنساش [[ئێمانوێل ماکرۆن|ئیمانوێل ماکڕۆن]] ھاوسۆزیی خۆی دەربڕی بۆ سەرۆکی ھەرێمی کوردستان، نێچیرڤان بارزانی، و خێزانەکانی شەش پێشمەرگەکە کە لە ھێرشێکی مووشەکیی ئێرانی لە سۆران، لە ٢٤ی ئازار کوژران، و ئاواتی چاکبوونەوەی خێرای بۆ بریندارەکان خواست.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=van Wilgenburg |first=Wladimir |ڕێکەوت=28 March 2026 |ناونیشان=https://kurdistanchronicle.com/babat/4542 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Kurdistan Chronicle}}</ref> {{Flag|Germany}}: لە ٢ی نیسان، نێچیرڤان بارزانی پەیوەندیی تەلەفۆنی لەگەڵ گیزا ئاندریاس ڤۆن گەیەر کرد، وەزیری دەرەوەی ئەڵمانیای فیدڕاڵی، سەبارەت بە ھێرشەکانی ئەم دوایییە بۆ سەر ھەرێمی کوردستان، کە ڤۆن گەیەر پشتیوانیی ئەڵمانیای دووپاتکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/020420261 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> {{Flag|Jordan}}: شا [[عەبدوڵڵای دووەم|عەبدوڵڵای دووەمی ئوردن]] نامەیەکی نارد کە ھاوسۆزیی بۆ سەرۆکی ھەرێمی کوردستان و خێزانەکانی قوربانییانی ھێرشی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکان لە ٢٤ی ئازار لە بنکەیەکی پێشمەرگە لە سۆران دەربڕی.<ref name=":10">{{بیرخستنەوەی وێب |last= |first= |ڕێکەوت=30 March 2026 |ناونیشان=https://www.gulanmedia.com/en/story/357822 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Gulan Media |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.gulanmedia.com/en/story/357822 "International Leaders Condemn Drone Attack on Kurdistan Region President's Residence"]. ''Gulan Media''. 30 March 2026<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 April</span> 2026</span>.</cite></ref> {{Flag|Qatar}}: سەرۆکوەزیرانی قەتەڕ و وەزیری دەرەوەی قەتەڕ محەممەد بنو عەبدولڕەحمان ئەلتانی ھێرشەکانی سەر ھەرێمی کوردستانیان ئیدانەکرد، کە لە ٢٨ی شوباتەوە ئەنجامدراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=van Wilgenburg |first=Wladimir |ڕێکەوت=2 April 2026 |ناونیشان=https://kurdistanchronicle.com/babat/4553 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Kurdistan Chronicle}}</ref> {{Flag|Saudi Arabia}}: وەزارەتی دەرەوەی سعوودییە بە تووندی ئیدانەی ئەو ھێرشانەی کرد بۆ سەر شوێنی نیشتەجێبوونی سەرۆکی ھەرێمی کوردستان، نێچیرڤان بارزانی، و سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان مەسعوود بارزانی، ھەروەھا ھەموو ھێرشەکانی تری دژی ھەرێمی کوردستان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last= |first= |ڕێکەوت=3 April 2026 |ناونیشان=https://saudigazette.com.sa/article/660218/saudi-arabia/cma-approves-regulatory-framework-to-offer-special-purpose-acquisition-companies-in-nomu-parallel-market |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Saudi Gazette |زمان=en}}</ref> ==== قەوارە نا-وڵاتەکان ==== [[پەڕگە:Protests_qamishlo_March_2026_against_Iranian_attacks_on_the_Kurdistan_Region.png|وێنۆک|لە مانگی ئازاری ساڵی ٢٠٢٦ لە [[قامیشلۆ|شاری قامیشلۆ]]، لە [[خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا|ڕۆژاڤا]]، [[سووریا]] خۆپیشاندان دژی ھێرشەکانی ئێران بۆ سەر ھەرێمی کوردستان بەڕێوەچوو.]] {{Flagicon image|Flag of the Arab League.svg}} [[کۆمکاری عەرەبی]]: سکرتێری گشتیی کۆمکاری عەرەبی ئەحمەد ئەبول غەیس لە پەیوەندییێکی تەلەفۆنیدا لەگەڵ سەرۆکی ھەرێمی کوردستان نێچیرڤان بارزانی ھێرشی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانی ئیدانەکرد.<ref name=":10">{{بیرخستنەوەی وێب |last= |first= |ڕێکەوت=30 March 2026 |ناونیشان=https://www.gulanmedia.com/en/story/357822 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=Gulan Media |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.gulanmedia.com/en/story/357822 "International Leaders Condemn Drone Attack on Kurdistan Region President's Residence"]. ''Gulan Media''. 30 March 2026<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 April</span> 2026</span>.</cite></ref> {{Flagicon image|Star Green.svg|border=no}} [[ھاوپەیمانیی عەزم|هاوپەیمانیی عەزم]]: عەزم، کە گرووپێکی سیاسیی سوننەیە، بەیاننامەیەکی بڵاوکردەوە کە ھێرشەکەی سەر شوێنی نیشتەجێبوونی نێچیرڤان بارزانیی ئیدانەکرد.<ref name=":11">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Frantzman |first=Seth |ڕێکەوت=30 March 2026 |ناونیشان=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/home-of-kurdistan-region-president-targeted-american-universities-threatened-as-attacks-escalate-in-iraq.php |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=FDD's Long War Journal |زمان=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFrantzman2026">Frantzman, Seth (30 March 2026). [https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/home-of-kurdistan-region-president-targeted-american-universities-threatened-as-attacks-escalate-in-iraq.php "Home of Kurdistan Region president targeted, American universities threatened as attacks escalate in Iraq"]. ''FDD's Long War Journal''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 April</span> 2026</span>.</cite></ref> {{Flagicon image|Flag of Koma Civakên Kurdistanê.svg}} [[کۆما جڤاکێن کوردستان]] (کەجەکە): ڕێکخراوەکە بە تووندی ھێرشەکانی ئیدانەکرد لە بەیاننامەیەکی نووسراودا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://english.anf-news.com/kurdistan/kck-condemns-the-attack-on-nechirvan-barzani-s-residence-84659 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=ANF News |زمان=en}}</ref> {{Flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ئەنجومەنی نیشتمانیی کورد (سووریا)|ئەنجوومەنی نیشتمانیی کورد]] (ئەنەکەسە): سکرتێری گشتیی ئەنەکەسە ھێرشەکانی بە «ھێرشێکی ئاشکرا و دڕندانە» ناوبرد و ئدانەی کردن کە بەشێکە لە ھەوڵە فراوانەکان بۆ «دروستکردنی ناسەقامگیری لە ھەرێمی کوردستان» و لاوازکردنی سەروەرییەکەی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.welattv.net/node/25189 |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=www.welattv.net |زمان=en}}</ref> {{Flagicon image|Ahekma tayar.png}} [[بزووتنەوەی حیکمەتی نیشتمانی]]: سەرکردەی سیاسیی شیعەی عێراقی [[عەمار حەکیم|عەمماڕ حەکیم]] ھێرشەکانی ئیدانەکرد و داوای «ھەنگاوێکی بەھێزتری بۆ پاراستنی سەقامگیری» کرد.<ref name=":11">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Frantzman |first=Seth |ڕێکەوت=30 March 2026 |ناونیشان=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/home-of-kurdistan-region-president-targeted-american-universities-threatened-as-attacks-escalate-in-iraq.php |ڕێکەوتی سەردان=3 April 2026 |وێبگە=FDD's Long War Journal |زمان=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFrantzman2026">Frantzman, Seth (30 March 2026). [https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/home-of-kurdistan-region-president-targeted-american-universities-threatened-as-attacks-escalate-in-iraq.php "Home of Kurdistan Region president targeted, American universities threatened as attacks escalate in Iraq"]. ''FDD's Long War Journal''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 April</span> 2026</span>.</cite></ref> {{Flag|Rojava}}: خۆپیشاندانی ناڕەزاییدەربڕین لە سەرانسەری ڕۆژاڤادا سەری ھەڵدا، بەتایبەتی لە [[کۆبانی|کۆبانێ]]<ref>{{Cite AV media|url=https://www.dengeamerika.com/a/8133307.html|title=Rûniştvanên Kobanîyê bo Piştgirîya Herêma Kurdistanê Dadikevin Kolanan|date=1 April 2026|language=ku|access-date=3 April 2026|via=www.dengeamerika.com}}</ref> [[قامیشلۆ]]<ref>{{Cite AV media|url=https://www.dengeamerika.com/a/8132968.html|title=Rûniştvanên Qamişlo Êrîşên Ser Herêma Kurdistanê Şermezar Dikin|date=31 March 2026|language=ku|access-date=3 April 2026|via=www.dengeamerika.com}}</ref> و گیرکە لەکێ،<ref>{{Cite AV media|url=https://www.dengeamerika.com/a/8132963.html|title=Li Girkê Legê Xwepêşandan bo Piştgirîya Herêma Kurdistanê|date=31 March 2026|language=ku|access-date=3 April 2026|via=www.dengeamerika.com}}</ref> بۆ پشتیوانیکردن لە ھەرێمی کوردستان دوای ھێرشەکانی ئێران. == تێبینییەکان == == سەرچاوەکان == <references responsive="" /> {{تووڵی دەروازە|ئێران|عێراق|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان}} [[پۆل:لێدانی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکان لە عێراق]] [[پۆل:ململانێی بریکاریی ئێران و ئیسرائیل]] [[پۆل:ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان بە بەشداریی ئێران]] [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:ھێرشە ئاسمانیییەکان لەلایەن ئێران]] [[پۆل:ھێرشە ئاسمانییەکان لە عێراق]] [[پۆل:شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]] [[پۆل:ھێرشە ئاسمانییەکان بۆ سەر عێراق]] [[پۆل:٢٠٢٦]] 5riaufo0fiq8wgxeieosjanb911bq4t 0 296457 1589529 2026-06-10T20:57:33Z Ari Qasm 57423 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1356611305|Turkmen Brigades (Popular Mobilization Forces)]]» 1589529 wikitext text/x-wiki {{Infobox war faction|image=[[File:Flag of Iraqi Turkmans.svg|Flag_of_Iraqi_Turkmans|200px]]|caption=|dates=2014–present<ref name= tugay>{{cite web|url=http://www.almadapaper.net/ar/news/483294/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B1%D9%83%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%83%D9%88%D9%86-%D9%81%D9%8A-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%AA%D9%83%D8%B1%D9%8A%D8%AA-%D8%A8%D9%84|title=الترکمان یشارکون فی معرکة تحریر تکریت بلواء من 4 آلاف مقاتل|work=Almada|date=23 March 2015}} Retrieved 3 June 2016.