ویکیپیدیا ckbwiki https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%BE%DB%8E%DA%A9 MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter میدیا تایبەت وتووێژ بەکارھێنەر لێدوانی بەکارھێنەر ویکیپیدیا لێدوانی ویکیپیدیا پەڕگە وتووێژی پەڕگە میدیاویکی وتووێژی میدیاویکی داڕێژە وتووێژی داڕێژە یارمەتی وتووێژی یارمەتی پۆل وتووێژی پۆل دەروازە لێدوانی دەروازە ویکیپرۆژە لێدوانی ویکیپرۆژە ڕەشنووس لێدوانی ڕەشنووس TimedText TimedText talk مۆدیوول لێدوانی مۆدیوول Event Event talk 0 363 1592013 1590321 2026-06-19T15:09:23Z MFTG 21816 /* قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٨) */ 1592013 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پارێزگای ھەولێر | ناوی_فەرمی = {{lang-ar|محافظة أربیل}}<br>{{lang-en| Erbil Governorate}} | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پارێزگا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Collage of Hawler - Erbil Governorate.jpg | photo2a = | photo2b = Arbil in Iraq.svg | photo3a = | photo3b = Kurdistan governorates 2015.png | photo4a = | photo4b = Hawler Governorate.png | | spacing = 2 |size = 266 }} | شرۆڤەی_وێنە = چەند وێنە و نەخشەیەکی پارێزگای ھەولێر | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=7|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=36.33333|frame-long= 44.2|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''پارێزگای ھەولێر''' | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = پارێزگار | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ئومێد خۆشناو]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[پارێزگا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٢\٣\١٩٢٣ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای ھەولێر | حیزبی_سەرۆک = [[عەلی ڕەشید خۆشناو]] | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٤٬٨٧٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = ١٠٠ | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤٥٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٦٠٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٬٥١٧٬٥٣٤ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٩٧ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = ھەولێری | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی سوریانی|سوریانی]] و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]])، [[مەسیحی]] و [[ئێزیدی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = [http://hawlergov.org/ hawlergov.org] | پەراوێزەکان = }} [[پەڕگە:Erbil Governorate Building.jpg|وێنۆک|باڵەخانەی پارێزگای ھەولێر]] '''پارێزگای ھەولێر''' یەکێکە لە پارێزگاکانی [[ھەرێمی کوردستان]]. ناوەندی پارێزگاکە شاری [[ھەولێر]]ە. لە ساڵی ٢٠٢٤ ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکە ٢٬٥١٧٬٥٣٤ کەس مەزەندە کراوە. [[ھەولێر]] پایتەختی ھەرێمی ئۆتۆنۆم بوو کە بەپێی [[ڕێکەوتننامەی ١١ی ئازار]] بە [[کورد]] درابوو، بەو ھۆیەشەوە [[حکوومەتی عێراق]] لە ساڵی ١٩٧٠دا دانی بە ئۆتۆنۆمی کورددا نا، لە ئێستادا پایتەختی [[ھەرێمی کوردستان]]ە، کە لە دوای جەنگی یەکەمی کەنداو لە ساڵی ١٩٩١ پێکھێنرا.<ref>{{استشھاد بویب|مسار= https://gov.krd/arabic/government/the-prime-minister/activities/posts/2021/february/رئیس-حکومة-إقلیم-کوردستان-یستقبل-محافظ-أربیل-الجدید/|عنوان=رئیس حکومة إقلیم کوردستان یستقبل محافظ أربیل الجدید|موقع=حکومة إقلیم کوردستان|لغة=ar|تاریخ الوصول=2023-07-03|مسار أرشیف= https://web.archive.org/web/20210912033248/https://gov.krd/arabic/government/the-prime-minister/activities/posts/2021/february/%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%A5%D9%82%D9%84%D9%8A%D9%85-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%B3%D8%AA%D9%82%D8%A8%D9%84-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8-%D8%A3%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF/|تاریخ أرشیف=2021-09-12}}</ref> پارێزگای ھەولێر دەکەوێتە باکووری عێراق. لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[تورکیا]] و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئێران]]. ڕووبەرەکەی (١٣١٦٥) کیلۆمەتر چوارگۆشەیە. پارێزگاکە دەکەوێتە ناو دەشتەکان و کەشوھەوای ئینتقالی لە نێوان کەشوھەوای [[دەریای ناوەڕاست]] و بیابانەکاندا ھەیە. تایبەتمەندە بە ساردی زۆر و شێداری کەم. ھەولێر لە سەردەمی ڕژێمی پێشوودا بە پایتەختی ھاوینەی [[عێراق]] دادەنرا، بەھۆی گرنگی مێژووییەکەی بە درێژایی سەدەکان و بەھۆی ئەوەی ناوەندێکی ڕۆشنبیری و شارستانی کاریگەرە لە باکووری عێراق.<ref>https://www.erbil.gov.krd/app/governorate</ref> لەسەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانلییەکان]] [[ھەولێر]] قەزایەک بووە سەر بە لیوای کەرکووک، بەڵام دوای نەمانی ئەوان و ھاتنی ئینگلیز بۆناوچەکە، ئالوگۆڕ بەسەر شێوەی فەرمانداری دامو دەزگاکان ھاتووەو جۆری بەڕێوەبەربردنی نوێ ھاتووەتە ئاراوە. دیارە ھەولێریش سەردەستەی ئەم گۆڕانکاریانە بوو، لەسەردەمی ئینگلیزەکان (حاکم سیاسی) لەلیواکان کاریان کردووە، یاریدەدەری دادوەری ڕامیاریش واتە (مساعد لحاکم السیاسی) لەقەزایەکان دانیشتوون (دەبلیو- ئار-ئێچ) کەئەفسەرێکی ئینگلیزە، یەکەم یاریدەدەری دادوەری رامیاری بووە لەھەولێر، پاشان کە ھەولێر بووەتە [[پارێزگا]] ھەر بەخۆی بووە بە دادوەری ڕامیاری ئەم شارە.<ref>https://www.kurdipedia.org/files/books/2014/95039.PDF?ver=132385097450000000</ref> == ناو == ناوی پارێزگای ھەولێر لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە ئەویش شاری [[ھەولێر]]ە، ھەرجەندە بە '''ئەربیل''' ناو دەبرێت بەڵام [[کورد]]ان و بە فەرمی لە [[عێراق]]دا لە ئێستادا [[ھەولێر]]ە، وە چەندین بۆ چوون ھەیە لەسەر ناوی ئەم شارە: * بە [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکی عوسمانی]] ھەر بەم شارە وتراوە ئەربیل(اربیل)،<ref>Nasrullah, Mehmet (1908), مکمل آوروپا خریطە سی [Complete Map of Europe] (in Ottoman Turkish), Istanbul: Tefeyyüz Kitaphanesi.</ref> ھێشتا وەک ناوی شارەکە لە وەرگێڕانی فەرمی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزیدا]] بەکاردەھێنرێت.<ref>https://gov.krd/english/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> فۆڕمی عەرەبی ستانداردی مۆدێرن بۆ ناوەکە بریتییە لە(أربیل).<ref>https://gov.krd/arabic/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> لە کۆنی کلاسیکدا بە لاتینی بە ئاربێلا و بە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] بە ئاربێلا (Ἄρβηλα) ناسرابوو، وەرگیراوە لە [[زمانی پارسیی کۆن]] ''ئەربەیرا''(𐎠𐎼𐎲𐎡𐎼𐎠𐏓)، بە عەربەیلوی ئاشوورییەوە، بە سۆمەری ئوربیلۆم (𒌨𒉈1).<ref>https://oracc.museum.upenn.edu/</ref> * کۆنترین ناویشی (ئوربیل) و (ئوربیلم)ە و یەکێکیش بووە لە شارە گرنگەکانی [[سۆمەر|سومەرییەکان]]، کە بەپێی لێکۆلینەوەی دیرۆکزان و مێژوونووسان سومەرییەکانیش [[نەژادی ئاری|ئاریایین]]. (ئور + بیل): (ئور) وشەیەکی سومەرییەکان بووە بە واتای ([[شار]]) بەکارھێنراوە و (بیل)یش ناوی خوایەکی سومەریەکان بووە، ئوربیل بە واتای (شاری بیل) دەھات. ھەروەھا پایتەختی سومەرییەکانیش بۆخۆی ناوی ([[ئوور|ئور]]) بووە. زۆربەی شارە کۆنەکانی [[کوردستان]] و نیشتمانی نێوان دوو رووبار ([[مێزۆپۆتامیا]]) کە وشەی (ئور) یان لەگەڵ بەکار دەھێنرا بریتیبوونە لە؛ ( [[ئوور]]، [[ھەولێر|ئوربیل]]، [[ڕحا|ئوروحا "ئورفا"]]، [[ورمێ|ئورمییە]]، [[کەرکووک|ئوراپخا]]، نیپ ئور،...). کە لە فەرھەنگی ھەریەکێک لە ئاسووری، ئەکەدی، میتانی، ساسانییەکان ناوی ئەو شارانە بەشێوەیتر بەکارھێنراوە وەک نمونە: بۆ ھەولێر (ئەربێلا ، ئەربائیلۆ،..). بۆ [[کەرکووک]] (ئوراپخا، ئاراپخا، نوزی...). بۆ شاری [[ڕحا]] (ئوروحا، ئورحا، ئورفا،..).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ناوی ھەولێر لە سەرچاوە کۆنەکاندا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2024/564717/0001.PDF?ver=133571487610690496 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥| نووسەر = پ.ی.د موسا محەممەد خضر و پ.ی.د ئارام جەلال حەسەن و کەیفی جەلال تەھا |زمان = [[زمانی کوردی|کورد]]}}</ref> * [[عەلائەدین سەججادی]] ئەو ئەفسانەیەی نووسیوە ( ئەگێڕنەوە دەڵێن : لەپاش شکانی [[ئاشوورییەکان]] بە دەست [[ماد|میدیەکان]] ، کوردەکان ھاتوون بەشوێنی ئەو خوایانەدا گەڕاون کە چەپاویان کەن سەرەتا وایان زانیوە کە ئەمانە زۆر زلن ھەریەکە بە ئەندازەی کێوێک ئەبن لەسەر ئەو نیازە زۆر گەڕاون ھیچیان بەرچاو نەکەوتووە، کتوپڕ کابرایەک چویتە ژوورێک سەیری کردوە لەوێ دان بەسەرسامیەکی سەیرەوە بانگی ھاوڕێیەکانی کردووە (ھۆ لێرەن), (ھۆ لێرەن ), (ھۆلیرە), ( ھولیر), (ھەولیر) لەدواجار وشەکان سەدە بەسدە گۆڕانکاری لەسەر زمان کراوە کورت و ڕێک کراوە تەگەیشتووتە ناوی(ھەولێر).<ref>گۆڤاری سۆمەری ژمارە ٨ ساڵی ١٩٥٢</ref> * وشەی ھەولێر، لە وشەی (ئەربیل) و (ئوربیل) و (ئەربا ئیلۆ)ەوە ھاتووە و لەسەر زار گۆڕاوە. وەک نمونەی (ئەربەئیلۆ، ئەربیل، ئوربیل، ئورویل، ھەرویل، ھەولێر...). == مێژوو == ھەندێ لە زانایان، [[ھەولێر]] و [[ھەرێمی کوردستان]] بەلانکەی مرۆڤایەتی دەزانن، لەبەرئەوەی [[ئەشکەوتی شانەدەر]] باشترین بەڵگەی مێژوویی [[مرۆڤ]]ە بەوپێیەی کە ئەشکەویتێکە لە [[جیھان]] گرنگی تایبەتی ھەیە و کەوتووەتە نزیک شاری ھەولێر. تەمەنی ئێسکبەندەکان کە بۆ ٦٠ تا ٦٥ ھەزار ساڵ پێش زاین دەگەڕێتەوە بەرێگەی زانستی سەلمێنراوە بەدرێژایی مێژوو، تا ئێستا ھیچ رۆژگارێکی ئەو ناوچەیە واتا ئەشکەوتەکە و شاری ھەولێر بێ مرۆڤ و دانیشتوان نەبووە. [[ھەولێر]] کۆنترنی شاری جیھانە تا ئێستا بە ئاوەدانی ماوەتەوە. === سەردەمی بەردینە نوێیەکان === ھەولێر لە سەرەتای ناوچەکانی نیشتەجێبوونی کشتوکاڵیدا بووە لە سەردەمی بەردینی نوێدا، قۆناغێکی بەرچاو لە گەشەسەندنی شارستانیەتی مرۆڤایەتی لە [[مێزۆپۆتامیا]] دیاری دەکات.<ref>https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/12387932_01.pdf</ref> [[پەڕگە:N-Mesopotamia and Syria english.svg|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەیەک کە بەرفراوانی میزۆپۆتامیا نیشان دەدات.]] === سەردەمی برۆنزی === ==== برۆنزی سەرەتایی ==== ئەو ناوچەیەی ھەولێر تێیدا ھەڵکەوتووە تا ڕادەیەکی زۆر لە ژێر ھەژموونی [[سۆمەر|سۆمەرییەکان]] بووە لە ٣٠٠٠ پێش زایین. لەگەڵ سەرھەڵدانی [[ئەکەد|ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی]] (٢٣٣٥-٢١٥٤ پێش زایین) ھەموو سامییەکانی ئەکادی و سۆمەرییەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] لە ژێر یەک دەسەڵاتدا یەکگرتوو بوون. [[ئیریدوپزیر]] پاشای شانشینی [[گۆتی]] لە ساڵی ٢١٥٠ پێش زایین شارەکەی گرت.<ref>https://erbilcitadel.org/arbil/?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696{{بەستەری مردوو|url=https://erbilcitadel.org/arbil/?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696 |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}</ref> [[پەڕگە:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی جوگرافیای ڕۆژھەڵاتی نزیک کۆن، لەگەڵ ناوە شوێنەکانی پەیوەست بە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئەکاد (کۆتایی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین)]] یەکەمین باس لە ھەولێر لە سەرچاوە ئەدەبییەکان لە ئەرشیفی شانشینی ئێبلاوە ھاتووە. دوو سەفەر بۆ ھەولێر (ئیربیلۆم) لە لایەن نێردراوێکەوە لە ئێبلەوە لە دەوروبەری ساڵی ٢٣٠٠ پێش زایین تۆمار دەکەن. فەرمانڕەوای [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور]]، [[ئەمار سین]]، لە ساڵی دووەمی تەمەنیدا، ئۆربیلۆمی لە کارەکەی دوورخستەوە. ١٩٧٥ پێش زایین.<ref>https://books.google.iq/books?id=en9tzr1-VM4C&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Ur III.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|درێژبوونەوەی نزیکەیی ئیمپراتۆریەتی شانشینی سێیەمی ئور (٢١١٢-٢٠٠٤ پێش زایین بەپێی کرۆنۆلۆژیای ناوەڕاست)، لەگەڵ ڕێکخستنی ناوەند/دەوروبەری سەردەمی شولگی (٢٠٩٣-٢٠٤٧ پێش زایین).]] ==== برۆنزی ناوەڕاست ==== لە سەدەکانی دوای ڕووخانی [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور]] ھەولێر بوو بە زلھێزێک لە ناوچەکەی خۆیدا. لە ماوەی تەمەنی کورتی شانشینی سەرەوەی میزۆپۆتامیادا لەلایەن شەمسی-عەدادی یەکەمەوە داگیرکرا، دوای ڕووخانی سەربەخۆ بوو. ==== کۆتایی برۆنزی ==== تا سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری ناوەڕاست (١٣٦٥-١٠٥٠ پێش زایین) ھەولێر لە چوارچێوەی ناوچەی کۆنترۆڵی ئاشوورییەکان بوو. === سەردەمی ئاسن === ناوچەکە کەوتە ژێر [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]] (٩٣٥-٦٠٥ پێش زایین). پاشان شارەکە ژمارەیەک جار دەستی گۆڕی لەوانەش دەسەڵاتی فارس، یۆنانی، پارتی، ڕۆمانی و ساسانی. [[پەڕگە:Assyrie general en.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ لە ئەوپەڕی ئاستدا.]] لە سەردەمی [[ماد]]ەکاندا، ڕەنگە [[ھەڤەخشترە]] ژمارەیەک کەسی لە [[گەلانی ئێرانی|ھۆزی ئێرانی کۆنی]] ساگارتیەکان لە شارەکانی ئاشووری ئەربەلا و [[ئەرەپخا]] ([[کەرکووک]]ی ئێستا) نیشتەجێ کردبێت، ڕەنگە وەک پاداشتێک بۆ یارمەتیدانیان لە گرتنی [[نەینەوا]]. بە گوێرەی نووسەرانی کلاسیک، ئیمپراتۆری فارس [[کورووشی مەزن]] لە ساڵی ٥٤٧ پێش زایین ئاشووری داگیرکرد و وەک دەوڵەتێکی پارێزراوی سەربازی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]] (یان ساتراپی) دامەزراند کە لە فارسی کۆن Aθurā (Athura) ناوی لێنرا، لەگەڵ [[بابل]] وەک پایتەخت.<ref>Yarshater, Ehsan (1993). The Cambridge History of Iran, Volume 3. Cambridge University Press. p. 482. ISBN 978-0-521-20092-9. Of the four residences of the Achaemenids named by Herodotus—Ecbatana, Pasargadae or Persepolis, Susa and Babylon—the last [situated in Iraq] was maintained as their most important capital, the fixed winter quarters, the central office of bureaucracy, exchanged only in the heat of summer for some cool spot in the highlands. Under the Seleucids and the Parthians the site of the Mesopotamian capital moved slightly to the north on the Tigris—to Seleucia and Ctesiphon. It is indeed symbolic that these new foundations were built from the bricks of ancient Babylon, just as later Baghdad, a little further upstream, was built out of the ruins of the Sassanian double city of Seleucia-Ctesiphon.</ref> [[پەڕگە:Achaemenid Empire 500 BCE.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|گەورەترین ڕووبەری خاکی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتی ھەخامەندییەکان]]، کە لە سەردەمی [[کورووشی مەزن]]دا بەدەست ھاتووە (٥٢٢-٤٨٦ پێش زایین)]] [[ماد]]ەکان و لەگەڵ ئەواندا ساگارتییەکان دەبوو لە ساڵی ٥٢٢ پێش زایین دژی داریۆسی یەکەمی فارس ڕاپەڕین، بەڵام ئەم ڕاپەڕینە لەلایەن ئەو سوپایەوە بە توندی داخرا کە داریۆس لە ساڵی دواتردا بە سەرکردایەتی ژەنەڕاڵ تەخماسپەدا ڕەوانەی دەرەوە. ڕووداوەکان لە نووسراوی بیستووندا وێنا کراون کە ئەمڕۆ لە چیاکانی [[پارێزگای کرماشان]]ی ئێران وەستاوە. [[پەڕگە:Median Empire.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|دەسەڵاتی [[ماد]]ەکان لەوپەڕی فەرمانڕەوایەتیدا]] [[شەڕی گۆگەمیلا]]، کە [[ئەسکەندەری مەزن]]، [[داریووشی سێیەم]]ی فارسی بردەوە، لە ساڵی ٣٣١ پێش زایین نزیکەی ١٠٠ کیلۆمەتر (٦٢ میل) ڕۆژئاوای ھەولێر بە پێی نەخشەی جیھانی ئۆربانۆ مۆنتی ڕوویدا. دوای شەڕەکە داریووش توانی بەرەو شارەکە ھەڵبێت.<ref>https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/workspace/handleMediaPlayer?lunaMediaId=RUMSEY~8~1~303667~90074316</ref> (تا ڕادەیەک بە نادروستی، ڕووبەڕووبوونەوەکە ھەندێک جار بە "شەڕی ئاربێلا" ناسراوە.) دواتر ئاربێلا بەشێک بوو لە ئیمپراتۆریەتی ئەسکەندەر. دوای مردنی ئەسکەندەری مەزن لە ساڵی ٣٢٣ پێش زایین، ئاربێلا بوو بە بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی]]. دواتر [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە نزیکەی ١٥٠ ساڵ داگیری کرد.<ref>https://books.google.iq/books?id=79wj2hj4wKUC&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Seleucid Empire alternative map.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سلووکی (شینێکی کاڵ) لە ساڵی ٢٨١ پێش زاییندا.]] [[پەڕگە:Map of the Parthian Empire under Mithridates II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە ساڵی ٩٤ پێش زایین لە گەورەترین ئاستیدا،(١٢٤-٩١ پێش زایین)]] ھەولێر بوو بە بەشێک لەو ناوچەیەی کە لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانیەکاندا]] ناکۆکی لە نێوان ڕۆما و فارسدا ھەبوو. لە سەردەمی پارتییەکان تا سەرەتای سەردەمی ساسانییەکان، ھەولێر بووە پایتەختی ویلایەتی [[ئادیابین]] (حادیابی ئاشووری). شارۆچکە و شانشینییەکە لە مێژووی جولەکەکاندا بە گۆڕینی بنەماڵەی شاھانە ناسراوە، بەتایبەتی شاژنە ھێلێنای ئادیابێنێ، بۆ ئایینی [[جوو]]لەکە.<ref>Brook, Kevin Alan (2018). The Jews of Khazaria (3rd ed.). Lanham: Rowman and Littlefield Publishers. pp. 241–243</ref> [[پەڕگە:Kingdom of Adiabene, ca 37 AD.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|شانشینی ئادیابین لە ساڵی ٣٧ی زایینی لە گەورەترین ئاستیدا، لە سەردەمی ئیزاتێسی دووەمدا]] پاشان دانیشتووانەکەی وردە وردە لە ئایینی کۆنی مێزۆپۆتامیا لە نێوان سەدەی یەکەم و چوارەمدا گۆڕا بۆ ئایینی [[مەسیحی]]، پکیدە بە شێوەیەکی نەریتی لە دەوروبەری ساڵی ١٠٤ی زایینی بووە یەکەم قەشە. ئایینی کۆنی میزۆپۆتامیا تا سەدەی دەیەمی زایینی بە تەواوی لە ناوچەکەدا نەمرد.<ref>https://www.tertullian.org/fathers/arbela_02_text.htm</ref> ھەروەھا کۆمەڵگەیەکی مەسیحی ھەبووە کە وا بیردەکرایەوە لە ئایینی جوولەکە گۆڕاون. [[ئادیابین]] (پارێزگای کەنیسەی ڕۆژھەڵاتی سریانی) لە ئەربێلا (بە [[زمانی سوریانی|سوریانی]]: ܐܪܒܝܠ ئەربیل) بووە ناوەندی [[مەسیحیەتی سوریانی]] تا کۆتایی سەدەکانی ناوەڕاست.<ref>https://books.google.iq/books?id=rNdtAAAAMAAJ&q=adiabene&redir_esc=y</ref> ھەولێر دوای ئەوەی [[ماد]]ەکان کۆتاییان بە حوکمی [[ئاشوورییەکان]] ھێنا، دوای مادەکان کەوتە ژێر دەستی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانییەکان]] بۆ چەندەھا سەدە، کە ھەژارییەکی زۆری تیادا بڵاو بووەوە و وە لە ناسنامە ئاشوورییەکەی داماڵرا. [[پەڕگە:The Sasanian Empire at its apex under Khosrow II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ساسانی لە گەورەترین ئاستدا ٦٢٠، لە سەردەمی خوسرەوی دووەم]] === مێژووی سەدەی ناوەڕاست === وەک چۆن زۆرێک لەو ئاشوریانەی کە بوونەتە مەسیحی ناوی ئینجیلی (لەوانەش جوولەکەکان)یان گرتەبەر، زۆربەی قەشەکانی سەرەتایی ناوی ئارامی ڕۆژھەڵاتی یان جوولەکە/ئینجیلییان ھەبووە، ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت کە زۆرێک لە مەسیحییە سەرەتاییەکانی ئەم شارە لە ئایینی جوولەکە بوون.<ref>Gillman, Ian and Hans-Joachim Klimkeit. Christians in Asia before 1500. (Ann Arbor: University of Michigan, 1999) p. 33</ref> وەک شوێنی دانیشتنی میترۆپۆلیتانی کەنیسەی ئاشووری ڕۆژھەڵات کاری دەکرد. لە سەردەمی مەسیحی شارەکەوە زۆرێک لە باوکانی کڵێسا و نووسەری ناسراو بە زمانی ئارامیی ھاتوون. دوابەدوای فەتحکردنی موسڵمانان بۆ سەر فارس، پارێزگای ساسانی نەکسواردەشیراگان و دواتر گەرامیگ و نۆدەردەشیراگان، کە ھەولێر بەشێکی لێ بوو، ھەڵوەشایەوە و لە ناوەڕاستی سەدەی حەوتەمی زایینیەوە ناوچەکە وردە وردە لێشاوی گەلانی [[موسڵمان]]ی بەخۆیەوە بینی کە زۆرینەیان [[عەرەب]] و گەلانی [[گەلانی تورک]] بوون.<ref>D. Sellwood, "ADIABENE," Encyclopædia Iranica, I/5, pp. 456–459</ref> ڕزگارکردنی(فتح) ھەولێر لە سەردەمی [[عومەر کوڕی خەتتاب]]دا بوو بە سەرکردایەتی (ربعی بن الأفکل) بوو کە ئەوکات ەژێر دەسەڵاتی ساسانییەکاندا بوو. [[پەڕگە:Rashidun Caliphate.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[خەلافەتی ڕاشیدون]] لە گەورەترین ئاستی خۆیدا، لە سەردەمی [[عوسمان کوڕی عەفان|خەلیفە عوسمان]]،٦٥٤ک]] دیارترین [[ھۆز]]ی [[کورد]] لە ناوچەکەدا [[ھەزەبانی]] بوو، ناوەندی ھەزەبانییەکان لە [[ھەولێر]] و [[شنۆ|شنۆ]] و [[ورمێ]] بوو. فەرمانڕەوایی ئەوان ناوچەکانی [[مەراغە]] و ورمێ لە ڕۆژھەڵات و ھەولێر و [[شنگال]] و بەشێک لە خاکی جەزیرە لە باشوور و ڕۆژاوا و بەرکاری و [[جۆلەمێرگ|ھەکاری]] و [[سەڵماس|سەلماس]] لە باکوورەوە،<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bozarslan|یەکەم=Hamit|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9781108473354&redir_esc=y|سەردێڕ=The Cambridge History of the Kurds|دوایین٢=Gunes|یەکەم٢=Cengiz|دوایین٣=Yadirgi|یەکەم٣=Veli|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|پەڕەکان=٢٧|زمان=en}}</ref><ref name=":3"/><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kennedy|یەکەم=Hugh|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215&redir_esc=y#v=onepage&q=%22The%20Kurdish%20dynasties%20which%20emerged%20in%20the%20second%20half%22&f=false|سەردێڕ=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٣٧٦٣٩-٢|پەڕەکان=٢١٥|زمان=en}}</ref> ھەولێر یەکێک بوو لە پایتەختەکەیان،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brill|یەکەم=E. J.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=ro--tXw_hxMC&dq=Zarzā+kurds&pg=PA1049&redir_esc=y#v=onepage&q=Zarzā%20kurds&f=false|سەردێڕ=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam: 1913-1936. Ṭāʻif - Zūrkhāna|ڕێکەوت=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٩٧٩٤-٠|پەڕەکان=١٠٤٩|زمان=en}}</ref> لە نێوان ساڵی ٩٠٦ تا ١١٣١/١١٤٤ فەرمانڕەوایان کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Minorsky|یەکەم=V.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9780521057356&redir_esc=y|سەردێڕ=Studies in Caucasian History: I. New Light on the Shaddadids of Ganja II. The Shaddadids of Ani III. Prehistory of Saladin|ڕێکەوت=١٩٥٣|بڵاوکەرەوە=CUP Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٠٥٧٣٥-٦|پەڕەکان=١٤٣|زمان=en}}</ref><ref name=":2"/>{{rp|65-66}} بە گوێرەی ئیبن حەوقەل ناوچەی جەزیرە لەوەڕگەی ھاوینەی کوردانی ھەزەبانەکان بووە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bozarslan|یەکەم=Hamit|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9781108473354&redir_esc=y|سەردێڕ=The Cambridge History of the Kurds|دوایین٢=Gunes|یەکەم٢=Cengiz|دوایین٣=Yadirgi|یەکەم٣=Veli|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|پەڕەکان=٢٦|زمان=en}}</ref> بوونی ھەزەبانەکان تۆمار کراوە لە سەدەی ١٠زی دا لە [[دوین]] لە [[ئەرمەنستان]]، کە بە کەنارەکانی دەریای کاسپی تێدەپەڕێت بۆ خاکی جەزیرە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=James|یەکەم=Boris|ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Le " territoire tribal des Kurdes " et l’aire iraqienne (xe-xiiie siècles): Esquisse des recompositions spatiales|ناونیشان=https://journals.openedition.org/remmm/3331#tocto1n3|journal=Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée|زمان=fr|issue=117-118|پەڕەکان=١٠١–١٢٦|doi=10.4000/remmm.3331|issn=0997-1327}}</ref> کە چەند کەسێکیش وەک پارێزگار بۆ شارەکە لە کۆتایی سەدەی دەیەمەوە تا سەدەی دوازدەھەم کە لەلایەن [[دەوڵەتی زەنگی]] داگیرکرا و پارێزگارییەکەی درا بە [[موزەفەرەدین کۆکبری]]، کە لە سەردەمی [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەیوبیەکاندا]] شارەکەیان پاراست. یاقوت حەمەوی زیاتر باسی لەوە دەکات کە ھەولێر لە سەدەی ١٣دا زۆربەی دانیشتووانی [[کورد]]ە.<ref>B. James. Le « territoire tribal des Kurdes » et l’aire iraqienne (xe-xiiie siècles): Esquisse des recompositions spatiales. Revue des Mondes Musulmans et de la Méditerranée, 2007. P. 101-126.</ref> [[پەڕگە:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|سوڵتانییەتی ئەیوبی(بە ڕەنگی پەمەیی) لە کاتی کۆچی دوایی سەلاحەدین لە ساڵی ١١٩٣ز]] کاتێک [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|مەغۆلەکان]] لە سەدەی ١٣دا ھێرشیان کردە سەر ڕۆژھەڵاتی نزیک، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٢٣٧ ھێرشیان کردە سەر شاری ھەولێر. شارۆچکەی خوارەوەیان تاڵان کرد بەڵام ناچار بوون لەبەردەم سوپای خەلافەت کە نزیک بووەوە پاشەکشە بکەن و ناچار بوون گرتنی قەڵاکە دوابخەن.<ref>Woods, John E. (1977), "A note on the Mongol capture of Isfahān", Journal of Near Eastern Studies, 36 (1): 49–51</ref> دوای [[گەمارۆدانی بەغدا (١٢٥٨)|کەوتنی بەغدا]] بە دەست [[ھۆلاکۆ خان]] و مەغۆلەکان لە ساڵی ١٢٥٨، دوا فەرمانڕەوای بەگتەگێنید خۆی ڕادەستی مەغۆلەکان کرد و بانگەشەی ئەوەی کرد کە گاریسۆنی کوردی شارەکەش بەدوایدا دەڕۆن؛ بەڵام ئەوان ئەمەیان ڕەتکردەوە، بۆیە مەغۆلەکان گەڕانەوە بۆ ھەولێر و توانیان قەڵاکە بگرن دوای گەمارۆدانێک کە شەش مانگی خایاند.<ref>https://www.gemaart.com/wp-content/uploads/2020/09/PAPER_Citadel-Research_Novacek.pdf{{بەستەری مردوو|url=https://www.gemaart.com/wp-content/uploads/2020/09/PAPER_Citadel-Research_Novacek.pdf |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> پاشان [[ھۆلاکۆ خان]] پارێزگارێکی [[مەسیحی]] [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] بۆ شارۆچکەکە دانا و [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی]] ڕێگەی پێدرا کەنیسەیەک دروست بکات. [[پەڕگە:Bagdad1258.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|وێناکردنی سوپای [[ھۆلاکۆ خان]] کە شارەکەی گەمارۆداوە، ١٤٣٠]] لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا، گۆشەگیرییە بەردەوامەکانی سەر [[مەسیحی]]یەکان و [[جوو]]لەکەکان و بوداییەکان لە سەرانسەری ئیلخاناتدا لە ساڵی ١٢٩٥ لە ژێر دەسەڵاتی ئۆیرات ئەمیر ناوروزدا بە جددی دەستیپێکرد، ئەمەش کاریگەری زۆری لەسەر ئاشوورییە ڕەسەنەکانی مەسیحی ھەبوو. ئەمەش لە سەرەتای سەردەمی ئیلخان غەزاندا دەرکەوت. لە ساڵی ١٢٩٧دا، دوای ئەوەی غەزان ھەستی بە بەھێزی کرد کە بتوانێت بەسەر کاریگەرییەکانی ناوروزدا زاڵ بێت، کۆتایی بە گۆشەگیرییەکان ھێنا. لە سەردەمی ئیلخان ئۆلجێیتودا، دانیشتوانی [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] پاشەکشەیان کرد بۆ قەڵاکە بۆ ئەوەی لە گۆشەگیری ڕزگاریان بێت. لە بەھاری ساڵی ١٣١٠دا مەلەک (حاکم)ی ناوچەکە بە ھاوکاری [[کورد]] ھەوڵی دەستبەسەرداگرتنی لێیان دا. سەرەڕای ھەموو ھەوڵەکانی قەشەی تورک مار یەحبەڵڵا بۆ دوورکەوتنەوە لە مەرگەساتی نزیک، دواجار قەڵاکە دوای گەمارۆدانی سەربازانی ئیلخانات و خێڵە کوردییەکان لە ١ی تەمموزی ١٣١٠ گیرا و ھەموو بەرگریکارەکانیش کۆمەڵکوژ کران، لەنێویاندا زۆرێک لە دانیشتوانی ئاشووری شارۆچکەی خوارەوە.<ref>Sourdel, D. (2010), "Irbil", in Bearman, P.; Bianquis, Th.; Bosworth, C.E.; van Donzel, E.; Heinrichs, W.P. (eds.), Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Brill Online,</ref> بەڵام ژمارەی دانیشتوانی [[ئاشوورییەکان]]ی شارەکە لە ڕووی ژمارەییەوە بە گرنگییەوە مانەوە تا وێرانکردنی شارەکە لەلایەن ھێزەکانی [[تەیمووری لەنگ|تەیمورەوە]] لە ساڵی ١٣٩٧.<ref>Edwin Munsell Bliss, Turkey and the Armenian Atrocities, (Chicago 1896) p. 153</ref> [[پەڕگە:Historical Atlas of Iran - Plate No. 17 (cropped).jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|سەردەمی ئیلخانییەکاندا]] [[قەرەقۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی [[تورکمان]] کە لە ساڵی ١٣٧٥ی زایینی وڵاتەکەیان دامەزراند، و فەرمانڕەوایی ڕۆژھەڵاتی [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و [[قەوقاز|قەفقاز]] و ھەندێک ناوچەی [[ئێران]] [[عێراق|و عێراقیان]] کرد، لە نێوان ساڵانی [[١٣٨٠]]ی زایینی تا [[١٤٦٩]] ی زایینی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا universalis.fr|ناونیشان=https://www.universalis.fr/encyclopedie/moutons-noirs-kara-koyunlu/|بڵاوکەرەوە=universalis.fr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا britannica.com|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Kara-Koyunlu|بڵاوکەرەوە=britannica.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا nomisma.org|ناونیشان=http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|بڵاوکەرەوە=nomisma.org|ڕێکەوتی سەردان= ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180707123207/http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Qaraqoyunlu Dynasty AZƏRBAYCAN.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|تورکمانە قەرەقۆینلۆکان، شینێکی کاڵ، گەورەترین ڕادەی خۆیان لە عێراق و کەناری ڕۆژھەڵاتی عەرەبی بۆ ماوەیەکی کەم نیشان دەدەن]] [[ئاق قۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی تورکمان و لە «خێڵی بێندەر»ن لە نێوان ساڵانی [[١٤٦٧]] - [[١٥٠٢|١٥٠٢ی زایینی]] لە ڕۆژھەڵاتی [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و فارس و [[عێراق]] و [[ئەفغانستان]] [[شینجیانگ|و تورکستان]] فەرمانڕەواییان کردووە. و لە ساڵی ١٤٦٩ی زایینی توانی وڵاتی [[قەرەقۆینلۆ]] لەناو ببات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131020105336/http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Map Aq Qoyunlu 1478-en.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|کۆنفیدراسیۆنی ئاق قۆینلۆ لە گەورەترین ئاستدا لە سەردەمی ئوزون حەسەن]] لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ھەولێر بە یەک لە دوای یەک لەلایەن [[ئومەویەکان]]، [[خەلافەتی عەباسی|عەباسیەکان]]، [[دەوڵەتی بوەیھی]]، [[شانشینی سەلجووقی|سەلجوقییەکان]] و پاشان تورکمانەکانی بەگتەگینید میرەکانی ھەولێر (١١٣١-١٢٣٢) حوکمڕانی دەکرا، دیارترینیان [[موزەفەرەدین کۆکبری]] بوو کە یەکێک بوو لە ژەنەڕاڵە پێشەنگەکانی [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەلاحەدین]]؛ بە نۆرە ئیلخانیەکان و جەلاییریدەکان و [[قەرەقۆینلۆ]] و ئیمپراتۆریەتیی تەیموور و [[ئاق قۆینلۆ]] بەدوایاندا ھاتن. لە ساڵی ١٥٠٩دا شاری [[ھەولێر]] و ناوچەکە لەلایەن [[شانشینی سەفەوی|سەفەوییەکانەوە]] داگیرکرا و بووە بەشێک لە فەرمانڕەواییان. یەکێک بوو لە گەورەترین ئیمپراتۆرییەتەکانی ئێران دوای لەشکرکێشی عەرەبەکان کە لەلایەن [[سەفەوییەکان|بنەماڵەی سەفەوییەکانەوە]] لە ساڵی ١٥٠١ تا ١٧٣٦ حوکمڕانی کرا.<ref>Helen Chapin Metz. ''Iran, a Country study''. 1989. University of Michigan, p. 313.</ref><ref>Emory C. Bogle. ''Islam: Origin and Belief''. University of Texas Press. 1989, p. 145.</ref><ref>Stanford Jay Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge University Press. 1977, p. 77.</ref><ref>Andrew J. Newman, ''Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire'', IB Tauris (March 30, 2006).</ref> [[پەڕگە:Safavid Iran.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سەفەوی لە سەردەمی شا عەباسدا]] ھەولێر شوێنی لە دایکبوونی مێژوونووس و نووسەرانی بەناوبانگی سەدەی ١٢ و ١٣ی کورد [[ئیبن خەلەکان]] و [[ئیبن ئەلمستەوفی]] بووە. دوای [[شەڕی چاڵدێران]] لە ساڵی ١٥١٤، ھەولێر کەوتە ژێر [[میرنشینی سۆران]]. لە سەدەی ١٨دا [[میرنشینی بابان]] شارەکەی گرتەوە بەڵام لەلایەن [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەمەد کۆر]] فەرمانڕەوای سۆران لە ساڵی ١٨٢٢ دەستی بەسەردا گیرا. [[پەڕگە:Soran Emirate.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی [[میرنشینی سۆران]] لە لووتکەی دەسەڵاتیدا لە سەردەمی [[شۆڕشی ڕەواندز]] بە سەرکردایەتیی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]. کە سنوورەکەی لە باکوورەوە لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]] و [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]] و لە باشووریشەوە لەگەڵ قەبیلەی عەنزەی نەجد و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە لەگەڵ [[ئێرانی قاجاڕی]] و [[میرنشینی ئەردەڵان]] ھاوسنوور بوو.]] [[میرنشینی سۆران]] بەردەوام بوو لە حوکمڕانی بەسەر ھەولێردا تا ساڵی ١٨٥١ لەلایەن عوسمانییەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا، ھەولێر بوو بە بەشێک لە [[ویلایەتی مووسڵ]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] تا [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، کاتێک عوسمانییەکان و ھاوپەیمانە [[کورد]] و [[تورکمان]]ەکانیان لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا]]وە تێکشکێنران. === سەردەمی عوسمانی(١٥٣٨-١٩١٨) === * دوای ئەوەی لە ساڵی ١٥١٧ بە ھێرشی ناڕێک دەستی پێکرد لە ساڵی ١٥٣٨ کۆتایی پێھات، کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی]] خاکی [[باشووری کوردستان]]ی ئێستای زیاد کرد بۆ ئیمپراتۆریەتەکەی بە گرتنی لە دەستی ڕکابەرە سەرەکییەکەی کە [[شانشینی سەفەوی]] بوو.<ref>Rothman, E. Nathalie (2015). Brokering Empire: Trans-Imperial Subjects between Venice and Istanbul. Cornell University Press.</ref> * [[مێزۆپۆتامیا]] لە ساڵی ١٥٥٥ لە لایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] بە [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە]] دەستی کەوتبوو، بەڵام تا [[گرێبەستی زەھاب]] لە ساڵی ١٦٣٩ کۆنترۆڵی عوسمانی بەسەر میزۆپۆتامیادا یەکلاکەرەوە نەبوو.<ref>https://archive.org/details/historyofottoman00stan/page/198/mode/2up</ref> دوای [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە]]، سەفەوییەکان جارێکی دیکە زۆربەی ناوچەی میزۆپۆتامیایان گرتەوە لە سەردەمی [[شا عەباسی یەکەم]] (١٥٨٨-١٦٢٩).<ref>Nasiri, Ali Naqi; Floor, Willem M. (2008). Titles and Emoluments in Safavid Iran: A Third Manual of Safavid Administration. Mage Publishers. p. 309.</ref> پاشان لەگەڵ داگیرکردنەوەی [[بەغدا]](١٦٣٨) لیوای مووسڵ بوو بە ویلایەتێکی سەربەخۆ.<ref>Kemp, Percy (1983). "Power and Knowledge in Jalili Mosul". Middle Eastern Studies. 19 (2): 201–12.</ref> * شاری ھەولێر لەم ماوەی دەسەڵاتی عوسمانیدا قەزایەک بوو لە لیوای کەرکووک. ھەرچەندە ماوەیەکیش قەزا بوو لە لیوای ڕەواندز. * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ [[حکوومەتی ناوەندی]]ی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا [[ئەیالەتی شارەزوور]]یان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== لیوای ھەولێر لە سەردەمی عوسمانیدا(١٨٥٠-١٩١٨) ==== شارۆچکەی مۆدێرنی [[ھەولێر]] لەسەر گردێک وەستاوە کە قەڵایەکی عوسمانی لە سەرەوەیە. لە سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاستدا، ھەولێر بووە ناوەندێکی بازرگانی سەرەکی لەسەر ڕێگای نێوان [[بەغدا]] و [[مووسڵ]]، ڕۆڵێک کە تا ئەمڕۆش دەیگێڕێت لەگەڵ پەیوەندییە گرنگەکانی ڕێگاوبان بە جیھانی دەرەوە. ئەم سەردەمە بە کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی کرداریی ھەردوو و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] و [[میرنشینی بابان|بابان]] و چەسپاندنی دەسەڵاتی [[بەغدا]] بە سەر تەواوی خاکی [[باشووری کوردستان]] دەست پێدەکات جگە لە چەند ساڵێک نەبێت کە ھەموو یەکە کارگێڕییەکانی نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] بە یەکگرتوویی لە یەکەیەکی کارگێڕیدا کۆکرابوونەوە و ناوەندەکەسی شاری [[ڕەواندز]] بوو. دوای ئەوە سەر بە سنجاق(لیوا)ی کەرکووک بوو تاوەکوو ساڵی (١٩٢٣) کرایە لیوا.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٨) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا [[زێی بچووک]] و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf | نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> خاکی ئێستای پارێزگای ھەولێر، لەم سەردەمەدا دابەش ببوو بەسەر [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] و [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]]دا، لە [[ئەیالەتی شارەزوور]] و [[ئەیالەتی بەغدا]] و [[ئەیالەتی وان]]دا. قەزاکانی([[قەزای ھەولێر|ھەولێر]]، [[قەزای کۆیە|کۆیە]]، [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] و [[ناحیەی بالیسان|بالیسان]]) سەر بە [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] بوون. قەزاکانی ([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای ھەریر|حەریر]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]]، [[ناحیەی بجیل|سورچی]] و [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]) سەر بە لیوای ڕەواندز بوون. [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] سەر بە لیوای مووسڵ بوو. لەم سەردەمەدا [[قەزا]]کان فرە ناوەند بوون و لە ژێر ھەژموونی [[ھۆز]]ەکاندا بوون بۆیە ھەندێک قەزا ناوی ھۆزەکانیشی لەگەڵدا دەھات. وە ھەندێک قەزا دراوەتە [[ھۆز]]ەکان بەڵام ناوەندیان نەبووە لە بەر ئەوەی لەو کاتەدا کۆچەری بوون بەڵام لە سنووری ئەو یەکە کارگێڕیانەی ئێستادا بوون. ئەم خشتەیەی خوارەوە ئەو یەکە کارگێڕییانە ڕوون دەکاتەوە کە پارێزگای ھەولێری ئێستا پێکدەھێنن کە سەر بە لیوا جیاوازەکان بوون.<ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = العراقی الشمالی | ناونیشان = https://drive.google.com/file/d/1KN0rYRFz_grB4hi84ATBdDN7KklFSY8r/view | نووسەر = محمد ھادی الدفتر و عبداللە حسن |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref>  {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە نێوان ساڵانی(١٨٥٠-١٨٦٥)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! لیوا ! ناوی قەزا ! پێڕستی یەکە کارگێڕییەکان ! لیوا ! ناوی قەزا ! پێڕستی یەکە کارگێڕییەکان |- | rowspan=5 style="text-align: center;"| [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] لەگەڵ فرە ناوەندی(ڕۆست، ڕەوەندۆک، شکیو، دەرگەڵە، دولە، ھەڕوتیان، بیاو، سەرچیان، کورە، دیوە و دەراریان) | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|دیانا]]، بەشێک لە [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] | rowspan=5 style="text-align: center;"| [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]](ئەربیل) | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]]، [[قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]، [[ناحیەی کەندێناوە|کەندێناوە]]، [[قەزای مەخموور|مەخموور]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ھەریر]] | style="text-align: center;" | دێرە حەریر | style="text-align: center;" | [[ناحیەی بالیسان|بالیسان]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|باڵەک]] | style="text-align: center;" | باڵەک | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] لەگەڵ فرە ناوەندی([[بۆگد]]، [[خەرابە]]، [[ساتووقەڵا]]، شێخان، دەربەند، گردی و چنارە، [[خەلەکان]]، [[خدران]] و [[ھیزۆپی گەورە|ھیزۆپ]]) | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیسنجەق]]، [[قەزای تەقتەق|تەقتەق]]، [[ناحیەی خەلەکان|چناران]]، بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]] | style="text-align: center;" | سیدەکان | style="text-align: center;" | ھۆزی سن و [[ئاکۆ]] و [[خۆشناو]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] و [[ناحیەی بێتواتە|بێتواتە]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی بجیل|سورچی]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] | style="text-align: center;" | [[ئێلی بڵباس]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] و [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] و [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- | rowspan=1 style="text-align: center;"| [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]] | style="text-align: center;" | ھۆزی [[مامەش]] و [[مەنگوڕ]] و ڕەمەک | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] | rowspan=1 style="text-align: center;"| [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|زێبار]] | style="text-align: center;" | مێرگەسۆر |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] [[پەڕگە:لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٥٠ - ١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٥٠ - ١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣) ==== لەم قۆناغەدا سیستەمی کارگێڕیی بەغدا لە [[ئەیالەت]]ەوە گۆڕدرا بۆ [[ویلایەت]]، ئەمەش لەلایەن [[والی]] تازە (مەدحە ت پاشا) کە لە ڕۆژی (۱۸ی موحەڕەمی ساڵی ۱۲۸٦ز-١٨٦٩/٤/٣٠ز)دا. گەیشتە [[بەغدا]] جیبەجێکرا، [[ویلایەتی بەغدا]] لەم قۆناغەدا لە (١٥) لیواوە کرا بە(١٤) لیوا، ژمارەی [[قەزا]]کانیشی لە(١٣٦)ەوە بۆ (۹۳) قەزا کەمکرایەوە. قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ [[والی]] [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|لیوای کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # سنووری ئێستای '''پارێزگای ھەولێر''' لەم سەردەمەدا لە لیوای ڕەواندزدا کۆکرایەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! ناوی قەزا ! یەکەی کارگێڕییەکان ! ژ ! ناوی قەزا ! یەکەی کارگێڕییەکان |- | style="text-align: center;"| ١ | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ھەریر]] | style="text-align: center;" | دیرە حەریر | style="text-align: center;"| ٥ | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]]، [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]، [[ناحیەی کەندێناوە|کەندێناوە]]، [[قەزای مەخموور|مەخموور]] |- | style="text-align: center;" | ٢ | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|باڵەک]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | style="text-align: center;" | ٦ | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]]، [[قەزای تەقتەق|تەقتەق]]، [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] |- | style="text-align: center;" | ٣ | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|برادۆست]] | style="text-align: center;" | ٧ | style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر|پشدەر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر|پشدەر]]، [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- | style="text-align: center;" | ٤ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی شێروان مەزن|شێروان]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|مێرگەسۆر]] | style="text-align: center;" | ٨ | style="text-align: center;" | دارەبیان | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]]، [[ناحیەی خدران|خدران]]، [[ناحیەی خەلەکان|خەلەکان]]، [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- |} ==== قۆناغی سێیەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨) ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری [[سنجاق]]ەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی([[مەنگوڕ]] و [[مامەش]] و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]]، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[قەزای ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا:''' سنووری ئێستای پارێزگای ھەولێر لەم قەزایانە پێکھاتبوو: # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە ([[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] و [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای کۆیە]] یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] بوو. # [[قەزای ڕەواندز]] لە ([[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]]، [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە ھەریر]]، [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای ڕانیە]] تەنھا [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]]ی ھەبووە. # ھێنانە کایەی ناحیەی شێروان لە ساڵی(١٨٩٠)دا، دواتر لکاندنی بە قەزای زێبار. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٢٩٢ک-١٨٧٥ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | ٢ | [[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]] |- | [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] |- | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | ٤ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا:''' # ناوی [[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]] گۆڕدرا بە ناحیەی برادۆست. # [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە سنووری [[قەزای کۆیە]] ھاتە کایەوە. # ناحیەی ئەملاکی شەمامک لە لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ھاتە کایەوە، کە سنووری ئێستای [[قەزای مەخموور]] و [[قەزای خەبات]] دەکات. # لە ساڵی (١٩٠٣)دا [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] لکێندران بە [[قەزای ڕەواندز]]ەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٣٢٥ک-١٩٠٧ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | rowspan=3 |٢ | rowspan=3 |[[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] |- | [[ناحیەی بالیسان]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=6 | ٣ | rowspan=6 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] |- | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] |- | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | ٤ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === لیوای ھەولێر لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد، دەتوانرێت سەردەمی پاشایەتی بە سەر چوار قۆناغدا دابەشبکرێت.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # جێگیرکردنی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوش تەپە]] لە بری ناحیەی دزەیی. # دابەشکردنی ھۆبەی ئەملاکی ئەمیری شەمامک بۆ دوو ناحیە([[قەزای مەخموور|مەخموور]] و [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]). # بەستنەوەی ناحیەی سولتانیە بە ناوەندی [[قەزای مووسڵ]]ەوە، دواتر دابەشکرا لە نێوان ھەردوو [[قەزای شەرقات|ناحیەی شەرقات]] و [[ناحیەی شۆڕە]]، ئیتر ناوی سولتانیەش لە دەفتەرە تۆمارییەکاندا نەما. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە. # دابڕاندنی [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] لە [[قەزای ڕەواندز]] و لکاندنی بە [[ناحیەی بارزان|ناحیەی زێبار]]ی سەر بە [[قەزای ئاکرێ]]. بەم شێوەیە یەکە کارگێڕییەکان کە دواتر لیوای ھەولێریان پێکھینا پێکھاتبوو لە (٣ [[قەزا]] و ٩ [[ناحیە]])، خاڵێکیتر کە پێویستە ئاماژەی پێبکریت ئەوەیە لە کاتی ھێنانە کایەی لیوای ھەولێردا بە ھۆی ناجێگیری ڕەوشی لیوای سلێمانییەوە ئاماژە بە [[قەزای ڕانیە]] نەکراوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێرلە ساڵی(١٩٢٢)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە |- | rowspan=4 | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|ناحیەی مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | rowspan=1 | ٢ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | rowspan=1 colspan=2 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=2 style="text-align: center | (٣)[[قەزا]] و (٩)[[ناحیە]] |- |} ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # [[قەزای ڕانیە]] دوای جێگیربوونی چارەنووسی [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، [[قەزای ڕانیە]] سەر لە نوێ بە لیوای ھەولێرەوە بەسترایەوە، سەرەتا بەشی ڕۆژئاوای [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] کە دەکەونە نێوان چیای [[ھەیبەت سوڵتان]]، [[زێی بچووک]] و ڕووباری باسەلامەوە بە [[قەزای کۆیە]] لکێندرا، لکاندنیشی پەیوندی بە موڵکداری ئاغاکانی کۆیەوە ھەیە، کە خاوەنی زۆربەی زەوییەکانی ئەم ناحیە بوون، دواتر گەڕێنرایەوە بۆ [[قەزای ڕانیە]]. # ھەروەھا لە سنووری [[قەزای ڕانیە]]، [[ناحیەی ناودەشت]] ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شاردەێی [[سەنگەسەر]] بوو. # لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا کە بە دوو زنجیرە چیا و بەرزایییەکانی ([[قەرەچوغ]]) و (زوورگە زراو) دابەشکراوە بۆ سێ [[دەشت]]، ھەردوو دەشتی (شەمامک، کاندێناوە و قەراج)، بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٤٩) لە ۱۹۲۷/۷/۲۷دا لە [[قەزای ھەولێر]] دابڕێنران و کران بە [[قەزا]]، سەرەتا ناوی قەزای گوێڕ بوو، دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٥) لە ۱۹۲٨/٣/٥دا ناوی گۆڕدرا بە [[قەزای مەخموور]] ناوەندەکەی شارۆچکەی [[مەخموور]] بوو. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦١) لە ۱۹۲٨/٤/٤دا [[ناحیەی کەندێناوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[قەزای مەخموور]]دا و ناوەندەکەی شارەدێی [[دیبەگە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =كورد وترك وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سي جي ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێرلە ساڵی(١٩٣٦)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە |- | rowspan=2 | '''١''' | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | rowspan=1 | '''٣''' | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | rowspan=4 | '''٥''' | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | rowspan=3 | '''٤''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | rowspan=2 | '''٢''' | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | rowspan=1 colspan=2 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | rowspan=1 colspan=7 style="text-align: center | '''(٥)[[قەزا]] و (١١)[[ناحیە]]''' |- |} ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦٦٥) لە ٢٠\١٢\١٩٤٤دا [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] لەگەڵ ھەردوو [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و [[ناحیەی بارزان]] لە [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]] دابڕێنرا و لکێندرا بە پارێزگای ھەولێرەوە. # [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپ]]ە ھەڵوەشینرا و سەرجەم کەرتەکانی لکێندرا بە ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٤٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | style="text-align: center |[[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | ٨٥٤ | style="text-align: center | ٩٣ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ھەولێر]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٣٨٤٠ | style="text-align: center | ٣٠١ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٢٢٩٣ | style="text-align: center | ١١٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ١٢٢٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای مەخموور]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٤٠٩٤ | style="text-align: center | ٢٤٤ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ١٠٤٨ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٩٠٩ | style="text-align: center | ٦٧ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای کۆیە]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ١٩٥٧ | style="text-align: center | ١٤٢ |- | rowspan=6 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=6 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٠١٧ | style="text-align: center | ١٠٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٩٣١ | style="text-align: center | ٩٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٧٥٢ | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٨٢٥ | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٦١١ | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ڕەواندز]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٥١٣٦ | style="text-align: center | ٤٤٨ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[بلێ]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[بلێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٤٧٥ | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٣٥٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٨٢٩ | style="text-align: center | ٦٥ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕانیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center | [[ڕانیە]] | style="text-align: center | ١٠١٣ | style="text-align: center | ٩٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | [[میرزا ڕۆستەمی گەورە]] | style="text-align: center | ٤١٤ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | [[سەنگەسەر]] | style="text-align: center | ٨٧٣ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ڕانیە]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٢٣٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٢) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨١٧٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٠٨''' |- |} ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== لەم قۆناغەدا ڕووبەری پاریزگای ھەولێر کەم بووەوە بەھۆی ئەوەی [[قەزای ڕانیە]]ی لێدابڕێنرا. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای کۆیە]]. [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە [[قەزای شەقڵاوە]]وە. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٢دا [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]، بە دابڕانی (٢٧) کەرت لە [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] و (٣٤) کەرت لە [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرەحەریر]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[قەزای شەقڵاوە]]، ناوەندەکەی لە شارەدێی [[پیرمام]]ە. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٤دا، ناحیەی [[ھیران|ناحیەی خۆشناو]] لە سنووری [[قەزای شەقڵاوە]]دا ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شارەدێی [[ھیران]] بوو. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٥٨٣) لە ٥\٧\١٩٥٦دا، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە قەزای [[مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]، وە ناوەندی قەزاکەش لە گوندی [[بلێ]]وە گواسرتایەوە بۆ شارۆچکەی [[مێرگەسۆر]]. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٦١٠) لە ١٢\٧\١٩٥٦دا، [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی ناودەشت]] و [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] لەم پارێزگایە دابڕێنرا و لکێندرا بە [[پارێزگای سلێمانی]]یەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٣٥٠) لە ٢٢\٦\١٩٥٧دا، [[ناحیەی قەراج]] لە سنووری [[قەزای مەخموور]]دا ھاتە کایەوە و ناوەندەکەی لە گوندی [[گۆمەشین]] دانرا.<ref name=":8" /> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٥٨)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=1 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=1 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٤٥٦ | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ١٢٢٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[گۆمەشین، قەراج|گۆمەشین]] | style="text-align: center | ١٨٣٧ | style="text-align: center | ٨٦ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ١٠٤٨ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٩٠٩ | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٠١٧ | style="text-align: center | ١٠٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٧٥٢ | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٨٢٥ | style="text-align: center | ١١٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٦١١ | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٤٧٥ | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٣٥٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٥١٩ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٥٨٧ | style="text-align: center | ٦٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٦٧٩ | style="text-align: center | ٧٠ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٦) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٥٨٧٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠٠''' |- |} === پارێزگای ھەولێر لە سەردەمی کۆماریدا(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان. ئەم سەردەمە دابەشی چوار قۆناغ دەکرێت.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بەفەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٨) لە ١٩٦٠/٨/٣٠دا، (١٠٠) کەرتی ناوەندی پارێزگای ھەولێر دابڕێنرایەوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[قوشتەپە]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحية قوشتبة | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/204.html | نووسەر = القوانين والتشريعات العراقية |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٠ دا، (١٣) کەرتی [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خوشناو]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] و (٣) کەرتیشی بە [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]ەوە لکێنراوە، ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]]یش بە [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]ەوە لکێنراوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٣) لە ١٩٦٢/١٢/٢٣دا، [[ناحیەی دیانا]] لە سنووری [[پارێزگای ھەولێر]]دا ھێنرایە کایە و بەسترایەوە بە [[قەزای ڕەواندز]] و (٥٤) گوندی و (٣) مەخفەری [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]ی پێوە گریدرا و ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[دیانا]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحية دیانا | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/790.html| نووسەر = القوانين والتشريعات العراقية |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٦٥)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژ. کەرت |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | style="text-align: center | [[قوشتەپە]] | style="text-align: center | ١٠٠ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[گۆمەشین، قەراج|گۆمەشین]] | style="text-align: center | ٨٦ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٧١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ٤٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی دیانا]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٨) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠٠''' |- |} ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٦دا ، (٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی قەراج]]ەوە لکێندراوە. # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٧٤٢) لە ١٩٦٧/٧/٢٦دا، (٣٢) گوندی [[ناحیەی دیانا]] و (٢٢) گوندی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] دابڕێنران، بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] لە سنووری [[قەزای ڕەواندز]] و ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[خەلیفان]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خلیفان | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/13278.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # لە ناوەڕۆکی بەیانی وەزارەتی داد لە سالی ١٩٦٧دا، جەختکراوە لە لکاندنی (٢٦) گوند بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]]ەوە. # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] ژمارە (٧٥٢) لە ١٩٧٠/٧/٥دا، [[قەزای چۆمان]] ھێنرایە کایە و ناوەندەکەی لە گوندی [[چۆمان]] بوو و سنووری کارگێڕییەکەیشی ھەمان سنووری کارگێڕیی [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث قضاء جومان | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/6215.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] لە ١٩٧٣/٧/١٦دا، ناوەندی [[ناحیەی قەراج]] لە گوندی [[گۆمەشین، قەراج|گومەشین]]ەوە گوێزرایەوە بۆ گوندی [[باقرتە]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٠٣) لە ١٩٧٣/١٠/١٥دا، بە دابڕاندنی (١٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]]، (٢٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] و (٤) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی شۆڕش]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای کۆیە]]وە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[دێگەڵە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة شورش | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9281.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٦٨) لە ١٩٧٣/١٢/٥دا، (٣١) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات |ناحیەی خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[خەبات|ھەنجیرۆک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خبات | ناونیشان = https://wiki.dorar-https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9283.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٩٨) لە ١٩٧٥/٩/٤دا، (١٩) کەرتی [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای چۆمان]]ەوە بە ستراوە و ناوەندەکەیشی گوندی [[حاجی ئۆمەران]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة حاجی عمران | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11207.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٣٣) لە ١٩٧٦/١/٢٥دا، (٢٩) کەرتی [[ناحیەی کەندێناوە]]، (١١) کەرتی [[ناحیەی قەراج]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێنراوە ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]]ی سەر بە [[قەزای ھەولێر]] بە [[ناحیەی پردێ]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ارتباط مقاطعات من محافظة اربيل والحاقها بالتأميم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] ژمارە (٦٤٨) لە ١٩٧٧/٦/١دا، [[ناحیەی بارزان]] ھەڵوەشێنراوە و ھەموو زەوییەکانیشی بە [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]]ی سەر بە [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]ەوە لکێندراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الغاء ناحية بارزان التابعة لمحافظة اربيل | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7966.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٧٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[عەنکاوە]] | style="text-align: center | ٩٤٠ | style="text-align: center | ٦٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | style="text-align: center | [[قوشتەپە]] | style="text-align: center | ١٢٧٣ | style="text-align: center | ٩٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center | [[خەبات]] | style="text-align: center | ٤٧٠ | style="text-align: center | ٣١ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ھەولێر]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٦٨٣''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٩٣''' |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٤٤٨ | style="text-align: center | ٢٩ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ٧٠٧ | style="text-align: center | ٤٦ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[باقرتە]] | style="text-align: center | ٩٧٣ | style="text-align: center | ٧٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مەخموور]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٦٣٧''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٠٤''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٦٤٧ | style="text-align: center | ٤٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ١٠٧٣ | style="text-align: center | ٥٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شۆڕش]] | style="text-align: center | [[دێگەڵە]] | style="text-align: center | ٤٠٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای کۆیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢١٢٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٢''' |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ٥٠٩ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی دیانا]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٢٩٠ | style="text-align: center | ٤١٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٦٩٠ | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center | [[خەلیفان]] | style="text-align: center | ٤١٥ | style="text-align: center | ٣٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ڕەواندز]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٩٠٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢١٥''' |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٧٨٥ | style="text-align: center | ٧٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٦٢٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٠٩''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٤٩٢ | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[ھەریر]] | style="text-align: center | ٤٦٠ | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٨٠٠ | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای شەقڵاوە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٧٥٢''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٦''' |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٧ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[چۆمان]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٦٧٤ | style="text-align: center | ٦٦ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] | style="text-align: center | [[حاجی ئۆمەران]] | style="text-align: center | ٢٤٥ | style="text-align: center | ١٩ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای چۆمان]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٩١٩''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٨٥''' |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(٢١) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٤٢٧''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١١٤٥''' |- |} ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٤) لە ١٩٨١/١٢/٢٠دا، [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]] ھێنرایە کایەوە و ناوەندەکەیشی شارۆچکەی [[دیانا]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٧٩) لە ١٩٨٢/٢/١دا، [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] ھەڵوەشێنراو و ھەموو کەرتەکانیشی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]ەوە لکێنرا. # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و لکاندنی ھەموو کەرتەکانی بە [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]]ەوە بەپێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٢٦٧) لە ١٩٨٢/٥/١٢دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الغاء ناحیة مزوری بالا فی محافظة اربیل | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/20502.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٤٢) لە ١٩٨٧/٧/١٨دا، ھەردوو [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خوشناو]]ی سەر بە [[قەزای شەقڵاوە]] و [[ناحیەی کەندێناوە]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی قەزای ھەولێرەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٩٨٧)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ناوەند ! ڕووبەر^٢ ! ژ.کەرت ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ناوەند ! ڕووبەر^٢ ! ژ.کەرت |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''١''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[ ھەولێر]] | style="text-align: center;" | ٢١٨٥ | style="text-align: center;" | ١٦٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٣''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|سدیق]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی دیانا|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[دیانا]] | style="text-align: center;" | ٤٦٥٦ | style="text-align: center;" | ٣٤٤ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center;" | [[خەبات]] | style="text-align: center;" | ٥٢١ | style="text-align: center;" | ٣١ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center;" | [[ خەلیفان]] | style="text-align: center;" | ٤٤٨ | style="text-align: center;" | ٣١ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[کۆیە]] | style="text-align: center;" | ٢١٢٤ | style="text-align: center;" | ١٤٢ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز|ناحیەی ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | ١٨٠ | style="text-align: center;" | ٣٤ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای ھەولێر''' | style="text-align: center;" | '''٤٨٣٠''' | style="text-align: center;" | '''٣٣٥''' | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای سدیق''' | style="text-align: center;" | '''٥٢٨٤''' | style="text-align: center;" | '''٤١٦''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٢''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[ مەخموور]] | style="text-align: center;" | ١٢١٤ | style="text-align: center;" | ٧٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٤''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | ٤٠٤ | style="text-align: center;" | ٣٤ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center;" | [[باقرتە]] | style="text-align: center;" | ٩٨٣ | style="text-align: center;" | ٧٨ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی ھەریر]] | style="text-align: center;" | [[ھەریر]] | style="text-align: center;" | ٦٤١ | style="text-align: center;" | ٧٦ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center;" | [[گوێڕ]] | style="text-align: center;" | ٥٨٦ | style="text-align: center;" | ٥١ | style="text-align: center;" | [[قەزای پیرمام|ناحیەی پیرمام]] | style="text-align: center;" | [[پیرمام]] | style="text-align: center;" | ٧٨٩ | style="text-align: center;" | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای مەخموور''' | style="text-align: center;" | '''٢٧٨٣''' | style="text-align: center;" | '''٢٠٤''' | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای شەقڵاوە''' | style="text-align: center;" | '''١٨٣٤''' | style="text-align: center;" | '''١٨٦''' |- |} ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨-١٩٨٩)دا ==== # ڕووبەری پارێزگاکە زیادیکرد و ژمارەی کەرتەکانیشی لە (١١٤١) کەرتەوە بە رزبووەتەوە بۆ (۱۱۸۳) کەرت. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٣٤) لە ۱۹۸۹/۹/۱۱دا، (٤) کەرتی [[ناحیەی پردێ]] و (۳۸) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنرا و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا، ھەر لەو فەرمانەدا ھاتووە [[ناحیەی پردێ]] بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندراوە، ڕووبەری [[ناحیەی پردێ]] تەنھا ڕووبەری سەرۆکایەتی شارەوانی شارۆچکەی [[پردێ]]ی لە خۆدەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم تنظیم الحدود الاداریة لمحافظة التأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٤٥ | style="text-align: center | ٢٠٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center | [[خەبات]] | style="text-align: center | ٥١٢ | style="text-align: center | ٣١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٢١٢٤ | style="text-align: center | ١٤٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ھەولێر]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٥٦٩٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٣٧٧''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ١٢١٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٨٦ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[باقرتە]] | style="text-align: center | ٩٨٣ | style="text-align: center | ٧٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مەخموور]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٧٨٣''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٠٤''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[دیانا]] | style="text-align: center | [[ناحیەی دیانا|ناحیەی ناوەندی قەزای سدیق]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٤٦٥٦ | style="text-align: center | ٣٤٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center | [[خەلیفان]] | style="text-align: center | ٤٤٨ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز|ناحیەی ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٨٠ | style="text-align: center | ٣٤ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٥٢٨٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٤١٦''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | ٤٠٤ | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] | style="text-align: center | [[ھەریر]] | style="text-align: center | ٦٤١ | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٧٨٩ | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای شەقڵاوە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٣٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٦''' |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٣) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٥٥٩١''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١١٨٣''' |- |} === لە دوای ڕاپەڕین === ==== قۆناغی یەکەم ساڵی ١٩٩١-١٩٩٢ ==== * لەم قۆناغەدا [[پارێزگای سلێمانی]] و پارێزگای ھەولێر و [[پارێزگای دھۆک]] لە لایەن [[بەرەی کوردستانی]]ەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕێوەدەبرا، لەبەرئەوەی گوندەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە [[ھەرێمی کوردستان]] دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ [[پەرلەمانی کوردستان]] پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە. ==== قۆناغی دووەم ساڵی ١٩٩٢-٢٠٠٣ ==== لەم قۆناغەدا یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر بە پێی ئاوەدانکردنەوە نوێ کرانەوە و یەکە کارگێڕییەکان چوونەوە جێی خۆیان و ناوی کوردییان لێنرانەوە، ھەرچەندە [[شەڕی براکوژی]] کاریگەری خۆی لەسەر ئەم ئاواکردنەوەیەش دانا و [[ھەرێمی کوردستان]] بووە دوو حکومەتی جوودا و تاوەکو ئێستاش کاریگەری لەسەر پڕۆسەی حکومداری جێھێشتووە. # ھێنانەکایەی [[ناحیەی سمێلان|ناحیەی دۆڵی ڕوست]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(٧) لە بەرواری ٢٠٠٠/٤/١٩دا، لە سنووری [[قەزای چۆمان]] کە ناوەندەکەی گوندی [[سمێلان]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/2.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # ھێنانەکایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(١٥) لە بەرواری ٢٠٠١/٣/٢٨دا، لە سنووری [[قەزای ھەولێر]] کە ناوەندەکەی کۆمەڵگەی [[بەحرکە]]یە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/14.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (١٤) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # ھەڵوەشاندنی [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(١٢٨٠) لە بەرواری ٢٠٠٣/٦/٢٢دا، لە سنووری [[قەزای مێرگەسۆر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/43.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٤٣) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم ٢٠٠٣-٢٠١٤ ==== لەم قۆناغەدا چەند گۆڕانکارییەک لە یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێردا کرا لەوانەم: # بە بەیانی ژمارە (١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٤/١٠/٢٦دا، '''(ا)'''ھێنانە کایەی [[قەزای خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر، بە دابڕانی ناحیەی خەبات لە [[قەزای ھەولێر]]. '''(ب)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی دارەشەکران]] لە ناوچەی زرارەتی سەر بە [[قەزای خەبات]] کە ناوەندەکەی لە گوندی [[دارەشەکران|قەرەقاجین]] دەبێت. '''(ج)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕزگاری، ھەولێر|ناحیەی ڕزگاری]] سەر بە [[قەزای خەبات]] و ناوەندەکەی لە کۆمەڵگای ([[تۆپزاوە]]) دەبێت. '''(د)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی شەمامک]] کە ناوەندەکەی لە گوندی (پیرداود) و سە ر بە [[قەزای خەبات]] دەبێت. '''(و)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی گۆڕەتوو]] لە سنووری [[قەزای مێرگەسۆر]]، لە گوند و کەرتەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای مێرگەسۆر دروستکرا، بەمەش ناحیەی ناوەندی قەزای مێرگەسۆر ھەڵوەشێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بەیانی ژمارە(١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٤دا | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٥٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٥٩٥) لە بەرواری ٢٠٠٥/١/١٧دا، لکاندنی ھەرسێ گوندی([[خرابە دراو]]/کەرتی ٥١، [[سەیدان]]/کەرتی ٥٢، [[مامەلۆک]]/کەرتی ٦٩) بە [[ناحیەی ڕزگاری، ھەولێر|ناحیەی ڕزگاری]] لە [[قەزای خەبات]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بەیانی ژمارە(١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٥دا | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/55.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٥٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(٨) لە ٢٠٠٦/١٠/١٢، [[ناحیەی شەمامک]] بە سەرجەم گوندەکانییەوە دابڕێنرا لە [[قەزای خەبات]] و لکێندرا بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٦٣) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٣٩٧٨) لە بەرواری ٢٠٠٧/٩/٢٦دا، دابڕاندنی ھەر دوو گوندی([[گوێزان، چۆمان|گوێزان]] و [[داروسەلام]]) لە [[ناحیەی سمێلان]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی گەڵاڵە]] لە [[قەزای چۆمان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٦٦) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١٢٤١٠) لە بەرواری ٢٠٠٧/٤/١٧دا، دابڕاندنی ھەر حەوت گوندی([[گردجۆتیار]]، [[پیرزین]]، [[کەرک]]، [[زەرزویان]]، [[زورگەبات]]، کۆمەڵگەی پیرزین و [[گەزنە، قەزای ھەولێر|گەزنە]]) لە [[قەزای عەنکاوە|ناحیەی عەنکاوە]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] لە [[قەزای ھەولێر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/74.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٧٤) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٩٣٢) لە بەرواری ٢٠٠٨/٩/١دا، دابڕاندنی گوندی([[سەیدان]]) لە [[ناحیەی کەورگۆسک]] و لکاندنی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] لە [[قەزای ھەولێر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/91.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٩١) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == قەزاکانی پارێزگای ھەولێر == {| class="wikitable sortable" |- ! ژمارە !! ناوی قەزا !! ناوەند !! ژمارەی دانیشتووان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krso.net/Default.aspx?page=article&id=1137&l=3 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160305034943/http://krso.net/Default.aspx?page=article&id=1137&l=3 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | ١ || [[قەزای ھەولێر]] || [[ھەولێر]] || ٩٣٠٬٣٨٩ |- | ٢ || [[قەزای دەشتی ھەولێر]] || [[بنەسڵاوە]] || ٢١٧٬٥٨٩ |- | ٣ || [[قەزای مەخموور]] || [[مەخموور]] || ٢٠٥٬٠٦٦ |- | ٤ || [[قەزای سۆران]] || [[سۆران]] || ١٨٢٬٩٧٦ |- | ٥ || [[قەزای شەقڵاوە]] || [[شەقڵاوە]] || ١٤٧٬٢١٩ |- | ٦ || [[قەزای کۆیە]] || [[کۆیە]] || ١١٠٬٠٢٥ |- | ٧ || [[قەزای خەبات]] || [[خەبات (شار)|خەبات]] || ١٠٨٬٤٦٢ |- | ٨ || [[قەزای مێرگەسۆر]] || [[مێرگەسۆر]] || ٥٢٬١٧٨ |- | ٩ || [[قەزای چۆمان]] || [[چۆمان]] || ٣٠٬٧٤٨ |- |١٠ |[[تەقتەق|قەزای تەق تەق]] |[[تەقتەق|تەق تەق]] |٢٥٬٠٠٠ |- | ١١ || [[قەزای ڕەواندز]] || [[ڕەواندز]] || ٢٤٬٩٨٦ |} == ھاوینەھەوارەکانی ھەولێر == '''[[ھاوینەھەواری شەقڵاوە]]:''' ھاوینە ھەواری شەقڵاوە دەکەوێتە لای باکوور و دەکەوێتە نێوان ھەردوو چیای سەفین (٩٦٠م) و چیای سوورکە و، پلەی گەرمای لە ھاویندا دەگاتە (٣٠–٣٥) پلە و، لە زستاندا دەگاتە -١٠ ژێر سفر. لە شەقڵاوەدا داروباری چر بەدی دەکرێ، کە پێکھاتووە لە داری (خۆخ و جوێز و ترێ و ھەنار و ھەنجیر…)و بازارێکی گەورەی تێدایە کە جۆرەھا خواردەمەنی و سەوزە و میوەی و بەوشک کراوەیی وەکو کوێز و ھەنجیر و قەیسی. ساڵانە بەسەدان گەشتیار ڕوو لە شەقڵاوە دەکەن بەھۆی دیمەنی سەرنج ڕاکێشی و ئاووھەواکەی. '''[[تاڤگەی گەلیی عەلی بەگ]]':'' ئەم ھاوینە ھەوارە ١٣٠کم لە ناوەڕاستی شاری ھەولێر دوورە و، بەیەکێک لە ھاوینەھەوارە سەرنج ڕاکێشەکانی ھەرێمی کوردستان دەژمێردرێت. دەکەوێتە نێوان چیای کۆڕەک و برادۆست بەدرێژایی١٢کم، شوێنەکە بەبەرزی ٨٠٠ مەتر لە ئاستی ڕووی دەریاوە بڵندە و، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٥ پلە لە ھاویندا و، ١٠ لە زستاندا. لەم شوێنەدا دوو ڕووبار بەیەک دەگەن، یەکیان لە دۆڵی ئالانە سەر بەناحیەی خەلیفان کە تاڤگەی گەلی عەلی بەگ پێک دەھێنێ، لەگەڵ ئەویتریان کە لە شارۆچکەی ڕەواندوز ھەڵدەقوڵێ کە ئاوی بێخاڵە، زێی گەورە پێک دەھێنن. سەرەڕای تاڤگە گەورەکە چەندان تاڤگەی بچووکی تری تێدایە. ئەم شوێنە بە سروشتی شاخاویەکەی و داروبارە جۆراو جۆرەکەی، بووەتە شوێنی گەشتوگوزار کە خەڵکی زۆر ڕووی تێدەکەن. '''[[تاڤگەی بێخاڵ|ھاوینەھەواری بێخاڵ<nowiki>'''</nowiki>]]:''' ھاوینە ھەواری بێخاڵ ١٤٠کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی گەلی عەلی بەگ و، لە دووری ١٠کم لە ڕۆژئاوای شارۆچکەی ڕەواندوز و پلەی گەرمای لە ٣٢ پلە بەرز نابێتەوە لە ھاوین دا. دەتوانین بگەین بە بێخاڵ لە ڕێگای گەلی عەلی بەگ یان لە ڕێگای ڕەواندوز. لەم ھاوینە ھەوارە تافگەیەکی ڕوون و گەورە ھەیە کە بە درێژایی شاخەکەی داپۆشیوە، شوێنێکی زۆر سەرنج ڕاکێشە، خەڵکی لە سەرەتای بەھاردا ڕووی تێدەکەن تا کۆتایی ھاوین. '''[[ھاوینەھەواری جوندیان]]:''' ئەم ھاوینە ھەوارە ١٤٧ کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، ٥ کم لە شاری دیانا دوورە، و دەکەوێتە لای خوارەوەی چیای ھندرێن، پلەی گەرمای لە ھاوین دا دەگاتە ٣٢ پلە. ھاوینە ھەواری جندیان ناوبانگی بە چاوی ئاوی سیحری دەرکردووە (عیون الماء السحریە) بەھۆی بوونی ئەشکەوتێک، کە تێیدا ئاوی تێدا ھەڵدەقوڵێ و، بووەتە شوێنی سەرەنجی گەشتیاران. '''ھاوینەھەواری '''حاجی ئۆمەران:''' دەکەوێتە باکووری شاری ھەولێر بە دووری ١٨٠ کم، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٠ پلە لە ھاویندا. ئەم شوێنە بەسەوزایی چیاکانی ناوبانگی دەرکردووە، ھەروەھا بەسروشتەکەی و ھەڵقوڵاوەکانی بەتایبەتی سەرچاوەی ئاوی کانزایی شێخی باڵەکیان کە خەڵکی سەردانی دەکات بۆ چارەسەری ھەندێ نەخۆشی وەکو (جگەر و پێست)، بۆیە لە ھاوین دا ئەم شوێنە ناودەبرێت شوێنی گەشتوگوزاری چارەسەری. '''سەری ڕەش و پیرمام:''' دوو ناوچەی نزیک شاری ھەولێرن، لە ھەولێرەوە بە ئۆتۆمبێل بۆ شارۆچکەی سەلاحەدین ١٥ خولەک ڕێگەیە، ئەو شوێنەی لە بەرزایییەوە دەڕوانێتە دەشتی کاکی بە کاکی ھەولێر. مەودای ڕاستەوخۆی لە گەڵ تورکیا ١٨٠ کیلۆمەترە. بەڵام ئەوێش لە زمانی خەڵکەوە سەلاحەدین نییە و مەسیفە. لە بەرزترین خاڵی مەسیف کە بە یەکێک لە چیا بەرزەکانی کوردستان دێتە ئەژمار، سەری ڕەش ھەڵکەوتووە؛ و لەو شوێنەوە [[باشووری کوردستان]] بەڕێوە دەبرێ چونکە شوێنگەی سەرەکی سەرۆکی ھەرێمی کوردستانە. ئێستا پیرمام (مەسیف) بووەتە بارەگای سەرەکی پارتی دیموکراتی کوردستان و جەرگەی فەرمانرەوایەتی کردنی کوردستانە و ھەمو ھێزە سیاسییەکانی پارتی و ھێزەکانی [[پێشمەرگە]]ی کوردستان لە پیرمامن و ئارامترین شوێنە بە تایبەتی لە دوای تەواوبونی تونێلی ھەولێر-شەقڵاوە کە لەژێر چیای سەربەنەوە تێدەپەڕێت سەلاحەددین دەبێتە جومگەی پاراستنی کوردستان، ھەر کە دەگەیت بە ناو شارۆچکەی پیرمامدا چەندین کۆشک و ڤیلا سەرنجت ڕادەکێشێت، و لە ئێستادا چەندین پلانی تۆکمە ھەیە بۆ ئەم شارۆچکەیە لە ڕووی ئاسایشی و گەشتیارەوەبەلام بە ھەبوونی پلانێکی گەورە و تۆکمەی پارێزڤانی، و سەری ڕەشیش تەنھا ٥ دەقیقە لە ناو مەسیفەوە دورە شوێنی حەوانەوەی سەرۆک مسعود بەرزانی یە، ئێستا بارەگای سەرۆکایەتی ھەرێم و پارتییان لێیە. == کشتوکاڵ == ھەروەک دەزانرێت [[ھەرێمی کوردستان]] بەوە دەناسرێت کە کۆنترین شوێنە کە مرۆڤ لەمێژووی خوێدا کشتوکاڵی لێوە کردبێت، ئەوەتا لەھەولێرو لەگوندی ([[زار چەمی]]) یەکەم گوندی کشتوکاڵی لەجیھاندا لەنزیک ([[شانەدەر]]) ھەبووە. ھەولێری پایتەخت بەوەجیا دەکرێتەوە کە کەشوھەوای یەکجار باش و زەویەکی بەپیت و بەرەکەتی ھەیە. بەیانیان وەزرەکان لە ھەولێر دوو وەرزی چاندن ھەیە (ھاوینە و زستانە) کە لەم پێدەشتەدا لە وەرزی [[ھاوین]] بەرھەمەکانی وەک ([[تەماتە]]، خەیار، [[باینجان]]، شفتی، باڵندە، پیاز، سیر، کونجی، توتن، گوڵە بەرۆژە، فاسولیا، کودی.. ھتد) دەچێندرێت. سەبارەت بە بەرھەمەکانی زستانە ئەوا بریتییە لە ([[گەنم]]، [[جۆ]]، [[نیسک]]، [[نۆک]]، پاقڵەمەنییەکان. گەر سەیرێکی بەرھەمی پارێزگا بکەین لە بواری کشتوکاڵدا بەروبوومی سەرەکییەکان دەکرێتە چەند بەشێک: # دانەوێڵە (گەنم، جۆ، برنج). # بەرووبوومی پیشەسازی و ڕۆندارەکان (کونجی، گوڵە بەڕۆژە، توتن) # سەوزەوات ([[تەماتە]]، [[خەیار]]، شفتی، گندۆرە، [[پیاز]]) # میوە ([[ترێ]]، [[سێو]]، [[قەیسی]]، خۆخ، ھەرمێ، [[ھەنار]]). # پاقڵەمەنییەکان (نۆک، نیسک، [[فاسولیای تەڕ]]). جێگای ئاماژەیە کە قوڵی ئاوی ژێر زەوی لەو پارێزگایە بەپێی وەزارەتی کشتوکاڵ بریتییە لە ١٠٠–١٥٠ مەتر کە ئاوێکی سازگارە و ڕادەی سوێریی ٤٠٠/١٠٠٠٠٠٠ ملم سێجایە، ھەرچی ئاوی سەر زەوییە لەنێوان ١٠–١٥مەترو لە ئەوانی تر سوێرترەو تەنھا بۆ ئاودێری بەکاردێت لەبەر ئەویش دەشتەکانی پارێزگا زۆر بەپیت و بەرەکەتن و ژمارەیەکی زۆر بیر ئیرتوازی لێدراوە لەدەشتەکانی (ھەولێر، ھەریر، کویسنجەق، مەخمور). سەبارەت بە ڕووبەری پارێزگای ھەولێر ١٢،٤٨٠ کم دووجایە کە دەکاتە ٢.٨٥٪ی ڕووبەری [[عێراق]]. == نەخشەکان == <gallery> Kurdistan governorates 2012.png|پارێزگاکانی ھەرێم Hewler governorate 2012.png|قەزاکانی ھەولێر (٢٠١٢) Hawler Governorate.png|قەزاکانی ھەولێر (٢٠٢٦) Arbil Districs.png|قەزاکانی(ھەولێر، بەحرکە، خەبات، بنەسڵاوە و قوشتەپە) </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://web.archive.org/web/20110308105346/http://hawlergov.org/kur/subject.aspx?ID=97 نەخشەی پارێزگای ھەولێر- وەزارەتی پلان دانان] * [https://web.archive.org/web/20100810220702/http://krso.net/default.aspx?l=2 یەکە کارگێریەکانی ھەرێمی کوردستان]، دەستەی ئاماری ھەرێم - وەزارەتی پلان دانان {{پارێزگای ھەولێر}} {{قەزاکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پارێزگاکانی کوردستان}} {{پارێزگاکانی عێراق}} {{ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|عێراق|جوگرافیا|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Arbil Governorate}} [[پۆل:پارێزگای ھەولێر|*]] [[پۆل:مانگیلەی بەپیت]] [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان|ھەولێر]] [[پۆل:پارێزگاکانی عێراق|ھەولێر]] [[پۆل:پارێزگاکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] [[پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو]] 891i0mhc3jqvgqe0y858c1nx3tgyai4 1592014 1592013 2026-06-19T15:10:39Z MFTG 21816 /* قۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣) */ 1592014 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پارێزگای ھەولێر | ناوی_فەرمی = {{lang-ar|محافظة أربیل}}<br>{{lang-en| Erbil Governorate}} | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پارێزگا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Collage of Hawler - Erbil Governorate.jpg | photo2a = | photo2b = Arbil in Iraq.svg | photo3a = | photo3b = Kurdistan governorates 2015.png | photo4a = | photo4b = Hawler Governorate.png | | spacing = 2 |size = 266 }} | شرۆڤەی_وێنە = چەند وێنە و نەخشەیەکی پارێزگای ھەولێر | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=7|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=36.33333|frame-long= 44.2|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''پارێزگای ھەولێر''' | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = پارێزگار | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ئومێد خۆشناو]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[پارێزگا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٢\٣\١٩٢٣ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای ھەولێر | حیزبی_سەرۆک = [[عەلی ڕەشید خۆشناو]] | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٤٬٨٧٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = ١٠٠ | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤٥٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٦٠٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٬٥١٧٬٥٣٤ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٩٧ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = ھەولێری | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی سوریانی|سوریانی]] و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]])، [[مەسیحی]] و [[ئێزیدی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = [http://hawlergov.org/ hawlergov.org] | پەراوێزەکان = }} [[پەڕگە:Erbil Governorate Building.jpg|وێنۆک|باڵەخانەی پارێزگای ھەولێر]] '''پارێزگای ھەولێر''' یەکێکە لە پارێزگاکانی [[ھەرێمی کوردستان]]. ناوەندی پارێزگاکە شاری [[ھەولێر]]ە. لە ساڵی ٢٠٢٤ ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکە ٢٬٥١٧٬٥٣٤ کەس مەزەندە کراوە. [[ھەولێر]] پایتەختی ھەرێمی ئۆتۆنۆم بوو کە بەپێی [[ڕێکەوتننامەی ١١ی ئازار]] بە [[کورد]] درابوو، بەو ھۆیەشەوە [[حکوومەتی عێراق]] لە ساڵی ١٩٧٠دا دانی بە ئۆتۆنۆمی کورددا نا، لە ئێستادا پایتەختی [[ھەرێمی کوردستان]]ە، کە لە دوای جەنگی یەکەمی کەنداو لە ساڵی ١٩٩١ پێکھێنرا.