</ref>|country={{flag|Iraq}}|allegiance={{flag|Iraq}}|branch=|size=30,000 ({{small|2016}})|partof=[[Popular Mobilization Forces]]|command_structure=|area={{indented plainlist}} * [[Saladin Governorate]] * [[Kirkuk Governorate]] * [[Nineveh Governorate]] * [[Al Anbar Governorate]] {{end plainlist}}|garrison_label=|nickname=|patron=|motto=|colors=|clans={{tree list}} * Badr Organization (16th Brigade) ** Bashir Regiment ** Sayyid al-Shuhada * 52nd Brigade ** Taza Regiment * 92nd Brigade ** Talafar Regiment * Brigade of Imam Hussein {{tree list end}}|colors_label=|march=|mascot=|equipment=|allies={{indented plainlist}} * [[Quwat al-Shaheed al-Sadr]]<ref>{{Cite web|url=http://burathanews.com/arabic/news/266261|title = تخرج دفعة اولى من قوات الشھید الصدر فی طوزخورماتو وکرکوک تتولى مھمة الدفاع عن المناطق الترکمانیة|date = 12 May 2015}}</ref> * [[al-Abbas Combat Division]]<ref>{{cite web | url=http://www.wr-news.net/arabic/local/5606 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171007103649/http://www.wr-news.net/arabic/local/5606 | url-status=usurped | archive-date=October 7, 2017 | title=Wr-news.net }}</ref> *{{flagicon|Iraqi Kurdistan}} [[Peshmerga]] (only against [[Islamic State|ISIS]])<ref>{{Cite news|url=http://kirkuknow.com/arabic/?p=53274|title=کرکوک نا|newspaper=Kirkuknow|date=16 September 2018|access-date=8 July 2018|archive-date=8 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180708191625/http://kirkuknow.com/arabic/?p=53274|url-status=dead}}</ref> *[[Iraqi Turkmen Front]] {{end plainlist}}|opponents={{flag|Islamic State}}<br />{{flagdeco|Iraqi Kurdistan}} [[Peshmerga]] (sometimes)<ref>{{Cite web |url=http://www.alghadeer.tv/news/detail/33126/ |title=البیاتی : البیشمرکة تعتدی على أفراد من الحشد الشعبی الترکمانی فی طوزخورماتو |access-date=2018-07-08 |archive-date=2018-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708162345/http://www.alghadeer.tv/news/detail/33126/ |url-status=dead }}</ref><br /> [[White Flags]]|equipment_label=|battles={{tree list}} * [[War in Iraq (2013–2017)]] ** [[Siege of Amirli]] ** [[Second Battle of Fallujah]] ** [[Battle of Ramadi (2015–16)]] ** [[Second Battle of Tikrit (March 2015)|Second Battle of Tikrit]] ** [[Battle of Mosul (2016)]] ** [[Hawija offensive (2017)|Hawija Offensive]] * [[2026 Iran war]] ** [[2026 Iranian strikes on the Kurdistan Region]] {{tree list/end}}|anniversaries=|active=2014–present|ideology=|leaders={{indented plainlist}} * Seyyid Yılmaz Neccaroğlu<br /><small>(Supervisor)</small> * Şehbaz Yılmaz Neccaroğlu<ref>[https://www.facebook.com/797249833737058/photos/a.797270097068365.1073741828.797249833737058/1012354298893276 Yılmaz Şehbaz Neccaroğlu 16. Türkmen Tugayı Komutanı açıkladı: "2014'ün Haziran ayı itibariyle terör örgütü IŞİD işgali altında bulunan Türkmen şehri Telafer'i IŞİD'den temizlemek için Irak merkezi hükümetine bağlı olan Halk Gönüllü Teşkilatlar Genel Komutanlığı tarafından 16. Türkmen Tugayı görevlendirildi. En yakın zamanda operasyon başlayacaktır. Telafer ve çevresindeki Türkmen köyleri Türkmenlerin kendi elleriyle kurtalacak. Telaferlilerin en yakın zamanda kendi evlerine dönmeleri için çalışmalar başlatılacaktır."] {{User-generated source|certain=yes|date=March 2022}}</ref><br /><small>(Commander)</small> * Fatih Yıldın<ref>[http://www.turkmenelicephesi.com/son-dakikairak-turkmeneli-projesi-onaylandi-gizli-kararlar-aciklanmadi.html Son Dakika:Irak Türkmeneli Projesi Onaylandı Gizli Kararlar Açıklanmadı] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180708071655/http://www.turkmenelicephesi.com/son-dakikairak-turkmeneli-projesi-onaylandi-gizli-kararlar-aciklanmadi.html |date=2018-07-08 }}</ref><br /><small>(Field commander)</small> {{end plainlist}}|spokesman=Seyyid Ali al-Husseini<ref>http://www.tasnimnews.com/ar/news/2016/10/20/1216412/%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%BA%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D9%84-%D8%AC%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%A7%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D8%AA%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%A7-%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%AB%D8%A7%D9%86%D9%8D-%D9%84%D8%A7-%D8%AD%D8%A7%D8%AC%D8%A9-%D9%84%D9%84%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D8%A7 اردوغان ارسل جیشه الى العراق تجنبا لانقلاب ثانٍ.. لا حاجة للترکمان بترکیا</ref>|flying_hours=|website=|name=Turkmen Brigades|native_name=|native_name_lang=ar|alt=|current_commander=}} '''لیواکانی تورکمانی''' یان '''حەشدی تورکمانی''' میلیشیایەکی [[تورکمانەکانی عێراق|تورکمانیی عێراقین]] کە لە ساڵی ٢٠١٤ وەک بەشێک لە [[حەشدی شەعبی]] پێکھات. فەرماندەی کۆمەڵەکە، [[Sayyed Yilmaz|سەیید یەڵماز نەججاڕ]]، پێشنیارەکانی بۆ پێکھێنانی میلیشیایەکی یەکگرتووی تورکمانیی لایەنگری [[تورکیا]] و [[بەرەی تورکمانی عێراق|بەرەی تورکمانیی عێراقیی]] ڕەتکردەوە. نەججاڕ ھۆکاری ڕەتکردنەوەی ئەو پێشنیازەی خۆی ھێنایەوە بەوەی کۆمەڵەکەی ھەردوو تورکمانی [[شیعە]] و [[سوننە|سوننەیان]] ھەیە، لەکاتێکدا بەرەی تورکمانیی عێراقی تایبەتە بە سوننە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=5 September 2015 |ناونیشان=http://aa.com.tr/en/world/iraqi-turkmen-to-take-part-in-mosul-attack/49126 |وێبگە=AA}}</ref> لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٦ لیوای ١٦ ڕایگەیاند کە میلیشیاکان بەشداری لە [[ھێرشی حەویجە (٢٠١٧)|ھێرشی حەویجە]] دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=25 September 2016 |ناونیشان=http://www.wr-news.net/arabic/reports/2192 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160927020821/http://www.wr-news.net/arabic/reports/2192 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=September 27, 2016 |وێبگە=WR news}}</ref> == سەرچاوەکان == <references /> [[پۆل:بزووتنەوەی بەرخۆدان]] [[پۆل:گرووپە سەربزێوەکان لە عێراق]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:ھێزە عێراقییەکان]] [[پۆل:حەشدی شەعبی]] [[پۆل:یەکە سەربازییەکان و پێکھاتەکانی عێراق]] 1p5mjrl97j16aryx7uucjs7jlwkk7yy 1589533 1589529 2026-06-10T21:08:59Z Ari Qasm 57423 1589533 wikitext text/x-wiki {{Infobox war faction|image=[[File:Flag of Iraqi Turkmans.svg|Flag_of_Iraqi_Turkmans|200px]]|caption=|dates=2014–present<ref name= tugay>{{cite web|url=http://www.almadapaper.net/ar/news/483294/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B1%D9%83%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%83%D9%88%D9%86-%D9%81%D9%8A-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%AA%D9%83%D8%B1%D9%8A%D8%AA-%D8%A8%D9%84|title=الترکمان یشارکون فی معرکة تحریر تکریت بلواء من 4 آلاف مقاتل|work=Almada|date=23 March 2015}} Retrieved 3 June 2016.</ref>|country={{flag|Iraq}}|allegiance={{flag|Iraq}}|branch=|size=٣٠،٠٠٠ ({{small|٢٠١٦}})|partof={{flagicon image|Popular Mobilization Forces.jpg}} [[حەشدی شەعبی]]|command_structure=|area=* [[پارێزگای سەڵاحەددین]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[پارێزگای نەینەوا]] * [[پارێزگای ئەنبار]]|garrison_label=|nickname=|patron=|motto=|colors=|clans={{tree list}} * ڕێکخراوەی بەدر (١٦یەمین لیوا) ** فەوجی بەشیر ** سەییدش شوھەدا * لیوای ٥٢ـەمین * لیوای ٩٢ـەمین ** فەوجی تەلەعفەر * فەوجی ئیمام حوسێن {{tree list/end}}|colors_label=|march=|mascot=|equipment=|allies=|opponents=|equipment_label=|battles=|anniversaries=|active=٢٠١٤–ئێستا|ideology=|leaders=* سەیید یەڵماز نەججاڕۆغڵوو<br /><small>(Supervisor)</small> * شەھباز یەڵماز نەججاڕۆغڵوو<ref>[https://www.facebook.com/797249833737058/photos/a.797270097068365.1073741828.797249833737058/1012354298893276 Yılmaz Şehbaz Neccaroğlu 16. Türkmen Tugayı Komutanı açıkladı: "2014'ün Haziran ayı itibariyle terör örgütü IŞİD işgali altında bulunan Türkmen şehri Telafer'i IŞİD'den temizlemek için Irak merkezi hükümetine bağlı olan Halk Gönüllü Teşkilatlar Genel Komutanlığı tarafından 16. Türkmen Tugayı görevlendirildi. En yakın zamanda operasyon başlayacaktır. Telafer ve çevresindeki Türkmen köyleri Türkmenlerin kendi elleriyle kurtalacak. Telaferlilerin en yakın zamanda kendi evlerine dönmeleri için çalışmalar başlatılacaktır."] {{User-generated source|certain=yes|date=March 2022}}</ref><br /><small>(فەرماندە)</small> * فاتح یڵدان<ref>[http://www.turkmenelicephesi.com/son-dakikairak-turkmeneli-projesi-onaylandi-gizli-kararlar-aciklanmadi.html Son Dakika:Irak Türkmeneli Projesi Onaylandı Gizli Kararlar Açıklanmadı] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180708071655/http://www.turkmenelicephesi.com/son-dakikairak-turkmeneli-projesi-onaylandi-gizli-kararlar-aciklanmadi.html |date=2018-07-08 }}</ref><br /><small>(فەرماندەی مەیدانی)</small>|spokesman=سەید عەلی حوسێنی<ref>http://www.tasnimnews.com/ar/news/2016/10/20/1216412/%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%BA%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D9%84-%D8%AC%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%A7%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D8%AA%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%A7-%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%AB%D8%A7%D9%86%D9%8D-%D9%84%D8%A7-%D8%AD%D8%A7%D8%AC%D8%A9-%D9%84%D9%84%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D8%A7 اردوغان ارسل جیشه الى العراق تجنبا لانقلاب ثانٍ.. لا حاجة للترکمان بترکیا</ref>|flying_hours=|website=|name=حەشدی تورکمانی|native_name=|native_name_lang=ar|alt=|current_commander=}} '''لیواکانی تورکمانی''' یان '''حەشدی تورکمانی''' میلیشیایەکی [[تورکمانەکانی عێراق|تورکمانیی عێراقین]] کە لە ساڵی ٢٠١٤ وەک بەشێک لە [[حەشدی شەعبی]] پێکھات. فەرماندەی کۆمەڵەکە، [[Sayyed Yilmaz|سەیید یەڵماز نەججاڕ]]، پێشنیارەکانی بۆ پێکھێنانی میلیشیایەکی یەکگرتووی تورکمانیی لایەنگری [[تورکیا]] و [[بەرەی تورکمانی عێراق|بەرەی تورکمانیی عێراقیی]] ڕەتکردەوە. نەججاڕ ھۆکاری ڕەتکردنەوەی ئەو پێشنیازەی خۆی ھێنایەوە بەوەی کۆمەڵەکەی ھەردوو تورکمانی [[شیعە]] و [[سوننە|سوننەیان]] ھەیە، لەکاتێکدا بەرەی تورکمانیی عێراقی تایبەتە بە سوننە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=5 September 2015 |ناونیشان=http://aa.com.tr/en/world/iraqi-turkmen-to-take-part-in-mosul-attack/49126 |وێبگە=AA}}</ref> لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٦ لیوای ١٦ ڕایگەیاند کە میلیشیاکان بەشداری لە [[ھێرشی حەویجە (٢٠١٧)|ھێرشی حەویجە]] دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=25 September 2016 |ناونیشان=http://www.wr-news.net/arabic/reports/2192 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160927020821/http://www.wr-news.net/arabic/reports/2192 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=September 27, 2016 |وێبگە=WR news}}</ref> == سەرچاوەکان == <references /> [[پۆل:بزووتنەوەی بەرخۆدان]] [[پۆل:گرووپە سەربزێوەکان لە عێراق]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:ھێزە عێراقییەکان]] [[پۆل:حەشدی شەعبی]] [[پۆل:یەکە سەربازییەکان و پێکھاتەکانی عێراق]] gmag86wq8e9fd6f54q2hkgmkn5yhqzd 0 296458 1589534 2026-06-10T21:18:03Z Ari Qasm 57423 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:fa:Special:Redirect/revision/33063801|اردوگاه اعتراض]]» 1589534 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Anti-war protest camp - Westminster - geograph.org.uk - 2639860.jpg|وێنۆک|خێوەتێکی ناڕەزایەتی بۆ ڕاگرتنی شەڕ لە [[شانشینی یەکگرتوو|بەڕیتانیا]]]] '''خێوەتی ناڕەزایەتی''' ({{lang-en|Protest camp}}) یان '''کەمپی ناڕەزایەتی'''، بریتین لە کەمپی فیزیکی کە لەلایەن چاڵاکوانانەوە دادەنرێن بۆ دابینکردنی شوێنێک بۆ [[ناڕەزایەتی|ناڕەزایەتی دەربڕین]]، یان بۆ دواخستن و ڕێگریکردن لە وەستانی ناڕەزایەتییەکە. ئەم جۆرە کەمپانە لە ساڵانی ١٩٢٠ دەستیان پێکردووە و لە ساڵی ١٩٨٢ بەناوبانگبوون بە ھۆی ئەو پڕوپاگەندانەی کە لەلایەن کەمپەینی ئاشتیی ژنانی گرینھام لە [[ئینگلتەرا]] ئەنجامدراون. کەمپی ئاشتیی ژنانی گرینھام کەمپێکی ئاشتی بوو کە بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر [[چەکی ناوکی|بە چەکی ئەتۆمی]] لە شاری بێرکشایری ئینگلتەرا دامەزرا.<ref>[http://www.greenhamwpc.org.uk// Greenham Common Women's Peace Camp]</ref> == سەرچاوەکان == <references /> * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://web.archive.org/web/20180315215803/http://protestcamps.org/ Protest camps research project] [[پۆل:ناڕەزایییەکان]] 0opdliybdqzloklu53iq7rt01cw7q3i 100 296459 1589547 2026-06-10T23:42:16Z Hivja 64112 پەڕەی دروست کرد بە «{{numbered subpages}} [[پۆل:داڕێژەکانی دەروازەی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]»ەوە 1589547 wikitext text/x-wiki {{numbered subpages}} [[پۆل:داڕێژەکانی دەروازەی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] 7oujudy08y6ny9i5onmd2mwy7nndb3q 100 296460 1589548 2026-06-10T23:42:37Z Hivja 64112 پەڕەی دروست کرد بە «* … کە '''[[قەسر ئەلحوسن]]''' کۆنترین بینای شاری [[ئەبووزەبی]]یە و لە ساڵی [[١٧٩٣]]دا ساز کراوە؟ * … کە زۆرترین بەشی شاری [[ئەبووزەبی]] لە '''[[دوورگەی ئەبووزەبی]]دا''' ھەڵکەوتووە و ھەتا وشکانییەکان و دوورگەکانی دەوربەری درێژ دەبێتەوە؟ * … کە '''[[چیای جەیس]]''' لە [...»ەوە 1589548 wikitext text/x-wiki * … کە '''[[قەسر ئەلحوسن]]''' کۆنترین بینای شاری [[ئەبووزەبی]]یە و لە ساڵی [[١٧٩٣]]دا ساز کراوە؟ * … کە زۆرترین بەشی شاری [[ئەبووزەبی]] لە '''[[دوورگەی ئەبووزەبی]]دا''' ھەڵکەوتووە و ھەتا وشکانییەکان و دوورگەکانی دەوربەری درێژ دەبێتەوە؟ * … کە '''[[چیای جەیس]]''' لە [[میرنشینی ڕەئسولخەیمە]] بە ١٩٠٠ مەتر بەرزایییەوە بەرزترین چیای [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]ە؟ * … بەپێی دەستووری کاتیی [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]، بڕیار بوو شارێک بەناوی '''[[ئەلکەرامە، میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|ئەلکەرامە]]''' ساز بکرێت و ببێتە پایتەختی یەکێتیی نێوان میرنشینەکانی [[میرنشینی ئەبووزەبی|ئەبووزەبی]] و [[میرنشینی دوبەی|دوبەی]]، بەڵام دواتر شارەکە ساز نەکرا و [[ئەبووزەبی]] کرایە پایتەخت؟ * … کە [[بورجی خەلیفە]] بە بەرزاییی ٨٢٨ مەترەوە بەرزترین بورجی جیھانە و لە شاری [[دوبەی]] لە [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]دا ھەڵکەوتووە؟ * … کە لە نێوان حەوت میرنشینەکانی ئیماراتدا [[میرنشینی ئەبووزەبی]] گەورترین و [[میرنشینی عەجمان]] بچووکترینە؟ * … کە ناوی کۆنی [[ڕەئسولخەیمە]] جولفار بووە؟ syaeugyvazr32yghdc1337oz7p1osjp 1589549 1589548 2026-06-10T23:43:53Z Hivja 64112 /* */ 1589549 wikitext text/x-wiki * … کە '''[[قەسر ئەلحوسن]]''' کۆنترین بینای شاری [[ئەبووزەبی]]یە و لە ساڵی [[١٧٩٣]]دا ساز کراوە؟ * … کە زۆرترین بەشی شاری [[ئەبووزەبی]] لە '''[[دوورگەی ئەبووزەبی]]دا''' ھەڵکەوتووە و ھەتا وشکانییەکان و دوورگەکانی دەوربەری درێژ دەبێتەوە؟ * … کە '''[[چیای جەیس]]''' لە [[میرنشینی ڕەئسولخەیمە]] بە ١٩٠٠ مەتر بەرزایییەوە بەرزترین چیای [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]ە؟ * … بەپێی دەستووری کاتیی [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]، بڕیار بوو شارێک بەناوی '''[[ئەلکەرامە، میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|ئەلکەرامە]]''' ساز بکرێت و ببێتە پایتەختی یەکێتیی نێوان میرنشینەکانی [[میرنشینی ئەبووزەبی|ئەبووزەبی]] و [[میرنشینی دوبەی|دوبەی]]، بەڵام دواتر شارەکە ساز نەکرا و [[ئەبووزەبی]] کرایە پایتەخت؟ * … کە '''[[بورجی خەلیفە]]''' بە بەرزاییی ٨٢٨ مەترەوە بەرزترین بورجی جیھانە و لە شاری [[دوبەی]] لە [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]دا ھەڵکەوتووە؟ * … کە لە نێوان '''[[میرنشینەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|حەوت]]''' میرنشینەکانی ئیماراتدا [[میرنشینی ئەبووزەبی]] گەورترین و [[میرنشینی عەجمان]] بچووکترینە؟ * … کە ناوی کۆنی '''[[ڕەئسولخەیمە]]''' جولفار بووە؟ p9irolubfbotvzbx7omm0xazh1kh39d 100 296461 1589551 2026-06-11T00:00:17Z Hivja 64112 پەڕەی دروست کرد بە «<div style="color:Green; text-align:center;"> <div style="font-family:Ubuntu,Tahoma,Arial; font-size:16pt; margin-bottom:1em;">بەخێربێن بۆ دەروازەی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان{{ھن}}مرحبا بكم في بوابة الإمارات العربية المتحدة</div> </div> {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background: none; float; margin:.1em" align="left" |- پەڕگە:U...»ەوە 1589551 wikitext text/x-wiki <div style="color:Green; text-align:center;"> <div style="font-family:Ubuntu,Tahoma,Arial; font-size:16pt; margin-bottom:1em;">بەخێربێن بۆ دەروازەی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان{{ھن}}مرحبا بكم في بوابة الإمارات العربية المتحدة</div> </div> {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background: none; float; margin:.1em" align="left" |- [[پەڕگە:United Arab Emirates (orthographic projection).svg|وێنۆک|left|150px|شوێنی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] [[پەڕگە:Flag of United Arab Emirates.svg|وێنۆک|right|170px|ئاڵای میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] [[پەڕگە:United Arab Emirates adm location map.svg|وێنۆک|left|150px|نەخشەی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] [[پەڕگە:Emblem of the United Arab Emirates.svg|وێنۆک|right|170px|ھێمای میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] {{Transclude lead excerpt | 1= میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان| paragraphs=1}} <small>'''[[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|زیاتر...]]'''</small> [[پۆل:داڕێژەکانی دەروازەی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|{{SUBPAGENAME}}]] pyomosgx2wj4m6gb7a3shyh76s51vf2 100 296462 1589554 2026-06-11T00:08:01Z Hivja 64112 پەڕەی دروست کرد بە «{{numbered subpages}} [[پۆل:داڕێژەکانی دەروازەی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]»ەوە 1589554 wikitext text/x-wiki {{numbered subpages}} [[پۆل:داڕێژەکانی دەروازەی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] 7oujudy08y6ny9i5onmd2mwy7nndb3q 100 296463 1589555 2026-06-11T00:08:20Z Hivja 64112 پەڕەی دروست کرد بە «[[پەڕگە:DubaiCollage.jpg|بێچوارچێوە|چەپ|120px]] {{Transclude lead excerpt | 1=دوبەی |paragraphs=1}} <small>'''[[دوبەی|زیاتر...]]'''</small>»ەوە 1589555 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:DubaiCollage.jpg|بێچوارچێوە|چەپ|120px]] {{Transclude lead excerpt | 1=دوبەی |paragraphs=1}} <small>'''[[دوبەی|زیاتر...]]'''</small> r0h7awv7j4g44wo3p2937fwzu4r8815 3 296464 1589562 2026-06-11T02:39:30Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1589562 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- > [[بەکارھێنەر:Kushared|kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٢:٣٩، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 059liusbiq1su3stfp8ufenhc83enmz 0 296465 1589563 2026-06-11T03:00:12Z Kozhin baktear othman 76935 کاریگەریی ژیریی دەستکرد 1589563 wikitext text/x-wiki = کاریگەریی ژیریی دەستکرد لەسەر پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان = '''ژیریی دەستکرد (AI)''' لە سەدەی ٢١دا نەک تەنها گۆڕانکاری لە بوارە پیشەسازی و زانستییەکاندا دروستکردووە، بەڵکو بە قووڵی کاریگەری کردووەتە سەر پێکهاتەی کۆمەڵایەتی و پەیوەندییەکانی نێوان مرۆڤەکان. ئەم بابەتە بووەتە جێگەی بایەخی ناوەندە ئەکادیمی و میدیاییەکان (لەوانەش لە پۆدکاستی تەکنۆشەن، ئەڵقەی ١٢)، کە تێیدا تیشک دەخرێتە سەر لایەنە ئەرێنی و نەرێنییەکانی ئەم تەکنەلۆژیا نوێیە لەسەر ژیانی ڕۆژانەی مرۆڤ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=بەخێربێیت بۆ تەکنۆشەن |ناونیشان=https://technoshan.com/ |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-11 |وێبگە=technoshan.com |زمان=ku}}</ref> == تەوەرە و کاریگەرییە سەرەکییەکان == === ١. گۆڕانکاری لە جۆری پەیوەندییەکاندا === * '''کەمبوونەوەی پەیوەندییە ڕاستەوخۆکان:''' بەهۆی پشتبەستنی زۆری مرۆڤ بە ئەپی زیرەک و پلاتفۆرمەکانی گەیاندن کە کار بە ژیریی دەستکرد دەکەن، گۆڕانکاری لە شێوازی گفتوگۆکاندا هاتووەتە ئاراوە. مرۆڤەکان زیاتر ڕوویان لە پەیوەندی دیجیتاڵی کردووە لەسەر حیسابی چاوپێکەوتنە ڕاستەوخۆ و کۆمەڵایەتییە تەقلیدییەکان. * '''هاوڕێیەتی دیجیتاڵی (Digital Companionship):''' سەرهەڵدانی چاتبۆتە زیرەکەکان و یاریدەدەرە دەنگییەکان کە توانای ھاوسۆزی و وەڵامدانەوەی زیرەکانەیان هەیە، جۆرێک لە گۆشەگیریی کۆمەڵایەتی دروستکردووە، بە شێوەیەک کە بەشێک لە بەکارهێنەران بۆ کەمکردنەوەی تەنیایی پەنا بۆ قسەکردن لەگەڵ ژیریی دەستکرد دەبەن لەجیاتی مرۆڤەکان. === ٢. گۆشەگیری و تەندروستی دەروونی === * '''دابڕانی کۆمەڵایەتی:''' ئەلگۆریتمەکانی ژیریی دەستکرد لە سۆشیاڵ میدیادا بە جۆرێک دیزاین کراون کە بەکارهێنەر بۆ ماوەیەکی زۆر لە پشت شاشەکان بهێڵنەوە. ئەمەش دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی چالاکییە جەستەیی و کۆمەڵایەتییەکان لە جیهانی ڕاستەقینەدا، کە دەرئەنجامەکەی زیادبوونی ڕێژەی خەمۆکی و گۆشەگیرییە لە ناو گەنجاندا. * '''متمانەی کۆمەڵایەتی و دیاردەی دیپ فەیک (Deepfake):''' توانای ژیریی دەستکرد لە دروستکردنی وێنە، دەنگ و ڤیدیۆی ساختە بە شێوەیەکی زۆر ڕیالستی، بووەتە هۆی تێکدانی متمانەی کۆمەڵایەتی. دروستکردنی ئەم جۆرە ناوەڕۆکانە دەکرێت بەکاربهێنرێت بۆ تێکدانی ناوبانگی کەسایەتییەکان یان شێواندنی ڕاستییەکان، کە ئەمەش مەترسییە بۆ سەر سەقامگیری خێزانی و کۆمەڵایەتی. === ٣. ئاسانکاری و لایەنە ئەرێنییەکان === * '''شکاندنی بەربەستە زمانەوانییەکان:''' سیستەمەکانی وەرگێڕانی دەستبەجێ کە بە ژیریی دەستکرد کاردەکەن، یارمەتی کۆمەڵگە جیاوازەکانی جیهانیان داوە کە بە ئاسانی پێکەوە پەیوەندی بکەن و ئاڵوگۆڕی کلتووری بکەن. * '''پشتیوانی لە خاوەن پێویستییە تایبەتەکان:''' ژیریی دەستکرد یارمەتیدەرێکی گەورە بووە بۆ گەڕاندنەوەی کەسانی خاوەن پێویستی تایبەت بۆ ناو کۆمەڵگە، لە ڕێگەی ئامێری زیرەکی وەک خوێنەرەوەی دەقی هۆشمەند بۆ نابینایان یان وەرگێڕی زمانی هێما. == پلان و پاشەڕۆژی پۆدکاستی تەکنۆشەن == لە درێژەی گفتوگۆکەدا، ئاماژە بەوە دەکرێت کە پێویستییەکی زۆر هەیە لە کۆمەڵگەی کوردیدا بۆ پەرەپێدانی هۆشیاریی تەکنۆلۆژی. پۆدکاستی تەکنۆشەن (کە لەلایەن پسپۆڕانی ئەکادیمی و ئەندازیارانی وەک د. عەبدولباسط کامل، م. هەردەوان مەحمود، ئەندازیار حازم جاف، و د. هێمن ئیبراهیم بەڕێوەدەچێت) ڕایانگەیاند کە لە وەرزی نوێی پڕۆژەکەیاندا بەردەوام دەبن لە گواستنەوەی زانستی ژیریی دەستکرد بە زمانی کوردی سادە بۆ کەمکردنەوەی لایەنە نەرێنییەکانی تەکنەلۆژیا لەسەر کۆمەڵگەی کوردی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=بەخێربێیت بۆ تەکنۆشەن |ناونیشان=https://technoshan.com/ |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-11 |وێبگە=technoshan.com}}</ref> == سەرچاوەکان == * پۆدکاستی تەکنۆشەن، ئەڵقەی ١٢: "ژیریی دەستکرد و کاریگەرییەکانی لەسەر پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکاندا". * ماڵپەڕی فەرمی تەکنۆشەن (technoshan.com). === ڕێنمایی بۆ دانانی لە ویکیپیدیا: === # بچۆ ناو لاپەڕەی سەرەکی '''ویکیپیدیای کوردی (سۆرانی)'''. # لە سندوقی گەڕاندا ناونیشانی وتارەکە بنووسە: '''کاریگەریی ژیریی دەستکرد لەسەر پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان'''. # ئەگەر وتارەکە بوونی نەبوو، لەسەر بەستەرە سوورەکە کلیک بکە بۆ دروستکردنی لاپەڕەیەکی نوێ. # ئەم تێکستەی سەرەوە لە چوارچێوەی دەستکاریکردنەکەدا دابنێ و پاشەکەوتی بکە. 74237y1gfazke6qaemm90ltl52a5ct2 1589583 1589563 2026-06-11T10:08:28Z -Haryad 40333 تاگی سڕینەوەی خێرا 1589583 wikitext text/x-wiki {{سخ-و٧}} = کاریگەریی ژیریی دەستکرد لەسەر پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان = '''ژیریی دەستکرد (AI)''' لە سەدەی ٢١دا نەک تەنها گۆڕانکاری لە بوارە پیشەسازی و زانستییەکاندا دروستکردووە، بەڵکو بە قووڵی کاریگەری کردووەتە سەر پێکهاتەی کۆمەڵایەتی و پەیوەندییەکانی نێوان مرۆڤەکان. ئەم بابەتە بووەتە جێگەی بایەخی ناوەندە ئەکادیمی و میدیاییەکان (لەوانەش لە پۆدکاستی تەکنۆشەن، ئەڵقەی ١٢)، کە تێیدا تیشک دەخرێتە سەر لایەنە ئەرێنی و نەرێنییەکانی ئەم تەکنەلۆژیا نوێیە لەسەر ژیانی ڕۆژانەی مرۆڤ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=بەخێربێیت بۆ تەکنۆشەن |ناونیشان=https://technoshan.com/ |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-11 |وێبگە=technoshan.com |زمان=ku}}</ref> == تەوەرە و کاریگەرییە سەرەکییەکان == === ١. گۆڕانکاری لە جۆری پەیوەندییەکاندا === * '''کەمبوونەوەی پەیوەندییە ڕاستەوخۆکان:''' بەهۆی پشتبەستنی زۆری مرۆڤ بە ئەپی زیرەک و پلاتفۆرمەکانی گەیاندن کە کار بە ژیریی دەستکرد دەکەن، گۆڕانکاری لە شێوازی گفتوگۆکاندا هاتووەتە ئاراوە. مرۆڤەکان زیاتر ڕوویان لە پەیوەندی دیجیتاڵی کردووە لەسەر حیسابی چاوپێکەوتنە ڕاستەوخۆ و کۆمەڵایەتییە تەقلیدییەکان. * '''هاوڕێیەتی دیجیتاڵی (Digital Companionship):''' سەرهەڵدانی چاتبۆتە زیرەکەکان و یاریدەدەرە دەنگییەکان کە توانای ھاوسۆزی