<ref>{{استشھاد بویب|مسار= https://gov.krd/arabic/government/the-prime-minister/activities/posts/2021/february/رئیس-حکومة-إقلیم-کوردستان-یستقبل-محافظ-أربیل-الجدید/|عنوان=رئیس حکومة إقلیم کوردستان یستقبل محافظ أربیل الجدید|موقع=حکومة إقلیم کوردستان|لغة=ar|تاریخ الوصول=2023-07-03|مسار أرشیف= https://web.archive.org/web/20210912033248/https://gov.krd/arabic/government/the-prime-minister/activities/posts/2021/february/%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%A5%D9%82%D9%84%D9%8A%D9%85-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%B3%D8%AA%D9%82%D8%A8%D9%84-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8-%D8%A3%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF/|تاریخ أرشیف=2021-09-12}}</ref> پارێزگای ھەولێر دەکەوێتە باکووری عێراق. لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[تورکیا]] و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئێران]]. ڕووبەرەکەی (١٣١٦٥) کیلۆمەتر چوارگۆشەیە. پارێزگاکە دەکەوێتە ناو دەشتەکان و کەشوھەوای ئینتقالی لە نێوان کەشوھەوای [[دەریای ناوەڕاست]] و بیابانەکاندا ھەیە. تایبەتمەندە بە ساردی زۆر و شێداری کەم. ھەولێر لە سەردەمی ڕژێمی پێشوودا بە پایتەختی ھاوینەی [[عێراق]] دادەنرا، بەھۆی گرنگی مێژووییەکەی بە درێژایی سەدەکان و بەھۆی ئەوەی ناوەندێکی ڕۆشنبیری و شارستانی کاریگەرە لە باکووری عێراق.<ref>https://www.erbil.gov.krd/app/governorate</ref> لەسەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانلییەکان]] [[ھەولێر]] قەزایەک بووە سەر بە لیوای کەرکووک، بەڵام دوای نەمانی ئەوان و ھاتنی ئینگلیز بۆناوچەکە، ئالوگۆڕ بەسەر شێوەی فەرمانداری دامو دەزگاکان ھاتووەو جۆری بەڕێوەبەربردنی نوێ ھاتووەتە ئاراوە. دیارە ھەولێریش سەردەستەی ئەم گۆڕانکاریانە بوو، لەسەردەمی ئینگلیزەکان (حاکم سیاسی) لەلیواکان کاریان کردووە، یاریدەدەری دادوەری ڕامیاریش واتە (مساعد لحاکم السیاسی) لەقەزایەکان دانیشتوون (دەبلیو- ئار-ئێچ) کەئەفسەرێکی ئینگلیزە، یەکەم یاریدەدەری دادوەری رامیاری بووە لەھەولێر، پاشان کە ھەولێر بووەتە [[پارێزگا]] ھەر بەخۆی بووە بە دادوەری ڕامیاری ئەم شارە.<ref>https://www.kurdipedia.org/files/books/2014/95039.PDF?ver=132385097450000000</ref> == ناو == ناوی پارێزگای ھەولێر لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە ئەویش شاری [[ھەولێر]]ە، ھەرجەندە بە '''ئەربیل''' ناو دەبرێت بەڵام [[کورد]]ان و بە فەرمی لە [[عێراق]]دا لە ئێستادا [[ھەولێر]]ە، وە چەندین بۆ چوون ھەیە لەسەر ناوی ئەم شارە: * بە [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکی عوسمانی]] ھەر بەم شارە وتراوە ئەربیل(اربیل)،<ref>Nasrullah, Mehmet (1908), مکمل آوروپا خریطە سی [Complete Map of Europe] (in Ottoman Turkish), Istanbul: Tefeyyüz Kitaphanesi.</ref> ھێشتا وەک ناوی شارەکە لە وەرگێڕانی فەرمی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزیدا]] بەکاردەھێنرێت.<ref>https://gov.krd/english/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> فۆڕمی عەرەبی ستانداردی مۆدێرن بۆ ناوەکە بریتییە لە(أربیل).<ref>https://gov.krd/arabic/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> لە کۆنی کلاسیکدا بە لاتینی بە ئاربێلا و بە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] بە ئاربێلا (Ἄρβηλα) ناسرابوو، وەرگیراوە لە [[زمانی پارسیی کۆن]] ''ئەربەیرا''(𐎠𐎼𐎲𐎡𐎼𐎠𐏓)، بە عەربەیلوی ئاشوورییەوە، بە سۆمەری ئوربیلۆم (𒌨𒉈1).<ref>https://oracc.museum.upenn.edu/</ref> * کۆنترین ناویشی (ئوربیل) و (ئوربیلم)ە و یەکێکیش بووە لە شارە گرنگەکانی [[سۆمەر|سومەرییەکان]]، کە بەپێی لێکۆلینەوەی دیرۆکزان و مێژوونووسان سومەرییەکانیش [[نەژادی ئاری|ئاریایین]]. (ئور + بیل): (ئور) وشەیەکی سومەرییەکان بووە بە واتای ([[شار]]) بەکارھێنراوە و (بیل)یش ناوی خوایەکی سومەریەکان بووە، ئوربیل بە واتای (شاری بیل) دەھات. ھەروەھا پایتەختی سومەرییەکانیش بۆخۆی ناوی ([[ئوور|ئور]]) بووە. زۆربەی شارە کۆنەکانی [[کوردستان]] و نیشتمانی نێوان دوو رووبار ([[مێزۆپۆتامیا]]) کە وشەی (ئور) یان لەگەڵ بەکار دەھێنرا بریتیبوونە لە؛ ( [[ئوور]]، [[ھەولێر|ئوربیل]]، [[ڕحا|ئوروحا "ئورفا"]]، [[ورمێ|ئورمییە]]، [[کەرکووک|ئوراپخا]]، نیپ ئور،...). کە لە فەرھەنگی ھەریەکێک لە ئاسووری، ئەکەدی، میتانی، ساسانییەکان ناوی ئەو شارانە بەشێوەیتر بەکارھێنراوە وەک نمونە: بۆ ھەولێر (ئەربێلا ، ئەربائیلۆ،..). بۆ [[کەرکووک]] (ئوراپخا، ئاراپخا، نوزی...). بۆ شاری [[ڕحا]] (ئوروحا، ئورحا، ئورفا،..).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ناوی ھەولێر لە سەرچاوە کۆنەکاندا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2024/564717/0001.PDF?ver=133571487610690496 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥| نووسەر = پ.ی.د موسا محەممەد خضر و پ.ی.د ئارام جەلال حەسەن و کەیفی جەلال تەھا |زمان = [[زمانی کوردی|کورد]]}}</ref> * [[عەلائەدین سەججادی]] ئەو ئەفسانەیەی نووسیوە ( ئەگێڕنەوە دەڵێن : لەپاش شکانی [[ئاشوورییەکان]] بە دەست [[ماد|میدیەکان]] ، کوردەکان ھاتوون بەشوێنی ئەو خوایانەدا گەڕاون کە چەپاویان کەن سەرەتا وایان زانیوە کە ئەمانە زۆر زلن ھەریەکە بە ئەندازەی کێوێک ئەبن لەسەر ئەو نیازە زۆر گەڕاون ھیچیان بەرچاو نەکەوتووە، کتوپڕ کابرایەک چویتە ژوورێک سەیری کردوە لەوێ دان بەسەرسامیەکی سەیرەوە بانگی ھاوڕێیەکانی کردووە (ھۆ لێرەن), (ھۆ لێرەن ), (ھۆلیرە), ( ھولیر), (ھەولیر) لەدواجار وشەکان سەدە بەسدە گۆڕانکاری لەسەر زمان کراوە کورت و ڕێک کراوە تەگەیشتووتە ناوی(ھەولێر).<ref>گۆڤاری سۆمەری ژمارە ٨ ساڵی ١٩٥٢</ref> * وشەی ھەولێر، لە وشەی (ئەربیل) و (ئوربیل) و (ئەربا ئیلۆ)ەوە ھاتووە و لەسەر زار گۆڕاوە. وەک نمونەی (ئەربەئیلۆ، ئەربیل، ئوربیل، ئورویل، ھەرویل، ھەولێر...). == مێژوو == ھەندێ لە زانایان، [[ھەولێر]] و [[ھەرێمی کوردستان]] بەلانکەی مرۆڤایەتی دەزانن، لەبەرئەوەی [[ئەشکەوتی شانەدەر]] باشترین بەڵگەی مێژوویی [[مرۆڤ]]ە بەوپێیەی کە ئەشکەویتێکە لە [[جیھان]] گرنگی تایبەتی ھەیە و کەوتووەتە نزیک شاری ھەولێر. تەمەنی ئێسکبەندەکان کە بۆ ٦٠ تا ٦٥ ھەزار ساڵ پێش زاین دەگەڕێتەوە بەرێگەی زانستی سەلمێنراوە بەدرێژایی مێژوو، تا ئێستا ھیچ رۆژگارێکی ئەو ناوچەیە واتا ئەشکەوتەکە و شاری ھەولێر بێ مرۆڤ و دانیشتوان نەبووە. [[ھەولێر]] کۆنترنی شاری جیھانە تا ئێستا بە ئاوەدانی ماوەتەوە. === سەردەمی بەردینە نوێیەکان === ھەولێر لە سەرەتای ناوچەکانی نیشتەجێبوونی کشتوکاڵیدا بووە لە سەردەمی بەردینی نوێدا، قۆناغێکی بەرچاو لە گەشەسەندنی شارستانیەتی مرۆڤایەتی لە [[مێزۆپۆتامیا]] دیاری دەکات.<ref>https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/12387932_01.pdf</ref> [[پەڕگە:N-Mesopotamia and Syria english.svg|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەیەک کە بەرفراوانی میزۆپۆتامیا نیشان دەدات.]] === سەردەمی برۆنزی === ==== برۆنزی سەرەتایی ==== ئەو ناوچەیەی ھەولێر تێیدا ھەڵکەوتووە تا ڕادەیەکی زۆر لە ژێر ھەژموونی [[سۆمەر|سۆمەرییەکان]] بووە لە ٣٠٠٠ پێش زایین. لەگەڵ سەرھەڵدانی [[ئەکەد|ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی]] (٢٣٣٥-٢١٥٤ پێش زایین) ھەموو سامییەکانی ئەکادی و سۆمەرییەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] لە ژێر یەک دەسەڵاتدا یەکگرتوو بوون. [[ئیریدوپزیر]] پاشای شانشینی [[گۆتی]] لە ساڵی ٢١٥٠ پێش زایین شارەکەی گرت.<ref>https://erbilcitadel.org/arbil/?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696{{بەستەری مردوو|url=https://erbilcitadel.org/arbil/?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696 |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}</ref> [[پەڕگە:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی جوگرافیای ڕۆژھەڵاتی نزیک کۆن، لەگەڵ ناوە شوێنەکانی پەیوەست بە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئەکاد (کۆتایی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین)]] یەکەمین باس لە ھەولێر لە سەرچاوە ئەدەبییەکان لە ئەرشیفی شانشینی ئێبلاوە ھاتووە. دوو سەفەر بۆ ھەولێر (ئیربیلۆم) لە لایەن نێردراوێکەوە لە ئێبلەوە لە دەوروبەری ساڵی ٢٣٠٠ پێش زایین تۆمار دەکەن. فەرمانڕەوای [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور]]، [[ئەمار سین]]، لە ساڵی دووەمی تەمەنیدا، ئۆربیلۆمی لە کارەکەی دوورخستەوە. ١٩٧٥ پێش زایین.<ref>https://books.google.iq/books?id=en9tzr1-VM4C&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Ur III.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|درێژبوونەوەی نزیکەیی ئیمپراتۆریەتی شانشینی سێیەمی ئور (٢١١٢-٢٠٠٤ پێش زایین بەپێی کرۆنۆلۆژیای ناوەڕاست)، لەگەڵ ڕێکخستنی ناوەند/دەوروبەری سەردەمی شولگی (٢٠٩٣-٢٠٤٧ پێش زایین).]] ==== برۆنزی ناوەڕاست ==== لە سەدەکانی دوای ڕووخانی [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور]] ھەولێر بوو بە زلھێزێک لە ناوچەکەی خۆیدا. لە ماوەی تەمەنی کورتی شانشینی سەرەوەی میزۆپۆتامیادا لەلایەن شەمسی-عەدادی یەکەمەوە داگیرکرا، دوای ڕووخانی سەربەخۆ بوو. ==== کۆتایی برۆنزی ==== تا سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری ناوەڕاست (١٣٦٥-١٠٥٠ پێش زایین) ھەولێر لە چوارچێوەی ناوچەی کۆنترۆڵی ئاشوورییەکان بوو. === سەردەمی ئاسن === ناوچەکە کەوتە ژێر [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]] (٩٣٥-٦٠٥ پێش زایین). پاشان شارەکە ژمارەیەک جار دەستی گۆڕی لەوانەش دەسەڵاتی فارس، یۆنانی، پارتی، ڕۆمانی و ساسانی. [[پەڕگە:Assyrie general en.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ لە ئەوپەڕی ئاستدا.]] لە سەردەمی [[ماد]]ەکاندا، ڕەنگە [[ھەڤەخشترە]] ژمارەیەک کەسی لە [[گەلانی ئێرانی|ھۆزی ئێرانی کۆنی]] ساگارتیەکان لە شارەکانی ئاشووری ئەربەلا و [[ئەرەپخا]] ([[کەرکووک]]ی ئێستا) نیشتەجێ کردبێت، ڕەنگە وەک پاداشتێک بۆ یارمەتیدانیان لە گرتنی [[نەینەوا]]. بە گوێرەی نووسەرانی کلاسیک، ئیمپراتۆری فارس [[کورووشی مەزن]] لە ساڵی ٥٤٧ پێش زایین ئاشووری داگیرکرد و وەک دەوڵەتێکی پارێزراوی سەربازی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]] (یان ساتراپی) دامەزراند کە لە فارسی کۆن Aθurā (Athura) ناوی لێنرا، لەگەڵ [[بابل]] وەک پایتەخت.<ref>Yarshater, Ehsan (1993). The Cambridge History of Iran, Volume 3. Cambridge University Press. p. 482. ISBN 978-0-521-20092-9. Of the four residences of the Achaemenids named by Herodotus—Ecbatana, Pasargadae or Persepolis, Susa and Babylon—the last [situated in Iraq] was maintained as their most important capital, the fixed winter quarters, the central office of bureaucracy, exchanged only in the heat of summer for some cool spot in the highlands. Under the Seleucids and the Parthians the site of the Mesopotamian capital moved slightly to the north on the Tigris—to Seleucia and Ctesiphon. It is indeed symbolic that these new foundations were built from the bricks of ancient Babylon, just as later Baghdad, a little further upstream, was built out of the ruins of the Sassanian double city of Seleucia-Ctesiphon.</ref> [[پەڕگە:Achaemenid Empire 500 BCE.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|گەورەترین ڕووبەری خاکی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتی ھەخامەندییەکان]]، کە لە سەردەمی [[کورووشی مەزن]]دا بەدەست ھاتووە (٥٢٢-٤٨٦ پێش زایین)]] [[ماد]]ەکان و لەگەڵ ئەواندا ساگارتییەکان دەبوو لە ساڵی ٥٢٢ پێش زایین دژی داریۆسی یەکەمی فارس ڕاپەڕین، بەڵام ئەم ڕاپەڕینە لەلایەن ئەو سوپایەوە بە توندی داخرا کە داریۆس لە ساڵی دواتردا بە سەرکردایەتی ژەنەڕاڵ تەخماسپەدا ڕەوانەی دەرەوە. ڕووداوەکان لە نووسراوی بیستووندا وێنا کراون کە ئەمڕۆ لە چیاکانی [[پارێزگای کرماشان]]ی ئێران وەستاوە. [[پەڕگە:Median Empire.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|دەسەڵاتی [[ماد]]ەکان لەوپەڕی فەرمانڕەوایەتیدا]] [[شەڕی گۆگەمیلا]]، کە [[ئەسکەندەری مەزن]]، [[داریووشی سێیەم]]ی فارسی بردەوە، لە ساڵی ٣٣١ پێش زایین نزیکەی ١٠٠ کیلۆمەتر (٦٢ میل) ڕۆژئاوای ھەولێر بە پێی نەخشەی جیھانی ئۆربانۆ مۆنتی ڕوویدا. دوای شەڕەکە داریووش توانی بەرەو شارەکە ھەڵبێت.<ref>https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/workspace/handleMediaPlayer?lunaMediaId=RUMSEY~8~1~303667~90074316</ref> (تا ڕادەیەک بە نادروستی، ڕووبەڕووبوونەوەکە ھەندێک جار بە "شەڕی ئاربێلا" ناسراوە.) دواتر ئاربێلا بەشێک بوو لە ئیمپراتۆریەتی ئەسکەندەر. دوای مردنی ئەسکەندەری مەزن لە ساڵی ٣٢٣ پێش زایین، ئاربێلا بوو بە بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی]]. دواتر [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە نزیکەی ١٥٠ ساڵ داگیری کرد.<ref>https://books.google.iq/books?id=79wj2hj4wKUC&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Seleucid Empire alternative map.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سلووکی (شینێکی کاڵ) لە ساڵی ٢٨١ پێش زاییندا.]] [[پەڕگە:Map of the Parthian Empire under Mithridates II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە ساڵی ٩٤ پێش زایین لە گەورەترین ئاستیدا،(١٢٤-٩١ پێش زایین)]] ھەولێر بوو بە بەشێک لەو ناوچەیەی کە لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانیەکاندا]] ناکۆکی لە نێوان ڕۆما و فارسدا ھەبوو. لە سەردەمی پارتییەکان تا سەرەتای سەردەمی ساسانییەکان، ھەولێر بووە پایتەختی ویلایەتی [[ئادیابین]] (حادیابی ئاشووری). شارۆچکە و شانشینییەکە لە مێژووی جولەکەکاندا بە گۆڕینی بنەماڵەی شاھانە ناسراوە، بەتایبەتی شاژنە ھێلێنای ئادیابێنێ، بۆ ئایینی [[جوو]]لەکە.<ref>Brook, Kevin Alan (2018). The Jews of Khazaria (3rd ed.). Lanham: Rowman and Littlefield Publishers. pp. 241–243</ref> [[پەڕگە:Kingdom of Adiabene, ca 37 AD.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|شانشینی ئادیابین لە ساڵی ٣٧ی زایینی لە گەورەترین ئاستیدا، لە سەردەمی ئیزاتێسی دووەمدا]] پاشان دانیشتووانەکەی وردە وردە لە ئایینی کۆنی مێزۆپۆتامیا لە نێوان سەدەی یەکەم و چوارەمدا گۆڕا بۆ ئایینی [[مەسیحی]]، پکیدە بە شێوەیەکی نەریتی لە دەوروبەری ساڵی ١٠٤ی زایینی بووە یەکەم قەشە. ئایینی کۆنی میزۆپۆتامیا تا سەدەی دەیەمی زایینی بە تەواوی لە ناوچەکەدا نەمرد.<ref>https://www.tertullian.org/fathers/arbela_02_text.htm</ref> ھەروەھا کۆمەڵگەیەکی مەسیحی ھەبووە کە وا بیردەکرایەوە لە ئایینی جوولەکە گۆڕاون. [[ئادیابین]] (پارێزگای کەنیسەی ڕۆژھەڵاتی سریانی) لە ئەربێلا (بە [[زمانی سوریانی|سوریانی]]: ܐܪܒܝܠ ئەربیل) بووە ناوەندی [[مەسیحیەتی سوریانی]] تا کۆتایی سەدەکانی ناوەڕاست.<ref>https://books.google.iq/books?id=rNdtAAAAMAAJ&q=adiabene&redir_esc=y</ref> ھەولێر دوای ئەوەی [[ماد]]ەکان کۆتاییان بە حوکمی [[ئاشوورییەکان]] ھێنا، دوای مادەکان کەوتە ژێر دەستی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانییەکان]] بۆ چەندەھا سەدە، کە ھەژارییەکی زۆری تیادا بڵاو بووەوە و وە لە ناسنامە ئاشوورییەکەی داماڵرا. [[پەڕگە:The Sasanian Empire at its apex under Khosrow II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ساسانی لە گەورەترین ئاستدا ٦٢٠، لە سەردەمی خوسرەوی دووەم]] === مێژووی سەدەی ناوەڕاست === وەک چۆن زۆرێک لەو ئاشوریانەی کە بوونەتە مەسیحی ناوی ئینجیلی (لەوانەش جوولەکەکان)یان گرتەبەر، زۆربەی قەشەکانی سەرەتایی ناوی ئارامی ڕۆژھەڵاتی یان جوولەکە/ئینجیلییان ھەبووە، ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت کە زۆرێک لە مەسیحییە سەرەتاییەکانی ئەم شارە لە ئایینی جوولەکە بوون.<ref>Gillman, Ian and Hans-Joachim Klimkeit. Christians in Asia before 1500. (Ann Arbor: University of Michigan, 1999) p. 33</ref> وەک شوێنی دانیشتنی میترۆپۆلیتانی کەنیسەی ئاشووری ڕۆژھەڵات کاری دەکرد. لە سەردەمی مەسیحی شارەکەوە زۆرێک لە باوکانی کڵێسا و نووسەری ناسراو بە زمانی ئارامیی ھاتوون. دوابەدوای فەتحکردنی موسڵمانان بۆ سەر فارس، پارێزگای ساسانی نەکسواردەشیراگان و دواتر گەرامیگ و نۆدەردەشیراگان، کە ھەولێر بەشێکی لێ بوو، ھەڵوەشایەوە و لە ناوەڕاستی سەدەی حەوتەمی زایینیەوە ناوچەکە وردە وردە لێشاوی گەلانی [[موسڵمان]]ی بەخۆیەوە بینی کە زۆرینەیان [[عەرەب]] و گەلانی [[گەلانی تورک]] بوون.<ref>D. Sellwood, "ADIABENE," Encyclopædia Iranica, I/5, pp. 456–459</ref> ڕزگارکردنی(فتح) ھەولێر لە سەردەمی [[عومەر کوڕی خەتتاب]]دا بوو بە سەرکردایەتی (ربعی بن الأفکل) بوو کە ئەوکات ەژێر دەسەڵاتی ساسانییەکاندا بوو. [[پەڕگە:Rashidun Caliphate.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[خەلافەتی ڕاشیدون]] لە گەورەترین ئاستی خۆیدا، لە سەردەمی [[عوسمان کوڕی عەفان|خەلیفە عوسمان]]،٦٥٤ک]] دیارترین [[ھۆز]]ی [[کورد]] لە ناوچەکەدا [[ھەزەبانی]] بوو، ناوەندی ھەزەبانییەکان لە [[ھەولێر]] و [[شنۆ|شنۆ]] و [[ورمێ]] بوو. فەرمانڕەوایی ئەوان ناوچەکانی [[مەراغە]] و ورمێ لە ڕۆژھەڵات و ھەولێر و [[شنگال]] و بەشێک لە خاکی جەزیرە لە باشوور و ڕۆژاوا و بەرکاری و [[جۆلەمێرگ|ھەکاری]] و [[سەڵماس|سەلماس]] لە باکوورەوە،<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bozarslan|یەکەم=Hamit|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9781108473354&redir_esc=y|سەردێڕ=The Cambridge History of the Kurds|دوایین٢=Gunes|یەکەم٢=Cengiz|دوایین٣=Yadirgi|یەکەم٣=Veli|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|پەڕەکان=٢٧|زمان=en}}</ref><ref name=":3"/><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kennedy|یەکەم=Hugh|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215&redir_esc=y#v=onepage&q=%22The%20Kurdish%20dynasties%20which%20emerged%20in%20the%20second%20half%22&f=false|سەردێڕ=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٣٧٦٣٩-٢|پەڕەکان=٢١٥|زمان=en}}</ref> ھەولێر یەکێک بوو لە پایتەختەکەیان،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brill|یەکەم=E. J.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=ro--tXw_hxMC&dq=Zarzā+kurds&pg=PA1049&redir_esc=y#v=onepage&q=Zarzā%20kurds&f=false|سەردێڕ=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam: 1913-1936. Ṭāʻif - Zūrkhāna|ڕێکەوت=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٩٧٩٤-٠|پەڕەکان=١٠٤٩|زمان=en}}</ref> لە نێوان ساڵی ٩٠٦ تا ١١٣١/١١٤٤ فەرمانڕەوایان کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Minorsky|یەکەم=V.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9780521057356&redir_esc=y|سەردێڕ=Studies in Caucasian History: I. New Light on the Shaddadids of Ganja II. The Shaddadids of Ani III. Prehistory of Saladin|ڕێکەوت=١٩٥٣|بڵاوکەرەوە=CUP Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٠٥٧٣٥-٦|پەڕەکان=١٤٣|زمان=en}}</ref><ref name=":2"/>{{rp|65-66}} بە گوێرەی ئیبن حەوقەل ناوچەی جەزیرە لەوەڕگەی ھاوینەی کوردانی ھەزەبانەکان بووە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bozarslan|یەکەم=Hamit|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9781108473354&redir_esc=y|سەردێڕ=The Cambridge History of the Kurds|دوایین٢=Gunes|یەکەم٢=Cengiz|دوایین٣=Yadirgi|یەکەم٣=Veli|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|پەڕەکان=٢٦|زمان=en}}</ref> بوونی ھەزەبانەکان تۆمار کراوە لە سەدەی ١٠زی دا لە [[دوین]] لە [[ئەرمەنستان]]، کە بە کەنارەکانی دەریای کاسپی تێدەپەڕێت بۆ خاکی جەزیرە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=James|یەکەم=Boris|ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Le " territoire tribal des Kurdes " et l’aire iraqienne (xe-xiiie siècles): Esquisse des recompositions spatiales|ناونیشان=https://journals.openedition.org/remmm/3331#tocto1n3|journal=Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée|زمان=fr|issue=117-118|پەڕەکان=١٠١–١٢٦|doi=10.4000/remmm.3331|issn=0997-1327}}</ref> کە چەند کەسێکیش وەک پارێزگار بۆ شارەکە لە کۆتایی سەدەی دەیەمەوە تا سەدەی دوازدەھەم کە لەلایەن [[دەوڵەتی زەنگی]] داگیرکرا و پارێزگارییەکەی درا بە [[موزەفەرەدین کۆکبری]]، کە لە سەردەمی [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەیوبیەکاندا]] شارەکەیان پاراست. یاقوت حەمەوی زیاتر باسی لەوە دەکات کە ھەولێر لە سەدەی ١٣دا زۆربەی دانیشتووانی [[کورد]]ە.<ref>B. James. Le « territoire tribal des Kurdes » et l’aire iraqienne (xe-xiiie siècles): Esquisse des recompositions spatiales. Revue des Mondes Musulmans et de la Méditerranée, 2007. P. 101-126.</ref> [[پەڕگە:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|سوڵتانییەتی ئەیوبی(بە ڕەنگی پەمەیی) لە کاتی کۆچی دوایی سەلاحەدین لە ساڵی ١١٩٣ز]] کاتێک [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|مەغۆلەکان]] لە سەدەی ١٣دا ھێرشیان کردە سەر ڕۆژھەڵاتی نزیک، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٢٣٧ ھێرشیان کردە سەر شاری ھەولێر. شارۆچکەی خوارەوەیان تاڵان کرد بەڵام ناچار بوون لەبەردەم سوپای خەلافەت کە نزیک بووەوە پاشەکشە بکەن و ناچار بوون گرتنی قەڵاکە دوابخەن.<ref>Woods, John E. (1977), "A note on the Mongol capture of Isfahān", Journal of Near Eastern Studies, 36 (1): 49–51</ref> دوای [[گەمارۆدانی بەغدا (١٢٥٨)|کەوتنی بەغدا]] بە دەست [[ھۆلاکۆ خان]] و مەغۆلەکان لە ساڵی ١٢٥٨، دوا فەرمانڕەوای بەگتەگێنید خۆی ڕادەستی مەغۆلەکان کرد و بانگەشەی ئەوەی کرد کە گاریسۆنی کوردی شارەکەش بەدوایدا دەڕۆن؛ بەڵام ئەوان ئەمەیان ڕەتکردەوە، بۆیە مەغۆلەکان گەڕانەوە بۆ ھەولێر و توانیان قەڵاکە بگرن دوای گەمارۆدانێک کە شەش مانگی خایاند.<ref>https://www.gemaart.com/wp-content/uploads/2020/09/PAPER_Citadel-Research_Novacek.pdf{{بەستەری مردوو|url=https://www.gemaart.com/wp-content/uploads/2020/09/PAPER_Citadel-Research_Novacek.pdf |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> پاشان [[ھۆلاکۆ خان]] پارێزگارێکی [[مەسیحی]] [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] بۆ شارۆچکەکە دانا و [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی]] ڕێگەی پێدرا کەنیسەیەک دروست بکات. [[پەڕگە:Bagdad1258.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|وێناکردنی سوپای [[ھۆلاکۆ خان]] کە شارەکەی گەمارۆداوە، ١٤٣٠]] لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا، گۆشەگیرییە بەردەوامەکانی سەر [[مەسیحی]]یەکان و [[جوو]]لەکەکان و بوداییەکان لە سەرانسەری ئیلخاناتدا لە ساڵی ١٢٩٥ لە ژێر دەسەڵاتی ئۆیرات ئەمیر ناوروزدا بە جددی دەستیپێکرد، ئەمەش کاریگەری زۆری لەسەر ئاشوورییە ڕەسەنەکانی مەسیحی ھەبوو. ئەمەش لە سەرەتای سەردەمی ئیلخان غەزاندا دەرکەوت. لە ساڵی ١٢٩٧دا، دوای ئەوەی غەزان ھەستی بە بەھێزی کرد کە بتوانێت بەسەر کاریگەرییەکانی ناوروزدا زاڵ بێت، کۆتایی بە گۆشەگیرییەکان ھێنا. لە سەردەمی ئیلخان ئۆلجێیتودا، دانیشتوانی [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] پاشەکشەیان کرد بۆ قەڵاکە بۆ ئەوەی لە گۆشەگیری ڕزگاریان بێت. لە بەھاری ساڵی ١٣١٠دا مەلەک (حاکم)ی ناوچەکە بە ھاوکاری [[کورد]] ھەوڵی دەستبەسەرداگرتنی لێیان دا. سەرەڕای ھەموو ھەوڵەکانی قەشەی تورک مار یەحبەڵڵا بۆ دوورکەوتنەوە لە مەرگەساتی نزیک، دواجار قەڵاکە دوای گەمارۆدانی سەربازانی ئیلخانات و خێڵە کوردییەکان لە ١ی تەمموزی ١٣١٠ گیرا و ھەموو بەرگریکارەکانیش کۆمەڵکوژ کران، لەنێویاندا زۆرێک لە دانیشتوانی ئاشووری شارۆچکەی خوارەوە.<ref>Sourdel, D. (2010), "Irbil", in Bearman, P.; Bianquis, Th.; Bosworth, C.E.; van Donzel, E.; Heinrichs, W.P. (eds.), Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Brill Online,</ref> بەڵام ژمارەی دانیشتوانی [[ئاشوورییەکان]]ی شارەکە لە ڕووی ژمارەییەوە بە گرنگییەوە مانەوە تا وێرانکردنی شارەکە لەلایەن ھێزەکانی [[تەیمووری لەنگ|تەیمورەوە]] لە ساڵی ١٣٩٧.<ref>Edwin Munsell Bliss, Turkey and the Armenian Atrocities, (Chicago 1896) p. 153</ref> [[پەڕگە:Historical Atlas of Iran - Plate No. 17 (cropped).jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|سەردەمی ئیلخانییەکاندا]] [[قەرەقۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی [[تورکمان]] کە لە ساڵی ١٣٧٥ی زایینی وڵاتەکەیان دامەزراند، و فەرمانڕەوایی ڕۆژھەڵاتی [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و [[قەوقاز|قەفقاز]] و ھەندێک ناوچەی [[ئێران]] [[عێراق|و عێراقیان]] کرد، لە نێوان ساڵانی [[١٣٨٠]]ی زایینی تا [[١٤٦٩]] ی زایینی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا universalis.fr|ناونیشان=https://www.universalis.fr/encyclopedie/moutons-noirs-kara-koyunlu/|بڵاوکەرەوە=universalis.fr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا britannica.com|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Kara-Koyunlu|بڵاوکەرەوە=britannica.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا nomisma.org|ناونیشان=http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|بڵاوکەرەوە=nomisma.org|ڕێکەوتی سەردان= ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180707123207/http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Qaraqoyunlu Dynasty AZƏRBAYCAN.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|تورکمانە قەرەقۆینلۆکان، شینێکی کاڵ، گەورەترین ڕادەی خۆیان لە عێراق و کەناری ڕۆژھەڵاتی عەرەبی بۆ ماوەیەکی کەم نیشان دەدەن]] [[ئاق قۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی تورکمان و لە «خێڵی بێندەر»ن لە نێوان ساڵانی [[١٤٦٧]] - [[١٥٠٢|١٥٠٢ی زایینی]] لە ڕۆژھەڵاتی [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و فارس و [[عێراق]] و [[ئەفغانستان]] [[شینجیانگ|و تورکستان]] فەرمانڕەواییان کردووە. و لە ساڵی ١٤٦٩ی زایینی توانی وڵاتی [[قەرەقۆینلۆ]] لەناو ببات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131020105336/http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Map Aq Qoyunlu 1478-en.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|کۆنفیدراسیۆنی ئاق قۆینلۆ لە گەورەترین ئاستدا لە سەردەمی ئوزون حەسەن]] لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ھەولێر بە یەک لە دوای یەک لەلایەن [[ئومەویەکان]]، [[خەلافەتی عەباسی|عەباسیەکان]]، [[دەوڵەتی بوەیھی]]، [[شانشینی سەلجووقی|سەلجوقییەکان]] و پاشان تورکمانەکانی بەگتەگینید میرەکانی ھەولێر (١١٣١-١٢٣٢) حوکمڕانی دەکرا، دیارترینیان [[موزەفەرەدین کۆکبری]] بوو کە یەکێک بوو لە ژەنەڕاڵە پێشەنگەکانی [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەلاحەدین]]؛ بە نۆرە ئیلخانیەکان و جەلاییریدەکان و [[قەرەقۆینلۆ]] و ئیمپراتۆریەتیی تەیموور و [[ئاق قۆینلۆ]] بەدوایاندا ھاتن. لە ساڵی ١٥٠٩دا شاری [[ھەولێر]] و ناوچەکە لەلایەن [[شانشینی سەفەوی|سەفەوییەکانەوە]] داگیرکرا و بووە بەشێک لە فەرمانڕەواییان. یەکێک بوو لە گەورەترین ئیمپراتۆرییەتەکانی ئێران دوای لەشکرکێشی عەرەبەکان کە لەلایەن [[سەفەوییەکان|بنەماڵەی سەفەوییەکانەوە]] لە ساڵی ١٥٠١ تا ١٧٣٦ حوکمڕانی کرا.<ref>Helen Chapin Metz. ''Iran, a Country study''. 1989. University of Michigan, p. 313.</ref><ref>Emory C. Bogle. ''Islam: Origin and Belief''. University of Texas Press. 1989, p. 145.</ref><ref>Stanford Jay Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge University Press. 1977, p. 77.</ref><ref>Andrew J. Newman, ''Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire'', IB Tauris (March 30, 2006).</ref> [[پەڕگە:Safavid Iran.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سەفەوی لە سەردەمی شا عەباسدا]] ھەولێر شوێنی لە دایکبوونی مێژوونووس و نووسەرانی بەناوبانگی سەدەی ١٢ و ١٣ی کورد [[ئیبن خەلەکان]] و [[ئیبن ئەلمستەوفی]] بووە. دوای [[شەڕی چاڵدێران]] لە ساڵی ١٥١٤، ھەولێر کەوتە ژێر [[میرنشینی سۆران]]. لە سەدەی ١٨دا [[میرنشینی بابان]] شارەکەی گرتەوە بەڵام لەلایەن [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەمەد کۆر]] فەرمانڕەوای سۆران لە ساڵی ١٨٢٢ دەستی بەسەردا گیرا. [[پەڕگە:Soran Emirate.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی [[میرنشینی سۆران]] لە لووتکەی دەسەڵاتیدا لە سەردەمی [[شۆڕشی ڕەواندز]] بە سەرکردایەتیی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]. کە سنوورەکەی لە باکوورەوە لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]] و [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]] و لە باشووریشەوە لەگەڵ قەبیلەی عەنزەی نەجد و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە لەگەڵ [[ئێرانی قاجاڕی]] و [[میرنشینی ئەردەڵان]] ھاوسنوور بوو.]] [[میرنشینی سۆران]] بەردەوام بوو لە حوکمڕانی بەسەر ھەولێردا تا ساڵی ١٨٥١ لەلایەن عوسمانییەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا، ھەولێر بوو بە بەشێک لە [[ویلایەتی مووسڵ]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] تا [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، کاتێک عوسمانییەکان و ھاوپەیمانە [[کورد]] و [[تورکمان]]ەکانیان لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا]]وە تێکشکێنران. === سەردەمی عوسمانی(١٥٣٨-١٩١٨) === * دوای ئەوەی لە ساڵی ١٥١٧ بە ھێرشی ناڕێک دەستی پێکرد لە ساڵی ١٥٣٨ کۆتایی پێھات، کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی]] خاکی [[باشووری کوردستان]]ی ئێستای زیاد کرد بۆ ئیمپراتۆریەتەکەی بە گرتنی لە دەستی ڕکابەرە سەرەکییەکەی کە [[شانشینی سەفەوی]] بوو.<ref>Rothman, E. Nathalie (2015). Brokering Empire: Trans-Imperial Subjects between Venice and Istanbul. Cornell University Press.</ref> * [[مێزۆپۆتامیا]] لە ساڵی ١٥٥٥ لە لایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] بە [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە]] دەستی کەوتبوو، بەڵام تا [[گرێبەستی زەھاب]] لە ساڵی ١٦٣٩ کۆنترۆڵی عوسمانی بەسەر میزۆپۆتامیادا یەکلاکەرەوە نەبوو.<ref>https://archive.org/details/historyofottoman00stan/page/198/mode/2up</ref> دوای [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە]]، سەفەوییەکان جارێکی دیکە زۆربەی ناوچەی میزۆپۆتامیایان گرتەوە لە سەردەمی [[شا عەباسی یەکەم]] (١٥٨٨-١٦٢٩).<ref>Nasiri, Ali Naqi; Floor, Willem M. (2008). Titles and Emoluments in Safavid Iran: A Third Manual of Safavid Administration. Mage Publishers. p. 309.</ref> پاشان لەگەڵ داگیرکردنەوەی [[بەغدا]](١٦٣٨) لیوای مووسڵ بوو بە ویلایەتێکی سەربەخۆ.<ref>Kemp, Percy (1983). "Power and Knowledge in Jalili Mosul". Middle Eastern Studies. 19 (2): 201–12.</ref> * شاری ھەولێر لەم ماوەی دەسەڵاتی عوسمانیدا قەزایەک بوو لە لیوای کەرکووک. ھەرچەندە ماوەیەکیش قەزا بوو لە لیوای ڕەواندز. * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ [[حکوومەتی ناوەندی]]ی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا [[ئەیالەتی شارەزوور]]یان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== لیوای ھەولێر لە سەردەمی عوسمانیدا(١٨٥٠-١٩١٨) ==== شارۆچکەی مۆدێرنی [[ھەولێر]] لەسەر گردێک وەستاوە کە قەڵایەکی عوسمانی لە سەرەوەیە. لە سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاستدا، ھەولێر بووە ناوەندێکی بازرگانی سەرەکی لەسەر ڕێگای نێوان [[بەغدا]] و [[مووسڵ]]، ڕۆڵێک کە تا ئەمڕۆش دەیگێڕێت لەگەڵ پەیوەندییە گرنگەکانی ڕێگاوبان بە جیھانی دەرەوە. ئەم سەردەمە بە کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی کرداریی ھەردوو و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] و [[میرنشینی بابان|بابان]] و چەسپاندنی دەسەڵاتی [[بەغدا]] بە سەر تەواوی خاکی [[باشووری کوردستان]] دەست پێدەکات جگە لە چەند ساڵێک نەبێت کە ھەموو یەکە کارگێڕییەکانی نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] بە یەکگرتوویی لە یەکەیەکی کارگێڕیدا کۆکرابوونەوە و ناوەندەکەسی شاری [[ڕەواندز]] بوو. دوای ئەوە سەر بە سنجاق(لیوا)ی کەرکووک بوو تاوەکوو ساڵی (١٩٢٣) کرایە لیوا.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٨) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا [[زێی بچووک]] و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf | نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> خاکی ئێستای پارێزگای ھەولێر، لەم سەردەمەدا دابەش ببوو بەسەر [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] و [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]]دا، لە [[ئەیالەتی شارەزوور]] و [[ئەیالەتی بەغدا]] و [[ئەیالەتی وان]]دا. قەزاکانی([[قەزای ھەولێر|ھەولێر]]، [[قەزای کۆیە|کۆیە]]، [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] و [[ناحیەی بالیسان|بالیسان]]) سەر بە [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] بوون. قەزاکانی ([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای ھەریر|حەریر]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]]، [[ناحیەی بجیل|سورچی]] و [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]) سەر بە لیوای ڕەواندز بوون. [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] سەر بە لیوای مووسڵ بوو. لەم سەردەمەدا [[قەزا]]کان فرە ناوەند بوون و لە ژێر ھەژموونی [[ھۆز]]ەکاندا بوون بۆیە ھەندێک قەزا ناوی ھۆزەکانیشی لەگەڵدا دەھات. وە ھەندێک قەزا دراوەتە [[ھۆز]]ەکان بەڵام ناوەندیان نەبووە لە بەر ئەوەی لەو کاتەدا کۆچەری بوون بەڵام لە سنووری ئەو یەکە کارگێڕیانەی ئێستادا بوون. ئەم خشتەیەی خوارەوە ئەو یەکە کارگێڕییانە ڕوون دەکاتەوە کە پارێزگای ھەولێری ئێستا پێکدەھێنن کە سەر بە لیوا جیاوازەکان بوون.<ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = العراقی الشمالی | ناونیشان = https://drive.google.com/file/d/1KN0rYRFz_grB4hi84ATBdDN7KklFSY8r/view | نووسەر = محمد ھادی الدفتر و عبداللە حسن |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref>  {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە نێوان ساڵانی(١٨٥٠-١٨٦٥)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! لیوا ! ناوی قەزا ! پێڕستی یەکە کارگێڕییەکان ! لیوا ! ناوی قەزا ! پێڕستی یەکە کارگێڕییەکان |- | rowspan=5 style="text-align: center;"| [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] لەگەڵ فرە ناوەندی(ڕۆست، ڕەوەندۆک، شکیو، دەرگەڵە، دولە، ھەڕوتیان، بیاو، سەرچیان، کورە، دیوە و دەراریان) | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|دیانا]]، بەشێک لە [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] | rowspan=5 style="text-align: center;"| [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]](ئەربیل) | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]]، [[قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]، [[ناحیەی کەندێناوە|کەندێناوە]]، [[قەزای مەخموور|مەخموور]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ھەریر]] | style="text-align: center;" | دێرە حەریر | style="text-align: center;" | [[ناحیەی بالیسان|بالیسان]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|باڵەک]] | style="text-align: center;" | باڵەک | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] لەگەڵ فرە ناوەندی([[بۆگد]]، [[خەرابە]]، [[ساتووقەڵا]]، شێخان، دەربەند، گردی و چنارە، [[خەلەکان]]، [[خدران]] و [[ھیزۆپی گەورە|ھیزۆپ]]) | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیسنجەق]]، [[قەزای تەقتەق|تەقتەق]]، [[ناحیەی خەلەکان|چناران]]، بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]] | style="text-align: center;" | سیدەکان | style="text-align: center;" | ھۆزی سن و [[ئاکۆ]] و [[خۆشناو]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] و [[ناحیەی بێتواتە|بێتواتە]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی بجیل|سورچی]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] | style="text-align: center;" | [[ئێلی بڵباس]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] و [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] و [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- | rowspan=1 style="text-align: center;"| [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]] | style="text-align: center;" | ھۆزی [[مامەش]] و [[مەنگوڕ]] و ڕەمەک | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] | rowspan=1 style="text-align: center;"| [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|زێبار]] | style="text-align: center;" | مێرگەسۆر |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] [[پەڕگە:لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٥٠ - ١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٥٠ - ١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣) ==== لەم قۆناغەدا سیستەمی کارگێڕیی بەغدا لە [[ئەیالەت]]ەوە گۆڕدرا بۆ [[ویلایەت]]، ئەمەش لەلایەن [[والی]] تازە (مەدحە ت پاشا) کە لە ڕۆژی (۱۸ی موحەڕەمی ساڵی ۱۲۸٦ز-١٨٦٩/٤/٣٠ز)دا. گەیشتە [[بەغدا]] جیبەجێکرا، [[ویلایەتی بەغدا]] لەم قۆناغەدا لە (١٥) لیواوە کرا بە(١٤) لیوا، ژمارەی [[قەزا]]کانیشی لە(١٣٦)ەوە بۆ (۹۳) قەزا کەمکرایەوە. قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ [[والی]] [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|لیوای کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # سنووری ئێستای '''پارێزگای ھەولێر''' لەم سەردەمەدا لە لیوای ڕەواندزدا کۆکرایەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! ناوی قەزا ! یەکەی کارگێڕییەکان ! ژ ! ناوی قەزا ! یەکەی کارگێڕییەکان |- | style="text-align: center;"| ١ | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ھەریر]] | style="text-align: center;" | دیرە حەریر | style="text-align: center;"| ٥ | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]]، [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]، [[ناحیەی کەندێناوە|کەندێناوە]]، [[قەزای مەخموور|مەخموور]] |- | style="text-align: center;" | ٢ | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|باڵەک]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | style="text-align: center;" | ٦ | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]]، [[قەزای تەقتەق|تەقتەق]]، [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] |- | style="text-align: center;" | ٣ | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|برادۆست]] | style="text-align: center;" | ٧ | style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر|پشدەر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر|پشدەر]]، [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- | style="text-align: center;" | ٤ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی شێروان مەزن|شێروان]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|مێرگەسۆر]] | style="text-align: center;" | ٨ | style="text-align: center;" | دارەبیان | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]]، [[ناحیەی خدران|خدران]]، [[ناحیەی خەلەکان|خەلەکان]]، [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- |} [[پەڕگە:نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨) ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری [[سنجاق]]ەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی([[مەنگوڕ]] و [[مامەش]] و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]]، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[قەزای ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا:''' سنووری ئێستای پارێزگای ھەولێر لەم قەزایانە پێکھاتبوو: # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە ([[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] و [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای کۆیە]] یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] بوو. # [[قەزای ڕەواندز]] لە ([[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]]، [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە ھەریر]]، [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای ڕانیە]] تەنھا [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]]ی ھەبووە. # ھێنانە کایەی ناحیەی شێروان لە ساڵی(١٨٩٠)دا، دواتر لکاندنی بە قەزای زێبار. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٢٩٢ک-١٨٧٥ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | ٢ | [[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]] |- | [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] |- | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | ٤ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا:''' # ناوی [[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]] گۆڕدرا بە ناحیەی برادۆست. # [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە سنووری [[قەزای کۆیە]] ھاتە کایەوە. # ناحیەی ئەملاکی شەمامک لە لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ھاتە کایەوە، کە سنووری ئێستای [[قەزای مەخموور]] و [[قەزای خەبات]] دەکات. # لە ساڵی (١٩٠٣)دا [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] لکێندران بە [[قەزای ڕەواندز]]ەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٣٢٥ک-١٩٠٧ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | rowspan=3 |٢ | rowspan=3 |[[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] |- | [[ناحیەی بالیسان]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=6 | ٣ | rowspan=6 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] |- | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] |- | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | ٤ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === لیوای ھەولێر لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد، دەتوانرێت سەردەمی پاشایەتی بە سەر چوار قۆناغدا دابەشبکرێت.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # جێگیرکردنی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوش تەپە]] لە بری ناحیەی دزەیی. # دابەشکردنی ھۆبەی ئەملاکی ئەمیری شەمامک بۆ دوو ناحیە([[قەزای مەخموور|مەخموور]] و [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]). # بەستنەوەی ناحیەی سولتانیە بە ناوەندی [[قەزای مووسڵ]]ەوە، دواتر دابەشکرا لە نێوان ھەردوو [[قەزای شەرقات|ناحیەی شەرقات]] و [[ناحیەی شۆڕە]]، ئیتر ناوی سولتانیەش لە دەفتەرە تۆمارییەکاندا نەما. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە. # دابڕاندنی [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] لە [[قەزای ڕەواندز]] و لکاندنی بە [[ناحیەی بارزان|ناحیەی زێبار]]ی سەر بە [[قەزای ئاکرێ]]. بەم شێوەیە یەکە کارگێڕییەکان کە دواتر لیوای ھەولێریان پێکھینا پێکھاتبوو لە (٣ [[قەزا]] و ٩ [[ناحیە]])، خاڵێکیتر کە پێویستە ئاماژەی پێبکریت ئەوەیە لە کاتی ھێنانە کایەی لیوای ھەولێردا بە ھۆی ناجێگیری ڕەوشی لیوای سلێمانییەوە ئاماژە بە [[قەزای ڕانیە]] نەکراوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێرلە ساڵی(١٩٢٢)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە |- | rowspan=4 | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|ناحیەی مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | rowspan=1 | ٢ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | rowspan=1 colspan=2 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=2 style="text-align: center | (٣)[[قەزا]] و (٩)[[ناحیە]] |- |} ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # [[قەزای ڕانیە]] دوای جێگیربوونی چارەنووسی [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، [[قەزای ڕانیە]] سەر لە نوێ بە لیوای ھەولێرەوە بەسترایەوە، سەرەتا بەشی ڕۆژئاوای [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] کە دەکەونە نێوان چیای [[ھەیبەت سوڵتان]]، [[زێی بچووک]] و ڕووباری باسەلامەوە بە [[قەزای کۆیە]] لکێندرا، لکاندنیشی پەیوندی بە موڵکداری ئاغاکانی کۆیەوە ھەیە، کە خاوەنی زۆربەی زەوییەکانی ئەم ناحیە بوون، دواتر گەڕێنرایەوە بۆ [[قەزای ڕانیە]]. # ھەروەھا لە سنووری [[قەزای ڕانیە]]، [[ناحیەی ناودەشت]] ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شاردەێی [[سەنگەسەر]] بوو. # لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا کە بە دوو زنجیرە چیا و بەرزایییەکانی ([[قەرەچوغ]]) و (زوورگە زراو) دابەشکراوە بۆ سێ [[دەشت]]، ھەردوو دەشتی (شەمامک، کاندێناوە و قەراج)، بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٤٩) لە ۱۹۲۷/۷/۲۷دا لە [[قەزای ھەولێر]] دابڕێنران و کران بە [[قەزا]]، سەرەتا ناوی قەزای گوێڕ بوو، دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٥) لە ۱۹۲٨/٣/٥دا ناوی گۆڕدرا بە [[قەزای مەخموور]] ناوەندەکەی شارۆچکەی [[مەخموور]] بوو. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦١) لە ۱۹۲٨/٤/٤دا [[ناحیەی کەندێناوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[قەزای مەخموور]]دا و ناوەندەکەی شارەدێی [[دیبەگە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =كورد وترك وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سي جي ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێرلە ساڵی(١٩٣٦)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە |- | rowspan=2 | '''١''' | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | rowspan=1 | '''٣''' | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | rowspan=4 | '''٥''' | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | rowspan=3 | '''٤''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | rowspan=2 | '''٢''' | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | rowspan=1 colspan=2 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | rowspan=1 colspan=7 style="text-align: center | '''(٥)[[قەزا]] و (١١)[[ناحیە]]''' |- |} ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦٦٥) لە ٢٠\١٢\١٩٤٤دا [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] لەگەڵ ھەردوو [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و [[ناحیەی بارزان]] لە [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]] دابڕێنرا و لکێندرا بە پارێزگای ھەولێرەوە. # [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپ]]ە ھەڵوەشینرا و سەرجەم کەرتەکانی لکێندرا بە ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٤٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | style="text-align: center |[[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | ٨٥٤ | style="text-align: center | ٩٣ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ھەولێر]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٣٨٤٠ | style="text-align: center | ٣٠١ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٢٢٩٣ | style="text-align: center | ١١٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ١٢٢٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای مەخموور]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٤٠٩٤ | style="text-align: center | ٢٤٤ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ١٠٤٨ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٩٠٩ | style="text-align: center | ٦٧ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای کۆیە]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ١٩٥٧ | style="text-align: center | ١٤٢ |- | rowspan=6 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=6 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٠١٧ | style="text-align: center | ١٠٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٩٣١ | style="text-align: center | ٩٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٧٥٢ | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٨٢٥ | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٦١١ | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ڕەواندز]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٥١٣٦ | style="text-align: center | ٤٤٨ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[بلێ]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[بلێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٤٧٥ | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٣٥٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٨٢٩ | style="text-align: center | ٦٥ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕانیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center | [[ڕانیە]] | style="text-align: center | ١٠١٣ | style="text-align: center | ٩٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | [[میرزا ڕۆستەمی گەورە]] | style="text-align: center | ٤١٤ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | [[سەنگەسەر]] | style="text-align: center | ٨٧٣ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ڕانیە]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٢٣٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٢) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨١٧٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٠٨''' |- |} ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== لەم قۆناغەدا ڕووبەری پاریزگای ھەولێر کەم بووەوە بەھۆی ئەوەی [[قەزای ڕانیە]]ی لێدابڕێنرا. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای کۆیە]]. [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە [[قەزای شەقڵاوە]]وە. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٢دا [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]، بە دابڕانی (٢٧) کەرت لە [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] و (٣٤) کەرت لە [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرەحەریر]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[قەزای شەقڵاوە]]، ناوەندەکەی لە شارەدێی [[پیرمام]]ە. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٤دا، ناحیەی [[ھیران|ناحیەی خۆشناو]] لە سنووری [[قەزای شەقڵاوە]]دا ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شارەدێی [[ھیران]] بوو. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٥٨٣) لە ٥\٧\١٩٥٦دا، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە قەزای [[مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]، وە ناوەندی قەزاکەش لە گوندی [[بلێ]]وە گواسرتایەوە بۆ شارۆچکەی [[مێرگەسۆر]]. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٦١٠) لە ١٢\٧\١٩٥٦دا، [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی ناودەشت]] و [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] لەم پارێزگایە دابڕێنرا و لکێندرا بە [[پارێزگای سلێمانی]]یەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٣٥٠) لە ٢٢\٦\١٩٥٧دا، [[ناحیەی قەراج]] لە سنووری [[قەزای مەخموور]]دا ھاتە کایەوە و ناوەندەکەی لە گوندی [[گۆمەشین]] دانرا.<ref name=":8" /> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٥٨)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=1 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=1 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٤٥٦ | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ١٢٢٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[گۆمەشین، قەراج|گۆمەشین]] | style="text-align: center | ١٨٣٧ | style="text-align: center | ٨٦ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ١٠٤٨ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٩٠٩ | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٠١٧ | style="text-align: center | ١٠٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٧٥٢ | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٨٢٥ | style="text-align: center | ١١٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٦١١ | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٤٧٥ | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٣٥٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٥١٩ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٥٨٧ | style="text-align: center | ٦٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٦٧٩ | style="text-align: center | ٧٠ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٦) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٥٨٧٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠٠''' |- |} === پارێزگای ھەولێر لە سەردەمی کۆماریدا(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان. ئەم سەردەمە دابەشی چوار قۆناغ دەکرێت.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بەفەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٨) لە ١٩٦٠/٨/٣٠دا، (١٠٠) کەرتی ناوەندی پارێزگای ھەولێر دابڕێنرایەوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[قوشتەپە]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحية قوشتبة | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/204.html | نووسەر = القوانين والتشريعات العراقية |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٠ دا، (١٣) کەرتی [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خوشناو]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] و (٣) کەرتیشی بە [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]ەوە لکێنراوە، ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]]یش بە [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]ەوە لکێنراوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٣) لە ١٩٦٢/١٢/٢٣دا، [[ناحیەی دیانا]] لە سنووری [[پارێزگای ھەولێر]]دا ھێنرایە کایە و بەسترایەوە بە [[قەزای ڕەواندز]] و (٥٤) گوندی و (٣) مەخفەری [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]ی پێوە گریدرا و ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[دیانا]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحية دیانا | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/790.html| نووسەر = القوانين والتشريعات العراقية |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٦٥)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژ. کەرت |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | style="text-align: center | [[قوشتەپە]] | style="text-align: center | ١٠٠ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[گۆمەشین، قەراج|گۆمەشین]] | style="text-align: center | ٨٦ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٧١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ٤٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی دیانا]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٨) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠٠''' |- |} ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٦دا ، (٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی قەراج]]ەوە لکێندراوە. # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٧٤٢) لە ١٩٦٧/٧/٢٦دا، (٣٢) گوندی [[ناحیەی دیانا]] و (٢٢) گوندی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] دابڕێنران، بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] لە سنووری [[قەزای ڕەواندز]] و ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[خەلیفان]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خلیفان | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/13278.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # لە ناوەڕۆکی بەیانی وەزارەتی داد لە سالی ١٩٦٧دا، جەختکراوە لە لکاندنی (٢٦) گوند بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]]ەوە. # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] ژمارە (٧٥٢) لە ١٩٧٠/٧/٥دا، [[قەزای چۆمان]] ھێنرایە کایە و ناوەندەکەی لە گوندی [[چۆمان]] بوو و سنووری کارگێڕییەکەیشی ھەمان سنووری کارگێڕیی [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث قضاء جومان | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/6215.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] لە ١٩٧٣/٧/١٦دا، ناوەندی [[ناحیەی قەراج]] لە گوندی [[گۆمەشین، قەراج|گومەشین]]ەوە گوێزرایەوە بۆ گوندی [[باقرتە]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٠٣) لە ١٩٧٣/١٠/١٥دا، بە دابڕاندنی (١٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]]، (٢٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] و (٤) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی شۆڕش]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای کۆیە]]وە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[دێگەڵە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة شورش | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9281.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٦٨) لە ١٩٧٣/١٢/٥دا، (٣١) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات |ناحیەی خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[خەبات|ھەنجیرۆک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خبات | ناونیشان = https://wiki.dorar-https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9283.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٩٨) لە ١٩٧٥/٩/٤دا، (١٩) کەرتی [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای چۆمان]]ەوە بە ستراوە و ناوەندەکەیشی گوندی [[حاجی ئۆمەران]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة حاجی عمران | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11207.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٣٣) لە ١٩٧٦/١/٢٥دا، (٢٩) کەرتی [[ناحیەی کەندێناوە]]، (١١) کەرتی [[ناحیەی قەراج]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێنراوە ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]]ی سەر بە [[قەزای ھەولێر]] بە [[ناحیەی پردێ]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ارتباط مقاطعات من محافظة اربيل والحاقها بالتأميم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] ژمارە (٦٤٨) لە ١٩٧٧/٦/١دا، [[ناحیەی بارزان]] ھەڵوەشێنراوە و ھەموو زەوییەکانیشی بە [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]]ی سەر بە [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]ەوە لکێندراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الغاء ناحية بارزان التابعة لمحافظة اربيل | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7966.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٧٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[عەنکاوە]] | style="text-align: center | ٩٤٠ | style="text-align: center | ٦٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | style="text-align: center | [[قوشتەپە]] | style="text-align: center | ١٢٧٣ | style="text-align: center | ٩٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center | [[خەبات]] | style="text-align: center | ٤٧٠ | style="text-align: center | ٣١ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ھەولێر]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٦٨٣''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٩٣''' |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٤٤٨ | style="text-align: center | ٢٩ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ٧٠٧ | style="text-align: center | ٤٦ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[باقرتە]] | style="text-align: center | ٩٧٣ | style="text-align: center | ٧٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مەخموور]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٦٣٧''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٠٤''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٦٤٧ | style="text-align: center | ٤٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ١٠٧٣ | style="text-align: center | ٥٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شۆڕش]] | style="text-align: center | [[دێگەڵە]] | style="text-align: center | ٤٠٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای کۆیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢١٢٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٢''' |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ٥٠٩ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی دیانا]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٢٩٠ | style="text-align: center | ٤١٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٦٩٠ | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center | [[خەلیفان]] | style="text-align: center | ٤١٥ | style="text-align: center | ٣٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ڕەواندز]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٩٠٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢١٥''' |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٧٨٥ | style="text-align: center | ٧٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٦٢٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٠٩''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٤٩٢ | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[ھەریر]] | style="text-align: center | ٤٦٠ | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٨٠٠ | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای شەقڵاوە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٧٥٢''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٦''' |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٧ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[چۆمان]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٦٧٤ | style="text-align: center | ٦٦ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] | style="text-align: center | [[حاجی ئۆمەران]] | style="text-align: center | ٢٤٥ | style="text-align: center | ١٩ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای چۆمان]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٩١٩''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٨٥''' |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(٢١) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٤٢٧''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١١٤٥''' |- |} ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٤) لە ١٩٨١/١٢/٢٠دا، [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]] ھێنرایە کایەوە و ناوەندەکەیشی شارۆچکەی [[دیانا]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٧٩) لە ١٩٨٢/٢/١دا، [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] ھەڵوەشێنراو و ھەموو کەرتەکانیشی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]ەوە لکێنرا. # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و لکاندنی ھەموو کەرتەکانی بە [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]]ەوە بەپێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٢٦٧) لە ١٩٨٢/٥/١٢دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الغاء ناحیة مزوری بالا فی محافظة اربیل | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/20502.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٤٢) لە ١٩٨٧/٧/١٨دا، ھەردوو [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خوشناو]]ی سەر بە [[قەزای شەقڵاوە]] و [[ناحیەی کەندێناوە]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی قەزای ھەولێرەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٩٨٧)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ناوەند ! ڕووبەر^٢ ! ژ.کەرت ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ناوەند ! ڕووبەر^٢ ! ژ.کەرت |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''١''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[ ھەولێر]] | style="text-align: center;" | ٢١٨٥ | style="text-align: center;" | ١٦٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٣''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|سدیق]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی دیانا|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[دیانا]] | style="text-align: center;" | ٤٦٥٦ | style="text-align: center;" | ٣٤٤ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center;" | [[خەبات]] | style="text-align: center;" | ٥٢١ | style="text-align: center;" | ٣١ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center;" | [[ خەلیفان]] | style="text-align: center;" | ٤٤٨ | style="text-align: center;" | ٣١ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[کۆیە]] | style="text-align: center;" | ٢١٢٤ | style="text-align: center;" | ١٤٢ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز|ناحیەی ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | ١٨٠ | style="text-align: center;" | ٣٤ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای ھەولێر''' | style="text-align: center;" | '''٤٨٣٠''' | style="text-align: center;" | '''٣٣٥''' | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای سدیق''' | style="text-align: center;" | '''٥٢٨٤''' | style="text-align: center;" | '''٤١٦''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٢''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[ مەخموور]] | style="text-align: center;" | ١٢١٤ | style="text-align: center;" | ٧٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٤''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | ٤٠٤ | style="text-align: center;" | ٣٤ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center;" | [[باقرتە]] | style="text-align: center;" | ٩٨٣ | style="text-align: center;" | ٧٨ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی ھەریر]] | style="text-align: center;" | [[ھەریر]] | style="text-align: center;" | ٦٤١ | style="text-align: center;" | ٧٦ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center;" | [[گوێڕ]] | style="text-align: center;" | ٥٨٦ | style="text-align: center;" | ٥١ | style="text-align: center;" | [[قەزای پیرمام|ناحیەی پیرمام]] | style="text-align: center;" | [[پیرمام]] | style="text-align: center;" | ٧٨٩ | style="text-align: center;" | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای مەخموور''' | style="text-align: center;" | '''٢٧٨٣''' | style="text-align: center;" | '''٢٠٤''' | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای شەقڵاوە''' | style="text-align: center;" | '''١٨٣٤''' | style="text-align: center;" | '''١٨٦''' |- |} ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨-١٩٨٩)دا ==== # ڕووبەری پارێزگاکە زیادیکرد و ژمارەی کەرتەکانیشی لە (١١٤١) کەرتەوە بە رزبووەتەوە بۆ (۱۱۸۳) کەرت. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٣٤) لە ۱۹۸۹/۹/۱۱دا، (٤) کەرتی [[ناحیەی پردێ]] و (۳۸) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنرا و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا، ھەر لەو فەرمانەدا ھاتووە [[ناحیەی پردێ]] بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندراوە، ڕووبەری [[ناحیەی پردێ]] تەنھا ڕووبەری سەرۆکایەتی شارەوانی شارۆچکەی [[پردێ]]ی لە خۆدەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم تنظیم الحدود الاداریة لمحافظة التأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٤٥ | style="text-align: center | ٢٠٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center | [[خەبات]] | style="text-align: center | ٥١٢ | style="text-align: center | ٣١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٢١٢٤ | style="text-align: center | ١٤٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ھەولێر]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٥٦٩٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٣٧٧''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ١٢١٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٨٦ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[باقرتە]] | style="text-align: center | ٩٨٣ | style="text-align: center | ٧٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مەخموور]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٧٨٣''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٠٤''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[دیانا]] | style="text-align: center | [[ناحیەی دیانا|ناحیەی ناوەندی قەزای سدیق]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٤٦٥٦ | style="text-align: center | ٣٤٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center | [[خەلیفان]] | style="text-align: center | ٤٤٨ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز|ناحیەی ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٨٠ | style="text-align: center | ٣٤ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٥٢٨٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٤١٦''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | ٤٠٤ | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] | style="text-align: center | [[ھەریر]] | style="text-align: center | ٦٤١ | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٧٨٩ | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای شەقڵاوە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٣٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٦''' |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٣) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٥٥٩١''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١١٨٣''' |- |} === لە دوای ڕاپەڕین === ==== قۆناغی یەکەم ساڵی ١٩٩١-١٩٩٢ ==== * لەم قۆناغەدا [[پارێزگای سلێمانی]] و پارێزگای ھەولێر و [[پارێزگای دھۆک]] لە لایەن [[بەرەی کوردستانی]]ەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕێوەدەبرا، لەبەرئەوەی گوندەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە [[ھەرێمی کوردستان]] دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ [[پەرلەمانی کوردستان]] پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە. ==== قۆناغی دووەم ساڵی ١٩٩٢-٢٠٠٣ ==== لەم قۆناغەدا یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر بە پێی ئاوەدانکردنەوە نوێ کرانەوە و یەکە کارگێڕییەکان چوونەوە جێی خۆیان و ناوی کوردییان لێنرانەوە، ھەرچەندە [[شەڕی براکوژی]] کاریگەری خۆی لەسەر ئەم ئاواکردنەوەیەش دانا و [[ھەرێمی کوردستان]] بووە دوو حکومەتی جوودا و تاوەکو ئێستاش کاریگەری لەسەر پڕۆسەی حکومداری جێھێشتووە. # ھێنانەکایەی [[ناحیەی سمێلان|ناحیەی دۆڵی ڕوست]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(٧) لە بەرواری ٢٠٠٠/٤/١٩دا، لە سنووری [[قەزای چۆمان]] کە ناوەندەکەی گوندی [[سمێلان]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/2.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # ھێنانەکایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(١٥) لە بەرواری ٢٠٠١/٣/٢٨دا، لە سنووری [[قەزای ھەولێر]] کە ناوەندەکەی کۆمەڵگەی [[بەحرکە]]یە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/14.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (١٤) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # ھەڵوەشاندنی [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(١٢٨٠) لە بەرواری ٢٠٠٣/٦/٢٢دا، لە سنووری [[قەزای مێرگەسۆر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/43.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٤٣) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم ٢٠٠٣-٢٠١٤ ==== لەم قۆناغەدا چەند گۆڕانکارییەک لە یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێردا کرا لەوانەم: # بە بەیانی ژمارە (١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٤/١٠/٢٦دا، '''(ا)'''ھێنانە کایەی [[قەزای خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر، بە دابڕانی ناحیەی خەبات لە [[قەزای ھەولێر]]. '''(ب)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی دارەشەکران]] لە ناوچەی زرارەتی سەر بە [[قەزای خەبات]] کە ناوەندەکەی لە گوندی [[دارەشەکران|قەرەقاجین]] دەبێت. '''(ج)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕزگاری، ھەولێر|ناحیەی ڕزگاری]] سەر بە [[قەزای خەبات]] و ناوەندەکەی لە کۆمەڵگای ([[تۆپزاوە]]) دەبێت. '''(د)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی شەمامک]] کە ناوەندەکەی لە گوندی (پیرداود) و سە ر بە [[قەزای خەبات]] دەبێت. '''(و)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی گۆڕەتوو]] لە سنووری [[قەزای مێرگەسۆر]]، لە گوند و کەرتەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای مێرگەسۆر دروستکرا، بەمەش ناحیەی ناوەندی قەزای مێرگەسۆر ھەڵوەشێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بەیانی ژمارە(١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٤دا | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٥٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٥٩٥) لە بەرواری ٢٠٠٥/١/١٧دا، لکاندنی ھەرسێ گوندی([[خرابە دراو]]/کەرتی ٥١، [[سەیدان]]/کەرتی ٥٢، [[مامەلۆک]]/کەرتی ٦٩) بە [[ناحیەی ڕزگاری، ھەولێر|ناحیەی ڕزگاری]] لە [[قەزای خەبات]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بەیانی ژمارە(١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٥دا | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/55.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٥٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(٨) لە ٢٠٠٦/١٠/١٢، [[ناحیەی شەمامک]] بە سەرجەم گوندەکانییەوە دابڕێنرا لە [[قەزای خەبات]] و لکێندرا بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٦٣) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٣٩٧٨) لە بەرواری ٢٠٠٧/٩/٢٦دا، دابڕاندنی ھەر دوو گوندی([[گوێزان، چۆمان|گوێزان]] و [[داروسەلام]]) لە [[ناحیەی سمێلان]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی گەڵاڵە]] لە [[قەزای چۆمان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٦٦) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١٢٤١٠) لە بەرواری ٢٠٠٧/٤/١٧دا، دابڕاندنی ھەر حەوت گوندی([[گردجۆتیار]]، [[پیرزین]]، [[کەرک]]، [[زەرزویان]]، [[زورگەبات]]، کۆمەڵگەی پیرزین و [[گەزنە، قەزای ھەولێر|گەزنە]]) لە [[قەزای عەنکاوە|ناحیەی عەنکاوە]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] لە [[قەزای ھەولێر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/74.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٧٤) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٩٣٢) لە بەرواری ٢٠٠٨/٩/١دا، دابڕاندنی گوندی([[سەیدان]]) لە [[ناحیەی کەورگۆسک]] و لکاندنی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] لە [[قەزای ھەولێر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/91.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٩١) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == قەزاکانی پارێزگای ھەولێر == {| class="wikitable sortable" |- ! ژمارە !! ناوی قەزا !! ناوەند !! ژمارەی دانیشتووان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krso.net/Default.aspx?page=article&id=1137&l=3 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160305034943/http://krso.net/Default.aspx?page=article&id=1137&l=3 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | ١ || [[قەزای ھەولێر]] || [[ھەولێر]] || ٩٣٠٬٣٨٩ |- | ٢ || [[قەزای دەشتی ھەولێر]] || [[بنەسڵاوە]] || ٢١٧٬٥٨٩ |- | ٣ || [[قەزای مەخموور]] || [[مەخموور]] || ٢٠٥٬٠٦٦ |- | ٤ || [[قەزای سۆران]] || [[سۆران]] || ١٨٢٬٩٧٦ |- | ٥ || [[قەزای شەقڵاوە]] || [[شەقڵاوە]] || ١٤٧٬٢١٩ |- | ٦ || [[قەزای کۆیە]] || [[کۆیە]] || ١١٠٬٠٢٥ |- | ٧ || [[قەزای خەبات]] || [[خەبات (شار)|خەبات]] || ١٠٨٬٤٦٢ |- | ٨ || [[قەزای مێرگەسۆر]] || [[مێرگەسۆر]] || ٥٢٬١٧٨ |- | ٩ || [[قەزای چۆمان]] || [[چۆمان]] || ٣٠٬٧٤٨ |- |١٠ |[[تەقتەق|قەزای تەق تەق]] |[[تەقتەق|تەق تەق]] |٢٥٬٠٠٠ |- | ١١ || [[قەزای ڕەواندز]] || [[ڕەواندز]] || ٢٤٬٩٨٦ |} == ھاوینەھەوارەکانی ھەولێر == '''[[ھاوینەھەواری شەقڵاوە]]:''' ھاوینە ھەواری شەقڵاوە دەکەوێتە لای باکوور و دەکەوێتە نێوان ھەردوو چیای سەفین (٩٦٠م) و چیای سوورکە و، پلەی گەرمای لە ھاویندا دەگاتە (٣٠–٣٥) پلە و، لە زستاندا دەگاتە -١٠ ژێر سفر. لە شەقڵاوەدا داروباری چر بەدی دەکرێ، کە پێکھاتووە لە داری (خۆخ و جوێز و ترێ و ھەنار و ھەنجیر…)و بازارێکی گەورەی تێدایە کە جۆرەھا خواردەمەنی و سەوزە و میوەی و بەوشک کراوەیی وەکو کوێز و ھەنجیر و قەیسی. ساڵانە بەسەدان گەشتیار ڕوو لە شەقڵاوە دەکەن بەھۆی دیمەنی سەرنج ڕاکێشی و ئاووھەواکەی. '''[[تاڤگەی گەلیی عەلی بەگ]]':'' ئەم ھاوینە ھەوارە ١٣٠کم لە ناوەڕاستی شاری ھەولێر دوورە و، بەیەکێک لە ھاوینەھەوارە سەرنج ڕاکێشەکانی ھەرێمی کوردستان دەژمێردرێت. دەکەوێتە نێوان چیای کۆڕەک و برادۆست بەدرێژایی١٢کم، شوێنەکە بەبەرزی ٨٠٠ مەتر لە ئاستی ڕووی دەریاوە بڵندە و، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٥ پلە لە ھاویندا و، ١٠ لە زستاندا. لەم شوێنەدا دوو ڕووبار بەیەک دەگەن، یەکیان لە دۆڵی ئالانە سەر بەناحیەی خەلیفان کە تاڤگەی گەلی عەلی بەگ پێک دەھێنێ، لەگەڵ ئەویتریان کە لە شارۆچکەی ڕەواندوز ھەڵدەقوڵێ کە ئاوی بێخاڵە، زێی گەورە پێک دەھێنن. سەرەڕای تاڤگە گەورەکە چەندان تاڤگەی بچووکی تری تێدایە. ئەم شوێنە بە سروشتی شاخاویەکەی و داروبارە جۆراو جۆرەکەی، بووەتە شوێنی گەشتوگوزار کە خەڵکی زۆر ڕووی تێدەکەن. '''[[تاڤگەی بێخاڵ|ھاوینەھەواری بێخاڵ<nowiki>'''</nowiki>]]:''' ھاوینە ھەواری بێخاڵ ١٤٠کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی گەلی عەلی بەگ و، لە دووری ١٠کم لە ڕۆژئاوای شارۆچکەی ڕەواندوز و پلەی گەرمای لە ٣٢ پلە بەرز نابێتەوە لە ھاوین دا. دەتوانین بگەین بە بێخاڵ لە ڕێگای گەلی عەلی بەگ یان لە ڕێگای ڕەواندوز. لەم ھاوینە ھەوارە تافگەیەکی ڕوون و گەورە ھەیە کە بە درێژایی شاخەکەی داپۆشیوە، شوێنێکی زۆر سەرنج ڕاکێشە، خەڵکی لە سەرەتای بەھاردا ڕووی تێدەکەن تا کۆتایی ھاوین. '''[[ھاوینەھەواری جوندیان]]:''' ئەم ھاوینە ھەوارە ١٤٧ کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، ٥ کم لە شاری دیانا دوورە، و دەکەوێتە لای خوارەوەی چیای ھندرێن، پلەی گەرمای لە ھاوین دا دەگاتە ٣٢ پلە. ھاوینە ھەواری جندیان ناوبانگی بە چاوی ئاوی سیحری دەرکردووە (عیون الماء السحریە) بەھۆی بوونی ئەشکەوتێک، کە تێیدا ئاوی تێدا ھەڵدەقوڵێ و، بووەتە شوێنی سەرەنجی گەشتیاران. '''ھاوینەھەواری '''حاجی ئۆمەران:''' دەکەوێتە باکووری شاری ھەولێر بە دووری ١٨٠ کم، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٠ پلە لە ھاویندا. ئەم شوێنە بەسەوزایی چیاکانی ناوبانگی دەرکردووە، ھەروەھا بەسروشتەکەی و ھەڵقوڵاوەکانی بەتایبەتی سەرچاوەی ئاوی کانزایی شێخی باڵەکیان کە خەڵکی سەردانی دەکات بۆ چارەسەری ھەندێ نەخۆشی وەکو (جگەر و پێست)، بۆیە لە ھاوین دا ئەم شوێنە ناودەبرێت شوێنی گەشتوگوزاری چارەسەری. '''سەری ڕەش و پیرمام:''' دوو ناوچەی نزیک شاری ھەولێرن، لە ھەولێرەوە بە ئۆتۆمبێل بۆ شارۆچکەی سەلاحەدین ١٥ خولەک ڕێگەیە، ئەو شوێنەی لە بەرزایییەوە دەڕوانێتە دەشتی کاکی بە کاکی ھەولێر. مەودای ڕاستەوخۆی لە گەڵ تورکیا ١٨٠ کیلۆمەترە. بەڵام ئەوێش لە زمانی خەڵکەوە سەلاحەدین نییە و مەسیفە. لە بەرزترین خاڵی مەسیف کە بە یەکێک لە چیا بەرزەکانی کوردستان دێتە ئەژمار، سەری ڕەش ھەڵکەوتووە؛ و لەو شوێنەوە [[باشووری کوردستان]] بەڕێوە دەبرێ چونکە شوێنگەی سەرەکی سەرۆکی ھەرێمی کوردستانە. ئێستا پیرمام (مەسیف) بووەتە بارەگای سەرەکی پارتی دیموکراتی کوردستان و جەرگەی فەرمانرەوایەتی کردنی کوردستانە و ھەمو ھێزە سیاسییەکانی پارتی و ھێزەکانی [[پێشمەرگە]]ی کوردستان لە پیرمامن و ئارامترین شوێنە بە تایبەتی لە دوای تەواوبونی تونێلی ھەولێر-شەقڵاوە کە لەژێر چیای سەربەنەوە تێدەپەڕێت سەلاحەددین دەبێتە جومگەی پاراستنی کوردستان، ھەر کە دەگەیت بە ناو شارۆچکەی پیرمامدا چەندین کۆشک و ڤیلا سەرنجت ڕادەکێشێت، و لە ئێستادا چەندین پلانی تۆکمە ھەیە بۆ ئەم شارۆچکەیە لە ڕووی ئاسایشی و گەشتیارەوەبەلام بە ھەبوونی پلانێکی گەورە و تۆکمەی پارێزڤانی، و سەری ڕەشیش تەنھا ٥ دەقیقە لە ناو مەسیفەوە دورە شوێنی حەوانەوەی سەرۆک مسعود بەرزانی یە، ئێستا بارەگای سەرۆکایەتی ھەرێم و پارتییان لێیە. == کشتوکاڵ == ھەروەک دەزانرێت [[ھەرێمی کوردستان]] بەوە دەناسرێت کە کۆنترین شوێنە کە مرۆڤ لەمێژووی خوێدا کشتوکاڵی لێوە کردبێت، ئەوەتا لەھەولێرو لەگوندی ([[زار چەمی]]) یەکەم گوندی کشتوکاڵی لەجیھاندا لەنزیک ([[شانەدەر]]) ھەبووە. ھەولێری پایتەخت بەوەجیا دەکرێتەوە کە کەشوھەوای یەکجار باش و زەویەکی بەپیت و بەرەکەتی ھەیە. بەیانیان وەزرەکان لە ھەولێر دوو وەرزی چاندن ھەیە (ھاوینە و زستانە) کە لەم پێدەشتەدا لە وەرزی [[ھاوین]] بەرھەمەکانی وەک ([[تەماتە]]، خەیار، [[باینجان]]، شفتی، باڵندە، پیاز، سیر، کونجی، توتن، گوڵە بەرۆژە، فاسولیا، کودی.. ھتد) دەچێندرێت. سەبارەت بە بەرھەمەکانی زستانە ئەوا بریتییە لە ([[گەنم]]، [[جۆ]]، [[نیسک]]، [[نۆک]]، پاقڵەمەنییەکان. گەر سەیرێکی بەرھەمی پارێزگا بکەین لە بواری کشتوکاڵدا بەروبوومی سەرەکییەکان دەکرێتە چەند بەشێک: # دانەوێڵە (گەنم، جۆ، برنج). # بەرووبوومی پیشەسازی و ڕۆندارەکان (کونجی، گوڵە بەڕۆژە، توتن) # سەوزەوات ([[تەماتە]]، [[خەیار]]، شفتی، گندۆرە، [[پیاز]]) # میوە ([[ترێ]]، [[سێو]]، [[قەیسی]]، خۆخ، ھەرمێ، [[ھەنار]]). # پاقڵەمەنییەکان (نۆک، نیسک، [[فاسولیای تەڕ]]). جێگای ئاماژەیە کە قوڵی ئاوی ژێر زەوی لەو پارێزگایە بەپێی وەزارەتی کشتوکاڵ بریتییە لە ١٠٠–١٥٠ مەتر کە ئاوێکی سازگارە و ڕادەی سوێریی ٤٠٠/١٠٠٠٠٠٠ ملم سێجایە، ھەرچی ئاوی سەر زەوییە لەنێوان ١٠–١٥مەترو لە ئەوانی تر سوێرترەو تەنھا بۆ ئاودێری بەکاردێت لەبەر ئەویش دەشتەکانی پارێزگا زۆر بەپیت و بەرەکەتن و ژمارەیەکی زۆر بیر ئیرتوازی لێدراوە لەدەشتەکانی (ھەولێر، ھەریر، کویسنجەق، مەخمور). سەبارەت بە ڕووبەری پارێزگای ھەولێر ١٢،٤٨٠ کم دووجایە کە دەکاتە ٢.٨٥٪ی ڕووبەری [[عێراق]]. == نەخشەکان == <gallery> Kurdistan governorates 2012.png|پارێزگاکانی ھەرێم Hewler governorate 2012.png|قەزاکانی ھەولێر (٢٠١٢) Hawler Governorate.png|قەزاکانی ھەولێر (٢٠٢٦) Arbil Districs.png|قەزاکانی(ھەولێر، بەحرکە، خەبات، بنەسڵاوە و قوشتەپە) </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://web.archive.org/web/20110308105346/http://hawlergov.org/kur/subject.aspx?ID=97 نەخشەی پارێزگای ھەولێر- وەزارەتی پلان دانان] * [https://web.archive.org/web/20100810220702/http://krso.net/default.aspx?l=2 یەکە کارگێریەکانی ھەرێمی کوردستان]، دەستەی ئاماری ھەرێم - وەزارەتی پلان دانان {{پارێزگای ھەولێر}} {{قەزاکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پارێزگاکانی کوردستان}} {{پارێزگاکانی عێراق}} {{ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|عێراق|جوگرافیا|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Arbil Governorate}} [[پۆل:پارێزگای ھەولێر|*]] [[پۆل:مانگیلەی بەپیت]] [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان|ھەولێر]] [[پۆل:پارێزگاکانی عێراق|ھەولێر]] [[پۆل:پارێزگاکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] [[پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو]] 99md4ivdj353lq9suogid6m5cf695pp 1592015 1592014 2026-06-19T15:12:46Z MFTG 21816 /* قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1592015 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پارێزگای ھەولێر | ناوی_فەرمی = {{lang-ar|محافظة أربیل}}<br>{{lang-en| Erbil Governorate}} | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پارێزگا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Collage of Hawler - Erbil Governorate.jpg | photo2a = | photo2b = Arbil in Iraq.svg | photo3a = | photo3b = Kurdistan governorates 2015.png | photo4a = | photo4b = Hawler Governorate.png | | spacing = 2 |size = 266 }} | شرۆڤەی_وێنە = چەند وێنە و نەخشەیەکی پارێزگای ھەولێر | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=7|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=36.33333|frame-long= 44.2|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''پارێزگای ھەولێر''' | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = پارێزگار | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ئومێد خۆشناو]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[پارێزگا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٢\٣\١٩٢٣ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای ھەولێر | حیزبی_سەرۆک = [[عەلی ڕەشید خۆشناو]] | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٤٬٨٧٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = ١٠٠ | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤٥٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٦٠٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٬٥١٧٬٥٣٤ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٩٧ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = ھەولێری | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی سوریانی|سوریانی]] و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]])، [[مەسیحی]] و [[ئێزیدی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = [http://hawlergov.org/ hawlergov.org] | پەراوێزەکان = }} [[پەڕگە:Erbil Governorate Building.jpg|وێنۆک|باڵەخانەی پارێزگای ھەولێر]] '''پارێزگای ھەولێر''' یەکێکە لە پارێزگاکانی [[ھەرێمی کوردستان]]. ناوەندی پارێزگاکە شاری [[ھەولێر]]ە. لە ساڵی ٢٠٢٤ ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکە ٢٬٥١٧٬٥٣٤ کەس مەزەندە کراوە. [[ھەولێر]] پایتەختی ھەرێمی ئۆتۆنۆم بوو کە بەپێی [[ڕێکەوتننامەی ١١ی ئازار]] بە [[کورد]] درابوو، بەو ھۆیەشەوە [[حکوومەتی عێراق]] لە ساڵی ١٩٧٠دا دانی بە ئۆتۆنۆمی کورددا نا، لە ئێستادا پایتەختی [[ھەرێمی کوردستان]]ە، کە لە دوای جەنگی یەکەمی کەنداو لە ساڵی ١٩٩١ پێکھێنرا.<ref>{{استشھاد بویب|مسار= https://gov.krd/arabic/government/the-prime-minister/activities/posts/2021/february/رئیس-حکومة-إقلیم-کوردستان-یستقبل-محافظ-أربیل-الجدید/|عنوان=رئیس حکومة إقلیم کوردستان یستقبل محافظ أربیل الجدید|موقع=حکومة إقلیم کوردستان|لغة=ar|تاریخ الوصول=2023-07-03|مسار أرشیف= https://web.archive.org/web/20210912033248/https://gov.krd/arabic/government/the-prime-minister/activities/posts/2021/february/%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%A5%D9%82%D9%84%D9%8A%D9%85-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%B3%D8%AA%D9%82%D8%A8%D9%84-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8-%D8%A3%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF/|تاریخ أرشیف=2021-09-12}}</ref> پارێزگای ھەولێر دەکەوێتە باکووری عێراق. لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[تورکیا]] و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئێران]]. ڕووبەرەکەی (١٣١٦٥) کیلۆمەتر چوارگۆشەیە. پارێزگاکە دەکەوێتە ناو دەشتەکان و کەشوھەوای ئینتقالی لە نێوان کەشوھەوای [[دەریای ناوەڕاست]] و بیابانەکاندا ھەیە. تایبەتمەندە بە ساردی زۆر و شێداری کەم. ھەولێر لە سەردەمی ڕژێمی پێشوودا بە پایتەختی ھاوینەی [[عێراق]] دادەنرا، بەھۆی گرنگی مێژووییەکەی بە درێژایی سەدەکان و بەھۆی ئەوەی ناوەندێکی ڕۆشنبیری و شارستانی کاریگەرە لە باکووری عێراق.<ref>https://www.erbil.gov.krd/app/governorate</ref> لەسەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانلییەکان]] [[ھەولێر]] قەزایەک بووە سەر بە لیوای کەرکووک، بەڵام دوای نەمانی ئەوان و ھاتنی ئینگلیز بۆناوچەکە، ئالوگۆڕ بەسەر شێوەی فەرمانداری دامو دەزگاکان ھاتووەو جۆری بەڕێوەبەربردنی نوێ ھاتووەتە ئاراوە. دیارە ھەولێریش سەردەستەی ئەم گۆڕانکاریانە بوو، لەسەردەمی ئینگلیزەکان (حاکم سیاسی) لەلیواکان کاریان کردووە، یاریدەدەری دادوەری ڕامیاریش واتە (مساعد لحاکم السیاسی) لەقەزایەکان دانیشتوون (دەبلیو- ئار-ئێچ) کەئەفسەرێکی ئینگلیزە، یەکەم یاریدەدەری دادوەری رامیاری بووە لەھەولێر، پاشان کە ھەولێر بووەتە [[پارێزگا]] ھەر بەخۆی بووە بە دادوەری ڕامیاری ئەم شارە.<ref>https://www.kurdipedia.org/files/books/2014/95039.PDF?ver=132385097450000000</ref> == ناو == ناوی پارێزگای ھەولێر لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە ئەویش شاری [[ھەولێر]]ە، ھەرجەندە بە '''ئەربیل''' ناو دەبرێت بەڵام [[کورد]]ان و بە فەرمی لە [[عێراق]]دا لە ئێستادا [[ھەولێر]]ە، وە چەندین بۆ چوون ھەیە لەسەر ناوی ئەم شارە: * بە [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکی عوسمانی]] ھەر بەم شارە وتراوە ئەربیل(اربیل)،<ref>Nasrullah, Mehmet (1908), مکمل آوروپا خریطە سی [Complete Map of Europe] (in Ottoman Turkish), Istanbul: Tefeyyüz Kitaphanesi.</ref> ھێشتا وەک ناوی شارەکە لە وەرگێڕانی فەرمی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزیدا]] بەکاردەھێنرێت.<ref>https://gov.krd/english/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> فۆڕمی عەرەبی ستانداردی مۆدێرن بۆ ناوەکە بریتییە لە(أربیل).<ref>https://gov.krd/arabic/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> لە کۆنی کلاسیکدا بە لاتینی بە ئاربێلا و بە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] بە ئاربێلا (Ἄρβηλα) ناسرابوو، وەرگیراوە لە [[زمانی پارسیی کۆن]] ''ئەربەیرا''(𐎠𐎼𐎲𐎡𐎼𐎠𐏓)، بە عەربەیلوی ئاشوورییەوە، بە سۆمەری ئوربیلۆم (𒌨𒉈1).<ref>https://oracc.museum.upenn.edu/</ref> * کۆنترین ناویشی (ئوربیل) و (ئوربیلم)ە و یەکێکیش بووە لە شارە گرنگەکانی [[سۆمەر|سومەرییەکان]]، کە بەپێی لێکۆلینەوەی دیرۆکزان و مێژوونووسان سومەرییەکانیش [[نەژادی ئاری|ئاریایین]]. (ئور + بیل): (ئور) وشەیەکی سومەرییەکان بووە بە واتای ([[شار]]) بەکارھێنراوە و (بیل)یش ناوی خوایەکی سومەریەکان بووە، ئوربیل بە واتای (شاری بیل) دەھات. ھەروەھا پایتەختی سومەرییەکانیش بۆخۆی ناوی ([[ئوور|ئور]]) بووە. زۆربەی شارە کۆنەکانی [[کوردستان]] و نیشتمانی نێوان دوو رووبار ([[مێزۆپۆتامیا]]) کە وشەی (ئور) یان لەگەڵ بەکار دەھێنرا بریتیبوونە لە؛ ( [[ئوور]]، [[ھەولێر|ئوربیل]]، [[ڕحا|ئوروحا "ئورفا"]]، [[ورمێ|ئورمییە]]، [[کەرکووک|ئوراپخا]]، نیپ ئور،...). کە لە فەرھەنگی ھەریەکێک لە ئاسووری، ئەکەدی، میتانی، ساسانییەکان ناوی ئەو شارانە بەشێوەیتر بەکارھێنراوە وەک نمونە: بۆ ھەولێر (ئەربێلا ، ئەربائیلۆ،..). بۆ [[کەرکووک]] (ئوراپخا، ئاراپخا، نوزی...). بۆ شاری [[ڕحا]] (ئوروحا، ئورحا، ئورفا،..).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ناوی ھەولێر لە سەرچاوە کۆنەکاندا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2024/564717/0001.PDF?ver=133571487610690496 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥| نووسەر = پ.ی.د موسا محەممەد خضر و پ.ی.د ئارام جەلال حەسەن و کەیفی جەلال تەھا |زمان = [[زمانی کوردی|کورد]]}}</ref> * [[عەلائەدین سەججادی]] ئەو ئەفسانەیەی نووسیوە ( ئەگێڕنەوە دەڵێن : لەپاش شکانی [[ئاشوورییەکان]] بە دەست [[ماد|میدیەکان]] ، کوردەکان ھاتوون بەشوێنی ئەو خوایانەدا گەڕاون کە چەپاویان کەن سەرەتا وایان زانیوە کە ئەمانە زۆر زلن ھەریەکە بە ئەندازەی کێوێک ئەبن لەسەر ئەو نیازە زۆر گەڕاون ھیچیان بەرچاو نەکەوتووە، کتوپڕ کابرایەک چویتە ژوورێک سەیری کردوە لەوێ دان بەسەرسامیەکی سەیرەوە بانگی ھاوڕێیەکانی کردووە (ھۆ لێرەن), (ھۆ لێرەن ), (ھۆلیرە), ( ھولیر), (ھەولیر) لەدواجار وشەکان سەدە بەسدە گۆڕانکاری لەسەر زمان کراوە کورت و ڕێک کراوە تەگەیشتووتە ناوی(ھەولێر).<ref>گۆڤاری سۆمەری ژمارە ٨ ساڵی ١٩٥٢</ref> * وشەی ھەولێر، لە وشەی (ئەربیل) و (ئوربیل) و (ئەربا ئیلۆ)ەوە ھاتووە و لەسەر زار گۆڕاوە. وەک نمونەی (ئەربەئیلۆ، ئەربیل، ئوربیل، ئورویل، ھەرویل، ھەولێر...). == مێژوو == ھەندێ لە زانایان، [[ھەولێر]] و [[ھەرێمی کوردستان]] بەلانکەی مرۆڤایەتی دەزانن، لەبەرئەوەی [[ئەشکەوتی شانەدەر]] باشترین بەڵگەی مێژوویی [[مرۆڤ]]ە بەوپێیەی کە ئەشکەویتێکە لە [[جیھان]] گرنگی تایبەتی ھەیە و کەوتووەتە نزیک شاری ھەولێر. تەمەنی ئێسکبەندەکان کە بۆ ٦٠ تا ٦٥ ھەزار ساڵ پێش زاین دەگەڕێتەوە بەرێگەی زانستی سەلمێنراوە بەدرێژایی مێژوو، تا ئێستا ھیچ رۆژگارێکی ئەو ناوچەیە واتا ئەشکەوتەکە و شاری ھەولێر بێ مرۆڤ و دانیشتوان نەبووە. [[ھەولێر]] کۆنترنی شاری جیھانە تا ئێستا بە ئاوەدانی ماوەتەوە. === سەردەمی بەردینە نوێیەکان === ھەولێر لە سەرەتای ناوچەکانی نیشتەجێبوونی کشتوکاڵیدا بووە لە سەردەمی بەردینی نوێدا، قۆناغێکی بەرچاو لە گەشەسەندنی شارستانیەتی مرۆڤایەتی لە [[مێزۆپۆتامیا]] دیاری دەکات.<ref>https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/12387932_01.pdf</ref> [[پەڕگە:N-Mesopotamia and Syria english.svg|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەیەک کە بەرفراوانی میزۆپۆتامیا نیشان دەدات.]] === سەردەمی برۆنزی === ==== برۆنزی سەرەتایی ==== ئەو ناوچەیەی ھەولێر تێیدا ھەڵکەوتووە تا ڕادەیەکی زۆر لە ژێر ھەژموونی [[سۆمەر|سۆمەرییەکان]] بووە لە ٣٠٠٠ پێش زایین. لەگەڵ سەرھەڵدانی [[ئەکەد|ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی]] (٢٣٣٥-٢١٥٤ پێش زایین) ھەموو سامییەکانی ئەکادی و سۆمەرییەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] لە ژێر یەک دەسەڵاتدا یەکگرتوو بوون. [[ئیریدوپزیر]] پاشای شانشینی [[گۆتی]] لە ساڵی ٢١٥٠ پێش زایین شارەکەی گرت.<ref>https://erbilcitadel.org/arbil/?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696{{بەستەری مردوو|url=https://erbilcitadel.org/arbil/?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696 |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}</ref> [[پەڕگە:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی جوگرافیای ڕۆژھەڵاتی نزیک کۆن، لەگەڵ ناوە شوێنەکانی پەیوەست بە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئەکاد (کۆتایی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین)]] یەکەمین باس لە ھەولێر لە سەرچاوە ئەدەبییەکان لە ئەرشیفی شانشینی ئێبلاوە ھاتووە. دوو سەفەر بۆ ھەولێر (ئیربیلۆم) لە لایەن نێردراوێکەوە لە ئێبلەوە لە دەوروبەری ساڵی ٢٣٠٠ پێش زایین تۆمار دەکەن. فەرمانڕەوای [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور]]، [[ئەمار سین]]، لە ساڵی دووەمی تەمەنیدا، ئۆربیلۆمی لە کارەکەی دوورخستەوە. ١٩٧٥ پێش زایین.<ref>https://books.google.iq/books?id=en9tzr1-VM4C&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Ur III.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|درێژبوونەوەی نزیکەیی ئیمپراتۆریەتی شانشینی سێیەمی ئور (٢١١٢-٢٠٠٤ پێش زایین بەپێی کرۆنۆلۆژیای ناوەڕاست)، لەگەڵ ڕێکخستنی ناوەند/دەوروبەری سەردەمی شولگی (٢٠٩٣-٢٠٤٧ پێش زایین).]] ==== برۆنزی ناوەڕاست ==== لە سەدەکانی دوای ڕووخانی [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور]] ھەولێر بوو بە زلھێزێک لە ناوچەکەی خۆیدا. لە ماوەی تەمەنی کورتی شانشینی سەرەوەی میزۆپۆتامیادا لەلایەن شەمسی-عەدادی یەکەمەوە داگیرکرا، دوای ڕووخانی سەربەخۆ بوو. ==== کۆتایی برۆنزی ==== تا سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری ناوەڕاست (١٣٦٥-١٠٥٠ پێش زایین) ھەولێر لە چوارچێوەی ناوچەی کۆنترۆڵی ئاشوورییەکان بوو. === سەردەمی ئاسن === ناوچەکە کەوتە ژێر [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]] (٩٣٥-٦٠٥ پێش زایین). پاشان شارەکە ژمارەیەک جار دەستی گۆڕی لەوانەش دەسەڵاتی فارس، یۆنانی، پارتی، ڕۆمانی و ساسانی. [[پەڕگە:Assyrie general en.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ لە ئەوپەڕی ئاستدا.]] لە سەردەمی [[ماد]]ەکاندا، ڕەنگە [[ھەڤەخشترە]] ژمارەیەک کەسی لە [[گەلانی ئێرانی|ھۆزی ئێرانی کۆنی]] ساگارتیەکان لە شارەکانی ئاشووری ئەربەلا و [[ئەرەپخا]] ([[کەرکووک]]ی ئێستا) نیشتەجێ کردبێت، ڕەنگە وەک پاداشتێک بۆ یارمەتیدانیان لە گرتنی [[نەینەوا]]. بە گوێرەی نووسەرانی کلاسیک، ئیمپراتۆری فارس [[کورووشی مەزن]] لە ساڵی ٥٤٧ پێش زایین ئاشووری داگیرکرد و وەک دەوڵەتێکی پارێزراوی سەربازی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]] (یان ساتراپی) دامەزراند کە لە فارسی کۆن Aθurā (Athura) ناوی لێنرا، لەگەڵ [[بابل]] وەک پایتەخت.<ref>Yarshater, Ehsan (1993). The Cambridge History of Iran, Volume 3. Cambridge University Press. p. 482. ISBN 978-0-521-20092-9. Of the four residences of the Achaemenids named by Herodotus—Ecbatana, Pasargadae or Persepolis, Susa and Babylon—the last [situated in Iraq] was maintained as their most important capital, the fixed winter quarters, the central office of bureaucracy, exchanged only in the heat of summer for some cool spot in the highlands. Under the Seleucids and the Parthians the site of the Mesopotamian capital moved slightly to the north on the Tigris—to Seleucia and Ctesiphon. It is indeed symbolic that these new foundations were built from the bricks of ancient Babylon, just as later Baghdad, a little further upstream, was built out of the ruins of the Sassanian double city of Seleucia-Ctesiphon.</ref> [[پەڕگە:Achaemenid Empire 500 BCE.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|گەورەترین ڕووبەری خاکی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتی ھەخامەندییەکان]]، کە لە سەردەمی [[کورووشی مەزن]]دا بەدەست ھاتووە (٥٢٢-٤٨٦ پێش زایین)]] [[ماد]]ەکان و لەگەڵ ئەواندا ساگارتییەکان دەبوو لە ساڵی ٥٢٢ پێش زایین دژی داریۆسی یەکەمی فارس ڕاپەڕین، بەڵام ئەم ڕاپەڕینە لەلایەن ئەو سوپایەوە بە توندی داخرا کە داریۆس لە ساڵی دواتردا بە سەرکردایەتی ژەنەڕاڵ تەخماسپەدا ڕەوانەی دەرەوە. ڕووداوەکان لە نووسراوی بیستووندا وێنا کراون کە ئەمڕۆ لە چیاکانی [[پارێزگای کرماشان]]ی ئێران وەستاوە. [[پەڕگە:Median Empire.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|دەسەڵاتی [[ماد]]ەکان لەوپەڕی فەرمانڕەوایەتیدا]] [[شەڕی گۆگەمیلا]]، کە [[ئەسکەندەری مەزن]]، [[داریووشی سێیەم]]ی فارسی بردەوە، لە ساڵی ٣٣١ پێش زایین نزیکەی ١٠٠ کیلۆمەتر (٦٢ میل) ڕۆژئاوای ھەولێر بە پێی نەخشەی جیھانی ئۆربانۆ مۆنتی ڕوویدا. دوای شەڕەکە داریووش توانی بەرەو شارەکە ھەڵبێت.<ref>https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/workspace/handleMediaPlayer?lunaMediaId=RUMSEY~8~1~303667~90074316</ref> (تا ڕادەیەک بە نادروستی، ڕووبەڕووبوونەوەکە ھەندێک جار بە "شەڕی ئاربێلا" ناسراوە.) دواتر ئاربێلا بەشێک بوو لە ئیمپراتۆریەتی ئەسکەندەر. دوای مردنی ئەسکەندەری مەزن لە ساڵی ٣٢٣ پێش زایین، ئاربێلا بوو بە بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی]]. دواتر [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە نزیکەی ١٥٠ ساڵ داگیری کرد.<ref>https://books.google.iq/books?id=79wj2hj4wKUC&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Seleucid Empire alternative map.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سلووکی (شینێکی کاڵ) لە ساڵی ٢٨١ پێش زاییندا.]] [[پەڕگە:Map of the Parthian Empire under Mithridates II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە ساڵی ٩٤ پێش زایین لە گەورەترین ئاستیدا،(١٢٤-٩١ پێش زایین)]] ھەولێر بوو بە بەشێک لەو ناوچەیەی کە لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانیەکاندا]] ناکۆکی لە نێوان ڕۆما و فارسدا ھەبوو. لە سەردەمی پارتییەکان تا سەرەتای سەردەمی ساسانییەکان، ھەولێر بووە پایتەختی ویلایەتی [[ئادیابین]] (حادیابی ئاشووری). شارۆچکە و شانشینییەکە لە مێژووی جولەکەکاندا بە گۆڕینی بنەماڵەی شاھانە ناسراوە، بەتایبەتی شاژنە ھێلێنای ئادیابێنێ، بۆ ئایینی [[جوو]]لەکە.<ref>Brook, Kevin Alan (2018). The Jews of Khazaria (3rd ed.). Lanham: Rowman and Littlefield Publishers. pp. 241–243</ref> [[پەڕگە:Kingdom of Adiabene, ca 37 AD.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|شانشینی ئادیابین لە ساڵی ٣٧ی زایینی لە گەورەترین ئاستیدا، لە سەردەمی ئیزاتێسی دووەمدا]] پاشان دانیشتووانەکەی وردە وردە لە ئایینی کۆنی مێزۆپۆتامیا لە نێوان سەدەی یەکەم و چوارەمدا گۆڕا بۆ ئایینی [[مەسیحی]]، پکیدە بە شێوەیەکی نەریتی لە دەوروبەری ساڵی ١٠٤ی زایینی بووە یەکەم قەشە. ئایینی کۆنی میزۆپۆتامیا تا سەدەی دەیەمی زایینی بە تەواوی لە ناوچەکەدا نەمرد.<ref>https://www.tertullian.org/fathers/arbela_02_text.htm</ref> ھەروەھا کۆمەڵگەیەکی مەسیحی ھەبووە کە وا بیردەکرایەوە لە ئایینی جوولەکە گۆڕاون. [[ئادیابین]] (پارێزگای کەنیسەی ڕۆژھەڵاتی سریانی) لە ئەربێلا (بە [[زمانی سوریانی|سوریانی]]: ܐܪܒܝܠ ئەربیل) بووە ناوەندی [[مەسیحیەتی سوریانی]] تا کۆتایی سەدەکانی ناوەڕاست.<ref>https://books.google.iq/books?id=rNdtAAAAMAAJ&q=adiabene&redir_esc=y</ref> ھەولێر دوای ئەوەی [[ماد]]ەکان کۆتاییان بە حوکمی [[ئاشوورییەکان]] ھێنا، دوای مادەکان کەوتە ژێر دەستی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانییەکان]] بۆ چەندەھا سەدە، کە ھەژارییەکی زۆری تیادا بڵاو بووەوە و وە لە ناسنامە ئاشوورییەکەی داماڵرا. [[پەڕگە:The Sasanian Empire at its apex under Khosrow II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ساسانی لە گەورەترین ئاستدا ٦٢٠، لە سەردەمی خوسرەوی دووەم]] === مێژووی سەدەی ناوەڕاست === وەک چۆن زۆرێک لەو ئاشوریانەی کە بوونەتە مەسیحی ناوی ئینجیلی (لەوانەش جوولەکەکان)یان گرتەبەر، زۆربەی قەشەکانی سەرەتایی ناوی ئارامی ڕۆژھەڵاتی یان جوولەکە/ئینجیلییان ھەبووە، ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت کە زۆرێک لە مەسیحییە سەرەتاییەکانی ئەم شارە لە ئایینی جوولەکە بوون.<ref>Gillman, Ian and Hans-Joachim Klimkeit. Christians in Asia before 1500. (Ann Arbor: University of Michigan, 1999) p. 33</ref> وەک شوێنی دانیشتنی میترۆپۆلیتانی کەنیسەی ئاشووری ڕۆژھەڵات کاری دەکرد. لە سەردەمی مەسیحی شارەکەوە زۆرێک لە باوکانی کڵێسا و نووسەری ناسراو بە زمانی ئارامیی ھاتوون. دوابەدوای فەتحکردنی موسڵمانان بۆ سەر فارس، پارێزگای ساسانی نەکسواردەشیراگان و دواتر گەرامیگ و نۆدەردەشیراگان، کە ھەولێر بەشێکی لێ بوو، ھەڵوەشایەوە و لە ناوەڕاستی سەدەی حەوتەمی زایینیەوە ناوچەکە وردە وردە لێشاوی گەلانی [[موسڵمان]]ی بەخۆیەوە بینی کە زۆرینەیان [[عەرەب]] و گەلانی [[گەلانی تورک]] بوون.<ref>D. Sellwood, "ADIABENE," Encyclopædia Iranica, I/5, pp. 456–459</ref> ڕزگارکردنی(فتح) ھەولێر لە سەردەمی [[عومەر کوڕی خەتتاب]]دا بوو بە سەرکردایەتی (ربعی بن الأفکل) بوو کە ئەوکات ەژێر دەسەڵاتی ساسانییەکاندا بوو. [[پەڕگە:Rashidun Caliphate.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[خەلافەتی ڕاشیدون]] لە گەورەترین ئاستی خۆیدا، لە سەردەمی [[عوسمان کوڕی عەفان|خەلیفە عوسمان]]،٦٥٤ک]] دیارترین [[ھۆز]]ی [[کورد]] لە ناوچەکەدا [[ھەزەبانی]] بوو، ناوەندی ھەزەبانییەکان لە [[ھەولێر]] و [[شنۆ|شنۆ]] و [[ورمێ]] بوو. فەرمانڕەوایی ئەوان ناوچەکانی [[مەراغە]] و ورمێ لە ڕۆژھەڵات و ھەولێر و [[شنگال]] و بەشێک لە خاکی جەزیرە لە باشوور و ڕۆژاوا و بەرکاری و [[جۆلەمێرگ|ھەکاری]] و [[سەڵماس|سەلماس]] لە باکوورەوە،<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bozarslan|یەکەم=Hamit|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9781108473354&redir_esc=y|سەردێڕ=The Cambridge History of the Kurds|دوایین٢=Gunes|یەکەم٢=Cengiz|دوایین٣=Yadirgi|یەکەم٣=Veli|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|پەڕەکان=٢٧|زمان=en}}</ref><ref name=":3"/><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kennedy|یەکەم=Hugh|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215&redir_esc=y#v=onepage&q=%22The%20Kurdish%20dynasties%20which%20emerged%20in%20the%20second%20half%22&f=false|سەردێڕ=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٣٧٦٣٩-٢|پەڕەکان=٢١٥|زمان=en}}</ref> ھەولێر یەکێک بوو لە پایتەختەکەیان،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brill|یەکەم=E. J.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=ro--tXw_hxMC&dq=Zarzā+kurds&pg=PA1049&redir_esc=y#v=onepage&q=Zarzā%20kurds&f=false|سەردێڕ=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam: 1913-1936. Ṭāʻif - Zūrkhāna|ڕێکەوت=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٩٧٩٤-٠|پەڕەکان=١٠٤٩|زمان=en}}</ref> لە نێوان ساڵی ٩٠٦ تا ١١٣١/١١٤٤ فەرمانڕەوایان کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Minorsky|یەکەم=V.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9780521057356&redir_esc=y|سەردێڕ=Studies in Caucasian History: I. New Light on the Shaddadids of Ganja II. The Shaddadids of Ani III. Prehistory of Saladin|ڕێکەوت=١٩٥٣|بڵاوکەرەوە=CUP Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٠٥٧٣٥-٦|پەڕەکان=١٤٣|زمان=en}}</ref><ref name=":2"/>{{rp|65-66}} بە گوێرەی ئیبن حەوقەل ناوچەی جەزیرە لەوەڕگەی ھاوینەی کوردانی ھەزەبانەکان بووە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bozarslan|یەکەم=Hamit|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9781108473354&redir_esc=y|سەردێڕ=The Cambridge History of the Kurds|دوایین٢=Gunes|یەکەم٢=Cengiz|دوایین٣=Yadirgi|یەکەم٣=Veli|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|پەڕەکان=٢٦|زمان=en}}</ref> بوونی ھەزەبانەکان تۆمار کراوە لە سەدەی ١٠زی دا لە [[دوین]] لە [[ئەرمەنستان]]، کە بە کەنارەکانی دەریای کاسپی تێدەپەڕێت بۆ خاکی جەزیرە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=James|یەکەم=Boris|ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Le " territoire tribal des Kurdes " et l’aire iraqienne (xe-xiiie siècles): Esquisse des recompositions spatiales|ناونیشان=https://journals.openedition.org/remmm/3331#tocto1n3|journal=Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée|زمان=fr|issue=117-118|پەڕەکان=١٠١–١٢٦|doi=10.4000/remmm.3331|issn=0997-1327}}</ref> کە چەند کەسێکیش وەک پارێزگار بۆ شارەکە لە کۆتایی سەدەی دەیەمەوە تا سەدەی دوازدەھەم کە لەلایەن [[دەوڵەتی زەنگی]] داگیرکرا و پارێزگارییەکەی درا بە [[موزەفەرەدین کۆکبری]]، کە لە سەردەمی [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەیوبیەکاندا]] شارەکەیان پاراست. یاقوت حەمەوی زیاتر باسی لەوە دەکات کە ھەولێر لە سەدەی ١٣دا زۆربەی دانیشتووانی [[کورد]]ە.<ref>B. James. Le « territoire tribal des Kurdes » et l’aire iraqienne (xe-xiiie siècles): Esquisse des recompositions spatiales. Revue des Mondes Musulmans et de la Méditerranée, 2007. P. 101-126.</ref> [[پەڕگە:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|سوڵتانییەتی ئەیوبی(بە ڕەنگی پەمەیی) لە کاتی کۆچی دوایی سەلاحەدین لە ساڵی ١١٩٣ز]] کاتێک [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|مەغۆلەکان]] لە سەدەی ١٣دا ھێرشیان کردە سەر ڕۆژھەڵاتی نزیک، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٢٣٧ ھێرشیان کردە سەر شاری ھەولێر. شارۆچکەی خوارەوەیان تاڵان کرد بەڵام ناچار بوون لەبەردەم سوپای خەلافەت کە نزیک بووەوە پاشەکشە بکەن و ناچار بوون گرتنی قەڵاکە دوابخەن.<ref>Woods, John E. (1977), "A note on the Mongol capture of Isfahān", Journal of Near Eastern Studies, 36 (1): 49–51</ref> دوای [[گەمارۆدانی بەغدا (١٢٥٨)|کەوتنی بەغدا]] بە دەست [[ھۆلاکۆ خان]] و مەغۆلەکان لە ساڵی ١٢٥٨، دوا فەرمانڕەوای بەگتەگێنید خۆی ڕادەستی مەغۆلەکان کرد و بانگەشەی ئەوەی کرد کە گاریسۆنی کوردی شارەکەش بەدوایدا دەڕۆن؛ بەڵام ئەوان ئەمەیان ڕەتکردەوە، بۆیە مەغۆلەکان گەڕانەوە بۆ ھەولێر و توانیان قەڵاکە بگرن دوای گەمارۆدانێک کە شەش مانگی خایاند.<ref>https://www.gemaart.com/wp-content/uploads/2020/09/PAPER_Citadel-Research_Novacek.pdf{{بەستەری مردوو|url=https://www.gemaart.com/wp-content/uploads/2020/09/PAPER_Citadel-Research_Novacek.pdf |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> پاشان [[ھۆلاکۆ خان]] پارێزگارێکی [[مەسیحی]] [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] بۆ شارۆچکەکە دانا و [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی]] ڕێگەی پێدرا کەنیسەیەک دروست بکات. [[پەڕگە:Bagdad1258.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|وێناکردنی سوپای [[ھۆلاکۆ خان]] کە شارەکەی گەمارۆداوە، ١٤٣٠]] لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا، گۆشەگیرییە بەردەوامەکانی سەر [[مەسیحی]]یەکان و [[جوو]]لەکەکان و بوداییەکان لە سەرانسەری ئیلخاناتدا لە ساڵی ١٢٩٥ لە ژێر دەسەڵاتی ئۆیرات ئەمیر ناوروزدا بە جددی دەستیپێکرد، ئەمەش کاریگەری زۆری لەسەر ئاشوورییە ڕەسەنەکانی مەسیحی ھەبوو. ئەمەش لە سەرەتای سەردەمی ئیلخان غەزاندا دەرکەوت. لە ساڵی ١٢٩٧دا، دوای ئەوەی غەزان ھەستی بە بەھێزی کرد کە بتوانێت بەسەر کاریگەرییەکانی ناوروزدا زاڵ بێت، کۆتایی بە گۆشەگیرییەکان ھێنا. لە سەردەمی ئیلخان ئۆلجێیتودا، دانیشتوانی [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] پاشەکشەیان کرد بۆ قەڵاکە بۆ ئەوەی لە گۆشەگیری ڕزگاریان بێت. لە بەھاری ساڵی ١٣١٠دا مەلەک (حاکم)ی ناوچەکە بە ھاوکاری [[کورد]] ھەوڵی دەستبەسەرداگرتنی لێیان دا. سەرەڕای ھەموو ھەوڵەکانی قەشەی تورک مار یەحبەڵڵا بۆ دوورکەوتنەوە لە مەرگەساتی نزیک، دواجار قەڵاکە دوای گەمارۆدانی سەربازانی ئیلخانات و خێڵە کوردییەکان لە ١ی تەمموزی ١٣١٠ گیرا و ھەموو بەرگریکارەکانیش کۆمەڵکوژ کران، لەنێویاندا زۆرێک لە دانیشتوانی ئاشووری شارۆچکەی خوارەوە.<ref>Sourdel, D. (2010), "Irbil", in Bearman, P.; Bianquis, Th.; Bosworth, C.E.; van Donzel, E.; Heinrichs, W.P. (eds.), Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Brill Online,</ref> بەڵام ژمارەی دانیشتوانی [[ئاشوورییەکان]]ی شارەکە لە ڕووی ژمارەییەوە بە گرنگییەوە مانەوە تا وێرانکردنی شارەکە لەلایەن ھێزەکانی [[تەیمووری لەنگ|تەیمورەوە]] لە ساڵی ١٣٩٧.<ref>Edwin Munsell Bliss, Turkey and the Armenian Atrocities, (Chicago 1896) p. 153</ref> [[پەڕگە:Historical Atlas of Iran - Plate No. 17 (cropped).jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|سەردەمی ئیلخانییەکاندا]] [[قەرەقۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی [[تورکمان]] کە لە ساڵی ١٣٧٥ی زایینی وڵاتەکەیان دامەزراند، و فەرمانڕەوایی ڕۆژھەڵاتی [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و [[قەوقاز|قەفقاز]] و ھەندێک ناوچەی [[ئێران]] [[عێراق|و عێراقیان]] کرد، لە نێوان ساڵانی [[١٣٨٠]]ی زایینی تا [[١٤٦٩]] ی زایینی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا universalis.fr|ناونیشان=https://www.universalis.fr/encyclopedie/moutons-noirs-kara-koyunlu/|بڵاوکەرەوە=universalis.fr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا britannica.com|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Kara-Koyunlu|بڵاوکەرەوە=britannica.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا nomisma.org|ناونیشان=http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|بڵاوکەرەوە=nomisma.org|ڕێکەوتی سەردان= ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180707123207/http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Qaraqoyunlu Dynasty AZƏRBAYCAN.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|تورکمانە قەرەقۆینلۆکان، شینێکی کاڵ، گەورەترین ڕادەی خۆیان لە عێراق و کەناری ڕۆژھەڵاتی عەرەبی بۆ ماوەیەکی کەم نیشان دەدەن]] [[ئاق قۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی تورکمان و لە «خێڵی بێندەر»ن لە نێوان ساڵانی [[١٤٦٧]] - [[١٥٠٢|١٥٠٢ی زایینی]] لە ڕۆژھەڵاتی [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و فارس و [[عێراق]] و [[ئەفغانستان]] [[شینجیانگ|و تورکستان]] فەرمانڕەواییان کردووە. و لە ساڵی ١٤٦٩ی زایینی توانی وڵاتی [[قەرەقۆینلۆ]] لەناو ببات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131020105336/http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Map Aq Qoyunlu 1478-en.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|کۆنفیدراسیۆنی ئاق قۆینلۆ لە گەورەترین ئاستدا لە سەردەمی ئوزون حەسەن]] لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ھەولێر بە یەک لە دوای یەک لەلایەن [[ئومەویەکان]]، [[خەلافەتی عەباسی|عەباسیەکان]]، [[دەوڵەتی بوەیھی]]، [[شانشینی سەلجووقی|سەلجوقییەکان]] و پاشان تورکمانەکانی بەگتەگینید میرەکانی ھەولێر (١١٣١-١٢٣٢) حوکمڕانی دەکرا، دیارترینیان [[موزەفەرەدین کۆکبری]] بوو کە یەکێک بوو لە ژەنەڕاڵە پێشەنگەکانی [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەلاحەدین]]؛ بە نۆرە ئیلخانیەکان و جەلاییریدەکان و [[قەرەقۆینلۆ]] و ئیمپراتۆریەتیی تەیموور و [[ئاق قۆینلۆ]] بەدوایاندا ھاتن. لە ساڵی ١٥٠٩دا شاری [[ھەولێر]] و ناوچەکە لەلایەن [[شانشینی سەفەوی|سەفەوییەکانەوە]] داگیرکرا و بووە بەشێک لە فەرمانڕەواییان. یەکێک بوو لە گەورەترین ئیمپراتۆرییەتەکانی ئێران دوای لەشکرکێشی عەرەبەکان کە لەلایەن [[سەفەوییەکان|بنەماڵەی سەفەوییەکانەوە]] لە ساڵی ١٥٠١ تا ١٧٣٦ حوکمڕانی کرا.<ref>Helen Chapin Metz. ''Iran, a Country study''. 1989. University of Michigan, p. 313.</ref><ref>Emory C. Bogle. ''Islam: Origin and Belief''. University of Texas Press. 1989, p. 145.</ref><ref>Stanford Jay Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge University Press. 1977, p. 77.</ref><ref>Andrew J. Newman, ''Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire'', IB Tauris (March 30, 2006).</ref> [[پەڕگە:Safavid Iran.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سەفەوی لە سەردەمی شا عەباسدا]] ھەولێر شوێنی لە دایکبوونی مێژوونووس و نووسەرانی بەناوبانگی سەدەی ١٢ و ١٣ی کورد [[ئیبن خەلەکان]] و [[ئیبن ئەلمستەوفی]] بووە. دوای [[شەڕی چاڵدێران]] لە ساڵی ١٥١٤، ھەولێر کەوتە ژێر [[میرنشینی سۆران]]. لە سەدەی ١٨دا [[میرنشینی بابان]] شارەکەی گرتەوە بەڵام لەلایەن [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەمەد کۆر]] فەرمانڕەوای سۆران لە ساڵی ١٨٢٢ دەستی بەسەردا گیرا. [[پەڕگە:Soran Emirate.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی [[میرنشینی سۆران]] لە لووتکەی دەسەڵاتیدا لە سەردەمی [[شۆڕشی ڕەواندز]] بە سەرکردایەتیی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]. کە سنوورەکەی لە باکوورەوە لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]] و [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]] و لە باشووریشەوە لەگەڵ قەبیلەی عەنزەی نەجد و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە لەگەڵ [[ئێرانی قاجاڕی]] و [[میرنشینی ئەردەڵان]] ھاوسنوور بوو.]] [[میرنشینی سۆران]] بەردەوام بوو لە حوکمڕانی بەسەر ھەولێردا تا ساڵی ١٨٥١ لەلایەن عوسمانییەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا، ھەولێر بوو بە بەشێک لە [[ویلایەتی مووسڵ]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] تا [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، کاتێک عوسمانییەکان و ھاوپەیمانە [[کورد]] و [[تورکمان]]ەکانیان لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا]]وە تێکشکێنران. === سەردەمی عوسمانی(١٥٣٨-١٩١٨) === * دوای ئەوەی لە ساڵی ١٥١٧ بە ھێرشی ناڕێک دەستی پێکرد لە ساڵی ١٥٣٨ کۆتایی پێھات، کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی]] خاکی [[باشووری کوردستان]]ی ئێستای زیاد کرد بۆ ئیمپراتۆریەتەکەی بە گرتنی لە دەستی ڕکابەرە سەرەکییەکەی کە [[شانشینی سەفەوی]] بوو.<ref>Rothman, E. Nathalie (2015). Brokering Empire: Trans-Imperial Subjects between Venice and Istanbul. Cornell University Press.</ref> * [[مێزۆپۆتامیا]] لە ساڵی ١٥٥٥ لە لایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] بە [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە]] دەستی کەوتبوو، بەڵام تا [[گرێبەستی زەھاب]] لە ساڵی ١٦٣٩ کۆنترۆڵی عوسمانی بەسەر میزۆپۆتامیادا یەکلاکەرەوە نەبوو.<ref>https://archive.org/details/historyofottoman00stan/page/198/mode/2up</ref> دوای [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە]]، سەفەوییەکان جارێکی دیکە زۆربەی ناوچەی میزۆپۆتامیایان گرتەوە لە سەردەمی [[شا عەباسی یەکەم]] (١٥٨٨-١٦٢٩).<ref>Nasiri, Ali Naqi; Floor, Willem M. (2008). Titles and Emoluments in Safavid Iran: A Third Manual of Safavid Administration. Mage Publishers. p. 309.</ref> پاشان لەگەڵ داگیرکردنەوەی [[بەغدا]](١٦٣٨) لیوای مووسڵ بوو بە ویلایەتێکی سەربەخۆ.<ref>Kemp, Percy (1983). "Power and Knowledge in Jalili Mosul". Middle Eastern Studies. 19 (2): 201–12.</ref> * شاری ھەولێر لەم ماوەی دەسەڵاتی عوسمانیدا قەزایەک بوو لە لیوای کەرکووک. ھەرچەندە ماوەیەکیش قەزا بوو لە لیوای ڕەواندز. * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ [[حکوومەتی ناوەندی]]ی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا [[ئەیالەتی شارەزوور]]یان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== لیوای ھەولێر لە سەردەمی عوسمانیدا(١٨٥٠-١٩١٨) ==== شارۆچکەی مۆدێرنی [[ھەولێر]] لەسەر گردێک وەستاوە کە قەڵایەکی عوسمانی لە سەرەوەیە. لە سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاستدا، ھەولێر بووە ناوەندێکی بازرگانی سەرەکی لەسەر ڕێگای نێوان [[بەغدا]] و [[مووسڵ]]، ڕۆڵێک کە تا ئەمڕۆش دەیگێڕێت لەگەڵ پەیوەندییە گرنگەکانی ڕێگاوبان بە جیھانی دەرەوە. ئەم سەردەمە بە کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی کرداریی ھەردوو و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] و [[میرنشینی بابان|بابان]] و چەسپاندنی دەسەڵاتی [[بەغدا]] بە سەر تەواوی خاکی [[باشووری کوردستان]] دەست پێدەکات جگە لە چەند ساڵێک نەبێت کە ھەموو یەکە کارگێڕییەکانی نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] بە یەکگرتوویی لە یەکەیەکی کارگێڕیدا کۆکرابوونەوە و ناوەندەکەسی شاری [[ڕەواندز]] بوو. دوای ئەوە سەر بە سنجاق(لیوا)ی کەرکووک بوو تاوەکوو ساڵی (١٩٢٣) کرایە لیوا.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٨) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا [[زێی بچووک]] و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf | نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> خاکی ئێستای پارێزگای ھەولێر، لەم سەردەمەدا دابەش ببوو بەسەر [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] و [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]]دا، لە [[ئەیالەتی شارەزوور]] و [[ئەیالەتی بەغدا]] و [[ئەیالەتی وان]]دا. قەزاکانی([[قەزای ھەولێر|ھەولێر]]، [[قەزای کۆیە|کۆیە]]، [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] و [[ناحیەی بالیسان|بالیسان]]) سەر بە [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] بوون. قەزاکانی ([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای ھەریر|حەریر]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]]، [[ناحیەی بجیل|سورچی]] و [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]) سەر بە لیوای ڕەواندز بوون. [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] سەر بە لیوای مووسڵ بوو. لەم سەردەمەدا [[قەزا]]کان فرە ناوەند بوون و لە ژێر ھەژموونی [[ھۆز]]ەکاندا بوون بۆیە ھەندێک قەزا ناوی ھۆزەکانیشی لەگەڵدا دەھات. وە ھەندێک قەزا دراوەتە [[ھۆز]]ەکان بەڵام ناوەندیان نەبووە لە بەر ئەوەی لەو کاتەدا کۆچەری بوون بەڵام لە سنووری ئەو یەکە کارگێڕیانەی ئێستادا بوون. ئەم خشتەیەی خوارەوە ئەو یەکە کارگێڕییانە ڕوون دەکاتەوە کە پارێزگای ھەولێری ئێستا پێکدەھێنن کە سەر بە لیوا جیاوازەکان بوون.<ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = العراقی الشمالی | ناونیشان = https://drive.google.com/file/d/1KN0rYRFz_grB4hi84ATBdDN7KklFSY8r/view | نووسەر = محمد ھادی الدفتر و عبداللە حسن |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref>  {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە نێوان ساڵانی(١٨٥٠-١٨٦٥)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! لیوا ! ناوی قەزا ! پێڕستی یەکە کارگێڕییەکان ! لیوا ! ناوی قەزا ! پێڕستی یەکە کارگێڕییەکان |- | rowspan=5 style="text-align: center;"| [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] لەگەڵ فرە ناوەندی(ڕۆست، ڕەوەندۆک، شکیو، دەرگەڵە، دولە، ھەڕوتیان، بیاو، سەرچیان، کورە، دیوە و دەراریان) | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|دیانا]]، بەشێک لە [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] | rowspan=5 style="text-align: center;"| [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]](ئەربیل) | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]]، [[قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]، [[ناحیەی کەندێناوە|کەندێناوە]]، [[قەزای مەخموور|مەخموور]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ھەریر]] | style="text-align: center;" | دێرە حەریر | style="text-align: center;" | [[ناحیەی بالیسان|بالیسان]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|باڵەک]] | style="text-align: center;" | باڵەک | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] لەگەڵ فرە ناوەندی([[بۆگد]]، [[خەرابە]]، [[ساتووقەڵا]]، شێخان، دەربەند، گردی و چنارە، [[خەلەکان]]، [[خدران]] و [[ھیزۆپی گەورە|ھیزۆپ]]) | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیسنجەق]]، [[قەزای تەقتەق|تەقتەق]]، [[ناحیەی خەلەکان|چناران]]، بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]] | style="text-align: center;" | سیدەکان | style="text-align: center;" | ھۆزی سن و [[ئاکۆ]] و [[خۆشناو]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] و [[ناحیەی بێتواتە|بێتواتە]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی بجیل|سورچی]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] | style="text-align: center;" | [[ئێلی بڵباس]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] و [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] و [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- | rowspan=1 style="text-align: center;"| [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]] | style="text-align: center;" | ھۆزی [[مامەش]] و [[مەنگوڕ]] و ڕەمەک | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] | rowspan=1 style="text-align: center;"| [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|زێبار]] | style="text-align: center;" | مێرگەسۆر |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] [[پەڕگە:لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٥٠ - ١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٥٠ - ١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣) ==== لەم قۆناغەدا سیستەمی کارگێڕیی بەغدا لە [[ئەیالەت]]ەوە گۆڕدرا بۆ [[ویلایەت]]، ئەمەش لەلایەن [[والی]] تازە (مەدحە ت پاشا) کە لە ڕۆژی (۱۸ی موحەڕەمی ساڵی ۱۲۸٦ز-١٨٦٩/٤/٣٠ز)دا. گەیشتە [[بەغدا]] جیبەجێکرا، [[ویلایەتی بەغدا]] لەم قۆناغەدا لە (١٥) لیواوە کرا بە(١٤) لیوا، ژمارەی [[قەزا]]کانیشی لە(١٣٦)ەوە بۆ (۹۳) قەزا کەمکرایەوە. قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ [[والی]] [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|لیوای کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # سنووری ئێستای '''پارێزگای ھەولێر''' لەم سەردەمەدا لە لیوای ڕەواندزدا کۆکرایەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! ناوی قەزا ! یەکەی کارگێڕییەکان ! ژ ! ناوی قەزا ! یەکەی کارگێڕییەکان |- | style="text-align: center;"| ١ | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ھەریر]] | style="text-align: center;" | دیرە حەریر | style="text-align: center;"| ٥ | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]]، [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]، [[ناحیەی کەندێناوە|کەندێناوە]]، [[قەزای مەخموور|مەخموور]] |- | style="text-align: center;" | ٢ | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|باڵەک]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | style="text-align: center;" | ٦ | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]]، [[قەزای تەقتەق|تەقتەق]]، [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] |- | style="text-align: center;" | ٣ | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|برادۆست]] | style="text-align: center;" | ٧ | style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر|پشدەر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر|پشدەر]]، [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- | style="text-align: center;" | ٤ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی شێروان مەزن|شێروان]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|مێرگەسۆر]] | style="text-align: center;" | ٨ | style="text-align: center;" | دارەبیان | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]]، [[ناحیەی خدران|خدران]]، [[ناحیەی خەلەکان|خەلەکان]]، [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- |} [[پەڕگە:نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨) ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری [[سنجاق]]ەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی([[مەنگوڕ]] و [[مامەش]] و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]]، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[قەزای ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا:''' سنووری ئێستای پارێزگای ھەولێر لەم قەزایانە پێکھاتبوو: # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە ([[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] و [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای کۆیە]] یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] بوو. # [[قەزای ڕەواندز]] لە ([[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]]، [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە ھەریر]]، [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای ڕانیە]] تەنھا [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]]ی ھەبووە. # ھێنانە کایەی ناحیەی شێروان لە ساڵی(١٨٩٠)دا، دواتر لکاندنی بە قەزای زێبار. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٢٩٢ک-١٨٧٥ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | ٢ | [[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]] |- | [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] |- | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | ٤ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا:''' # ناوی [[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]] گۆڕدرا بە ناحیەی برادۆست. # [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە سنووری [[قەزای کۆیە]] ھاتە کایەوە. # ناحیەی ئەملاکی شەمامک لە لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ھاتە کایەوە، کە سنووری ئێستای [[قەزای مەخموور]] و [[قەزای خەبات]] دەکات. # لە ساڵی (١٩٠٣)دا [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] لکێندران بە [[قەزای ڕەواندز]]ەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٣٢٥ک-١٩٠٧ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | rowspan=3 |٢ | rowspan=3 |[[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] |- | [[ناحیەی بالیسان]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=6 | ٣ | rowspan=6 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] |- | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] |- | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | ٤ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === لیوای ھەولێر لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد، دەتوانرێت سەردەمی پاشایەتی بە سەر چوار قۆناغدا دابەشبکرێت.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # جێگیرکردنی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوش تەپە]] لە بری ناحیەی دزەیی. # دابەشکردنی ھۆبەی ئەملاکی ئەمیری شەمامک بۆ دوو ناحیە([[قەزای مەخموور|مەخموور]] و [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]). # بەستنەوەی ناحیەی سولتانیە بە ناوەندی [[قەزای مووسڵ]]ەوە، دواتر دابەشکرا لە نێوان ھەردوو [[قەزای شەرقات|ناحیەی شەرقات]] و [[ناحیەی شۆڕە]]، ئیتر ناوی سولتانیەش لە دەفتەرە تۆمارییەکاندا نەما. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە. # دابڕاندنی [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] لە [[قەزای ڕەواندز]] و لکاندنی بە [[ناحیەی بارزان|ناحیەی زێبار]]ی سەر بە [[قەزای ئاکرێ]]. بەم شێوەیە یەکە کارگێڕییەکان کە دواتر لیوای ھەولێریان پێکھینا پێکھاتبوو لە (٣ [[قەزا]] و ٩ [[ناحیە]])، خاڵێکیتر کە پێویستە ئاماژەی پێبکریت ئەوەیە لە کاتی ھێنانە کایەی لیوای ھەولێردا بە ھۆی ناجێگیری ڕەوشی لیوای سلێمانییەوە ئاماژە بە [[قەزای ڕانیە]] نەکراوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێرلە ساڵی(١٩٢٢)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە |- | rowspan=4 | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|ناحیەی مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | rowspan=1 | ٢ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | rowspan=1 colspan=2 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=2 style="text-align: center | (٣)[[قەزا]] و (٩)[[ناحیە]] |- |} ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # [[قەزای ڕانیە]] دوای جێگیربوونی چارەنووسی [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، [[قەزای ڕانیە]] سەر لە نوێ بە لیوای ھەولێرەوە بەسترایەوە، سەرەتا بەشی ڕۆژئاوای [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] کە دەکەونە نێوان چیای [[ھەیبەت سوڵتان]]، [[زێی بچووک]] و ڕووباری باسەلامەوە بە [[قەزای کۆیە]] لکێندرا، لکاندنیشی پەیوندی بە موڵکداری ئاغاکانی کۆیەوە ھەیە، کە خاوەنی زۆربەی زەوییەکانی ئەم ناحیە بوون، دواتر گەڕێنرایەوە بۆ [[قەزای ڕانیە]]. # ھەروەھا لە سنووری [[قەزای ڕانیە]]، [[ناحیەی ناودەشت]] ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شاردەێی [[سەنگەسەر]] بوو. # لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا کە بە دوو زنجیرە چیا و بەرزایییەکانی ([[قەرەچوغ]]) و (زوورگە زراو) دابەشکراوە بۆ سێ [[دەشت]]، ھەردوو دەشتی (شەمامک، کاندێناوە و قەراج)، بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٤٩) لە ۱۹۲۷/۷/۲۷دا لە [[قەزای ھەولێر]] دابڕێنران و کران بە [[قەزا]]، سەرەتا ناوی قەزای گوێڕ بوو، دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٥) لە ۱۹۲٨/٣/٥دا ناوی گۆڕدرا بە [[قەزای مەخموور]] ناوەندەکەی شارۆچکەی [[مەخموور]] بوو. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦١) لە ۱۹۲٨/٤/٤دا [[ناحیەی کەندێناوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[قەزای مەخموور]]دا و ناوەندەکەی شارەدێی [[دیبەگە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =کورد وترک وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سی جی ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێرلە ساڵی(١٩٣٦)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە |- | rowspan=2 | '''١''' | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | rowspan=1 | '''٣''' | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | rowspan=4 | '''٥''' | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | rowspan=3 | '''٤''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | rowspan=2 | '''٢''' | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | rowspan=1 colspan=2 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | rowspan=1 colspan=7 style="text-align: center | '''(٥)[[قەزا]] و (١١)[[ناحیە]]''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦٦٥) لە ٢٠\١٢\١٩٤٤دا [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] لەگەڵ ھەردوو [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و [[ناحیەی بارزان]] لە [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]] دابڕێنرا و لکێندرا بە پارێزگای ھەولێرەوە. # [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپ]]ە ھەڵوەشینرا و سەرجەم کەرتەکانی لکێندرا بە ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٤٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | style="text-align: center |[[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | ٨٥٤ | style="text-align: center | ٩٣ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ھەولێر]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٣٨٤٠ | style="text-align: center | ٣٠١ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٢٢٩٣ | style="text-align: center | ١١٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ١٢٢٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای مەخموور]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٤٠٩٤ | style="text-align: center | ٢٤٤ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ١٠٤٨ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٩٠٩ | style="text-align: center | ٦٧ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای کۆیە]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ١٩٥٧ | style="text-align: center | ١٤٢ |- | rowspan=6 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=6 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٠١٧ | style="text-align: center | ١٠٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٩٣١ | style="text-align: center | ٩٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٧٥٢ | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٨٢٥ | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٦١١ | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ڕەواندز]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٥١٣٦ | style="text-align: center | ٤٤٨ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[بلێ]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[بلێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٤٧٥ | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٣٥٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٨٢٩ | style="text-align: center | ٦٥ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕانیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center | [[ڕانیە]] | style="text-align: center | ١٠١٣ | style="text-align: center | ٩٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | [[میرزا ڕۆستەمی گەورە]] | style="text-align: center | ٤١٤ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | [[سەنگەسەر]] | style="text-align: center | ٨٧٣ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ڕانیە]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٢٣٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٢) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨١٧٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٠٨''' |- |} ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== لەم قۆناغەدا ڕووبەری پاریزگای ھەولێر کەم بووەوە بەھۆی ئەوەی [[قەزای ڕانیە]]ی لێدابڕێنرا. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای کۆیە]]. [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە [[قەزای شەقڵاوە]]وە. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٢دا [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]، بە دابڕانی (٢٧) کەرت لە [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] و (٣٤) کەرت لە [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرەحەریر]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[قەزای شەقڵاوە]]، ناوەندەکەی لە شارەدێی [[پیرمام]]ە. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٤دا، ناحیەی [[ھیران|ناحیەی خۆشناو]] لە سنووری [[قەزای شەقڵاوە]]دا ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شارەدێی [[ھیران]] بوو. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٥٨٣) لە ٥\٧\١٩٥٦دا، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە قەزای [[مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]، وە ناوەندی قەزاکەش لە گوندی [[بلێ]]وە گواسرتایەوە بۆ شارۆچکەی [[مێرگەسۆر]]. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٦١٠) لە ١٢\٧\١٩٥٦دا، [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی ناودەشت]] و [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] لەم پارێزگایە دابڕێنرا و لکێندرا بە [[پارێزگای سلێمانی]]یەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٣٥٠) لە ٢٢\٦\١٩٥٧دا، [[ناحیەی قەراج]] لە سنووری [[قەزای مەخموور]]دا ھاتە کایەوە و ناوەندەکەی لە گوندی [[گۆمەشین]] دانرا.<ref name=":8" /> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٥٨)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=1 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=1 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٤٥٦ | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ١٢٢٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[گۆمەشین، قەراج|گۆمەشین]] | style="text-align: center | ١٨٣٧ | style="text-align: center | ٨٦ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ١٠٤٨ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٩٠٩ | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٠١٧ | style="text-align: center | ١٠٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٧٥٢ | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٨٢٥ | style="text-align: center | ١١٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٦١١ | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٤٧٥ | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٣٥٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٥١٩ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٥٨٧ | style="text-align: center | ٦٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٦٧٩ | style="text-align: center | ٧٠ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٦) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٥٨٧٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠٠''' |- |} === پارێزگای ھەولێر لە سەردەمی کۆماریدا(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان. ئەم سەردەمە دابەشی چوار قۆناغ دەکرێت.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بەفەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٨) لە ١٩٦٠/٨/٣٠دا، (١٠٠) کەرتی ناوەندی پارێزگای ھەولێر دابڕێنرایەوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[قوشتەپە]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحية قوشتبة | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/204.html | نووسەر = القوانين والتشريعات العراقية |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٠ دا، (١٣) کەرتی [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خوشناو]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] و (٣) کەرتیشی بە [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]ەوە لکێنراوە، ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]]یش بە [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]ەوە لکێنراوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٣) لە ١٩٦٢/١٢/٢٣دا، [[ناحیەی دیانا]] لە سنووری [[پارێزگای ھەولێر]]دا ھێنرایە کایە و بەسترایەوە بە [[قەزای ڕەواندز]] و (٥٤) گوندی و (٣) مەخفەری [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]ی پێوە گریدرا و ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[دیانا]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحية دیانا | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/790.html| نووسەر = القوانين والتشريعات العراقية |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٦٥)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژ. کەرت |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | style="text-align: center | [[قوشتەپە]] | style="text-align: center | ١٠٠ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[گۆمەشین، قەراج|گۆمەشین]] | style="text-align: center | ٨٦ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٧١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ٤٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی دیانا]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٨) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠٠''' |- |} ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٦دا ، (٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی قەراج]]ەوە لکێندراوە. # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٧٤٢) لە ١٩٦٧/٧/٢٦دا، (٣٢) گوندی [[ناحیەی دیانا]] و (٢٢) گوندی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] دابڕێنران، بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] لە سنووری [[قەزای ڕەواندز]] و ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[خەلیفان]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خلیفان | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/13278.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # لە ناوەڕۆکی بەیانی وەزارەتی داد لە سالی ١٩٦٧دا، جەختکراوە لە لکاندنی (٢٦) گوند بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]]ەوە. # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] ژمارە (٧٥٢) لە ١٩٧٠/٧/٥دا، [[قەزای چۆمان]] ھێنرایە کایە و ناوەندەکەی لە گوندی [[چۆمان]] بوو و سنووری کارگێڕییەکەیشی ھەمان سنووری کارگێڕیی [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث قضاء جومان | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/6215.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] لە ١٩٧٣/٧/١٦دا، ناوەندی [[ناحیەی قەراج]] لە گوندی [[گۆمەشین، قەراج|گومەشین]]ەوە گوێزرایەوە بۆ گوندی [[باقرتە]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٠٣) لە ١٩٧٣/١٠/١٥دا، بە دابڕاندنی (١٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]]، (٢٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] و (٤) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی شۆڕش]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای کۆیە]]وە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[دێگەڵە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة شورش | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9281.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٦٨) لە ١٩٧٣/١٢/٥دا، (٣١) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات |ناحیەی خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[خەبات|ھەنجیرۆک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خبات | ناونیشان = https://wiki.dorar-https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9283.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٩٨) لە ١٩٧٥/٩/٤دا، (١٩) کەرتی [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای چۆمان]]ەوە بە ستراوە و ناوەندەکەیشی گوندی [[حاجی ئۆمەران]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة حاجی عمران | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11207.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٣٣) لە ١٩٧٦/١/٢٥دا، (٢٩) کەرتی [[ناحیەی کەندێناوە]]، (١١) کەرتی [[ناحیەی قەراج]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێنراوە ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]]ی سەر بە [[قەزای ھەولێر]] بە [[ناحیەی پردێ]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ارتباط مقاطعات من محافظة اربيل والحاقها بالتأميم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] ژمارە (٦٤٨) لە ١٩٧٧/٦/١دا، [[ناحیەی بارزان]] ھەڵوەشێنراوە و ھەموو زەوییەکانیشی بە [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]]ی سەر بە [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]ەوە لکێندراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الغاء ناحية بارزان التابعة لمحافظة اربيل | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7966.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٧٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[عەنکاوە]] | style="text-align: center | ٩٤٠ | style="text-align: center | ٦٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | style="text-align: center | [[قوشتەپە]] | style="text-align: center | ١٢٧٣ | style="text-align: center | ٩٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center | [[خەبات]] | style="text-align: center | ٤٧٠ | style="text-align: center | ٣١ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ھەولێر]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٦٨٣''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٩٣''' |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٤٤٨ | style="text-align: center | ٢٩ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ٧٠٧ | style="text-align: center | ٤٦ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[باقرتە]] | style="text-align: center | ٩٧٣ | style="text-align: center | ٧٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مەخموور]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٦٣٧''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٠٤''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٦٤٧ | style="text-align: center | ٤٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ١٠٧٣ | style="text-align: center | ٥٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شۆڕش]] | style="text-align: center | [[دێگەڵە]] | style="text-align: center | ٤٠٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای کۆیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢١٢٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٢''' |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ٥٠٩ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی دیانا]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٢٩٠ | style="text-align: center | ٤١٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٦٩٠ | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center | [[خەلیفان]] | style="text-align: center | ٤١٥ | style="text-align: center | ٣٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ڕەواندز]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٩٠٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢١٥''' |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٧٨٥ | style="text-align: center | ٧٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٦٢٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٠٩''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٤٩٢ | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[ھەریر]] | style="text-align: center | ٤٦٠ | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٨٠٠ | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای شەقڵاوە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٧٥٢''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٦''' |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٧ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[چۆمان]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٦٧٤ | style="text-align: center | ٦٦ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] | style="text-align: center | [[حاجی ئۆمەران]] | style="text-align: center | ٢٤٥ | style="text-align: center | ١٩ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای چۆمان]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٩١٩''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٨٥''' |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(٢١) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٤٢٧''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١١٤٥''' |- |} ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٤) لە ١٩٨١/١٢/٢٠دا، [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]] ھێنرایە کایەوە و ناوەندەکەیشی شارۆچکەی [[دیانا]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٧٩) لە ١٩٨٢/٢/١دا، [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] ھەڵوەشێنراو و ھەموو کەرتەکانیشی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]ەوە لکێنرا. # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و لکاندنی ھەموو کەرتەکانی بە [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]]ەوە بەپێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٢٦٧) لە ١٩٨٢/٥/١٢دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الغاء ناحیة مزوری بالا فی محافظة اربیل | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/20502.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٤٢) لە ١٩٨٧/٧/١٨دا، ھەردوو [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خوشناو]]ی سەر بە [[قەزای شەقڵاوە]] و [[ناحیەی کەندێناوە]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی قەزای ھەولێرەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٩٨٧)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ناوەند ! ڕووبەر^٢ ! ژ.کەرت ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ناوەند ! ڕووبەر^٢ ! ژ.کەرت |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''١''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[ ھەولێر]] | style="text-align: center;" | ٢١٨٥ | style="text-align: center;" | ١٦٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٣''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|سدیق]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی دیانا|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[دیانا]] | style="text-align: center;" | ٤٦٥٦ | style="text-align: center;" | ٣٤٤ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center;" | [[خەبات]] | style="text-align: center;" | ٥٢١ | style="text-align: center;" | ٣١ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center;" | [[ خەلیفان]] | style="text-align: center;" | ٤٤٨ | style="text-align: center;" | ٣١ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[کۆیە]] | style="text-align: center;" | ٢١٢٤ | style="text-align: center;" | ١٤٢ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز|ناحیەی ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | ١٨٠ | style="text-align: center;" | ٣٤ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای ھەولێر''' | style="text-align: center;" | '''٤٨٣٠''' | style="text-align: center;" | '''٣٣٥''' | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای سدیق''' | style="text-align: center;" | '''٥٢٨٤''' | style="text-align: center;" | '''٤١٦''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٢''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[ مەخموور]] | style="text-align: center;" | ١٢١٤ | style="text-align: center;" | ٧٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٤''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | ٤٠٤ | style="text-align: center;" | ٣٤ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center;" | [[باقرتە]] | style="text-align: center;" | ٩٨٣ | style="text-align: center;" | ٧٨ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی ھەریر]] | style="text-align: center;" | [[ھەریر]] | style="text-align: center;" | ٦٤١ | style="text-align: center;" | ٧٦ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center;" | [[گوێڕ]] | style="text-align: center;" | ٥٨٦ | style="text-align: center;" | ٥١ | style="text-align: center;" | [[قەزای پیرمام|ناحیەی پیرمام]] | style="text-align: center;" | [[پیرمام]] | style="text-align: center;" | ٧٨٩ | style="text-align: center;" | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای مەخموور''' | style="text-align: center;" | '''٢٧٨٣''' | style="text-align: center;" | '''٢٠٤''' | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای شەقڵاوە''' | style="text-align: center;" | '''١٨٣٤''' | style="text-align: center;" | '''١٨٦''' |- |} ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨-١٩٨٩)دا ==== # ڕووبەری پارێزگاکە زیادیکرد و ژمارەی کەرتەکانیشی لە (١١٤١) کەرتەوە بە رزبووەتەوە بۆ (۱۱۸۳) کەرت. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٣٤) لە ۱۹۸۹/۹/۱۱دا، (٤) کەرتی [[ناحیەی پردێ]] و (۳۸) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنرا و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا، ھەر لەو فەرمانەدا ھاتووە [[ناحیەی پردێ]] بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندراوە، ڕووبەری [[ناحیەی پردێ]] تەنھا ڕووبەری سەرۆکایەتی شارەوانی شارۆچکەی [[پردێ]]ی لە خۆدەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم تنظیم الحدود الاداریة لمحافظة التأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٤٥ | style="text-align: center | ٢٠٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center | [[خەبات]] | style="text-align: center | ٥١٢ | style="text-align: center | ٣١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٢١٢٤ | style="text-align: center | ١٤٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ھەولێر]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٥٦٩٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٣٧٧''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ١٢١٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٨٦ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[باقرتە]] | style="text-align: center | ٩٨٣ | style="text-align: center | ٧٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مەخموور]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٧٨٣''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٠٤''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[دیانا]] | style="text-align: center | [[ناحیەی دیانا|ناحیەی ناوەندی قەزای سدیق]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٤٦٥٦ | style="text-align: center | ٣٤٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center | [[خەلیفان]] | style="text-align: center | ٤٤٨ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز|ناحیەی ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٨٠ | style="text-align: center | ٣٤ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٥٢٨٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٤١٦''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | ٤٠٤ | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] | style="text-align: center | [[ھەریر]] | style="text-align: center | ٦٤١ | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٧٨٩ | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای شەقڵاوە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٣٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٦''' |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٣) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٥٥٩١''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١١٨٣''' |- |} === لە دوای ڕاپەڕین === ==== قۆناغی یەکەم ساڵی ١٩٩١-١٩٩٢ ==== * لەم قۆناغەدا [[پارێزگای سلێمانی]] و پارێزگای ھەولێر و [[پارێزگای دھۆک]] لە لایەن [[بەرەی کوردستانی]]ەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕێوەدەبرا، لەبەرئەوەی گوندەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە [[ھەرێمی کوردستان]] دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ [[پەرلەمانی کوردستان]] پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە. ==== قۆناغی دووەم ساڵی ١٩٩٢-٢٠٠٣ ==== لەم قۆناغەدا یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر بە پێی ئاوەدانکردنەوە نوێ کرانەوە و یەکە کارگێڕییەکان چوونەوە جێی خۆیان و ناوی کوردییان لێنرانەوە، ھەرچەندە [[شەڕی براکوژی]] کاریگەری خۆی لەسەر ئەم ئاواکردنەوەیەش دانا و [[ھەرێمی کوردستان]] بووە دوو حکومەتی جوودا و تاوەکو ئێستاش کاریگەری لەسەر پڕۆسەی حکومداری جێھێشتووە. # ھێنانەکایەی [[ناحیەی سمێلان|ناحیەی دۆڵی ڕوست]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(٧) لە بەرواری ٢٠٠٠/٤/١٩دا، لە سنووری [[قەزای چۆمان]] کە ناوەندەکەی گوندی [[سمێلان]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/2.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # ھێنانەکایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(١٥) لە بەرواری ٢٠٠١/٣/٢٨دا، لە سنووری [[قەزای ھەولێر]] کە ناوەندەکەی کۆمەڵگەی [[بەحرکە]]یە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/14.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (١٤) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # ھەڵوەشاندنی [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(١٢٨٠) لە بەرواری ٢٠٠٣/٦/٢٢دا، لە سنووری [[قەزای مێرگەسۆر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/43.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٤٣) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم ٢٠٠٣-٢٠١٤ ==== لەم قۆناغەدا چەند گۆڕانکارییەک لە یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێردا کرا لەوانەم: # بە بەیانی ژمارە (١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٤/١٠/٢٦دا، '''(ا)'''ھێنانە کایەی [[قەزای خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر، بە دابڕانی ناحیەی خەبات لە [[قەزای ھەولێر]]. '''(ب)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی دارەشەکران]] لە ناوچەی زرارەتی سەر بە [[قەزای خەبات]] کە ناوەندەکەی لە گوندی [[دارەشەکران|قەرەقاجین]] دەبێت. '''(ج)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕزگاری، ھەولێر|ناحیەی ڕزگاری]] سەر بە [[قەزای خەبات]] و ناوەندەکەی لە کۆمەڵگای ([[تۆپزاوە]]) دەبێت. '''(د)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی شەمامک]] کە ناوەندەکەی لە گوندی (پیرداود) و سە ر بە [[قەزای خەبات]] دەبێت. '''(و)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی گۆڕەتوو]] لە سنووری [[قەزای مێرگەسۆر]]، لە گوند و کەرتەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای مێرگەسۆر دروستکرا، بەمەش ناحیەی ناوەندی قەزای مێرگەسۆر ھەڵوەشێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بەیانی ژمارە(١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٤دا | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٥٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٥٩٥) لە بەرواری ٢٠٠٥/١/١٧دا، لکاندنی ھەرسێ گوندی([[خرابە دراو]]/کەرتی ٥١، [[سەیدان]]/کەرتی ٥٢، [[مامەلۆک]]/کەرتی ٦٩) بە [[ناحیەی ڕزگاری، ھەولێر|ناحیەی ڕزگاری]] لە [[قەزای خەبات]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بەیانی ژمارە(١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٥دا | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/55.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٥٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(٨) لە ٢٠٠٦/١٠/١٢، [[ناحیەی شەمامک]] بە سەرجەم گوندەکانییەوە دابڕێنرا لە [[قەزای خەبات]] و لکێندرا بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٦٣) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٣٩٧٨) لە بەرواری ٢٠٠٧/٩/٢٦دا، دابڕاندنی ھەر دوو گوندی([[گوێزان، چۆمان|گوێزان]] و [[داروسەلام]]) لە [[ناحیەی سمێلان]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی گەڵاڵە]] لە [[قەزای چۆمان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٦٦) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١٢٤١٠) لە بەرواری ٢٠٠٧/٤/١٧دا، دابڕاندنی ھەر حەوت گوندی([[گردجۆتیار]]، [[پیرزین]]، [[کەرک]]، [[زەرزویان]]، [[زورگەبات]]، کۆمەڵگەی پیرزین و [[گەزنە، قەزای ھەولێر|گەزنە]]) لە [[قەزای عەنکاوە|ناحیەی عەنکاوە]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] لە [[قەزای ھەولێر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/74.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٧٤) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٩٣٢) لە بەرواری ٢٠٠٨/٩/١دا، دابڕاندنی گوندی([[سەیدان]]) لە [[ناحیەی کەورگۆسک]] و لکاندنی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] لە [[قەزای ھەولێر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/91.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٩١) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == قەزاکانی پارێزگای ھەولێر == {| class="wikitable sortable" |- ! ژمارە !! ناوی قەزا !! ناوەند !! ژمارەی دانیشتووان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krso.net/Default.aspx?page=article&id=1137&l=3 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160305034943/http://krso.net/Default.aspx?page=article&id=1137&l=3 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | ١ || [[قەزای ھەولێر]] || [[ھەولێر]] || ٩٣٠٬٣٨٩ |- | ٢ || [[قەزای دەشتی ھەولێر]] || [[بنەسڵاوە]] || ٢١٧٬٥٨٩ |- | ٣ || [[قەزای مەخموور]] || [[مەخموور]] || ٢٠٥٬٠٦٦ |- | ٤ || [[قەزای سۆران]] || [[سۆران]] || ١٨٢٬٩٧٦ |- | ٥ || [[قەزای شەقڵاوە]] || [[شەقڵاوە]] || ١٤٧٬٢١٩ |- | ٦ || [[قەزای کۆیە]] || [[کۆیە]] || ١١٠٬٠٢٥ |- | ٧ || [[قەزای خەبات]] || [[خەبات (شار)|خەبات]] || ١٠٨٬٤٦٢ |- | ٨ || [[قەزای مێرگەسۆر]] || [[مێرگەسۆر]] || ٥٢٬١٧٨ |- | ٩ || [[قەزای چۆمان]] || [[چۆمان]] || ٣٠٬٧٤٨ |- |١٠ |[[تەقتەق|قەزای تەق تەق]] |[[تەقتەق|تەق تەق]] |٢٥٬٠٠٠ |- | ١١ || [[قەزای ڕەواندز]] || [[ڕەواندز]] || ٢٤٬٩٨٦ |} == ھاوینەھەوارەکانی ھەولێر == '''[[ھاوینەھەواری شەقڵاوە]]:''' ھاوینە ھەواری شەقڵاوە دەکەوێتە لای باکوور و دەکەوێتە نێوان ھەردوو چیای سەفین (٩٦٠م) و چیای سوورکە و، پلەی گەرمای لە ھاویندا دەگاتە (٣٠–٣٥) پلە و، لە زستاندا دەگاتە -١٠ ژێر سفر. لە شەقڵاوەدا داروباری چر بەدی دەکرێ، کە پێکھاتووە لە داری (خۆخ و جوێز و ترێ و ھەنار و ھەنجیر…)و بازارێکی گەورەی تێدایە کە جۆرەھا خواردەمەنی و سەوزە و میوەی و بەوشک کراوەیی وەکو کوێز و ھەنجیر و قەیسی. ساڵانە بەسەدان گەشتیار ڕوو لە شەقڵاوە دەکەن بەھۆی دیمەنی سەرنج ڕاکێشی و ئاووھەواکەی. '''[[تاڤگەی گەلیی عەلی بەگ]]':'' ئەم ھاوینە ھەوارە ١٣٠کم لە ناوەڕاستی شاری ھەولێر دوورە و، بەیەکێک لە ھاوینەھەوارە سەرنج ڕاکێشەکانی ھەرێمی کوردستان دەژمێردرێت. دەکەوێتە نێوان چیای کۆڕەک و برادۆست بەدرێژایی١٢کم، شوێنەکە بەبەرزی ٨٠٠ مەتر لە ئاستی ڕووی دەریاوە بڵندە و، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٥ پلە لە ھاویندا و، ١٠ لە زستاندا. لەم شوێنەدا دوو ڕووبار بەیەک دەگەن، یەکیان لە دۆڵی ئالانە سەر بەناحیەی خەلیفان کە تاڤگەی گەلی عەلی بەگ پێک دەھێنێ، لەگەڵ ئەویتریان کە لە شارۆچکەی ڕەواندوز ھەڵدەقوڵێ کە ئاوی بێخاڵە، زێی گەورە پێک دەھێنن. سەرەڕای تاڤگە گەورەکە چەندان تاڤگەی بچووکی تری تێدایە. ئەم شوێنە بە سروشتی شاخاویەکەی و داروبارە جۆراو جۆرەکەی، بووەتە شوێنی گەشتوگوزار کە خەڵکی زۆر ڕووی تێدەکەن. '''[[تاڤگەی بێخاڵ|ھاوینەھەواری بێخاڵ<nowiki>'''</nowiki>]]:''' ھاوینە ھەواری بێخاڵ ١٤٠کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی گەلی عەلی بەگ و، لە دووری ١٠کم لە ڕۆژئاوای شارۆچکەی ڕەواندوز و پلەی گەرمای لە ٣٢ پلە بەرز نابێتەوە لە ھاوین دا. دەتوانین بگەین بە بێخاڵ لە ڕێگای گەلی عەلی بەگ یان لە ڕێگای ڕەواندوز. لەم ھاوینە ھەوارە تافگەیەکی ڕوون و گەورە ھەیە کە بە درێژایی شاخەکەی داپۆشیوە، شوێنێکی زۆر سەرنج ڕاکێشە، خەڵکی لە سەرەتای بەھاردا ڕووی تێدەکەن تا کۆتایی ھاوین. '''[[ھاوینەھەواری جوندیان]]:''' ئەم ھاوینە ھەوارە ١٤٧ کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، ٥ کم لە شاری دیانا دوورە، و دەکەوێتە لای خوارەوەی چیای ھندرێن، پلەی گەرمای لە ھاوین دا دەگاتە ٣٢ پلە. ھاوینە ھەواری جندیان ناوبانگی بە چاوی ئاوی سیحری دەرکردووە (عیون الماء السحریە) بەھۆی بوونی ئەشکەوتێک، کە تێیدا ئاوی تێدا ھەڵدەقوڵێ و، بووەتە شوێنی سەرەنجی گەشتیاران. '''ھاوینەھەواری '''حاجی ئۆمەران:''' دەکەوێتە باکووری شاری ھەولێر بە دووری ١٨٠ کم، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٠ پلە لە ھاویندا. ئەم شوێنە بەسەوزایی چیاکانی ناوبانگی دەرکردووە، ھەروەھا بەسروشتەکەی و ھەڵقوڵاوەکانی بەتایبەتی سەرچاوەی ئاوی کانزایی شێخی باڵەکیان کە خەڵکی سەردانی دەکات بۆ چارەسەری ھەندێ نەخۆشی وەکو (جگەر و پێست)، بۆیە لە ھاوین دا ئەم شوێنە ناودەبرێت شوێنی گەشتوگوزاری چارەسەری. '''سەری ڕەش و پیرمام:''' دوو ناوچەی نزیک شاری ھەولێرن، لە ھەولێرەوە بە ئۆتۆمبێل بۆ شارۆچکەی سەلاحەدین ١٥ خولەک ڕێگەیە، ئەو شوێنەی لە بەرزایییەوە دەڕوانێتە دەشتی کاکی بە کاکی ھەولێر. مەودای ڕاستەوخۆی لە گەڵ تورکیا ١٨٠ کیلۆمەترە. بەڵام ئەوێش لە زمانی خەڵکەوە سەلاحەدین نییە و مەسیفە. لە بەرزترین خاڵی مەسیف کە بە یەکێک لە چیا بەرزەکانی کوردستان دێتە ئەژمار، سەری ڕەش ھەڵکەوتووە؛ و لەو شوێنەوە [[باشووری کوردستان]] بەڕێوە دەبرێ چونکە شوێنگەی سەرەکی سەرۆکی ھەرێمی کوردستانە. ئێستا پیرمام (مەسیف) بووەتە بارەگای سەرەکی پارتی دیموکراتی کوردستان و جەرگەی فەرمانرەوایەتی کردنی کوردستانە و ھەمو ھێزە سیاسییەکانی پارتی و ھێزەکانی [[پێشمەرگە]]ی کوردستان لە پیرمامن و ئارامترین شوێنە بە تایبەتی لە دوای تەواوبونی تونێلی ھەولێر-شەقڵاوە کە لەژێر چیای سەربەنەوە تێدەپەڕێت سەلاحەددین دەبێتە جومگەی پاراستنی کوردستان، ھەر کە دەگەیت بە ناو شارۆچکەی پیرمامدا چەندین کۆشک و ڤیلا سەرنجت ڕادەکێشێت، و لە ئێستادا چەندین پلانی تۆکمە ھەیە بۆ ئەم شارۆچکەیە لە ڕووی ئاسایشی و گەشتیارەوەبەلام بە ھەبوونی پلانێکی گەورە و تۆکمەی پارێزڤانی، و سەری ڕەشیش تەنھا ٥ دەقیقە لە ناو مەسیفەوە دورە شوێنی حەوانەوەی سەرۆک مسعود بەرزانی یە، ئێستا بارەگای سەرۆکایەتی ھەرێم و پارتییان لێیە. == کشتوکاڵ == ھەروەک دەزانرێت [[ھەرێمی کوردستان]] بەوە دەناسرێت کە کۆنترین شوێنە کە مرۆڤ لەمێژووی خوێدا کشتوکاڵی لێوە کردبێت، ئەوەتا لەھەولێرو لەگوندی ([[زار چەمی]]) یەکەم گوندی کشتوکاڵی لەجیھاندا لەنزیک ([[شانەدەر]]) ھەبووە. ھەولێری پایتەخت بەوەجیا دەکرێتەوە کە کەشوھەوای یەکجار باش و زەویەکی بەپیت و بەرەکەتی ھەیە. بەیانیان وەزرەکان لە ھەولێر دوو وەرزی چاندن ھەیە (ھاوینە و زستانە) کە لەم پێدەشتەدا لە وەرزی [[ھاوین]] بەرھەمەکانی وەک ([[تەماتە]]، خەیار، [[باینجان]]، شفتی، باڵندە، پیاز، سیر، کونجی، توتن، گوڵە بەرۆژە، فاسولیا، کودی.. ھتد) دەچێندرێت. سەبارەت بە بەرھەمەکانی زستانە ئەوا بریتییە لە ([[گەنم]]، [[جۆ]]، [[نیسک]]، [[نۆک]]، پاقڵەمەنییەکان. گەر سەیرێکی بەرھەمی پارێزگا بکەین لە بواری کشتوکاڵدا بەروبوومی سەرەکییەکان دەکرێتە چەند بەشێک: # دانەوێڵە (گەنم، جۆ، برنج). # بەرووبوومی پیشەسازی و ڕۆندارەکان (کونجی، گوڵە بەڕۆژە، توتن) # سەوزەوات ([[تەماتە]]، [[خەیار]]، شفتی، گندۆرە، [[پیاز]]) # میوە ([[ترێ]]، [[سێو]]، [[قەیسی]]، خۆخ، ھەرمێ، [[ھەنار]]). # پاقڵەمەنییەکان (نۆک، نیسک، [[فاسولیای تەڕ]]). جێگای ئاماژەیە کە قوڵی ئاوی ژێر زەوی لەو پارێزگایە بەپێی وەزارەتی کشتوکاڵ بریتییە لە ١٠٠–١٥٠ مەتر کە ئاوێکی سازگارە و ڕادەی سوێریی ٤٠٠/١٠٠٠٠٠٠ ملم سێجایە، ھەرچی ئاوی سەر زەوییە لەنێوان ١٠–١٥مەترو لە ئەوانی تر سوێرترەو تەنھا بۆ ئاودێری بەکاردێت لەبەر ئەویش دەشتەکانی پارێزگا زۆر بەپیت و بەرەکەتن و ژمارەیەکی زۆر بیر ئیرتوازی لێدراوە لەدەشتەکانی (ھەولێر، ھەریر، کویسنجەق، مەخمور). سەبارەت بە ڕووبەری پارێزگای ھەولێر ١٢،٤٨٠ کم دووجایە کە دەکاتە ٢.٨٥٪ی ڕووبەری [[عێراق]]. == نەخشەکان == <gallery> Kurdistan governorates 2012.png|پارێزگاکانی ھەرێم Hewler governorate 2012.png|قەزاکانی ھەولێر (٢٠١٢) Hawler Governorate.png|قەزاکانی ھەولێر (٢٠٢٦) Arbil Districs.png|قەزاکانی(ھەولێر، بەحرکە، خەبات، بنەسڵاوە و قوشتەپە) </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://web.archive.org/web/20110308105346/http://hawlergov.org/kur/subject.aspx?ID=97 نەخشەی پارێزگای ھەولێر- وەزارەتی پلان دانان] * [https://web.archive.org/web/20100810220702/http://krso.net/default.aspx?l=2 یەکە کارگێریەکانی ھەرێمی کوردستان]، دەستەی ئاماری ھەرێم - وەزارەتی پلان دانان {{پارێزگای ھەولێر}} {{قەزاکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پارێزگاکانی کوردستان}} {{پارێزگاکانی عێراق}} {{ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|عێراق|جوگرافیا|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Arbil Governorate}} [[پۆل:پارێزگای ھەولێر|*]] [[پۆل:مانگیلەی بەپیت]] [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان|ھەولێر]] [[پۆل:پارێزگاکانی عێراق|ھەولێر]] [[پۆل:پارێزگاکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] [[پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو]] 7w9gq298lmkv4xjae7nh04fxwkpmqij 1592016 1592015 2026-06-19T15:13:50Z MFTG 21816 /* قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1592016 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پارێزگای ھەولێر | ناوی_فەرمی = {{lang-ar|محافظة أربیل}}<br>{{lang-en| Erbil Governorate}} | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پارێزگا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Collage of Hawler - Erbil Governorate.jpg | photo2a = | photo2b = Arbil in Iraq.svg | photo3a = | photo3b = Kurdistan governorates 2015.png | photo4a = | photo4b = Hawler Governorate.png | | spacing = 2 |size = 266 }} | شرۆڤەی_وێنە = چەند وێنە و نەخشەیەکی پارێزگای ھەولێر | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=7|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=36.33333|frame-long= 44.2|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''پارێزگای ھەولێر''' | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = پارێزگار | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ئومێد خۆشناو]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[پارێزگا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٢\٣\١٩٢٣ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای ھەولێر | حیزبی_سەرۆک = [[عەلی ڕەشید خۆشناو]] | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٤٬٨٧٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = ١٠٠ | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤٥٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٦٠٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٬٥١٧٬٥٣٤ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٩٧ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = ھەولێری | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی سوریانی|سوریانی]] و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]])، [[مەسیحی]] و [[ئێزیدی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = [http://hawlergov.org/ hawlergov.org] | پەراوێزەکان = }} [[پەڕگە:Erbil Governorate Building.jpg|وێنۆک|باڵەخانەی پارێزگای ھەولێر]] '''پارێزگای ھەولێر''' یەکێکە لە پارێزگاکانی [[ھەرێمی کوردستان]]. ناوەندی پارێزگاکە شاری [[ھەولێر]]ە. لە ساڵی ٢٠٢٤ ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکە ٢٬٥١٧٬٥٣٤ کەس مەزەندە کراوە. [[ھەولێر]] پایتەختی ھەرێمی ئۆتۆنۆم بوو کە بەپێی [[ڕێکەوتننامەی ١١ی ئازار]] بە [[کورد]] درابوو، بەو ھۆیەشەوە [[حکوومەتی عێراق]] لە ساڵی ١٩٧٠دا دانی بە ئۆتۆنۆمی کورددا نا، لە ئێستادا پایتەختی [[ھەرێمی کوردستان]]ە، کە لە دوای جەنگی یەکەمی کەنداو لە ساڵی ١٩٩١ پێکھێنرا.<ref>{{استشھاد بویب|مسار= https://gov.krd/arabic/government/the-prime-minister/activities/posts/2021/february/رئیس-حکومة-إقلیم-کوردستان-یستقبل-محافظ-أربیل-الجدید/|عنوان=رئیس حکومة إقلیم کوردستان یستقبل محافظ أربیل الجدید|موقع=حکومة إقلیم کوردستان|لغة=ar|تاریخ الوصول=2023-07-03|مسار أرشیف= https://web.archive.org/web/20210912033248/https://gov.krd/arabic/government/the-prime-minister/activities/posts/2021/february/%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%A5%D9%82%D9%84%D9%8A%D9%85-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%B3%D8%AA%D9%82%D8%A8%D9%84-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8-%D8%A3%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF/|تاریخ أرشیف=2021-09-12}}</ref> پارێزگای ھەولێر دەکەوێتە باکووری عێراق. لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[تورکیا]] و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئێران]]. ڕووبەرەکەی (١٣١٦٥) کیلۆمەتر چوارگۆشەیە. پارێزگاکە دەکەوێتە ناو دەشتەکان و کەشوھەوای ئینتقالی لە نێوان کەشوھەوای [[دەریای ناوەڕاست]] و بیابانەکاندا ھەیە. تایبەتمەندە بە ساردی زۆر و شێداری کەم. ھەولێر لە سەردەمی ڕژێمی پێشوودا بە پایتەختی ھاوینەی [[عێراق]] دادەنرا، بەھۆی گرنگی مێژووییەکەی بە درێژایی سەدەکان و بەھۆی ئەوەی ناوەندێکی ڕۆشنبیری و شارستانی کاریگەرە لە باکووری عێراق.<ref>https://www.erbil.gov.krd/app/governorate</ref> لەسەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانلییەکان]] [[ھەولێر]] قەزایەک بووە سەر بە لیوای کەرکووک، بەڵام دوای نەمانی ئەوان و ھاتنی ئینگلیز بۆناوچەکە، ئالوگۆڕ بەسەر شێوەی فەرمانداری دامو دەزگاکان ھاتووەو جۆری بەڕێوەبەربردنی نوێ ھاتووەتە ئاراوە. دیارە ھەولێریش سەردەستەی ئەم گۆڕانکاریانە بوو، لەسەردەمی ئینگلیزەکان (حاکم سیاسی) لەلیواکان کاریان کردووە، یاریدەدەری دادوەری ڕامیاریش واتە (مساعد لحاکم السیاسی) لەقەزایەکان دانیشتوون (دەبلیو- ئار-ئێچ) کەئەفسەرێکی ئینگلیزە، یەکەم یاریدەدەری دادوەری رامیاری بووە لەھەولێر، پاشان کە ھەولێر بووەتە [[پارێزگا]] ھەر بەخۆی بووە بە دادوەری ڕامیاری ئەم شارە.<ref>https://www.kurdipedia.org/files/books/2014/95039.PDF?ver=132385097450000000</ref> == ناو == ناوی پارێزگای ھەولێر لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە ئەویش شاری [[ھەولێر]]ە، ھەرجەندە بە '''ئەربیل''' ناو دەبرێت بەڵام [[کورد]]ان و بە فەرمی لە [[عێراق]]دا لە ئێستادا [[ھەولێر]]ە، وە چەندین بۆ چوون ھەیە لەسەر ناوی ئەم شارە: * بە [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکی عوسمانی]] ھەر بەم شارە وتراوە ئەربیل(اربیل)،<ref>Nasrullah, Mehmet (1908), مکمل آوروپا خریطە سی [Complete Map of Europe] (in Ottoman Turkish), Istanbul: Tefeyyüz Kitaphanesi.</ref> ھێشتا وەک ناوی شارەکە لە وەرگێڕانی فەرمی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزیدا]] بەکاردەھێنرێت.<ref>https://gov.krd/english/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> فۆڕمی عەرەبی ستانداردی مۆدێرن بۆ ناوەکە بریتییە لە(أربیل).<ref>https://gov.krd/arabic/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> لە کۆنی کلاسیکدا بە لاتینی بە ئاربێلا و بە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] بە ئاربێلا (Ἄρβηλα) ناسرابوو، وەرگیراوە لە [[زمانی پارسیی کۆن]] ''ئەربەیرا''(𐎠𐎼𐎲𐎡𐎼𐎠𐏓)، بە عەربەیلوی ئاشوورییەوە، بە سۆمەری ئوربیلۆم (𒌨𒉈1).<ref>https://oracc.museum.upenn.edu/</ref> * کۆنترین ناویشی (ئوربیل) و (ئوربیلم)ە و یەکێکیش بووە لە شارە گرنگەکانی [[سۆمەر|سومەرییەکان]]، کە بەپێی لێکۆلینەوەی دیرۆکزان و مێژوونووسان سومەرییەکانیش [[نەژادی ئاری|ئاریایین]]. (ئور + بیل): (ئور) وشەیەکی سومەرییەکان بووە بە واتای ([[شار]]) بەکارھێنراوە و (بیل)یش ناوی خوایەکی سومەریەکان بووە، ئوربیل بە واتای (شاری بیل) دەھات. ھەروەھا پایتەختی سومەرییەکانیش بۆخۆی ناوی ([[ئوور|ئور]]) بووە. زۆربەی شارە کۆنەکانی [[کوردستان]] و نیشتمانی نێوان دوو رووبار ([[مێزۆپۆتامیا]]) کە وشەی (ئور) یان لەگەڵ بەکار دەھێنرا بریتیبوونە لە؛ ( [[ئوور]]، [[ھەولێر|ئوربیل]]، [[ڕحا|ئوروحا "ئورفا"]]، [[ورمێ|ئورمییە]]، [[کەرکووک|ئوراپخا]]، نیپ ئور،...). کە لە فەرھەنگی ھەریەکێک لە ئاسووری، ئەکەدی، میتانی، ساسانییەکان ناوی ئەو شارانە بەشێوەیتر بەکارھێنراوە وەک نمونە: بۆ ھەولێر (ئەربێلا ، ئەربائیلۆ،..). بۆ [[کەرکووک]] (ئوراپخا، ئاراپخا، نوزی...). بۆ شاری [[ڕحا]] (ئوروحا، ئورحا، ئورفا،..).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ناوی ھەولێر لە سەرچاوە کۆنەکاندا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2024/564717/0001.PDF?ver=133571487610690496 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥| نووسەر = پ.ی.د موسا محەممەد خضر و پ.ی.