و وەڵامدانەوەی زیرەکانەیان هەیە، جۆرێک لە گۆشەگیریی کۆمەڵایەتی دروستکردووە، بە شێوەیەک کە بەشێک لە بەکارهێنەران بۆ کەمکردنەوەی تەنیایی پەنا بۆ قسەکردن لەگەڵ ژیریی دەستکرد دەبەن لەجیاتی مرۆڤەکان. === ٢. گۆشەگیری و تەندروستی دەروونی === * '''دابڕانی کۆمەڵایەتی:''' ئەلگۆریتمەکانی ژیریی دەستکرد لە سۆشیاڵ میدیادا بە جۆرێک دیزاین کراون کە بەکارهێنەر بۆ ماوەیەکی زۆر لە پشت شاشەکان بهێڵنەوە. ئەمەش دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی چالاکییە جەستەیی و کۆمەڵایەتییەکان لە جیهانی ڕاستەقینەدا، کە دەرئەنجامەکەی زیادبوونی ڕێژەی خەمۆکی و گۆشەگیرییە لە ناو گەنجاندا. * '''متمانەی کۆمەڵایەتی و دیاردەی دیپ فەیک (Deepfake):''' توانای ژیریی دەستکرد لە دروستکردنی وێنە، دەنگ و ڤیدیۆی ساختە بە شێوەیەکی زۆر ڕیالستی، بووەتە هۆی تێکدانی متمانەی کۆمەڵایەتی. دروستکردنی ئەم جۆرە ناوەڕۆکانە دەکرێت بەکاربهێنرێت بۆ تێکدانی ناوبانگی کەسایەتییەکان یان شێواندنی ڕاستییەکان، کە ئەمەش مەترسییە بۆ سەر سەقامگیری خێزانی و کۆمەڵایەتی. === ٣. ئاسانکاری و لایەنە ئەرێنییەکان === * '''شکاندنی بەربەستە زمانەوانییەکان:''' سیستەمەکانی وەرگێڕانی دەستبەجێ کە بە ژیریی دەستکرد کاردەکەن، یارمەتی کۆمەڵگە جیاوازەکانی جیهانیان داوە کە بە ئاسانی پێکەوە پەیوەندی بکەن و ئاڵوگۆڕی کلتووری بکەن. * '''پشتیوانی لە خاوەن پێویستییە تایبەتەکان:''' ژیریی دەستکرد یارمەتیدەرێکی گەورە بووە بۆ گەڕاندنەوەی کەسانی خاوەن پێویستی تایبەت بۆ ناو کۆمەڵگە، لە ڕێگەی ئامێری زیرەکی وەک خوێنەرەوەی دەقی هۆشمەند بۆ نابینایان یان وەرگێڕی زمانی هێما. == پلان و پاشەڕۆژی پۆدکاستی تەکنۆشەن == لە درێژەی گفتوگۆکەدا، ئاماژە بەوە دەکرێت کە پێویستییەکی زۆر هەیە لە کۆمەڵگەی کوردیدا بۆ پەرەپێدانی هۆشیاریی تەکنۆلۆژی. پۆدکاستی تەکنۆشەن (کە لەلایەن پسپۆڕانی ئەکادیمی و ئەندازیارانی وەک د. عەبدولباسط کامل، م. هەردەوان مەحمود، ئەندازیار حازم جاف، و د. هێمن ئیبراهیم بەڕێوەدەچێت) ڕایانگەیاند کە لە وەرزی نوێی پڕۆژەکەیاندا بەردەوام دەبن لە گواستنەوەی زانستی ژیریی دەستکرد بە زمانی کوردی سادە بۆ کەمکردنەوەی لایەنە نەرێنییەکانی تەکنەلۆژیا لەسەر کۆمەڵگەی کوردی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=بەخێربێیت بۆ تەکنۆشەن |ناونیشان=https://technoshan.com/ |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-11 |وێبگە=technoshan.com}}</ref> == سەرچاوەکان == * پۆدکاستی تەکنۆشەن، ئەڵقەی ١٢: "ژیریی دەستکرد و کاریگەرییەکانی لەسەر پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکاندا". * ماڵپەڕی فەرمی تەکنۆشەن (technoshan.com). === ڕێنمایی بۆ دانانی لە ویکیپیدیا: === # بچۆ ناو لاپەڕەی سەرەکی '''ویکیپیدیای کوردی (سۆرانی)'''. # لە سندوقی گەڕاندا ناونیشانی وتارەکە بنووسە: '''کاریگەریی ژیریی دەستکرد لەسەر پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان'''. # ئەگەر وتارەکە بوونی نەبوو، لەسەر بەستەرە سوورەکە کلیک بکە بۆ دروستکردنی لاپەڕەیەکی نوێ. # ئەم تێکستەی سەرەوە لە چوارچێوەی دەستکاریکردنەکەدا دابنێ و پاشەکەوتی بکە. a7tcv661tytjk8jiacessze1ds30osb 0 296466 1589564 2026-06-11T03:23:26Z Kozhin baktear othman 76935 مێژوو و پەرەسەندنی سیستمی دەرزی سووتەمەنی لە ئۆتۆمبێلدا 1589564 wikitext text/x-wiki = مێژوو و پەرەسەندنی سیستمی دەرزی سووتەمەنی (Fuel Injection) لە ئۆتۆمبێلدا = سیستمی گەیاندنی سووتەمەنی بۆ ناو بزوێنەر (Engine)، یەکێکە لە گرنگترین ئەو بوارانەی کە لە مێژووی ئەندازیاریی ئۆتۆمبێلدا گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا هاتووە. بۆ چەندین دەیە، ئۆتۆمبێلەکان پشتیان بە کاربۆریتەر (Carburetor) دەبەست بۆ تێکەڵکردنی هەوا و بەنزین، بەڵام لەگەڵ پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا، کێبرکێی کۆمپانیاکان و توندبوونی یاساکانی پاراستنی ژینگە، سیستمی دەرزی سووتەمەنی (Fuel Injection) بە تەواوی شوێنی گرتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Foster-Martinez |first=Madeline |سەردێڕ=Wave ATTEnuation Toolbox (WATTE) |ناونیشان=https://doi.org/10.31390/civil_engineering_data.01 |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-11 |وێبگە=Civil Engineering Data}}</ref> == ١. قۆناغی سەرەتایی: کاربۆریتەر (Carburetor) == بۆ ماوەیەکی درێژ، کاربۆریتەر دڵی بزوێنەرەکان بوو. کارەکەی بریتی بوو لە ڕاکێشانی بەنزین بەهۆی پەستانی هەواوە (سیستمی میکانیکی غاردان). هەرچەندە سیستمێکی سادە و کەم تێچوو بوو، بەڵام کێشەی سەرەکی ئەوە بوو کە نەیدەتوانی لە هەموو بارودۆخێکی کەشوهەوادا (وەک سەرمای توند یان گۆڕانی بەرزاییەکان) ڕێژەی تەواو و وردی بەنزین و هەوا تێکەڵ بکات، ئەمەش دەبووە هۆی بەفیڕۆچوونی سووتەمەنی و دەردانی دووکەڵی ژەهراوی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Foster-Martinez |first=Madeline |سەردێڕ=Wave ATTEnuation Toolbox (WATTE) |ناونیشان=https://doi.org/10.31390/civil_engineering_data.01 |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-11 |وێبگە=Civil Engineering Data}}</ref> == ٢. سیستمی دەرزی سووتەمەنی ناوەندی (TBI - Throttle Body Injection) == لە کۆتایی حەفتاکان و سەرەتای هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، کۆمپانیاکانی ئۆتۆمبێل دەستیان کرد بە بەکارهێنانی سیستمی TBI کە پێشی دەوترێت (Single-Point Injection).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Foster-Martinez |first=Madeline |سەردێڕ=Wave ATTEnuation Toolbox (WATTE) |ناونیشان=https://doi.org/10.31390/civil_engineering_data.01 |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-11 |وێبگە=Civil Engineering Data}}</ref> * '''چۆن کاری دەکرد؟''' لەم سیستمەدا، تەنها یەک یان دوو دەرزی سووتەمەنی (Injector) لە شوێنی پێشووی کاربۆریتەرەکە دادەنران. * '''سوودەکەی:''' هەنگاوێکی گەورە بوو بەرەو ئەلیکترۆنیبوونی بزوێنەر، چونکە کۆمپیوتەری ئۆتۆمبێل (ECU) بۆ یەکەمجار بە شێوەیەکی فراوان بەکارهات بۆ کۆنترۆڵکردنی ڕێژەی بەنزینەکە، بەڵام هێشتا بەنزینەکە بە یەکسانیی تەواو نەدەگەیشتە هەموو سیلندەرەکان. == ٣. سیستمی دەرزی فرە خاڵی (MPI - Multi-Point Injection) == ئەم سیستمە شۆڕشێکی ڕاستەقینە بوو لە بزوێنەری ئۆتۆمبێلدا. لەبری بەکارهێنانی یەک دەرزی بۆ تەواوی بزوێنەرەکە، بۆ هەر سیلندەرێک (Cylinder) دەرزییەکی تایبەت لەسەر پشتی زمانەکانی هەوا (Intake Valves) دانرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Foster-Martinez |first=Madeline |سەردێڕ=Wave ATTEnuation Toolbox (WATTE) |ناونیشان=https://doi.org/10.31390/civil_engineering_data.01 |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-11 |وێبگە=Civil Engineering Data}}</ref> * '''تایبەتمەندی:''' ئەم سیستمە وایکرد کە سوتانی ناو بزوێنەر زۆر ڕێک و خاوێن بێت، هێزی ئەسپ (Horsepower) زیاد بکات و مەسرەفی بەنزین بەشێوەیەکی بەرچاو کەم بکاتەوە. زۆربەی ئۆتۆمبێلە بەهێز و ناسراوەکانی نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوو سوودیان لەم تەکنەلۆژیایە بینی. == ٤. سیستمی دەرزی ڕاستەوخۆ (GDI - Gasoline Direct Injection) == ئەمە نوێترین و پێشکەوتووترین سیستمی ئێستای ئۆتۆمبێلە بەنزینەکانە. لە سیستمی GDI دا، دەرزی سووتەمەنییەکە بەنزینەکە ڕاستەوخۆ دەڕشێنێتە ناو خودی ژووری سوتانەکە (Combustion Chamber)، نەک لە پشت زمانەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Foster-Martinez |first=Madeline |سەردێڕ=Wave ATTEnuation Toolbox (WATTE) |ناونیشان=https://doi.org/10.31390/civil_engineering_data.01 |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-11 |وێبگە=Civil Engineering Data}}</ref> * '''سوودەکان:''' پەستانی ناردنی سووتەمەنییەکە یەکجار بەرزە، ئەمەش هێزێکی زۆر زیاتر بە بزوێنەرەکە دەبەخشێت و لە هەمان کاتدا ئاستی دەردانی غازە ژەهراوییەکان بۆ ژینگە بۆ نزمترین ئاست کەم دەکاتەوە. == دەرئەنجام == گۆڕانی سیستمی غاردانی ئۆتۆمبێل لە میکانیکی گشتییەوە (کاربۆریتەر) بۆ ئەلیکترۆنیی ورد (سیستمی کۆمپیوتەری بزوێنەر یان ECU)، نیشانەی ئەوەیە کە پیشەسازیی ئۆتۆمبێل بەردەوام بەرەو چوستی بەرزتر و پاراستنی ژینگە هەنگاو دەنێت. ئەمڕۆ بەهۆی ئەم پێشکەوتنەوە، بزوێنەرە بچووکەکان دەتوانن هێزێکی یەکجار گەورە و کارامە بەرهەم بهێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Foster-Martinez |first=Madeline |سەردێڕ=Wave ATTEnuation Toolbox (WATTE) |ناونیشان=https://doi.org/10.31390/civil_engineering_data.01 |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-11 |وێبگە=Civil Engineering Data}}</ref> == سەرچاوەکان == * '''کتێبە ئەکادیمییەکان:''' *# Ribbens, William B. (2017). ''Understanding Automotive Electronics''. Butterworth-Heinemann. *# Hillier, V. A. W., & Coombes, Peter (2004). ''Hillier's Fundamentals of Motor Vehicle Technology''. Nelson Thornes. * '''سەرچاوە دیجیتاڵییەکان (ماڵپەڕە تەکنیکییەکان):''' 3. ماڵپەڕی فەرمی کۆمپانیای بوش (Bosch Mobility) - بەشی تایبەت بە مێژووی پەرەسەندنی سیستمی دەرزی سووتەمەنی ئەلیکترۆنی (Jetronic). 4. بەشی ئەندازیاریی میکانیک لە ماڵپەڕی ''HowStuffWorks'' - بابەتی "How Fuel Injection Systems Work". 5. گۆڤاری نێودەوڵەتی ''Car and Driver'' - وتاری تایبەت بە پەرەسەندنی سیستمی GDI و جیاوازییەکانی لەگەڵ سیستمی کۆن. rx95i17gl8usu0aeh1w23o4t1pant57 1589565 1589564 2026-06-11T03:25:46Z Kozhin baktear othman 76935 مێژوو و پەرەسەندنی سیستمی دەرزی سووتەمەنیلە ئۆتۆمبێلدا 1589565 wikitext text/x-wiki = مێژوو و پەرەسەندنی سیستمی دەرزی سووتەمەنی (Fuel Injection) لە ئۆتۆمبێلدا = سیستمی گەیاندنی سووتەمەنی بۆ ناو بزوێنەر، یەکێکە لە گرنگترین ئەو بوارانەی کە لە مێژووی ئەندازیاریی ئۆتۆمبێلدا گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا هاتووە. بۆ چەندین دەیە، ئۆتۆمبێلەکان پشتیان بە کاربۆریتەر (Carburetor) دەبەست بۆ تێکەڵکردنی هەوا و بەنزین، بەڵام لەگەڵ پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا، کێبرکێی کۆمپانیاکان و توندبوونی یاساکانی پاراستنی ژینگە، سیستمی دەرزی سووتەمەنی (Fuel Injection) بە تەواوی شوێنی گرتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Foster-Martinez |first=Madeline |سەردێڕ=Wave ATTEnuation Toolbox (WATTE) |ناونیشان=https://doi.org/10.31390/civil_engineering_data.01 |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-11 |وێبگە=Civil Engineering Data}}</ref> == ١. قۆناغی سەرەتایی: کاربۆریتەر (Carburetor) == بۆ ماوەیەکی درێژ، کاربۆریتەر دڵی بزوێنەرەکان بوو. کارەکەی بریتی بوو لە ڕاکێشانی بەنزین بەهۆی پەستانی هەواوە (سیستمی میکانیکی غاردان). هەرچەندە سیستمێکی سادە و کەم تێچوو بوو، بەڵام کێشەی سەرەکی ئەوە بوو کە نەیدەتوانی لە هەموو بارودۆخێکی کەشوهەوادا (وەک سەرمای توند یان گۆڕانی بەرزاییەکان) ڕێژەی تەواو و وردی بەنزین و هەوا تێکەڵ بکات، ئەمەش دەبووە هۆی بەفیڕۆچوونی سووتەمەنی و دەردانی دووکەڵی ژەهراوی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Foster-Martinez |first=Madeline |سەردێڕ=Wave ATTEnuation Toolbox (WATTE) |ناونیشان=https://doi.org/10.31390/civil_engineering_data.01 |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-11 |وێبگە=Civil Engineering Data}}</ref> == ٢. سیستمی دەرزی سووتەمەنی ناوەندی (TBI - Throttle Body Injection) == لە کۆتایی حەفتاکان و سەرەتای هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، کۆمپانیاکانی ئۆتۆمبێل دەستیان کرد بە بەکارهێنانی سیستمی TBI کە پێشی دەوترێت (Single-Point Injection).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Foster-Martinez |first=Madeline |سەردێڕ=Wave ATTEnuation Toolbox (WATTE) |ناونیشان=https://doi.org/10.31390/civil_engineering_data.01 |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-11 |وێبگە=Civil Engineering Data}}</ref> * '''چۆن کاری دەکرد؟''' لەم سیستمەدا، تەنها یەک یان دوو دەرزی سووتەمەنی (Injector) لە شوێنی پێشووی کاربۆریتەرەکە دادەنران. * '''سوودەکەی:''' هەنگاوێکی گەورە بوو بەرەو ئەلیکترۆنیبوونی بزوێنەر، چونکە کۆمپیوتەری ئۆتۆمبێل (ECU) بۆ یەکەمجار بە شێوەیەکی فراوان بەکارهات بۆ کۆنترۆڵکردنی ڕێژەی بەنزینەکە، بەڵام هێشتا بەنزینەکە بە یەکسانیی تەواو نەدەگەیشتە هەموو سیلندەرەکان. == ٣. سیستمی دەرزی فرە خاڵی (MPI - Multi-Point Injection) == ئەم سیستمە شۆڕشێکی ڕاستەقینە بوو لە بزوێنەری ئۆتۆمبێلدا. لەبری بەکارهێنانی یەک دەرزی بۆ تەواوی بزوێنەرەکە، بۆ هەر سیلندەرێک (Cylinder) دەرزییەکی تایبەت لەسەر پشتی زمانەکانی هەوا (Intake Valves) دانرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Foster-Martinez |first=Madeline |سەردێڕ=Wave ATTEnuation Toolbox (WATTE) |ناونیشان=https://doi.org/10.31390/civil_engineering_data.01 |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-11 |وێبگە=Civil Engineering Data}}</ref> * '''تایبەتمەندی:''' ئەم سیستمە وایکرد کە سوتانی ناو بزوێنەر زۆر ڕێک و خاوێن بێت، هێزی ئەسپ (Horsepower) زیاد بکات و مەسرەفی بەنزین بەشێوەیەکی بەرچاو کەم بکاتەوە. زۆربەی ئۆتۆمبێلە بەهێز و ناسراوەکانی نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوو سوودیان لەم تەکنەلۆژیایە بینی. == ٤. سیستمی دەرزی ڕاستەوخۆ (GDI - Gasoline Direct Injection) == ئەمە نوێترین و پێشکەوتووترین سیستمی ئێستای ئۆتۆمبێلە بەنزینەکانە. لە سیستمی GDI دا، دەرزی سووتەمەنییەکە بەنزینەکە ڕاستەوخۆ دەڕشێنێتە ناو خودی ژووری سوتانەکە (Combustion Chamber)، نەک لە پشت زمانەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Foster-Martinez |first=Madeline |سەردێڕ=Wave ATTEnuation Toolbox (WATTE) |ناونیشان=https://doi.org/10.31390/civil_engineering_data.01 |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-11 |وێبگە=Civil Engineering Data}}</ref> * '''سوودەکان:''' پەستانی ناردنی سووتەمەنییەکە یەکجار بەرزە، ئەمەش هێزێکی زۆر زیاتر بە بزوێنەرەکە دەبەخشێت و لە هەمان کاتدا ئاستی دەردانی غازە ژەهراوییەکان بۆ ژینگە بۆ نزمترین ئاست کەم دەکاتەوە. == دەرئەنجام == گۆڕانی سیستمی غاردانی ئۆتۆمبێل لە میکانیکی گشتییەوە (کاربۆریتەر) بۆ ئەلیکترۆنیی ورد (سیستمی کۆمپیوتەری بزوێنەر یان ECU)، نیشانەی ئەوەیە کە پیشەسازیی ئۆتۆمبێل بەردەوام بەرەو چوستی بەرزتر و پاراستنی ژینگە هەنگاو دەنێت. ئەمڕۆ بەهۆی ئەم پێشکەوتنەوە، بزوێنەرە بچووکەکان دەتوانن هێزێکی یەکجار گەورە و کارامە بەرهەم بهێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Foster-Martinez |first=Madeline |سەردێڕ=Wave ATTEnuation Toolbox (WATTE) |ناونیشان=https://doi.org/10.31390/civil_engineering_data.01 |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-11 |وێبگە=Civil Engineering Data}}</ref> == سەرچاوەکان == * '''کتێبە ئەکادیمییەکان:''' *# Ribbens, William B. (2017). ''Understanding Automotive Electronics''. Butterworth-Heinemann. *# Hillier, V. A. W., & Coombes, Peter (2004). ''Hillier's Fundamentals of Motor Vehicle Technology''. Nelson Thornes. * '''سەرچاوە دیجیتاڵییەکان (ماڵپەڕە تەکنیکییەکان):''' 3. ماڵپەڕی فەرمی کۆمپانیای بوش (Bosch Mobility) - بەشی تایبەت بە مێژووی پەرەسەندنی سیستمی دەرزی سووتەمەنی ئەلیکترۆنی (Jetronic). 4. بەشی ئەندازیاریی میکانیک لە ماڵپەڕی ''HowStuffWorks'' - بابەتی "How Fuel Injection Systems Work". 5. گۆڤاری نێودەوڵەتی ''Car and Driver'' - وتاری تایبەت بە پەرەسەندنی سیستمی GDI و جیاوازییەکانی لەگەڵ سیستمی کۆن. 4v5lrm0prbx28lxmvj28qnil60zdc1w 1589566 1589565 2026-06-11T03:39:45Z Kozhin baktear othman 76935 مێژوو و پەرەسەندنی سیستمی دەرزی سووتەمەنی 1589566 wikitext text/x-wiki = مێژوو و پەرەسەندنی سیستمی دەرزی سووتەمەنی (Fuel Injection) لە ئۆتۆمبێلدا = سیستمی گەیاندنی سووتەمەنی بۆ ناو بزوێنەر، یەکێکە لە گرنگترین ئەو بوارانەی کە لە مێژووی ئەندازیاریی ئۆتۆمبێلدا گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا هاتووە. بۆ چەندین دەیە، ئۆتۆمبێلەکان پشتیان بە کاربۆریتەر (Carburetor) دەبەست بۆ تێکەڵکردنی هەوا و بەنزین، بەڵام لەگەڵ پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا، کێبرکێی کۆمپانیاکان و توندبوونی یاساکانی پاراستنی ژینگە، سیستمی دەرزی سووتەمەنی (Fuel Injection) بە تەواوی شوێنی گرتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Foster-Martinez |first=Madeline |سەردێڕ=Wave ATTEnuation Toolbox (WATTE) |ناونیشان=https://doi.org/10.31390/civil_engineering_data.01 |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-11 |وێبگە=Civil Engineering Data}}</ref> == ١. قۆناغی سەرەتایی: کاربۆریتەر (Carburetor) == بۆ ماوەیەکی درێژ، کاربۆریتەر دڵی بزوێنەرەکان بوو. کارەکەی بریتی بوو لە ڕاکێشانی بەنزین بەهۆی پەستانی هەواوە (سیستمی میکانیکی غاردان). هەرچەندە سیستمێکی سادە و کەم تێچوو بوو، بەڵام کێشەی سەرەکی ئەوە بوو کە نەیدەتوانی لە هەموو بارودۆخێکی کەشوهەوادا (وەک سەرمای توند یان گۆڕانی بەرزاییەکان) ڕێژەی تەواو و وردی بەنزین و هەوا تێکەڵ بکات، ئەمەش دەبووە هۆی بەفیڕۆچوونی سووتەمەنی و دەردانی دووکەڵی ژەهراوی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Foster-Martinez |first=Madeline |سەردێڕ=Wave ATTEnuation Toolbox (WATTE) |ناونیشان=https://doi.org/10.31390/civil_engineering_data.01 |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-11 |وێبگە=Civil Engineering Data}}</ref> == ٢. سیستمی دەرزی سووتەمەنی ناوەندی (TBI - Throttle Body Injection) == لە کۆتایی حەفتاکان و سەرەتای هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، کۆمپانیاکانی ئۆتۆمبێل دەستیان کرد بە بەکارهێنانی سیستمی TBI کە پێشی دەوترێت (Single-Point Injection).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Foster-Martinez |first=Madeline |سەردێڕ=Wave ATTEnuation Toolbox (WATTE) |ناونیشان=https://doi.org/10.31390/civil_engineering_data.01 |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-11 |وێبگە=Civil Engineering Data}}</ref> * '''چۆن کاری دەکرد؟''' لەم سیستمەدا، تەنها یەک یان دوو دەرزی سووتەمەنی (Injector) لە شوێنی پێشووی کاربۆریتەرەکە دادەنران. * '''سوودەکەی:''' هەنگاوێکی گەورە بوو بەرەو ئەلیکترۆنیبوونی بزوێنەر، چونکە کۆمپیوتەری ئۆتۆمبێل (ECU) بۆ یەکەمجار بە شێوەیەکی فراوان بەکارهات بۆ کۆنترۆڵکردنی ڕێژەی بەنزینەکە، بەڵام هێشتا بەنزینەکە بە یەکسانیی تەواو نەدەگەیشتە هەموو سیلندەرەکان. == ٣. سیستمی دەرزی فرە خاڵی (MPI - Multi-Point Injection) == ئەم سیستمە شۆڕشێکی ڕاستەقینە بوو لە بزوێنەری ئۆتۆمبێلدا. لەبری بەکارهێنانی یەک دەرزی بۆ تەواوی بزوێنەرەکە، بۆ هەر سیلندەرێک دەرزییەکی تایبەت لەسەر پشتی زمانەکانی هەوا (Intake Valves) دانرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Foster-Martinez |first=Madeline |سەردێڕ=Wave ATTEnuation Toolbox (WATTE) |ناونیشان=https://doi.org/10.31390/civil_engineering_data.01 |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-11 |وێبگە=Civil Engineering Data}}</ref> * '''تایبەتمەندی:''' ئەم سیستمە وایکرد کە سوتانی ناو بزوێنەر زۆر ڕێک و خاوێن بێت، هێزی ئەسپ (Horsepower) زیاد بکات و مەسرەفی بەنزین بەشێوەیەکی بەرچاو کەم بکاتەوە. زۆربەی ئۆتۆمبێلە بەهێز و ناسراوەکانی نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوو سوودیان لەم تەکنەلۆژیایە بینی. == ٤. سیستمی دەرزی ڕاستەوخۆ (GDI - Gasoline Direct Injection) == ئەمە نوێترین و پێشکەوتووترین سیستمی ئێستای ئۆتۆمبێلە بەنزینەکانە. لە سیستمی GDI دا، دەرزی سووتەمەنییەکە بەنزینەکە ڕاستەوخۆ دەڕشێنێتە ناو خودی ژووری سوتانەکە (Combustion Chamber)، نەک لە پشت زمانەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Foster-Martinez |first=Madeline |سەردێڕ=Wave ATTEnuation Toolbox (WATTE) |ناونیشان=https://doi.org/10.31390/civil_engineering_data.01 |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-11 |وێبگە=Civil Engineering Data}}</ref> * '''سوودەکان:''' پەستانی ناردنی سووتەمەنییەکە یەکجار بەرزە، ئەمەش هێزێکی زۆر زیاتر بە بزوێنەرەکە دەبەخشێت و لە هەمان کاتدا ئاستی دەردانی غازە ژەهراوییەکان بۆ ژینگە بۆ نزمترین ئاست کەم دەکاتەوە. == دەرئەنجام == گۆڕانی سیستمی غاردانی ئۆتۆمبێل لە میکانیکی گشتییەوە (کاربۆریتەر) بۆ ئەلیکترۆنیی ورد (سیستمی کۆمپیوتەری بزوێنەر یان ECU)، نیشانەی ئەوەیە کە پیشەسازیی ئۆتۆمبێل بەردەوام بەرەو چوستی بەرزتر و پاراستنی ژینگە هەنگاو دەنێت. ئەمڕۆ بەهۆی ئەم پێشکەوتنەوە، بزوێنەرە بچووکەکان دەتوانن هێزێکی یەکجار گەورە و کارامە بەرهەم بهێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Foster-Martinez |first=Madeline |سەردێڕ=Wave ATTEnuation Toolbox (WATTE) |ناونیشان=https://doi.org/10.31390/civil_engineering_data.01 |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-11 |وێبگە=Civil Engineering Data}}</ref> == سەرچاوەکان == * '''کتێبە ئەکادیمییەکان:''' *# Ribbens, William B. (2017). ''Understanding Automotive Electronics''. Butterworth-Heinemann. *# Hillier, V. A. W., & Coombes, Peter (2004). ''Hillier's Fundamentals of Motor Vehicle Technology''. Nelson Thornes. * '''سەرچاوە دیجیتاڵییەکان (ماڵپەڕە تەکنیکییەکان):''' 3. ماڵپەڕی فەرمی کۆمپانیای بوش (Bosch Mobility) - بەشی تایبەت بە مێژووی پەرەسەندنی سیستمی دەرزی سووتەمەنی ئەلیکترۆنی (Jetronic). 4. بەشی ئەندازیاریی میکانیک لە ماڵپەڕی ''HowStuffWorks'' - بابەتی "How Fuel Injection Systems Work". 5. گۆڤاری نێودەوڵەتی ''Car and Driver'' - وتاری تایبەت بە پەرەسەندنی سیستمی GDI و جیاوازییەکانی لەگەڵ سیستمی کۆن. 35oaa7aoiptdsc18s8z2eucc6og4e5o 1589567 1589566 2026-06-11T04:02:08Z Kozhin baktear othman 76935 مێژوو و پەرەسەندنی سیستمی دەرزی سووتەمەنی (Fuel Injection) لە ئۆتۆمبێلدا */ 1589567 wikitext text/x-wiki {{بگوازەوە|مێژوو و پەرەسەندنی سیستمی دەرزی سووتەمەنی (Fuel Injection) لە ئۆتۆمبێلدا|هۆکار=هەڵەی ڕێنووس و تێکەڵبوونی ناوی تر لە سەردێڕەکەدا}} = مێژوو و پەرەسەندنی سیستمی دەرزی سووتەمەنی (Fuel Injection) لە ئۆتۆمبێلدا = سیستمی گەیاندنی سووتەمەنی بۆ ناو بزوێنەر، یەکێکە لە گرنگترین ئەو بوارانەی کە لە مێژووی ئەندازیاریی ئۆتۆمبێلدا گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا هاتووە. بۆ چەندین دەیە، ئۆتۆمبێلەکان پشتیان بە کاربۆریتەر (Carburetor) دەبەست بۆ تێکەڵکردنی هەوا و بەنزین، بەڵام لەگەڵ پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا، کێبرکێی کۆمپانیاکان و توندبوونی یاساکانی پاراستنی ژینگە، سیستمی دەرزی سووتەمەنی (Fuel Injection) بە تەواوی شوێنی گرتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Foster-Martinez |first=Madeline |سەردێڕ=Wave ATTEnuation Toolbox (WATTE) |ناونیشان=https://doi.org/10.31390/civil_engineering_data.01 |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-11 |وێبگە=Civil Engineering Data}}</ref> == ١. قۆناغی سەرەتایی: کاربۆریتەر (Carburetor) == بۆ ماوەیەکی درێژ، کاربۆریتەر دڵی بزوێنەرەکان بوو. کارەکەی بریتی بوو لە ڕاکێشانی بەنزین بەهۆی پەستانی هەواوە (سیستمی میکانیکی غاردان). هەرچەندە سیستمێکی سادە و کەم تێچوو بوو، بەڵام کێشەی سەرەکی ئەوە بوو کە نەیدەتوانی لە هەموو بارودۆخێکی کەشوهەوادا (وەک سەرمای توند یان گۆڕانی بەرزاییەکان) ڕێژەی تەواو و وردی بەنزین و هەوا تێکەڵ بکات، ئەمەش دەبووە هۆی بەفیڕۆچوونی سووتەمەنی و دەردانی دووکەڵی ژەهراوی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Foster-Martinez |first=Madeline |سەردێڕ=Wave ATTEnuation Toolbox (WATTE) |ناونیشان=https://doi.org/10.31390/civil_engineering_data.01 |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-11 |وێبگە=Civil Engineering Data}}</ref> == ٢. سیستمی دەرزی سووتەمەنی ناوەندی (TBI - Throttle Body Injection) == لە کۆتایی حەفتاکان و سەرەتای هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، کۆمپانیاکانی ئۆتۆمبێل دەستیان کرد بە بەکارهێنانی سیستمی TBI کە پێشی دەوترێت (Single-Point Injection).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Foster-Martinez |first=Madeline |سەردێڕ=Wave ATTEnuation Toolbox (WATTE) |ناونیشان=https://doi.org/10.31390/civil_engineering_data.01 |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-11 |وێبگە=Civil Engineering Data}}</ref> * '''چۆن کاری دەکرد؟''' لەم سیستمەدا، تەنها یەک یان دوو دەرزی سووتەمەنی (Injector) لە شوێنی پێشووی کاربۆریتەرەکە دادەنران. * '''سوودەکەی:''' هەنگاوێکی گەورە بوو بەرەو ئەلیکترۆنیبوونی بزوێنەر، چونکە کۆمپیوتەری ئۆتۆمبێل (ECU) بۆ یەکەمجار بە شێوەیەکی فراوان بەکارهات بۆ کۆنترۆڵکردنی ڕێژەی بەنزینەکە، بەڵام هێشتا بەنزینەکە بە یەکسانیی تەواو نەدەگەیشتە هەموو سیلندەرەکان. == ٣. سیستمی دەرزی فرە خاڵی (MPI - Multi-Point Injection) == ئەم سیستمە شۆڕشێکی ڕاستەقینە بوو لە بزوێنەری ئۆتۆمبێلدا. لەبری بەکارهێنانی یەک دەرزی بۆ تەواوی بزوێنەرەکە، بۆ هەر سیلندەرێک دەرزییەکی تایبەت لەسەر پشتی زمانەکانی هەوا (Intake Valves) دانرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Foster-Martinez |first=Madeline |سەردێڕ=Wave ATTEnuation Toolbox (WATTE) |ناونیشان=https://doi.org/10.31390/civil_engineering_data.01 |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-11 |وێبگە=Civil Engineering Data}}</ref> * '''تایبەتمەندی:''' ئەم سیستمە وایکرد کە سوتانی ناو بزوێنەر زۆر ڕێک و خاوێن بێت، هێزی ئەسپ (Horsepower) زیاد بکات و مەسرەفی بەنزین بەشێوەیەکی بەرچاو کەم بکاتەوە. زۆربەی ئۆتۆمبێلە بەهێز و ناسراوەکانی نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوو سوودیان لەم تەکنەلۆژیایە بینی. == ٤. سیستمی دەرزی ڕاستەوخۆ (GDI - Gasoline Direct Injection) == ئەمە نوێترین و پێشکەوتووترین سیستمی ئێستای ئۆتۆمبێلە بەنزینەکانە. لە سیستمی GDI دا، دەرزی سووتەمەنییەکە بەنزینەکە ڕاستەوخۆ دەڕشێنێتە ناو خودی ژووری سوتانەکە (Combustion Chamber)، نەک لە پشت زمانەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Foster-Martinez |first=Madeline |سەردێڕ=Wave ATTEnuation Toolbox (WATTE) |ناونیشان=https://doi.org/10.31390/civil_engineering_data.01 |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-11 |وێبگە=Civil Engineering Data}}</ref> * '''سوودەکان:''' پەستانی ناردنی سووتەمەنییەکە یەکجار بەرزە، ئەمەش هێزێکی زۆر زیاتر بە بزوێنەرەکە دەبەخشێت و لە هەمان کاتدا ئاستی دەردانی غازە ژەهراوییەکان بۆ ژینگە بۆ نزمترین ئاست کەم دەکاتەوە. == دەرئەنجام == گۆڕانی سیستمی غاردانی ئۆتۆمبێل لە میکانیکی گشتییەوە (کاربۆریتەر) بۆ ئەلیکترۆنیی ورد (سیستمی کۆمپیوتەری بزوێنەر یان ECU)، نیشانەی ئەوەیە کە پیشەسازیی ئۆتۆمبێل بەردەوام بەرەو چوستی بەرزتر و پاراستنی ژینگە هەنگاو دەنێت. ئەمڕۆ بەهۆی ئەم پێشکەوتنەوە، بزوێنەرە بچووکەکان دەتوانن هێزێکی یەکجار گەورە و کارامە بەرهەم بهێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Foster-Martinez |first=Madeline |سەردێڕ=Wave ATTEnuation Toolbox (WATTE) |ناونیشان=https://doi.org/10.31390/civil_engineering_data.01 |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-11 |وێبگە=Civil Engineering Data}}</ref> == سەرچاوەکان == * '''کتێبە ئەکادیمییەکان:''' *# Ribbens, William B. (2017). ''Understanding Automotive Electronics''. Butterworth-Heinemann. *# Hillier, V. A. W., & Coombes, Peter (2004). ''Hillier's Fundamentals of Motor Vehicle Technology''. Nelson Thornes. * '''سەرچاوە دیجیتاڵییەکان (ماڵپەڕە تەکنیکییەکان):''' 3. ماڵپەڕی فەرمی کۆمپانیای بوش (Bosch Mobility) - بەشی تایبەت بە مێژووی پەرەسەندنی سیستمی دەرزی سووتەمەنی ئەلیکترۆنی (Jetronic). 4. بەشی ئەندازیاریی میکانیک لە ماڵپەڕی ''HowStuffWorks'' - بابەتی "How Fuel Injection Systems Work". 5. گۆڤاری نێودەوڵەتی ''Car and Driver'' - وتاری تایبەت بە پەرەسەندنی سیستمی GDI و جیاوازییەکانی لەگەڵ سیستمی کۆن. kwlejq7i7uwuv5777uymbzakzf1z4gq 3 296467 1589571 2026-06-11T07:42:34Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1589571 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ٠٧:٤٢، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ninbrni7dormgtpfqhj5mstn9yl9dxn 2 296468 1589572 2026-06-11T07:50:21Z سەڵاح حەسەن پاڵەوان 77006 پەڕەی دروست کرد بە «'''سەڵاح حەسەن پاڵەوان''' یەکێکە لە ڕەخنەگر و وەرگێڕە ناسراوەکان لە کوردستانی باشوور، خاوەنی زیاتر لە ٢٣ بابەتی ڕەخنەیی و وەرگێڕانە، لە زمانە جیاجیاکانی ئینگلیزی، هۆڵەندی، عەرەبی، فارسی بابەت دەنووسێت و وەردەگێڕێت، گرنگترین بەرهەمەکانی: کتێبەکا...»ەوە 1589572 wikitext text/x-wiki '''سەڵاح حەسەن پاڵەوان''' یەکێکە لە ڕەخنەگر و وەرگێڕە ناسراوەکان لە کوردستانی باشوور، خاوەنی زیاتر لە ٢٣ بابەتی ڕەخنەیی و وەرگێڕانە، لە زمانە جیاجیاکانی ئینگلیزی، هۆڵەندی، عەرەبی، فارسی بابەت دەنووسێت و وەردەگێڕێت، گرنگترین بەرهەمەکانی: کتێبەکان: وەرگێڕان: 1.     شیکردنەوەی دەروونی لە تیئۆری ئەدەبی (تیری ئیگڵتۆن) 2.     پاش بوونیادگەری ( تیری ئیگڵتۆن) 3.     باسی کۆتاییەکان ، عەلی حەرب  وەرگێڕانی لە عەرەبیەوە 4.     شیعری کراوە، لێکۆڵینەوە و ڕەخنە: سەڵاح حەسەن پاڵەوان 5.     دەسەڵاتی ئەفسانە، تیری ئیگڵتۆن ، وەرگێڕانی لە فارسییەوە 6.     دڵنەواییەکانی فەلسەفە، ئالن دە باتن، وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە 7.     ئەفسانەی ئازتەک و مایا، وەرگێڕان 8.     جەلاد و قرربانی، گیو کۆرنۆ، وەرگێڕانی لە فارسییەوە 9.     زۆڵەکەی ئیستانبوڵ، ئەلیف شەفەق، وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە 10.  پاڵەوانی هەزارڕوو، جۆزیف کامبڵ، وەرگێڕانی لە ئینگلییزییەوە. 11.  بۆ کوێ دەڕۆی باوکە، ........ ، وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە، 12.  تۆ ئەوەیت، جۆزیف کامبڵ. وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە، 13.  ئەفسانە و مانا، کلۆد لیڤی شتراوس، وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە، 14.  ئەفسانە و مانا ، فیراس ئەلسەواح، وەرگێڕانی لە عەرەبییەوە، 15.  ئەفسانەکانی پێشووان، فیراس ئەلسەواح، وەرگێڕانی لە عەرەبییەوە، 16.  ئەو ئەفسانانەی پێیان دەژین، جۆزیف کامبڵ، وەرگێڕان لە ئینگلیزییەوە 17.  گەشتی پاڵەوان، جۆزیف کامبڵ، وەرگێڕان لە ئینگلیزییەوە 18.  ئاین بۆ بێئاینەکان، ئالن دە باتن، وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە. 19.  دڵەڕاوکێی پلەوپایە، ئالن دە باتن، وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە 20.  گابریال گارسیا مارکیز، نووسین و ئامادەکردنی: سەڵاح حەسەن پاڵەوان 21.  الابداع والموت، صلاح حسن، ترجمة الى الغة العربية: محمد صابر محمود، لە قاهیرە ساڵی ٢٠٢٢ 22.  تآريخ گریە، سەڵاح حەسەن، وەرگێڕانی بۆ سەر زمانی فارسی: ڕەزا میجاور لە ئێران چاپ کراوە ٢٠٢٣           نووسین: 1.     داهێنان و مەرگ ، لێکۆڵینەوە 2.     تیۆدۆر ئادۆرنۆ، تۆپۆگرافی 3.     شیعری کراوە، رەخنە 4.     مێژووی گریان، لێکۆڵینەوە 5.     ڤلادیمێر پرۆپ، نووسین و ئامادەکردن 6.     ڕاوە پەپوولە، نووسین و ئامادەکردن نووسین لە ڕۆژنامەکانی: کوردستانی نوێ، چاوەدێر، باس، خەبات هەروەها بڕێکی زۆر لە گۆڤارەکانی وەک : گەلاوێژی نوێ، ڕامان، کاروان، ...هەندێکی تر لە ڕۆژنامە عەرەبییەکان 1bzjyys1px6044sf51o0sq3b967f2id 1589574 1589572 2026-06-11T07:54:12Z سەڵاح حەسەن پاڵەوان 77006 1589574 wikitext text/x-wiki '''سەڵاح حەسەن پاڵەوان''' یەکێکە لە ڕەخنەگر و وەرگێڕە ناسراوەکانە لە کوردستانی باشوور، خاوەنی زیاتر لە ٢٨ بابەتی ڕەخنەیی و وەرگێڕانە، لە زمانە جیاجیاکانی ئینگلیزی، هۆڵەندی، عەرەبی، فارسی بابەت دەنووسێت و وەردەگێڕێت، گرنگترین بەرهەمەکانی: کتێبەکان: وەرگێڕان: 1.     شیکردنەوەی دەروونی لە تیئۆری ئەدەبی (تیری ئیگڵتۆن) 2.     پاش بوونیادگەری ( تیری ئیگڵتۆن) 3.     باسی کۆتاییەکان ، عەلی حەرب  وەرگێڕانی لە عەرەبیەوە 4.     شیعری کراوە، لێکۆڵینەوە و ڕەخنە: سەڵاح حەسەن پاڵەوان 5.     دەسەڵاتی ئەفسانە، تیری ئیگڵتۆن ، وەرگێڕانی لە فارسییەوە 6.     دڵنەواییەکانی فەلسەفە، ئالن دە باتن، وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە 7.     ئەفسانەی ئازتەک و مایا، وەرگێڕان 8.     جەلاد و قرربانی، گیو کۆرنۆ، وەرگێڕانی لە فارسییەوە 9.     زۆڵەکەی ئیستانبوڵ، ئەلیف شەفەق، وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە 10.  پاڵەوانی هەزارڕوو، جۆزیف کامبڵ، وەرگێڕانی لە ئینگلییزییەوە. 11.  بۆ کوێ دەڕۆی باوکە، ........ ، وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە، 12.  تۆ ئەوەیت، جۆزیف کامبڵ. وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە، 13.  ئەفسانە و مانا، کلۆد لیڤی شتراوس، وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە، 14.  ئەفسانە و مانا ، فیراس ئەلسەواح، وەرگێڕانی لە عەرەبییەوە، 15.  ئەفسانەکانی پێشووان، فیراس ئەلسەواح، وەرگێڕانی لە عەرەبییەوە، 16.  ئەو ئەفسانانەی پێیان دەژین، جۆزیف کامبڵ، وەرگێڕان لە ئینگلیزییەوە 17.  گەشتی پاڵەوان، جۆزیف کامبڵ، وەرگێڕان لە ئینگلیزییەوە 18.  ئاین بۆ بێئاینەکان، ئالن دە باتن، وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە. 19.  دڵەڕاوکێی پلەوپایە، ئالن دە باتن، وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە 20. خواژنان، جۆزیف کامبڵ، وەرگێڕان لە ئینگلیزییەوە چاپ ساڵی ٢٠٢٦ 21.  الابداع والموت، صلاح حسن، ترجمة الى الغة العربية: محمد صابر محمود، لە قاهیرە ساڵی ٢٠٢٢ 22.  تآريخ گریە، سەڵاح حەسەن، وەرگێڕانی بۆ سەر زمانی فارسی: ڕەزا میجاور لە ئێران چاپ کراوە ٢٠٢٣           نووسین: 1.     داهێنان و مەرگ ، لێکۆڵینەوە 2.     تیۆدۆر ئادۆرنۆ، تۆپۆگرافی 3.     شیعری کراوە، رەخنە 4.     مێژووی گریان، لێکۆڵینەوە 5.     ڤلادیمێر پرۆپ، نووسین و ئامادەکردن 6.     ڕاوە پەپوولە، نووسین و ئامادەکردن نووسین لە ڕۆژنامەکانی: کوردستانی نوێ، چاوەدێر، باس، خەبات هەروەها بڕێکی زۆر لە گۆڤارەکانی وەک : گەلاوێژی نوێ، ڕامان، کاروان، ...هەندێکی تر لە ڕۆژنامە عەرەبییەکان tjhaquptwn54fkghq58m0nwtrxb4ytr 4 296469 1589604 2026-06-11T11:08:36Z Épine 19745 پاڵاوتنی وتارێکی نوێ، تەواوکردنی پڕۆسەی پاڵاوتن کە لەلایەن بەکارهێنەرێکی ترەوە ناتەواوی دەستی پێکراوە 1589604 wikitext text/x-wiki {{زانیاریی وتاری پاڵێوراو|{{بڕین|ماری سلێست}}}} <!--دەستکاری ھیچ مەکە! ڕاستەوخۆ پەڕەکە پاشەکەوت بکە--> کورتەی وتار: {{Transclude lead excerpt|ماری سلێست|paragraphs=1}} --&#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ١١:٠٨، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ==== {{پشتگیری}} ==== <!--داڕێژەی {{لەگەڵ}} بەکاربێنە و دەنگەکەت بە * ڕیز بکە--> * ==== {{دژایەتی}} ==== <!--داڕێژەی {{دژ}} بەکاربێنە و دەنگەکەت بە * ڕیز بکە--> * ==== {{بێلایەن}} ==== <!--داڕێژەی {{بێلایەن}} بەکاربێنە و دەنگەکەت بە * ڕیز بکە--> * <!-- دەنگدانەکان دەبێ ھەموو لە سەروو ئەم خەتەوە بن. --> ==== {{لێدوان|لێدوانەکان}} ==== <!--ئێرە بۆ لێدوانی گشتی لەسەر بابەتی وتارەکە بەکار مەھێنە.--> * 4yuyp8kjkz4vsxidzcxnwofricwo1y9 1589608 1589604 2026-06-11T11:58:38Z Hivja 64112 1589608 wikitext text/x-wiki {{زانیاریی وتاری پاڵێوراو|{{بڕین|ماری سلێست}}}} <!--دەستکاری ھیچ مەکە! ڕاستەوخۆ پەڕەکە پاشەکەوت بکە--> کورتەی وتار: {{Transclude lead excerpt|ماری سلێست|paragraphs=1}} --&#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ١١:٠٨، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ==== {{پشتگیری}} ==== <!--داڕێژەی {{لەگەڵ}} بەکاربێنە و دەنگەکەت بە * ڕیز بکە--> * {{لەگەڵ}}؛ سەیرێکی زۆر بچووکی وتارەکەم کرد، کێشەیەکەم تێدا نەبینی. ئێستا ڕەوشمان باش نییە و ھەموو کات ناچارین وتاری کۆنی ھەڵبژێردراو وەک وتاری ھەڵبژێردراوی پەڕەی دەسپێک نیشان بدەینەوە؛ بۆیە بە بۆچوونی من ھەڵبژاردنی وتاری نوێ خێری دەبێ بۆ ویکیکوردی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٨، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ==== {{دژایەتی}} ==== <!--داڕێژەی {{دژ}} بەکاربێنە و دەنگەکەت بە * ڕیز بکە--> * ==== {{بێلایەن}} ==== <!--داڕێژەی {{بێلایەن}} بەکاربێنە و دەنگەکەت بە * ڕیز بکە--> * <!-- دەنگدانەکان دەبێ ھەموو لە سەروو ئەم خەتەوە بن. --> ==== {{لێدوان|لێدوانەکان}} ==== <!--ئێرە بۆ لێدوانی گشتی لەسەر بابەتی وتارەکە بەکار مەھێنە.--> * 2ok906x1e8lhg9j2whgfwmbekaj54k2