د ئارام جەلال حەسەن و کەیفی جەلال تەھا |زمان = [[زمانی کوردی|کورد]]}}</ref> * [[عەلائەدین سەججادی]] ئەو ئەفسانەیەی نووسیوە ( ئەگێڕنەوە دەڵێن : لەپاش شکانی [[ئاشوورییەکان]] بە دەست [[ماد|میدیەکان]] ، کوردەکان ھاتوون بەشوێنی ئەو خوایانەدا گەڕاون کە چەپاویان کەن سەرەتا وایان زانیوە کە ئەمانە زۆر زلن ھەریەکە بە ئەندازەی کێوێک ئەبن لەسەر ئەو نیازە زۆر گەڕاون ھیچیان بەرچاو نەکەوتووە، کتوپڕ کابرایەک چویتە ژوورێک سەیری کردوە لەوێ دان بەسەرسامیەکی سەیرەوە بانگی ھاوڕێیەکانی کردووە (ھۆ لێرەن), (ھۆ لێرەن ), (ھۆلیرە), ( ھولیر), (ھەولیر) لەدواجار وشەکان سەدە بەسدە گۆڕانکاری لەسەر زمان کراوە کورت و ڕێک کراوە تەگەیشتووتە ناوی(ھەولێر).<ref>گۆڤاری سۆمەری ژمارە ٨ ساڵی ١٩٥٢</ref> * وشەی ھەولێر، لە وشەی (ئەربیل) و (ئوربیل) و (ئەربا ئیلۆ)ەوە ھاتووە و لەسەر زار گۆڕاوە. وەک نمونەی (ئەربەئیلۆ، ئەربیل، ئوربیل، ئورویل، ھەرویل، ھەولێر...). == مێژوو == ھەندێ لە زانایان، [[ھەولێر]] و [[ھەرێمی کوردستان]] بەلانکەی مرۆڤایەتی دەزانن، لەبەرئەوەی [[ئەشکەوتی شانەدەر]] باشترین بەڵگەی مێژوویی [[مرۆڤ]]ە بەوپێیەی کە ئەشکەویتێکە لە [[جیھان]] گرنگی تایبەتی ھەیە و کەوتووەتە نزیک شاری ھەولێر. تەمەنی ئێسکبەندەکان کە بۆ ٦٠ تا ٦٥ ھەزار ساڵ پێش زاین دەگەڕێتەوە بەرێگەی زانستی سەلمێنراوە بەدرێژایی مێژوو، تا ئێستا ھیچ رۆژگارێکی ئەو ناوچەیە واتا ئەشکەوتەکە و شاری ھەولێر بێ مرۆڤ و دانیشتوان نەبووە. [[ھەولێر]] کۆنترنی شاری جیھانە تا ئێستا بە ئاوەدانی ماوەتەوە. === سەردەمی بەردینە نوێیەکان === ھەولێر لە سەرەتای ناوچەکانی نیشتەجێبوونی کشتوکاڵیدا بووە لە سەردەمی بەردینی نوێدا، قۆناغێکی بەرچاو لە گەشەسەندنی شارستانیەتی مرۆڤایەتی لە [[مێزۆپۆتامیا]] دیاری دەکات.<ref>https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/12387932_01.pdf</ref> [[پەڕگە:N-Mesopotamia and Syria english.svg|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەیەک کە بەرفراوانی میزۆپۆتامیا نیشان دەدات.]] === سەردەمی برۆنزی === ==== برۆنزی سەرەتایی ==== ئەو ناوچەیەی ھەولێر تێیدا ھەڵکەوتووە تا ڕادەیەکی زۆر لە ژێر ھەژموونی [[سۆمەر|سۆمەرییەکان]] بووە لە ٣٠٠٠ پێش زایین. لەگەڵ سەرھەڵدانی [[ئەکەد|ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی]] (٢٣٣٥-٢١٥٤ پێش زایین) ھەموو سامییەکانی ئەکادی و سۆمەرییەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] لە ژێر یەک دەسەڵاتدا یەکگرتوو بوون. [[ئیریدوپزیر]] پاشای شانشینی [[گۆتی]] لە ساڵی ٢١٥٠ پێش زایین شارەکەی گرت.<ref>https://erbilcitadel.org/arbil/?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696{{بەستەری مردوو|url=https://erbilcitadel.org/arbil/?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696 |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}</ref> [[پەڕگە:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی جوگرافیای ڕۆژھەڵاتی نزیک کۆن، لەگەڵ ناوە شوێنەکانی پەیوەست بە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئەکاد (کۆتایی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین)]] یەکەمین باس لە ھەولێر لە سەرچاوە ئەدەبییەکان لە ئەرشیفی شانشینی ئێبلاوە ھاتووە. دوو سەفەر بۆ ھەولێر (ئیربیلۆم) لە لایەن نێردراوێکەوە لە ئێبلەوە لە دەوروبەری ساڵی ٢٣٠٠ پێش زایین تۆمار دەکەن. فەرمانڕەوای [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور]]، [[ئەمار سین]]، لە ساڵی دووەمی تەمەنیدا، ئۆربیلۆمی لە کارەکەی دوورخستەوە. ١٩٧٥ پێش زایین.<ref>https://books.google.iq/books?id=en9tzr1-VM4C&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Ur III.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|درێژبوونەوەی نزیکەیی ئیمپراتۆریەتی شانشینی سێیەمی ئور (٢١١٢-٢٠٠٤ پێش زایین بەپێی کرۆنۆلۆژیای ناوەڕاست)، لەگەڵ ڕێکخستنی ناوەند/دەوروبەری سەردەمی شولگی (٢٠٩٣-٢٠٤٧ پێش زایین).]] ==== برۆنزی ناوەڕاست ==== لە سەدەکانی دوای ڕووخانی [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور]] ھەولێر بوو بە زلھێزێک لە ناوچەکەی خۆیدا. لە ماوەی تەمەنی کورتی شانشینی سەرەوەی میزۆپۆتامیادا لەلایەن شەمسی-عەدادی یەکەمەوە داگیرکرا، دوای ڕووخانی سەربەخۆ بوو. ==== کۆتایی برۆنزی ==== تا سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری ناوەڕاست (١٣٦٥-١٠٥٠ پێش زایین) ھەولێر لە چوارچێوەی ناوچەی کۆنترۆڵی ئاشوورییەکان بوو. === سەردەمی ئاسن === ناوچەکە کەوتە ژێر [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]] (٩٣٥-٦٠٥ پێش زایین). پاشان شارەکە ژمارەیەک جار دەستی گۆڕی لەوانەش دەسەڵاتی فارس، یۆنانی، پارتی، ڕۆمانی و ساسانی. [[پەڕگە:Assyrie general en.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ لە ئەوپەڕی ئاستدا.]] لە سەردەمی [[ماد]]ەکاندا، ڕەنگە [[ھەڤەخشترە]] ژمارەیەک کەسی لە [[گەلانی ئێرانی|ھۆزی ئێرانی کۆنی]] ساگارتیەکان لە شارەکانی ئاشووری ئەربەلا و [[ئەرەپخا]] ([[کەرکووک]]ی ئێستا) نیشتەجێ کردبێت، ڕەنگە وەک پاداشتێک بۆ یارمەتیدانیان لە گرتنی [[نەینەوا]]. بە گوێرەی نووسەرانی کلاسیک، ئیمپراتۆری فارس [[کورووشی مەزن]] لە ساڵی ٥٤٧ پێش زایین ئاشووری داگیرکرد و وەک دەوڵەتێکی پارێزراوی سەربازی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]] (یان ساتراپی) دامەزراند کە لە فارسی کۆن Aθurā (Athura) ناوی لێنرا، لەگەڵ [[بابل]] وەک پایتەخت.<ref>Yarshater, Ehsan (1993). The Cambridge History of Iran, Volume 3. Cambridge University Press. p. 482. ISBN 978-0-521-20092-9. Of the four residences of the Achaemenids named by Herodotus—Ecbatana, Pasargadae or Persepolis, Susa and Babylon—the last [situated in Iraq] was maintained as their most important capital, the fixed winter quarters, the central office of bureaucracy, exchanged only in the heat of summer for some cool spot in the highlands. Under the Seleucids and the Parthians the site of the Mesopotamian capital moved slightly to the north on the Tigris—to Seleucia and Ctesiphon. It is indeed symbolic that these new foundations were built from the bricks of ancient Babylon, just as later Baghdad, a little further upstream, was built out of the ruins of the Sassanian double city of Seleucia-Ctesiphon.</ref> [[پەڕگە:Achaemenid Empire 500 BCE.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|گەورەترین ڕووبەری خاکی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتی ھەخامەندییەکان]]، کە لە سەردەمی [[کورووشی مەزن]]دا بەدەست ھاتووە (٥٢٢-٤٨٦ پێش زایین)]] [[ماد]]ەکان و لەگەڵ ئەواندا ساگارتییەکان دەبوو لە ساڵی ٥٢٢ پێش زایین دژی داریۆسی یەکەمی فارس ڕاپەڕین، بەڵام ئەم ڕاپەڕینە لەلایەن ئەو سوپایەوە بە توندی داخرا کە داریۆس لە ساڵی دواتردا بە سەرکردایەتی ژەنەڕاڵ تەخماسپەدا ڕەوانەی دەرەوە. ڕووداوەکان لە نووسراوی بیستووندا وێنا کراون کە ئەمڕۆ لە چیاکانی [[پارێزگای کرماشان]]ی ئێران وەستاوە. [[پەڕگە:Median Empire.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|دەسەڵاتی [[ماد]]ەکان لەوپەڕی فەرمانڕەوایەتیدا]] [[شەڕی گۆگەمیلا]]، کە [[ئەسکەندەری مەزن]]، [[داریووشی سێیەم]]ی فارسی بردەوە، لە ساڵی ٣٣١ پێش زایین نزیکەی ١٠٠ کیلۆمەتر (٦٢ میل) ڕۆژئاوای ھەولێر بە پێی نەخشەی جیھانی ئۆربانۆ مۆنتی ڕوویدا. دوای شەڕەکە داریووش توانی بەرەو شارەکە ھەڵبێت.<ref>https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/workspace/handleMediaPlayer?lunaMediaId=RUMSEY~8~1~303667~90074316</ref> (تا ڕادەیەک بە نادروستی، ڕووبەڕووبوونەوەکە ھەندێک جار بە "شەڕی ئاربێلا" ناسراوە.) دواتر ئاربێلا بەشێک بوو لە ئیمپراتۆریەتی ئەسکەندەر. دوای مردنی ئەسکەندەری مەزن لە ساڵی ٣٢٣ پێش زایین، ئاربێلا بوو بە بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی]]. دواتر [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە نزیکەی ١٥٠ ساڵ داگیری کرد.<ref>https://books.google.iq/books?id=79wj2hj4wKUC&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Seleucid Empire alternative map.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سلووکی (شینێکی کاڵ) لە ساڵی ٢٨١ پێش زاییندا.]] [[پەڕگە:Map of the Parthian Empire under Mithridates II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە ساڵی ٩٤ پێش زایین لە گەورەترین ئاستیدا،(١٢٤-٩١ پێش زایین)]] ھەولێر بوو بە بەشێک لەو ناوچەیەی کە لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانیەکاندا]] ناکۆکی لە نێوان ڕۆما و فارسدا ھەبوو. لە سەردەمی پارتییەکان تا سەرەتای سەردەمی ساسانییەکان، ھەولێر بووە پایتەختی ویلایەتی [[ئادیابین]] (حادیابی ئاشووری). شارۆچکە و شانشینییەکە لە مێژووی جولەکەکاندا بە گۆڕینی بنەماڵەی شاھانە ناسراوە، بەتایبەتی شاژنە ھێلێنای ئادیابێنێ، بۆ ئایینی [[جوو]]لەکە.<ref>Brook, Kevin Alan (2018). The Jews of Khazaria (3rd ed.). Lanham: Rowman and Littlefield Publishers. pp. 241–243</ref> [[پەڕگە:Kingdom of Adiabene, ca 37 AD.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|شانشینی ئادیابین لە ساڵی ٣٧ی زایینی لە گەورەترین ئاستیدا، لە سەردەمی ئیزاتێسی دووەمدا]] پاشان دانیشتووانەکەی وردە وردە لە ئایینی کۆنی مێزۆپۆتامیا لە نێوان سەدەی یەکەم و چوارەمدا گۆڕا بۆ ئایینی [[مەسیحی]]، پکیدە بە شێوەیەکی نەریتی لە دەوروبەری ساڵی ١٠٤ی زایینی بووە یەکەم قەشە. ئایینی کۆنی میزۆپۆتامیا تا سەدەی دەیەمی زایینی بە تەواوی لە ناوچەکەدا نەمرد.<ref>https://www.tertullian.org/fathers/arbela_02_text.htm</ref> ھەروەھا کۆمەڵگەیەکی مەسیحی ھەبووە کە وا بیردەکرایەوە لە ئایینی جوولەکە گۆڕاون. [[ئادیابین]] (پارێزگای کەنیسەی ڕۆژھەڵاتی سریانی) لە ئەربێلا (بە [[زمانی سوریانی|سوریانی]]: ܐܪܒܝܠ ئەربیل) بووە ناوەندی [[مەسیحیەتی سوریانی]] تا کۆتایی سەدەکانی ناوەڕاست.<ref>https://books.google.iq/books?id=rNdtAAAAMAAJ&q=adiabene&redir_esc=y</ref> ھەولێر دوای ئەوەی [[ماد]]ەکان کۆتاییان بە حوکمی [[ئاشوورییەکان]] ھێنا، دوای مادەکان کەوتە ژێر دەستی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانییەکان]] بۆ چەندەھا سەدە، کە ھەژارییەکی زۆری تیادا بڵاو بووەوە و وە لە ناسنامە ئاشوورییەکەی داماڵرا. [[پەڕگە:The Sasanian Empire at its apex under Khosrow II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ساسانی لە گەورەترین ئاستدا ٦٢٠، لە سەردەمی خوسرەوی دووەم]] === مێژووی سەدەی ناوەڕاست === وەک چۆن زۆرێک لەو ئاشوریانەی کە بوونەتە مەسیحی ناوی ئینجیلی (لەوانەش جوولەکەکان)یان گرتەبەر، زۆربەی قەشەکانی سەرەتایی ناوی ئارامی ڕۆژھەڵاتی یان جوولەکە/ئینجیلییان ھەبووە، ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت کە زۆرێک لە مەسیحییە سەرەتاییەکانی ئەم شارە لە ئایینی جوولەکە بوون.<ref>Gillman, Ian and Hans-Joachim Klimkeit. Christians in Asia before 1500. (Ann Arbor: University of Michigan, 1999) p. 33</ref> وەک شوێنی دانیشتنی میترۆپۆلیتانی کەنیسەی ئاشووری ڕۆژھەڵات کاری دەکرد. لە سەردەمی مەسیحی شارەکەوە زۆرێک لە باوکانی کڵێسا و نووسەری ناسراو بە زمانی ئارامیی ھاتوون. دوابەدوای فەتحکردنی موسڵمانان بۆ سەر فارس، پارێزگای ساسانی نەکسواردەشیراگان و دواتر گەرامیگ و نۆدەردەشیراگان، کە ھەولێر بەشێکی لێ بوو، ھەڵوەشایەوە و لە ناوەڕاستی سەدەی حەوتەمی زایینیەوە ناوچەکە وردە وردە لێشاوی گەلانی [[موسڵمان]]ی بەخۆیەوە بینی کە زۆرینەیان [[عەرەب]] و گەلانی [[گەلانی تورک]] بوون.<ref>D. Sellwood, "ADIABENE," Encyclopædia Iranica, I/5, pp. 456–459</ref> ڕزگارکردنی(فتح) ھەولێر لە سەردەمی [[عومەر کوڕی خەتتاب]]دا بوو بە سەرکردایەتی (ربعی بن الأفکل) بوو کە ئەوکات ەژێر دەسەڵاتی ساسانییەکاندا بوو. [[پەڕگە:Rashidun Caliphate.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[خەلافەتی ڕاشیدون]] لە گەورەترین ئاستی خۆیدا، لە سەردەمی [[عوسمان کوڕی عەفان|خەلیفە عوسمان]]،٦٥٤ک]] دیارترین [[ھۆز]]ی [[کورد]] لە ناوچەکەدا [[ھەزەبانی]] بوو، ناوەندی ھەزەبانییەکان لە [[ھەولێر]] و [[شنۆ|شنۆ]] و [[ورمێ]] بوو. فەرمانڕەوایی ئەوان ناوچەکانی [[مەراغە]] و ورمێ لە ڕۆژھەڵات و ھەولێر و [[شنگال]] و بەشێک لە خاکی جەزیرە لە باشوور و ڕۆژاوا و بەرکاری و [[جۆلەمێرگ|ھەکاری]] و [[سەڵماس|سەلماس]] لە باکوورەوە،<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bozarslan|یەکەم=Hamit|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9781108473354&redir_esc=y|سەردێڕ=The Cambridge History of the Kurds|دوایین٢=Gunes|یەکەم٢=Cengiz|دوایین٣=Yadirgi|یەکەم٣=Veli|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|پەڕەکان=٢٧|زمان=en}}</ref><ref name=":3"/><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kennedy|یەکەم=Hugh|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215&redir_esc=y#v=onepage&q=%22The%20Kurdish%20dynasties%20which%20emerged%20in%20the%20second%20half%22&f=false|سەردێڕ=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٣٧٦٣٩-٢|پەڕەکان=٢١٥|زمان=en}}</ref> ھەولێر یەکێک بوو لە پایتەختەکەیان،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brill|یەکەم=E. J.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=ro--tXw_hxMC&dq=Zarzā+kurds&pg=PA1049&redir_esc=y#v=onepage&q=Zarzā%20kurds&f=false|سەردێڕ=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam: 1913-1936. Ṭāʻif - Zūrkhāna|ڕێکەوت=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٩٧٩٤-٠|پەڕەکان=١٠٤٩|زمان=en}}</ref> لە نێوان ساڵی ٩٠٦ تا ١١٣١/١١٤٤ فەرمانڕەوایان کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Minorsky|یەکەم=V.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9780521057356&redir_esc=y|سەردێڕ=Studies in Caucasian History: I. New Light on the Shaddadids of Ganja II. The Shaddadids of Ani III. Prehistory of Saladin|ڕێکەوت=١٩٥٣|بڵاوکەرەوە=CUP Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٠٥٧٣٥-٦|پەڕەکان=١٤٣|زمان=en}}</ref><ref name=":2"/>{{rp|65-66}} بە گوێرەی ئیبن حەوقەل ناوچەی جەزیرە لەوەڕگەی ھاوینەی کوردانی ھەزەبانەکان بووە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bozarslan|یەکەم=Hamit|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9781108473354&redir_esc=y|سەردێڕ=The Cambridge History of the Kurds|دوایین٢=Gunes|یەکەم٢=Cengiz|دوایین٣=Yadirgi|یەکەم٣=Veli|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|پەڕەکان=٢٦|زمان=en}}</ref> بوونی ھەزەبانەکان تۆمار کراوە لە سەدەی ١٠زی دا لە [[دوین]] لە [[ئەرمەنستان]]، کە بە کەنارەکانی دەریای کاسپی تێدەپەڕێت بۆ خاکی جەزیرە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=James|یەکەم=Boris|ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Le " territoire tribal des Kurdes " et l’aire iraqienne (xe-xiiie siècles): Esquisse des recompositions spatiales|ناونیشان=https://journals.openedition.org/remmm/3331#tocto1n3|journal=Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée|زمان=fr|issue=117-118|پەڕەکان=١٠١–١٢٦|doi=10.4000/remmm.3331|issn=0997-1327}}</ref> کە چەند کەسێکیش وەک پارێزگار بۆ شارەکە لە کۆتایی سەدەی دەیەمەوە تا سەدەی دوازدەھەم کە لەلایەن [[دەوڵەتی زەنگی]] داگیرکرا و پارێزگارییەکەی درا بە [[موزەفەرەدین کۆکبری]]، کە لە سەردەمی [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەیوبیەکاندا]] شارەکەیان پاراست. یاقوت حەمەوی زیاتر باسی لەوە دەکات کە ھەولێر لە سەدەی ١٣دا زۆربەی دانیشتووانی [[کورد]]ە.<ref>B. James. Le « territoire tribal des Kurdes » et l’aire iraqienne (xe-xiiie siècles): Esquisse des recompositions spatiales. Revue des Mondes Musulmans et de la Méditerranée, 2007. P. 101-126.</ref> [[پەڕگە:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|سوڵتانییەتی ئەیوبی(بە ڕەنگی پەمەیی) لە کاتی کۆچی دوایی سەلاحەدین لە ساڵی ١١٩٣ز]] کاتێک [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|مەغۆلەکان]] لە سەدەی ١٣دا ھێرشیان کردە سەر ڕۆژھەڵاتی نزیک، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٢٣٧ ھێرشیان کردە سەر شاری ھەولێر. شارۆچکەی خوارەوەیان تاڵان کرد بەڵام ناچار بوون لەبەردەم سوپای خەلافەت کە نزیک بووەوە پاشەکشە بکەن و ناچار بوون گرتنی قەڵاکە دوابخەن.<ref>Woods, John E. (1977), "A note on the Mongol capture of Isfahān", Journal of Near Eastern Studies, 36 (1): 49–51</ref> دوای [[گەمارۆدانی بەغدا (١٢٥٨)|کەوتنی بەغدا]] بە دەست [[ھۆلاکۆ خان]] و مەغۆلەکان لە ساڵی ١٢٥٨، دوا فەرمانڕەوای بەگتەگێنید خۆی ڕادەستی مەغۆلەکان کرد و بانگەشەی ئەوەی کرد کە گاریسۆنی کوردی شارەکەش بەدوایدا دەڕۆن؛ بەڵام ئەوان ئەمەیان ڕەتکردەوە، بۆیە مەغۆلەکان گەڕانەوە بۆ ھەولێر و توانیان قەڵاکە بگرن دوای گەمارۆدانێک کە شەش مانگی خایاند.<ref>https://www.gemaart.com/wp-content/uploads/2020/09/PAPER_Citadel-Research_Novacek.pdf{{بەستەری مردوو|url=https://www.gemaart.com/wp-content/uploads/2020/09/PAPER_Citadel-Research_Novacek.pdf |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> پاشان [[ھۆلاکۆ خان]] پارێزگارێکی [[مەسیحی]] [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] بۆ شارۆچکەکە دانا و [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی]] ڕێگەی پێدرا کەنیسەیەک دروست بکات. [[پەڕگە:Bagdad1258.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|وێناکردنی سوپای [[ھۆلاکۆ خان]] کە شارەکەی گەمارۆداوە، ١٤٣٠]] لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا، گۆشەگیرییە بەردەوامەکانی سەر [[مەسیحی]]یەکان و [[جوو]]لەکەکان و بوداییەکان لە سەرانسەری ئیلخاناتدا لە ساڵی ١٢٩٥ لە ژێر دەسەڵاتی ئۆیرات ئەمیر ناوروزدا بە جددی دەستیپێکرد، ئەمەش کاریگەری زۆری لەسەر ئاشوورییە ڕەسەنەکانی مەسیحی ھەبوو. ئەمەش لە سەرەتای سەردەمی ئیلخان غەزاندا دەرکەوت. لە ساڵی ١٢٩٧دا، دوای ئەوەی غەزان ھەستی بە بەھێزی کرد کە بتوانێت بەسەر کاریگەرییەکانی ناوروزدا زاڵ بێت، کۆتایی بە گۆشەگیرییەکان ھێنا. لە سەردەمی ئیلخان ئۆلجێیتودا، دانیشتوانی [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] پاشەکشەیان کرد بۆ قەڵاکە بۆ ئەوەی لە گۆشەگیری ڕزگاریان بێت. لە بەھاری ساڵی ١٣١٠دا مەلەک (حاکم)ی ناوچەکە بە ھاوکاری [[کورد]] ھەوڵی دەستبەسەرداگرتنی لێیان دا. سەرەڕای ھەموو ھەوڵەکانی قەشەی تورک مار یەحبەڵڵا بۆ دوورکەوتنەوە لە مەرگەساتی نزیک، دواجار قەڵاکە دوای گەمارۆدانی سەربازانی ئیلخانات و خێڵە کوردییەکان لە ١ی تەمموزی ١٣١٠ گیرا و ھەموو بەرگریکارەکانیش کۆمەڵکوژ کران، لەنێویاندا زۆرێک لە دانیشتوانی ئاشووری شارۆچکەی خوارەوە.<ref>Sourdel, D. (2010), "Irbil", in Bearman, P.; Bianquis, Th.; Bosworth, C.E.; van Donzel, E.; Heinrichs, W.P. (eds.), Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Brill Online,</ref> بەڵام ژمارەی دانیشتوانی [[ئاشوورییەکان]]ی شارەکە لە ڕووی ژمارەییەوە بە گرنگییەوە مانەوە تا وێرانکردنی شارەکە لەلایەن ھێزەکانی [[تەیمووری لەنگ|تەیمورەوە]] لە ساڵی ١٣٩٧.<ref>Edwin Munsell Bliss, Turkey and the Armenian Atrocities, (Chicago 1896) p. 153</ref> [[پەڕگە:Historical Atlas of Iran - Plate No. 17 (cropped).jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|سەردەمی ئیلخانییەکاندا]] [[قەرەقۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی [[تورکمان]] کە لە ساڵی ١٣٧٥ی زایینی وڵاتەکەیان دامەزراند، و فەرمانڕەوایی ڕۆژھەڵاتی [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و [[قەوقاز|قەفقاز]] و ھەندێک ناوچەی [[ئێران]] [[عێراق|و عێراقیان]] کرد، لە نێوان ساڵانی [[١٣٨٠]]ی زایینی تا [[١٤٦٩]] ی زایینی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا universalis.fr|ناونیشان=https://www.universalis.fr/encyclopedie/moutons-noirs-kara-koyunlu/|بڵاوکەرەوە=universalis.fr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا britannica.com|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Kara-Koyunlu|بڵاوکەرەوە=britannica.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا nomisma.org|ناونیشان=http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|بڵاوکەرەوە=nomisma.org|ڕێکەوتی سەردان= ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180707123207/http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Qaraqoyunlu Dynasty AZƏRBAYCAN.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|تورکمانە قەرەقۆینلۆکان، شینێکی کاڵ، گەورەترین ڕادەی خۆیان لە عێراق و کەناری ڕۆژھەڵاتی عەرەبی بۆ ماوەیەکی کەم نیشان دەدەن]] [[ئاق قۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی تورکمان و لە «خێڵی بێندەر»ن لە نێوان ساڵانی [[١٤٦٧]] - [[١٥٠٢|١٥٠٢ی زایینی]] لە ڕۆژھەڵاتی [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و فارس و [[عێراق]] و [[ئەفغانستان]] [[شینجیانگ|و تورکستان]] فەرمانڕەواییان کردووە. و لە ساڵی ١٤٦٩ی زایینی توانی وڵاتی [[قەرەقۆینلۆ]] لەناو ببات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131020105336/http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Map Aq Qoyunlu 1478-en.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|کۆنفیدراسیۆنی ئاق قۆینلۆ لە گەورەترین ئاستدا لە سەردەمی ئوزون حەسەن]] لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ھەولێر بە یەک لە دوای یەک لەلایەن [[ئومەویەکان]]، [[خەلافەتی عەباسی|عەباسیەکان]]، [[دەوڵەتی بوەیھی]]، [[شانشینی سەلجووقی|سەلجوقییەکان]] و پاشان تورکمانەکانی بەگتەگینید میرەکانی ھەولێر (١١٣١-١٢٣٢) حوکمڕانی دەکرا، دیارترینیان [[موزەفەرەدین کۆکبری]] بوو کە یەکێک بوو لە ژەنەڕاڵە پێشەنگەکانی [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەلاحەدین]]؛ بە نۆرە ئیلخانیەکان و جەلاییریدەکان و [[قەرەقۆینلۆ]] و ئیمپراتۆریەتیی تەیموور و [[ئاق قۆینلۆ]] بەدوایاندا ھاتن. لە ساڵی ١٥٠٩دا شاری [[ھەولێر]] و ناوچەکە لەلایەن [[شانشینی سەفەوی|سەفەوییەکانەوە]] داگیرکرا و بووە بەشێک لە فەرمانڕەواییان. یەکێک بوو لە گەورەترین ئیمپراتۆرییەتەکانی ئێران دوای لەشکرکێشی عەرەبەکان کە لەلایەن [[سەفەوییەکان|بنەماڵەی سەفەوییەکانەوە]] لە ساڵی ١٥٠١ تا ١٧٣٦ حوکمڕانی کرا.<ref>Helen Chapin Metz. ''Iran, a Country study''. 1989. University of Michigan, p. 313.</ref><ref>Emory C. Bogle. ''Islam: Origin and Belief''. University of Texas Press. 1989, p. 145.</ref><ref>Stanford Jay Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge University Press. 1977, p. 77.</ref><ref>Andrew J. Newman, ''Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire'', IB Tauris (March 30, 2006).</ref> [[پەڕگە:Safavid Iran.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سەفەوی لە سەردەمی شا عەباسدا]] ھەولێر شوێنی لە دایکبوونی مێژوونووس و نووسەرانی بەناوبانگی سەدەی ١٢ و ١٣ی کورد [[ئیبن خەلەکان]] و [[ئیبن ئەلمستەوفی]] بووە. دوای [[شەڕی چاڵدێران]] لە ساڵی ١٥١٤، ھەولێر کەوتە ژێر [[میرنشینی سۆران]]. لە سەدەی ١٨دا [[میرنشینی بابان]] شارەکەی گرتەوە بەڵام لەلایەن [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەمەد کۆر]] فەرمانڕەوای سۆران لە ساڵی ١٨٢٢ دەستی بەسەردا گیرا. [[پەڕگە:Soran Emirate.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی [[میرنشینی سۆران]] لە لووتکەی دەسەڵاتیدا لە سەردەمی [[شۆڕشی ڕەواندز]] بە سەرکردایەتیی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]. کە سنوورەکەی لە باکوورەوە لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]] و [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]] و لە باشووریشەوە لەگەڵ قەبیلەی عەنزەی نەجد و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە لەگەڵ [[ئێرانی قاجاڕی]] و [[میرنشینی ئەردەڵان]] ھاوسنوور بوو.]] [[میرنشینی سۆران]] بەردەوام بوو لە حوکمڕانی بەسەر ھەولێردا تا ساڵی ١٨٥١ لەلایەن عوسمانییەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا، ھەولێر بوو بە بەشێک لە [[ویلایەتی مووسڵ]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] تا [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، کاتێک عوسمانییەکان و ھاوپەیمانە [[کورد]] و [[تورکمان]]ەکانیان لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا]]وە تێکشکێنران. === سەردەمی عوسمانی(١٥٣٨-١٩١٨) === * دوای ئەوەی لە ساڵی ١٥١٧ بە ھێرشی ناڕێک دەستی پێکرد لە ساڵی ١٥٣٨ کۆتایی پێھات، کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی]] خاکی [[باشووری کوردستان]]ی ئێستای زیاد کرد بۆ ئیمپراتۆریەتەکەی بە گرتنی لە دەستی ڕکابەرە سەرەکییەکەی کە [[شانشینی سەفەوی]] بوو.<ref>Rothman, E. Nathalie (2015). Brokering Empire: Trans-Imperial Subjects between Venice and Istanbul. Cornell University Press.</ref> * [[مێزۆپۆتامیا]] لە ساڵی ١٥٥٥ لە لایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] بە [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە]] دەستی کەوتبوو، بەڵام تا [[گرێبەستی زەھاب]] لە ساڵی ١٦٣٩ کۆنترۆڵی عوسمانی بەسەر میزۆپۆتامیادا یەکلاکەرەوە نەبوو.<ref>https://archive.org/details/historyofottoman00stan/page/198/mode/2up</ref> دوای [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە]]، سەفەوییەکان جارێکی دیکە زۆربەی ناوچەی میزۆپۆتامیایان گرتەوە لە سەردەمی [[شا عەباسی یەکەم]] (١٥٨٨-١٦٢٩).<ref>Nasiri, Ali Naqi; Floor, Willem M. (2008). Titles and Emoluments in Safavid Iran: A Third Manual of Safavid Administration. Mage Publishers. p. 309.</ref> پاشان لەگەڵ داگیرکردنەوەی [[بەغدا]](١٦٣٨) لیوای مووسڵ بوو بە ویلایەتێکی سەربەخۆ.<ref>Kemp, Percy (1983). "Power and Knowledge in Jalili Mosul". Middle Eastern Studies. 19 (2): 201–12.</ref> * شاری ھەولێر لەم ماوەی دەسەڵاتی عوسمانیدا قەزایەک بوو لە لیوای کەرکووک. ھەرچەندە ماوەیەکیش قەزا بوو لە لیوای ڕەواندز. * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ [[حکوومەتی ناوەندی]]ی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا [[ئەیالەتی شارەزوور]]یان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== لیوای ھەولێر لە سەردەمی عوسمانیدا(١٨٥٠-١٩١٨) ==== شارۆچکەی مۆدێرنی [[ھەولێر]] لەسەر گردێک وەستاوە کە قەڵایەکی عوسمانی لە سەرەوەیە. لە سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاستدا، ھەولێر بووە ناوەندێکی بازرگانی سەرەکی لەسەر ڕێگای نێوان [[بەغدا]] و [[مووسڵ]]، ڕۆڵێک کە تا ئەمڕۆش دەیگێڕێت لەگەڵ پەیوەندییە گرنگەکانی ڕێگاوبان بە جیھانی دەرەوە. ئەم سەردەمە بە کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی کرداریی ھەردوو و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] و [[میرنشینی بابان|بابان]] و چەسپاندنی دەسەڵاتی [[بەغدا]] بە سەر تەواوی خاکی [[باشووری کوردستان]] دەست پێدەکات جگە لە چەند ساڵێک نەبێت کە ھەموو یەکە کارگێڕییەکانی نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] بە یەکگرتوویی لە یەکەیەکی کارگێڕیدا کۆکرابوونەوە و ناوەندەکەسی شاری [[ڕەواندز]] بوو. دوای ئەوە سەر بە سنجاق(لیوا)ی کەرکووک بوو تاوەکوو ساڵی (١٩٢٣) کرایە لیوا.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٨) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا [[زێی بچووک]] و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf | نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> خاکی ئێستای پارێزگای ھەولێر، لەم سەردەمەدا دابەش ببوو بەسەر [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] و [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]]دا، لە [[ئەیالەتی شارەزوور]] و [[ئەیالەتی بەغدا]] و [[ئەیالەتی وان]]دا. قەزاکانی([[قەزای ھەولێر|ھەولێر]]، [[قەزای کۆیە|کۆیە]]، [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] و [[ناحیەی بالیسان|بالیسان]]) سەر بە [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] بوون. قەزاکانی ([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای ھەریر|حەریر]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]]، [[ناحیەی بجیل|سورچی]] و [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]) سەر بە لیوای ڕەواندز بوون. [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] سەر بە لیوای مووسڵ بوو. لەم سەردەمەدا [[قەزا]]کان فرە ناوەند بوون و لە ژێر ھەژموونی [[ھۆز]]ەکاندا بوون بۆیە ھەندێک قەزا ناوی ھۆزەکانیشی لەگەڵدا دەھات. وە ھەندێک قەزا دراوەتە [[ھۆز]]ەکان بەڵام ناوەندیان نەبووە لە بەر ئەوەی لەو کاتەدا کۆچەری بوون بەڵام لە سنووری ئەو یەکە کارگێڕیانەی ئێستادا بوون. ئەم خشتەیەی خوارەوە ئەو یەکە کارگێڕییانە ڕوون دەکاتەوە کە پارێزگای ھەولێری ئێستا پێکدەھێنن کە سەر بە لیوا جیاوازەکان بوون.<ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = العراقی الشمالی | ناونیشان = https://drive.google.com/file/d/1KN0rYRFz_grB4hi84ATBdDN7KklFSY8r/view | نووسەر = محمد ھادی الدفتر و عبداللە حسن |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref>  {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە نێوان ساڵانی(١٨٥٠-١٨٦٥)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! لیوا ! ناوی قەزا ! پێڕستی یەکە کارگێڕییەکان ! لیوا ! ناوی قەزا ! پێڕستی یەکە کارگێڕییەکان |- | rowspan=5 style="text-align: center;"| [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] لەگەڵ فرە ناوەندی(ڕۆست، ڕەوەندۆک، شکیو، دەرگەڵە، دولە، ھەڕوتیان، بیاو، سەرچیان، کورە، دیوە و دەراریان) | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|دیانا]]، بەشێک لە [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] | rowspan=5 style="text-align: center;"| [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]](ئەربیل) | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]]، [[قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]، [[ناحیەی کەندێناوە|کەندێناوە]]، [[قەزای مەخموور|مەخموور]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ھەریر]] | style="text-align: center;" | دێرە حەریر | style="text-align: center;" | [[ناحیەی بالیسان|بالیسان]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|باڵەک]] | style="text-align: center;" | باڵەک | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] لەگەڵ فرە ناوەندی([[بۆگد]]، [[خەرابە]]، [[ساتووقەڵا]]، شێخان، دەربەند، گردی و چنارە، [[خەلەکان]]، [[خدران]] و [[ھیزۆپی گەورە|ھیزۆپ]]) | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیسنجەق]]، [[قەزای تەقتەق|تەقتەق]]، [[ناحیەی خەلەکان|چناران]]، بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]] | style="text-align: center;" | سیدەکان | style="text-align: center;" | ھۆزی سن و [[ئاکۆ]] و [[خۆشناو]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] و [[ناحیەی بێتواتە|بێتواتە]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی بجیل|سورچی]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] | style="text-align: center;" | [[ئێلی بڵباس]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] و [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] و [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- | rowspan=1 style="text-align: center;"| [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]] | style="text-align: center;" | ھۆزی [[مامەش]] و [[مەنگوڕ]] و ڕەمەک | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] | rowspan=1 style="text-align: center;"| [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|زێبار]] | style="text-align: center;" | مێرگەسۆر |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] [[پەڕگە:لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٥٠ - ١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٥٠ - ١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣) ==== لەم قۆناغەدا سیستەمی کارگێڕیی بەغدا لە [[ئەیالەت]]ەوە گۆڕدرا بۆ [[ویلایەت]]، ئەمەش لەلایەن [[والی]] تازە (مەدحە ت پاشا) کە لە ڕۆژی (۱۸ی موحەڕەمی ساڵی ۱۲۸٦ز-١٨٦٩/٤/٣٠ز)دا. گەیشتە [[بەغدا]] جیبەجێکرا، [[ویلایەتی بەغدا]] لەم قۆناغەدا لە (١٥) لیواوە کرا بە(١٤) لیوا، ژمارەی [[قەزا]]کانیشی لە(١٣٦)ەوە بۆ (۹۳) قەزا کەمکرایەوە. قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ [[والی]] [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|لیوای کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # سنووری ئێستای '''پارێزگای ھەولێر''' لەم سەردەمەدا لە لیوای ڕەواندزدا کۆکرایەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! ناوی قەزا ! یەکەی کارگێڕییەکان ! ژ ! ناوی قەزا ! یەکەی کارگێڕییەکان |- | style="text-align: center;"| ١ | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ھەریر]] | style="text-align: center;" | دیرە حەریر | style="text-align: center;"| ٥ | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]]، [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]، [[ناحیەی کەندێناوە|کەندێناوە]]، [[قەزای مەخموور|مەخموور]] |- | style="text-align: center;" | ٢ | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|باڵەک]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | style="text-align: center;" | ٦ | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]]، [[قەزای تەقتەق|تەقتەق]]، [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] |- | style="text-align: center;" | ٣ | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|برادۆست]] | style="text-align: center;" | ٧ | style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر|پشدەر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر|پشدەر]]، [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- | style="text-align: center;" | ٤ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی شێروان مەزن|شێروان]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|مێرگەسۆر]] | style="text-align: center;" | ٨ | style="text-align: center;" | دارەبیان | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]]، [[ناحیەی خدران|خدران]]، [[ناحیەی خەلەکان|خەلەکان]]، [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- |} [[پەڕگە:نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨) ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری [[سنجاق]]ەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی([[مەنگوڕ]] و [[مامەش]] و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]]، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[قەزای ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا:''' سنووری ئێستای پارێزگای ھەولێر لەم قەزایانە پێکھاتبوو: # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە ([[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] و [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای کۆیە]] یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] بوو. # [[قەزای ڕەواندز]] لە ([[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]]، [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە ھەریر]]، [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای ڕانیە]] تەنھا [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]]ی ھەبووە. # ھێنانە کایەی ناحیەی شێروان لە ساڵی(١٨٩٠)دا، دواتر لکاندنی بە قەزای زێبار. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٢٩٢ک-١٨٧٥ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | ٢ | [[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]] |- | [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] |- | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | ٤ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا:''' # ناوی [[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]] گۆڕدرا بە ناحیەی برادۆست. # [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە سنووری [[قەزای کۆیە]] ھاتە کایەوە. # ناحیەی ئەملاکی شەمامک لە لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ھاتە کایەوە، کە سنووری ئێستای [[قەزای مەخموور]] و [[قەزای خەبات]] دەکات. # لە ساڵی (١٩٠٣)دا [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] لکێندران بە [[قەزای ڕەواندز]]ەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٣٢٥ک-١٩٠٧ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | rowspan=3 |٢ | rowspan=3 |[[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] |- | [[ناحیەی بالیسان]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=6 | ٣ | rowspan=6 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] |- | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] |- | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | ٤ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === لیوای ھەولێر لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد، دەتوانرێت سەردەمی پاشایەتی بە سەر چوار قۆناغدا دابەشبکرێت.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # جێگیرکردنی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوش تەپە]] لە بری ناحیەی دزەیی. # دابەشکردنی ھۆبەی ئەملاکی ئەمیری شەمامک بۆ دوو ناحیە([[قەزای مەخموور|مەخموور]] و [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]). # بەستنەوەی ناحیەی سولتانیە بە ناوەندی [[قەزای مووسڵ]]ەوە، دواتر دابەشکرا لە نێوان ھەردوو [[قەزای شەرقات|ناحیەی شەرقات]] و [[ناحیەی شۆڕە]]، ئیتر ناوی سولتانیەش لە دەفتەرە تۆمارییەکاندا نەما. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە. # دابڕاندنی [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] لە [[قەزای ڕەواندز]] و لکاندنی بە [[ناحیەی بارزان|ناحیەی زێبار]]ی سەر بە [[قەزای ئاکرێ]]. بەم شێوەیە یەکە کارگێڕییەکان کە دواتر لیوای ھەولێریان پێکھینا پێکھاتبوو لە (٣ [[قەزا]] و ٩ [[ناحیە]])، خاڵێکیتر کە پێویستە ئاماژەی پێبکریت ئەوەیە لە کاتی ھێنانە کایەی لیوای ھەولێردا بە ھۆی ناجێگیری ڕەوشی لیوای سلێمانییەوە ئاماژە بە [[قەزای ڕانیە]] نەکراوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێرلە ساڵی(١٩٢٢)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە |- | rowspan=4 | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|ناحیەی مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | rowspan=1 | ٢ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | rowspan=1 colspan=2 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=2 style="text-align: center | (٣)[[قەزا]] و (٩)[[ناحیە]] |- |} ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # [[قەزای ڕانیە]] دوای جێگیربوونی چارەنووسی [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، [[قەزای ڕانیە]] سەر لە نوێ بە لیوای ھەولێرەوە بەسترایەوە، سەرەتا بەشی ڕۆژئاوای [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] کە دەکەونە نێوان چیای [[ھەیبەت سوڵتان]]، [[زێی بچووک]] و ڕووباری باسەلامەوە بە [[قەزای کۆیە]] لکێندرا، لکاندنیشی پەیوندی بە موڵکداری ئاغاکانی کۆیەوە ھەیە، کە خاوەنی زۆربەی زەوییەکانی ئەم ناحیە بوون، دواتر گەڕێنرایەوە بۆ [[قەزای ڕانیە]]. # ھەروەھا لە سنووری [[قەزای ڕانیە]]، [[ناحیەی ناودەشت]] ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شاردەێی [[سەنگەسەر]] بوو. # لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا کە بە دوو زنجیرە چیا و بەرزایییەکانی ([[قەرەچوغ]]) و (زوورگە زراو) دابەشکراوە بۆ سێ [[دەشت]]، ھەردوو دەشتی (شەمامک، کاندێناوە و قەراج)، بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٤٩) لە ۱۹۲۷/۷/۲۷دا لە [[قەزای ھەولێر]] دابڕێنران و کران بە [[قەزا]]، سەرەتا ناوی قەزای گوێڕ بوو، دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٥) لە ۱۹۲٨/٣/٥دا ناوی گۆڕدرا بە [[قەزای مەخموور]] ناوەندەکەی شارۆچکەی [[مەخموور]] بوو. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦١) لە ۱۹۲٨/٤/٤دا [[ناحیەی کەندێناوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[قەزای مەخموور]]دا و ناوەندەکەی شارەدێی [[دیبەگە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =کورد وترک وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سی جی ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێرلە ساڵی(١٩٣٦)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە |- | rowspan=2 | '''١''' | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | rowspan=1 | '''٣''' | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | rowspan=4 | '''٥''' | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | rowspan=3 | '''٤''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | rowspan=2 | '''٢''' | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | rowspan=1 colspan=2 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | rowspan=1 colspan=7 style="text-align: center | '''(٥)[[قەزا]] و (١١)[[ناحیە]]''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦٦٥) لە ٢٠\١٢\١٩٤٤دا [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] لەگەڵ ھەردوو [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و [[ناحیەی بارزان]] لە [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]] دابڕێنرا و لکێندرا بە پارێزگای ھەولێرەوە. # [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپ]]ە ھەڵوەشینرا و سەرجەم کەرتەکانی لکێندرا بە ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٤٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | style="text-align: center |[[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | ٨٥٤ | style="text-align: center | ٩٣ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ھەولێر]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٣٨٤٠ | style="text-align: center | ٣٠١ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٢٢٩٣ | style="text-align: center | ١١٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ١٢٢٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای مەخموور]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٤٠٩٤ | style="text-align: center | ٢٤٤ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ١٠٤٨ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٩٠٩ | style="text-align: center | ٦٧ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای کۆیە]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ١٩٥٧ | style="text-align: center | ١٤٢ |- | rowspan=6 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=6 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٠١٧ | style="text-align: center | ١٠٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٩٣١ | style="text-align: center | ٩٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٧٥٢ | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٨٢٥ | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٦١١ | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ڕەواندز]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٥١٣٦ | style="text-align: center | ٤٤٨ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[بلێ]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[بلێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٤٧٥ | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٣٥٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٨٢٩ | style="text-align: center | ٦٥ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕانیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center | [[ڕانیە]] | style="text-align: center | ١٠١٣ | style="text-align: center | ٩٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | [[میرزا ڕۆستەمی گەورە]] | style="text-align: center | ٤١٤ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | [[سەنگەسەر]] | style="text-align: center | ٨٧٣ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ڕانیە]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٢٣٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٢) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨١٧٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٠٨''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== لەم قۆناغەدا ڕووبەری پاریزگای ھەولێر کەم بووەوە بەھۆی ئەوەی [[قەزای ڕانیە]]ی لێدابڕێنرا. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای کۆیە]]. [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە [[قەزای شەقڵاوە]]وە. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٢دا [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]، بە دابڕانی (٢٧) کەرت لە [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] و (٣٤) کەرت لە [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرەحەریر]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[قەزای شەقڵاوە]]، ناوەندەکەی لە شارەدێی [[پیرمام]]ە. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٤دا، ناحیەی [[ھیران|ناحیەی خۆشناو]] لە سنووری [[قەزای شەقڵاوە]]دا ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شارەدێی [[ھیران]] بوو. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٥٨٣) لە ٥\٧\١٩٥٦دا، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە قەزای [[مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]، وە ناوەندی قەزاکەش لە گوندی [[بلێ]]وە گواسرتایەوە بۆ شارۆچکەی [[مێرگەسۆر]]. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٦١٠) لە ١٢\٧\١٩٥٦دا، [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی ناودەشت]] و [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] لەم پارێزگایە دابڕێنرا و لکێندرا بە [[پارێزگای سلێمانی]]یەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٣٥٠) لە ٢٢\٦\١٩٥٧دا، [[ناحیەی قەراج]] لە سنووری [[قەزای مەخموور]]دا ھاتە کایەوە و ناوەندەکەی لە گوندی [[گۆمەشین]] دانرا.<ref name=":8" /> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٥٨)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=1 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=1 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٤٥٦ | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ١٢٢٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[گۆمەشین، قەراج|گۆمەشین]] | style="text-align: center | ١٨٣٧ | style="text-align: center | ٨٦ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ١٠٤٨ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٩٠٩ | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٠١٧ | style="text-align: center | ١٠٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٧٥٢ | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٨٢٥ | style="text-align: center | ١١٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٦١١ | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٤٧٥ | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٣٥٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٥١٩ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٥٨٧ | style="text-align: center | ٦٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٦٧٩ | style="text-align: center | ٧٠ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٦) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٥٨٧٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠٠''' |- |} === پارێزگای ھەولێر لە سەردەمی کۆماریدا(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان. ئەم سەردەمە دابەشی چوار قۆناغ دەکرێت.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بەفەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٨) لە ١٩٦٠/٨/٣٠دا، (١٠٠) کەرتی ناوەندی پارێزگای ھەولێر دابڕێنرایەوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[قوشتەپە]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحية قوشتبة | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/204.html | نووسەر = القوانين والتشريعات العراقية |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٠ دا، (١٣) کەرتی [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خوشناو]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] و (٣) کەرتیشی بە [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]ەوە لکێنراوە، ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]]یش بە [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]ەوە لکێنراوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٣) لە ١٩٦٢/١٢/٢٣دا، [[ناحیەی دیانا]] لە سنووری [[پارێزگای ھەولێر]]دا ھێنرایە کایە و بەسترایەوە بە [[قەزای ڕەواندز]] و (٥٤) گوندی و (٣) مەخفەری [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]ی پێوە گریدرا و ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[دیانا]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحية دیانا | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/790.html| نووسەر = القوانين والتشريعات العراقية |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٦٥)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژ. کەرت |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | style="text-align: center | [[قوشتەپە]] | style="text-align: center | ١٠٠ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[گۆمەشین، قەراج|گۆمەشین]] | style="text-align: center | ٨٦ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٧١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ٤٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی دیانا]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٨) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠٠''' |- |} ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٦دا ، (٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی قەراج]]ەوە لکێندراوە. # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٧٤٢) لە ١٩٦٧/٧/٢٦دا، (٣٢) گوندی [[ناحیەی دیانا]] و (٢٢) گوندی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] دابڕێنران، بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] لە سنووری [[قەزای ڕەواندز]] و ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[خەلیفان]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خلیفان | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/13278.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # لە ناوەڕۆکی بەیانی وەزارەتی داد لە سالی ١٩٦٧دا، جەختکراوە لە لکاندنی (٢٦) گوند بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]]ەوە. # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] ژمارە (٧٥٢) لە ١٩٧٠/٧/٥دا، [[قەزای چۆمان]] ھێنرایە کایە و ناوەندەکەی لە گوندی [[چۆمان]] بوو و سنووری کارگێڕییەکەیشی ھەمان سنووری کارگێڕیی [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث قضاء جومان | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/6215.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] لە ١٩٧٣/٧/١٦دا، ناوەندی [[ناحیەی قەراج]] لە گوندی [[گۆمەشین، قەراج|گومەشین]]ەوە گوێزرایەوە بۆ گوندی [[باقرتە]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٠٣) لە ١٩٧٣/١٠/١٥دا، بە دابڕاندنی (١٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]]، (٢٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] و (٤) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی شۆڕش]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای کۆیە]]وە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[دێگەڵە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة شورش | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9281.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٦٨) لە ١٩٧٣/١٢/٥دا، (٣١) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات |ناحیەی خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[خەبات|ھەنجیرۆک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خبات | ناونیشان = https://wiki.dorar-https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9283.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٩٨) لە ١٩٧٥/٩/٤دا، (١٩) کەرتی [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای چۆمان]]ەوە بە ستراوە و ناوەندەکەیشی گوندی [[حاجی ئۆمەران]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة حاجی عمران | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11207.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٣٣) لە ١٩٧٦/١/٢٥دا، (٢٩) کەرتی [[ناحیەی کەندێناوە]]، (١١) کەرتی [[ناحیەی قەراج]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێنراوە ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]]ی سەر بە [[قەزای ھەولێر]] بە [[ناحیەی پردێ]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ارتباط مقاطعات من محافظة اربيل والحاقها بالتأميم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] ژمارە (٦٤٨) لە ١٩٧٧/٦/١دا، [[ناحیەی بارزان]] ھەڵوەشێنراوە و ھەموو زەوییەکانیشی بە [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]]ی سەر بە [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]ەوە لکێندراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الغاء ناحية بارزان التابعة لمحافظة اربيل | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7966.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٧٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[عەنکاوە]] | style="text-align: center | ٩٤٠ | style="text-align: center | ٦٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | style="text-align: center | [[قوشتەپە]] | style="text-align: center | ١٢٧٣ | style="text-align: center | ٩٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center | [[خەبات]] | style="text-align: center | ٤٧٠ | style="text-align: center | ٣١ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ھەولێر]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٦٨٣''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٩٣''' |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٤٤٨ | style="text-align: center | ٢٩ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ٧٠٧ | style="text-align: center | ٤٦ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[باقرتە]] | style="text-align: center | ٩٧٣ | style="text-align: center | ٧٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مەخموور]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٦٣٧''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٠٤''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٦٤٧ | style="text-align: center | ٤٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ١٠٧٣ | style="text-align: center | ٥٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شۆڕش]] | style="text-align: center | [[دێگەڵە]] | style="text-align: center | ٤٠٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای کۆیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢١٢٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٢''' |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ٥٠٩ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی دیانا]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٢٩٠ | style="text-align: center | ٤١٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٦٩٠ | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center | [[خەلیفان]] | style="text-align: center | ٤١٥ | style="text-align: center | ٣٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ڕەواندز]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٩٠٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢١٥''' |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٧٨٥ | style="text-align: center | ٧٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٦٢٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٠٩''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٤٩٢ | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[ھەریر]] | style="text-align: center | ٤٦٠ | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٨٠٠ | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای شەقڵاوە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٧٥٢''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٦''' |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٧ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[چۆمان]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٦٧٤ | style="text-align: center | ٦٦ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] | style="text-align: center | [[حاجی ئۆمەران]] | style="text-align: center | ٢٤٥ | style="text-align: center | ١٩ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای چۆمان]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٩١٩''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٨٥''' |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(٢١) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٤٢٧''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١١٤٥''' |- |} ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٤) لە ١٩٨١/١٢/٢٠دا، [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]] ھێنرایە کایەوە و ناوەندەکەیشی شارۆچکەی [[دیانا]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٧٩) لە ١٩٨٢/٢/١دا، [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] ھەڵوەشێنراو و ھەموو کەرتەکانیشی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]ەوە لکێنرا. # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و لکاندنی ھەموو کەرتەکانی بە [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]]ەوە بەپێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٢٦٧) لە ١٩٨٢/٥/١٢دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الغاء ناحیة مزوری بالا فی محافظة اربیل | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/20502.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٤٢) لە ١٩٨٧/٧/١٨دا، ھەردوو [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خوشناو]]ی سەر بە [[قەزای شەقڵاوە]] و [[ناحیەی کەندێناوە]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی قەزای ھەولێرەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٩٨٧)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ناوەند ! ڕووبەر^٢ ! ژ.کەرت ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ناوەند ! ڕووبەر^٢ ! ژ.کەرت |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''١''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[ ھەولێر]] | style="text-align: center;" | ٢١٨٥ | style="text-align: center;" | ١٦٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٣''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|سدیق]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی دیانا|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[دیانا]] | style="text-align: center;" | ٤٦٥٦ | style="text-align: center;" | ٣٤٤ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center;" | [[خەبات]] | style="text-align: center;" | ٥٢١ | style="text-align: center;" | ٣١ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center;" | [[ خەلیفان]] | style="text-align: center;" | ٤٤٨ | style="text-align: center;" | ٣١ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[کۆیە]] | style="text-align: center;" | ٢١٢٤ | style="text-align: center;" | ١٤٢ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز|ناحیەی ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | ١٨٠ | style="text-align: center;" | ٣٤ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای ھەولێر''' | style="text-align: center;" | '''٤٨٣٠''' | style="text-align: center;" | '''٣٣٥''' | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای سدیق''' | style="text-align: center;" | '''٥٢٨٤''' | style="text-align: center;" | '''٤١٦''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٢''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[ مەخموور]] | style="text-align: center;" | ١٢١٤ | style="text-align: center;" | ٧٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٤''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | ٤٠٤ | style="text-align: center;" | ٣٤ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center;" | [[باقرتە]] | style="text-align: center;" | ٩٨٣ | style="text-align: center;" | ٧٨ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی ھەریر]] | style="text-align: center;" | [[ھەریر]] | style="text-align: center;" | ٦٤١ | style="text-align: center;" | ٧٦ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center;" | [[گوێڕ]] | style="text-align: center;" | ٥٨٦ | style="text-align: center;" | ٥١ | style="text-align: center;" | [[قەزای پیرمام|ناحیەی پیرمام]] | style="text-align: center;" | [[پیرمام]] | style="text-align: center;" | ٧٨٩ | style="text-align: center;" | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای مەخموور''' | style="text-align: center;" | '''٢٧٨٣''' | style="text-align: center;" | '''٢٠٤''' | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای شەقڵاوە''' | style="text-align: center;" | '''١٨٣٤''' | style="text-align: center;" | '''١٨٦''' |- |} ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨-١٩٨٩)دا ==== # ڕووبەری پارێزگاکە زیادیکرد و ژمارەی کەرتەکانیشی لە (١١٤١) کەرتەوە بە رزبووەتەوە بۆ (۱۱۸۳) کەرت. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٣٤) لە ۱۹۸۹/۹/۱۱دا، (٤) کەرتی [[ناحیەی پردێ]] و (۳۸) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنرا و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا، ھەر لەو فەرمانەدا ھاتووە [[ناحیەی پردێ]] بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندراوە، ڕووبەری [[ناحیەی پردێ]] تەنھا ڕووبەری سەرۆکایەتی شارەوانی شارۆچکەی [[پردێ]]ی لە خۆدەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم تنظیم الحدود الاداریة لمحافظة التأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٤٥ | style="text-align: center | ٢٠٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center | [[خەبات]] | style="text-align: center | ٥١٢ | style="text-align: center | ٣١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٢١٢٤ | style="text-align: center | ١٤٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ھەولێر]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٥٦٩٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٣٧٧''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ١٢١٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٨٦ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[باقرتە]] | style="text-align: center | ٩٨٣ | style="text-align: center | ٧٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مەخموور]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٧٨٣''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٠٤''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[دیانا]] | style="text-align: center | [[ناحیەی دیانا|ناحیەی ناوەندی قەزای سدیق]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٤٦٥٦ | style="text-align: center | ٣٤٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center | [[خەلیفان]] | style="text-align: center | ٤٤٨ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز|ناحیەی ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٨٠ | style="text-align: center | ٣٤ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٥٢٨٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٤١٦''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | ٤٠٤ | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] | style="text-align: center | [[ھەریر]] | style="text-align: center | ٦٤١ | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٧٨٩ | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای شەقڵاوە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٣٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٦''' |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٣) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٥٥٩١''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١١٨٣''' |- |} === لە دوای ڕاپەڕین === ==== قۆناغی یەکەم ساڵی ١٩٩١-١٩٩٢ ==== * لەم قۆناغەدا [[پارێزگای سلێمانی]] و پارێزگای ھەولێر و [[پارێزگای دھۆک]] لە لایەن [[بەرەی کوردستانی]]ەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕێوەدەبرا، لەبەرئەوەی گوندەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە [[ھەرێمی کوردستان]] دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ [[پەرلەمانی کوردستان]] پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە. ==== قۆناغی دووەم ساڵی ١٩٩٢-٢٠٠٣ ==== لەم قۆناغەدا یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر بە پێی ئاوەدانکردنەوە نوێ کرانەوە و یەکە کارگێڕییەکان چوونەوە جێی خۆیان و ناوی کوردییان لێنرانەوە، ھەرچەندە [[شەڕی براکوژی]] کاریگەری خۆی لەسەر ئەم ئاواکردنەوەیەش دانا و [[ھەرێمی کوردستان]] بووە دوو حکومەتی جوودا و تاوەکو ئێستاش کاریگەری لەسەر پڕۆسەی حکومداری جێھێشتووە. # ھێنانەکایەی [[ناحیەی سمێلان|ناحیەی دۆڵی ڕوست]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(٧) لە بەرواری ٢٠٠٠/٤/١٩دا، لە سنووری [[قەزای چۆمان]] کە ناوەندەکەی گوندی [[سمێلان]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/2.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # ھێنانەکایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(١٥) لە بەرواری ٢٠٠١/٣/٢٨دا، لە سنووری [[قەزای ھەولێر]] کە ناوەندەکەی کۆمەڵگەی [[بەحرکە]]یە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/14.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (١٤) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # ھەڵوەشاندنی [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(١٢٨٠) لە بەرواری ٢٠٠٣/٦/٢٢دا، لە سنووری [[قەزای مێرگەسۆر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/43.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٤٣) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم ٢٠٠٣-٢٠١٤ ==== لەم قۆناغەدا چەند گۆڕانکارییەک لە یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێردا کرا لەوانەم: # بە بەیانی ژمارە (١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٤/١٠/٢٦دا، '''(ا)'''ھێنانە کایەی [[قەزای خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر، بە دابڕانی ناحیەی خەبات لە [[قەزای ھەولێر]]. '''(ب)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی دارەشەکران]] لە ناوچەی زرارەتی سەر بە [[قەزای خەبات]] کە ناوەندەکەی لە گوندی [[دارەشەکران|قەرەقاجین]] دەبێت. '''(ج)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕزگاری، ھەولێر|ناحیەی ڕزگاری]] سەر بە [[قەزای خەبات]] و ناوەندەکەی لە کۆمەڵگای ([[تۆپزاوە]]) دەبێت. '''(د)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی شەمامک]] کە ناوەندەکەی لە گوندی (پیرداود) و سە ر بە [[قەزای خەبات]] دەبێت. '''(و)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی گۆڕەتوو]] لە سنووری [[قەزای مێرگەسۆر]]، لە گوند و کەرتەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای مێرگەسۆر دروستکرا، بەمەش ناحیەی ناوەندی قەزای مێرگەسۆر ھەڵوەشێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بەیانی ژمارە(١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٤دا | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٥٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٥٩٥) لە بەرواری ٢٠٠٥/١/١٧دا، لکاندنی ھەرسێ گوندی([[خرابە دراو]]/کەرتی ٥١، [[سەیدان]]/کەرتی ٥٢، [[مامەلۆک]]/کەرتی ٦٩) بە [[ناحیەی ڕزگاری، ھەولێر|ناحیەی ڕزگاری]] لە [[قەزای خەبات]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بەیانی ژمارە(١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٥دا | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/55.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٥٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(٨) لە ٢٠٠٦/١٠/١٢، [[ناحیەی شەمامک]] بە سەرجەم گوندەکانییەوە دابڕێنرا لە [[قەزای خەبات]] و لکێندرا بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٦٣) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٣٩٧٨) لە بەرواری ٢٠٠٧/٩/٢٦دا، دابڕاندنی ھەر دوو گوندی([[گوێزان، چۆمان|گوێزان]] و [[داروسەلام]]) لە [[ناحیەی سمێلان]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی گەڵاڵە]] لە [[قەزای چۆمان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٦٦) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١٢٤١٠) لە بەرواری ٢٠٠٧/٤/١٧دا، دابڕاندنی ھەر حەوت گوندی([[گردجۆتیار]]، [[پیرزین]]، [[کەرک]]، [[زەرزویان]]، [[زورگەبات]]، کۆمەڵگەی پیرزین و [[گەزنە، قەزای ھەولێر|گەزنە]]) لە [[قەزای عەنکاوە|ناحیەی عەنکاوە]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] لە [[قەزای ھەولێر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/74.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٧٤) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٩٣٢) لە بەرواری ٢٠٠٨/٩/١دا، دابڕاندنی گوندی([[سەیدان]]) لە [[ناحیەی کەورگۆسک]] و لکاندنی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] لە [[قەزای ھەولێر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/91.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٩١) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == قەزاکانی پارێزگای ھەولێر == {| class="wikitable sortable" |- ! ژمارە !! ناوی قەزا !! ناوەند !! ژمارەی دانیشتووان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krso.net/Default.aspx?page=article&id=1137&l=3 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160305034943/http://krso.net/Default.aspx?page=article&id=1137&l=3 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | ١ || [[قەزای ھەولێر]] || [[ھەولێر]] || ٩٣٠٬٣٨٩ |- | ٢ || [[قەزای دەشتی ھەولێر]] || [[بنەسڵاوە]] || ٢١٧٬٥٨٩ |- | ٣ || [[قەزای مەخموور]] || [[مەخموور]] || ٢٠٥٬٠٦٦ |- | ٤ || [[قەزای سۆران]] || [[سۆران]] || ١٨٢٬٩٧٦ |- | ٥ || [[قەزای شەقڵاوە]] || [[شەقڵاوە]] || ١٤٧٬٢١٩ |- | ٦ || [[قەزای کۆیە]] || [[کۆیە]] || ١١٠٬٠٢٥ |- | ٧ || [[قەزای خەبات]] || [[خەبات (شار)|خەبات]] || ١٠٨٬٤٦٢ |- | ٨ || [[قەزای مێرگەسۆر]] || [[مێرگەسۆر]] || ٥٢٬١٧٨ |- | ٩ || [[قەزای چۆمان]] || [[چۆمان]] || ٣٠٬٧٤٨ |- |١٠ |[[تەقتەق|قەزای تەق تەق]] |[[تەقتەق|تەق تەق]] |٢٥٬٠٠٠ |- | ١١ || [[قەزای ڕەواندز]] || [[ڕەواندز]] || ٢٤٬٩٨٦ |} == ھاوینەھەوارەکانی ھەولێر == '''[[ھاوینەھەواری شەقڵاوە]]:''' ھاوینە ھەواری شەقڵاوە دەکەوێتە لای باکوور و دەکەوێتە نێوان ھەردوو چیای سەفین (٩٦٠م) و چیای سوورکە و، پلەی گەرمای لە ھاویندا دەگاتە (٣٠–٣٥) پلە و، لە زستاندا دەگاتە -١٠ ژێر سفر. لە شەقڵاوەدا داروباری چر بەدی دەکرێ، کە پێکھاتووە لە داری (خۆخ و جوێز و ترێ و ھەنار و ھەنجیر…)و بازارێکی گەورەی تێدایە کە جۆرەھا خواردەمەنی و سەوزە و میوەی و بەوشک کراوەیی وەکو کوێز و ھەنجیر و قەیسی. ساڵانە بەسەدان گەشتیار ڕوو لە شەقڵاوە دەکەن بەھۆی دیمەنی سەرنج ڕاکێشی و ئاووھەواکەی. '''[[تاڤگەی گەلیی عەلی بەگ]]':'' ئەم ھاوینە ھەوارە ١٣٠کم لە ناوەڕاستی شاری ھەولێر دوورە و، بەیەکێک لە ھاوینەھەوارە سەرنج ڕاکێشەکانی ھەرێمی کوردستان دەژمێردرێت. دەکەوێتە نێوان چیای کۆڕەک و برادۆست بەدرێژایی١٢کم، شوێنەکە بەبەرزی ٨٠٠ مەتر لە ئاستی ڕووی دەریاوە بڵندە و، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٥ پلە لە ھاویندا و، ١٠ لە زستاندا. لەم شوێنەدا دوو ڕووبار بەیەک دەگەن، یەکیان لە دۆڵی ئالانە سەر بەناحیەی خەلیفان کە تاڤگەی گەلی عەلی بەگ پێک دەھێنێ، لەگەڵ ئەویتریان کە لە شارۆچکەی ڕەواندوز ھەڵدەقوڵێ کە ئاوی بێخاڵە، زێی گەورە پێک دەھێنن. سەرەڕای تاڤگە گەورەکە چەندان تاڤگەی بچووکی تری تێدایە. ئەم شوێنە بە سروشتی شاخاویەکەی و داروبارە جۆراو جۆرەکەی، بووەتە شوێنی گەشتوگوزار کە خەڵکی زۆر ڕووی تێدەکەن. '''[[تاڤگەی بێخاڵ|ھاوینەھەواری بێخاڵ<nowiki>'''</nowiki>]]:''' ھاوینە ھەواری بێخاڵ ١٤٠کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی گەلی عەلی بەگ و، لە دووری ١٠کم لە ڕۆژئاوای شارۆچکەی ڕەواندوز و پلەی گەرمای لە ٣٢ پلە بەرز نابێتەوە لە ھاوین دا. دەتوانین بگەین بە بێخاڵ لە ڕێگای گەلی عەلی بەگ یان لە ڕێگای ڕەواندوز. لەم ھاوینە ھەوارە تافگەیەکی ڕوون و گەورە ھەیە کە بە درێژایی شاخەکەی داپۆشیوە، شوێنێکی زۆر سەرنج ڕاکێشە، خەڵکی لە سەرەتای بەھاردا ڕووی تێدەکەن تا کۆتایی ھاوین. '''[[ھاوینەھەواری جوندیان]]:''' ئەم ھاوینە ھەوارە ١٤٧ کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، ٥ کم لە شاری دیانا دوورە، و دەکەوێتە لای خوارەوەی چیای ھندرێن، پلەی گەرمای لە ھاوین دا دەگاتە ٣٢ پلە. ھاوینە ھەواری جندیان ناوبانگی بە چاوی ئاوی سیحری دەرکردووە (عیون الماء السحریە) بەھۆی بوونی ئەشکەوتێک، کە تێیدا ئاوی تێدا ھەڵدەقوڵێ و، بووەتە شوێنی سەرەنجی گەشتیاران. '''ھاوینەھەواری '''حاجی ئۆمەران:''' دەکەوێتە باکووری شاری ھەولێر بە دووری ١٨٠ کم، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٠ پلە لە ھاویندا. ئەم شوێنە بەسەوزایی چیاکانی ناوبانگی دەرکردووە، ھەروەھا بەسروشتەکەی و ھەڵقوڵاوەکانی بەتایبەتی سەرچاوەی ئاوی کانزایی شێخی باڵەکیان کە خەڵکی سەردانی دەکات بۆ چارەسەری ھەندێ نەخۆشی وەکو (جگەر و پێست)، بۆیە لە ھاوین دا ئەم شوێنە ناودەبرێت شوێنی گەشتوگوزاری چارەسەری. '''سەری ڕەش و پیرمام:''' دوو ناوچەی نزیک شاری ھەولێرن، لە ھەولێرەوە بە ئۆتۆمبێل بۆ شارۆچکەی سەلاحەدین ١٥ خولەک ڕێگەیە، ئەو شوێنەی لە بەرزایییەوە دەڕوانێتە دەشتی کاکی بە کاکی ھەولێر. مەودای ڕاستەوخۆی لە گەڵ تورکیا ١٨٠ کیلۆمەترە. بەڵام ئەوێش لە زمانی خەڵکەوە سەلاحەدین نییە و مەسیفە. لە بەرزترین خاڵی مەسیف کە بە یەکێک لە چیا بەرزەکانی کوردستان دێتە ئەژمار، سەری ڕەش ھەڵکەوتووە؛ و لەو شوێنەوە [[باشووری کوردستان]] بەڕێوە دەبرێ چونکە شوێنگەی سەرەکی سەرۆکی ھەرێمی کوردستانە. ئێستا پیرمام (مەسیف) بووەتە بارەگای سەرەکی پارتی دیموکراتی کوردستان و جەرگەی فەرمانرەوایەتی کردنی کوردستانە و ھەمو ھێزە سیاسییەکانی پارتی و ھێزەکانی [[پێشمەرگە]]ی کوردستان لە پیرمامن و ئارامترین شوێنە بە تایبەتی لە دوای تەواوبونی تونێلی ھەولێر-شەقڵاوە کە لەژێر چیای سەربەنەوە تێدەپەڕێت سەلاحەددین دەبێتە جومگەی پاراستنی کوردستان، ھەر کە دەگەیت بە ناو شارۆچکەی پیرمامدا چەندین کۆشک و ڤیلا سەرنجت ڕادەکێشێت، و لە ئێستادا چەندین پلانی تۆکمە ھەیە بۆ ئەم شارۆچکەیە لە ڕووی ئاسایشی و گەشتیارەوەبەلام بە ھەبوونی پلانێکی گەورە و تۆکمەی پارێزڤانی، و سەری ڕەشیش تەنھا ٥ دەقیقە لە ناو مەسیفەوە دورە شوێنی حەوانەوەی سەرۆک مسعود بەرزانی یە، ئێستا بارەگای سەرۆکایەتی ھەرێم و پارتییان لێیە. == کشتوکاڵ == ھەروەک دەزانرێت [[ھەرێمی کوردستان]] بەوە دەناسرێت کە کۆنترین شوێنە کە مرۆڤ لەمێژووی خوێدا کشتوکاڵی لێوە کردبێت، ئەوەتا لەھەولێرو لەگوندی ([[زار چەمی]]) یەکەم گوندی کشتوکاڵی لەجیھاندا لەنزیک ([[شانەدەر]]) ھەبووە. ھەولێری پایتەخت بەوەجیا دەکرێتەوە کە کەشوھەوای یەکجار باش و زەویەکی بەپیت و بەرەکەتی ھەیە. بەیانیان وەزرەکان لە ھەولێر دوو وەرزی چاندن ھەیە (ھاوینە و زستانە) کە لەم پێدەشتەدا لە وەرزی [[ھاوین]] بەرھەمەکانی وەک ([[تەماتە]]، خەیار، [[باینجان]]، شفتی، باڵندە، پیاز، سیر، کونجی، توتن، گوڵە بەرۆژە، فاسولیا، کودی.. ھتد) دەچێندرێت. سەبارەت بە بەرھەمەکانی زستانە ئەوا بریتییە لە ([[گەنم]]، [[جۆ]]، [[نیسک]]، [[نۆک]]، پاقڵەمەنییەکان. گەر سەیرێکی بەرھەمی پارێزگا بکەین لە بواری کشتوکاڵدا بەروبوومی سەرەکییەکان دەکرێتە چەند بەشێک: # دانەوێڵە (گەنم، جۆ، برنج). # بەرووبوومی پیشەسازی و ڕۆندارەکان (کونجی، گوڵە بەڕۆژە، توتن) # سەوزەوات ([[تەماتە]]، [[خەیار]]، شفتی، گندۆرە، [[پیاز]]) # میوە ([[ترێ]]، [[سێو]]، [[قەیسی]]، خۆخ، ھەرمێ، [[ھەنار]]). # پاقڵەمەنییەکان (نۆک، نیسک، [[فاسولیای تەڕ]]). جێگای ئاماژەیە کە قوڵی ئاوی ژێر زەوی لەو پارێزگایە بەپێی وەزارەتی کشتوکاڵ بریتییە لە ١٠٠–١٥٠ مەتر کە ئاوێکی سازگارە و ڕادەی سوێریی ٤٠٠/١٠٠٠٠٠٠ ملم سێجایە، ھەرچی ئاوی سەر زەوییە لەنێوان ١٠–١٥مەترو لە ئەوانی تر سوێرترەو تەنھا بۆ ئاودێری بەکاردێت لەبەر ئەویش دەشتەکانی پارێزگا زۆر بەپیت و بەرەکەتن و ژمارەیەکی زۆر بیر ئیرتوازی لێدراوە لەدەشتەکانی (ھەولێر، ھەریر، کویسنجەق، مەخمور). سەبارەت بە ڕووبەری پارێزگای ھەولێر ١٢،٤٨٠ کم دووجایە کە دەکاتە ٢.٨٥٪ی ڕووبەری [[عێراق]]. == نەخشەکان == <gallery> Kurdistan governorates 2012.png|پارێزگاکانی ھەرێم Hewler governorate 2012.png|قەزاکانی ھەولێر (٢٠١٢) Hawler Governorate.png|قەزاکانی ھەولێر (٢٠٢٦) Arbil Districs.png|قەزاکانی(ھەولێر، بەحرکە، خەبات، بنەسڵاوە و قوشتەپە) </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://web.archive.org/web/20110308105346/http://hawlergov.org/kur/subject.aspx?ID=97 نەخشەی پارێزگای ھەولێر- وەزارەتی پلان دانان] * [https://web.archive.org/web/20100810220702/http://krso.net/default.aspx?l=2 یەکە کارگێریەکانی ھەرێمی کوردستان]، دەستەی ئاماری ھەرێم - وەزارەتی پلان دانان {{پارێزگای ھەولێر}} {{قەزاکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پارێزگاکانی کوردستان}} {{پارێزگاکانی عێراق}} {{ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|عێراق|جوگرافیا|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Arbil Governorate}} [[پۆل:پارێزگای ھەولێر|*]] [[پۆل:مانگیلەی بەپیت]] [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان|ھەولێر]] [[پۆل:پارێزگاکانی عێراق|ھەولێر]] [[پۆل:پارێزگاکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] [[پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو]] a2oth73g5d13icccpi5r3qdo5gv7k4j 1592017 1592016 2026-06-19T15:15:05Z MFTG 21816 /* قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1592017 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پارێزگای ھەولێر | ناوی_فەرمی = {{lang-ar|محافظة أربیل}}<br>{{lang-en| Erbil Governorate}} | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پارێزگا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Collage of Hawler - Erbil Governorate.jpg | photo2a = | photo2b = Arbil in Iraq.svg | photo3a = | photo3b = Kurdistan governorates 2015.png | photo4a = | photo4b = Hawler Governorate.png | | spacing = 2 |size = 266 }} | شرۆڤەی_وێنە = چەند وێنە و نەخشەیەکی پارێزگای ھەولێر | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=7|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=36.33333|frame-long= 44.2|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''پارێزگای ھەولێر''' | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = پارێزگار | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ئومێد خۆشناو]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[پارێزگا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٢\٣\١٩٢٣ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای ھەولێر | حیزبی_سەرۆک = [[عەلی ڕەشید خۆشناو]] | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٤٬٨٧٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = ١٠٠ | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤٥٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٦٠٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٬٥١٧٬٥٣٤ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٩٧ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = ھەولێری | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی سوریانی|سوریانی]] و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]])، [[مەسیحی]] و [[ئێزیدی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = [http://hawlergov.org/ hawlergov.org] | پەراوێزەکان = }} [[پەڕگە:Erbil Governorate Building.jpg|وێنۆک|باڵەخانەی پارێزگای ھەولێر]] '''پارێزگای ھەولێر''' یەکێکە لە پارێزگاکانی [[ھەرێمی کوردستان]]. ناوەندی پارێزگاکە شاری [[ھەولێر]]ە. لە ساڵی ٢٠٢٤ ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکە ٢٬٥١٧٬٥٣٤ کەس مەزەندە کراوە. [[ھەولێر]] پایتەختی ھەرێمی ئۆتۆنۆم بوو کە بەپێی [[ڕێکەوتننامەی ١١ی ئازار]] بە [[کورد]] درابوو، بەو ھۆیەشەوە [[حکوومەتی عێراق]] لە ساڵی ١٩٧٠دا دانی بە ئۆتۆنۆمی کورددا نا، لە ئێستادا پایتەختی [[ھەرێمی کوردستان]]ە، کە لە دوای جەنگی یەکەمی کەنداو لە ساڵی ١٩٩١ پێکھێنرا.<ref>{{استشھاد بویب|مسار= https://gov.krd/arabic/government/the-prime-minister/activities/posts/2021/february/رئیس-حکومة-إقلیم-کوردستان-یستقبل-محافظ-أربیل-الجدید/|عنوان=رئیس حکومة إقلیم کوردستان یستقبل محافظ أربیل الجدید|موقع=حکومة إقلیم کوردستان|لغة=ar|تاریخ الوصول=2023-07-03|مسار أرشیف= https://web.archive.org/web/20210912033248/https://gov.krd/arabic/government/the-prime-minister/activities/posts/2021/february/%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%A5%D9%82%D9%84%D9%8A%D9%85-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%B3%D8%AA%D9%82%D8%A8%D9%84-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8-%D8%A3%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF/|تاریخ أرشیف=2021-09-12}}</ref> پارێزگای ھەولێر دەکەوێتە باکووری عێراق. لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[تورکیا]] و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئێران]]. ڕووبەرەکەی (١٣١٦٥) کیلۆمەتر چوارگۆشەیە. پارێزگاکە دەکەوێتە ناو دەشتەکان و کەشوھەوای ئینتقالی لە نێوان کەشوھەوای [[دەریای ناوەڕاست]] و بیابانەکاندا ھەیە. تایبەتمەندە بە ساردی زۆر و شێداری کەم. ھەولێر لە سەردەمی ڕژێمی پێشوودا بە پایتەختی ھاوینەی [[عێراق]] دادەنرا، بەھۆی گرنگی مێژووییەکەی بە درێژایی سەدەکان و بەھۆی ئەوەی ناوەندێکی ڕۆشنبیری و شارستانی کاریگەرە لە باکووری عێراق.<ref>https://www.erbil.gov.krd/app/governorate</ref> لەسەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانلییەکان]] [[ھەولێر]] قەزایەک بووە سەر بە لیوای کەرکووک، بەڵام دوای نەمانی ئەوان و ھاتنی ئینگلیز بۆناوچەکە، ئالوگۆڕ بەسەر شێوەی فەرمانداری دامو دەزگاکان ھاتووەو جۆری بەڕێوەبەربردنی نوێ ھاتووەتە ئاراوە. دیارە ھەولێریش سەردەستەی ئەم گۆڕانکاریانە بوو، لەسەردەمی ئینگلیزەکان (حاکم سیاسی) لەلیواکان کاریان کردووە، یاریدەدەری دادوەری ڕامیاریش واتە (مساعد لحاکم السیاسی) لەقەزایەکان دانیشتوون (دەبلیو- ئار-ئێچ) کەئەفسەرێکی ئینگلیزە، یەکەم یاریدەدەری دادوەری رامیاری بووە لەھەولێر، پاشان کە ھەولێر بووەتە [[پارێزگا]] ھەر بەخۆی بووە بە دادوەری ڕامیاری ئەم شارە.<ref>https://www.kurdipedia.org/files/books/2014/95039.PDF?ver=132385097450000000</ref> == ناو == ناوی پارێزگای ھەولێر لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە ئەویش شاری [[ھەولێر]]ە، ھەرجەندە بە '''ئەربیل''' ناو دەبرێت بەڵام [[کورد]]ان و بە فەرمی لە [[عێراق]]دا لە ئێستادا [[ھەولێر]]ە، وە چەندین بۆ چوون ھەیە لەسەر ناوی ئەم شارە: * بە [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکی عوسمانی]] ھەر بەم شارە وتراوە ئەربیل(اربیل)،<ref>Nasrullah, Mehmet (1908), مکمل آوروپا خریطە سی [Complete Map of Europe] (in Ottoman Turkish), Istanbul: Tefeyyüz Kitaphanesi.</ref> ھێشتا وەک ناوی شارەکە لە وەرگێڕانی فەرمی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزیدا]] بەکاردەھێنرێت.<ref>https://gov.krd/english/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> فۆڕمی عەرەبی ستانداردی مۆدێرن بۆ ناوەکە بریتییە لە(أربیل).<ref>https://gov.krd/arabic/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> لە کۆنی کلاسیکدا بە لاتینی بە ئاربێلا و بە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] بە ئاربێلا (Ἄρβηλα) ناسرابوو، وەرگیراوە لە [[زمانی پارسیی کۆن]] ''ئەربەیرا''(𐎠𐎼𐎲𐎡𐎼𐎠𐏓)، بە عەربەیلوی ئاشوورییەوە، بە سۆمەری ئوربیلۆم (𒌨𒉈1).<ref>https://oracc.museum.upenn.edu/</ref> * کۆنترین ناویشی (ئوربیل) و (ئوربیلم)ە و یەکێکیش بووە لە شارە گرنگەکانی [[سۆمەر|سومەرییەکان]]، کە بەپێی لێکۆلینەوەی دیرۆکزان و مێژوونووسان سومەرییەکانیش [[نەژادی ئاری|ئاریایین]]. (ئور + بیل): (ئور) وشەیەکی سومەرییەکان بووە بە واتای ([[شار]]) بەکارھێنراوە و (بیل)یش ناوی خوایەکی سومەریەکان بووە، ئوربیل بە واتای (شاری بیل) دەھات. ھەروەھا پایتەختی سومەرییەکانیش بۆخۆی ناوی ([[ئوور|ئور]]) بووە. زۆربەی شارە کۆنەکانی [[کوردستان]] و نیشتمانی نێوان دوو رووبار ([[مێزۆپۆتامیا]]) کە وشەی (ئور) یان لەگەڵ بەکار دەھێنرا بریتیبوونە لە؛ ( [[ئوور]]، [[ھەولێر|ئوربیل]]، [[ڕحا|ئوروحا "ئورفا"]]، [[ورمێ|ئورمییە]]، [[کەرکووک|ئوراپخا]]، نیپ ئور،...). کە لە فەرھەنگی ھەریەکێک لە ئاسووری، ئەکەدی، میتانی، ساسانییەکان ناوی ئەو شارانە بەشێوەیتر بەکارھێنراوە وەک نمونە: بۆ ھەولێر (ئەربێلا ، ئەربائیلۆ،..). بۆ [[کەرکووک]] (ئوراپخا، ئاراپخا، نوزی...). بۆ شاری [[ڕحا]] (ئوروحا، ئورحا، ئورفا،..).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ناوی ھەولێر لە سەرچاوە کۆنەکاندا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2024/564717/0001.PDF?ver=133571487610690496 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥| نووسەر = پ.ی.د موسا محەممەد خضر و پ.ی.د ئارام جەلال حەسەن و کەیفی جەلال تەھا |زمان = [[زمانی کوردی|کورد]]}}</ref> * [[عەلائەدین سەججادی]] ئەو ئەفسانەیەی نووسیوە ( ئەگێڕنەوە دەڵێن : لەپاش شکانی [[ئاشوورییەکان]] بە دەست [[ماد|میدیەکان]] ، کوردەکان ھاتوون بەشوێنی ئەو خوایانەدا گەڕاون کە چەپاویان کەن سەرەتا وایان زانیوە کە ئەمانە زۆر زلن ھەریەکە بە ئەندازەی کێوێک ئەبن لەسەر ئەو نیازە زۆر گەڕاون ھیچیان بەرچاو نەکەوتووە، کتوپڕ کابرایەک چویتە ژوورێک سەیری کردوە لەوێ دان بەسەرسامیەکی سەیرەوە بانگی ھاوڕێیەکانی کردووە (ھۆ لێرەن), (ھۆ لێرەن ), (ھۆلیرە), ( ھولیر), (ھەولیر) لەدواجار وشەکان سەدە بەسدە گۆڕانکاری لەسەر زمان کراوە کورت و ڕێک کراوە تەگەیشتووتە ناوی(ھەولێر).<ref>گۆڤاری سۆمەری ژمارە ٨ ساڵی ١٩٥٢</ref> * وشەی ھەولێر، لە وشەی (ئەربیل) و (ئوربیل) و (ئەربا ئیلۆ)ەوە ھاتووە و لەسەر زار گۆڕاوە. وەک نمونەی (ئەربەئیلۆ، ئەربیل، ئوربیل، ئورویل، ھەرویل، ھەولێر...). == مێژوو == ھەندێ لە زانایان، [[ھەولێر]] و [[ھەرێمی کوردستان]] بەلانکەی مرۆڤایەتی دەزانن، لەبەرئەوەی [[ئەشکەوتی شانەدەر]] باشترین بەڵگەی مێژوویی [[مرۆڤ]]ە بەوپێیەی کە ئەشکەویتێکە لە [[جیھان]] گرنگی تایبەتی ھەیە و کەوتووەتە نزیک شاری ھەولێر. تەمەنی ئێسکبەندەکان کە بۆ ٦٠ تا ٦٥ ھەزار ساڵ پێش زاین دەگەڕێتەوە بەرێگەی زانستی سەلمێنراوە بەدرێژایی مێژوو، تا ئێستا ھیچ رۆژگارێکی ئەو ناوچەیە واتا ئەشکەوتەکە و شاری ھەولێر بێ مرۆڤ و دانیشتوان نەبووە. [[ھەولێر]] کۆنترنی شاری جیھانە تا ئێستا بە ئاوەدانی ماوەتەوە. === سەردەمی بەردینە نوێیەکان === ھەولێر لە سەرەتای ناوچەکانی نیشتەجێبوونی کشتوکاڵیدا بووە لە سەردەمی بەردینی نوێدا، قۆناغێکی بەرچاو لە گەشەسەندنی شارستانیەتی مرۆڤایەتی لە [[مێزۆپۆتامیا]] دیاری دەکات.<ref>https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/12387932_01.pdf</ref> [[پەڕگە:N-Mesopotamia and Syria english.svg|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەیەک کە بەرفراوانی میزۆپۆتامیا نیشان دەدات.]] === سەردەمی برۆنزی === ==== برۆنزی سەرەتایی ==== ئەو ناوچەیەی ھەولێر تێیدا ھەڵکەوتووە تا ڕادەیەکی زۆر لە ژێر ھەژموونی [[سۆمەر|سۆمەرییەکان]] بووە لە ٣٠٠٠ پێش زایین. لەگەڵ سەرھەڵدانی [[ئەکەد|ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی]] (٢٣٣٥-٢١٥٤ پێش زایین) ھەموو سامییەکانی ئەکادی و سۆمەرییەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] لە ژێر یەک دەسەڵاتدا یەکگرتوو بوون. [[ئیریدوپزیر]] پاشای شانشینی [[گۆتی]] لە ساڵی ٢١٥٠ پێش زایین شارەکەی گرت.<ref>https://erbilcitadel.org/arbil/?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696{{بەستەری مردوو|url=https://erbilcitadel.org/arbil/?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696 |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}</ref> [[پەڕگە:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی جوگرافیای ڕۆژھەڵاتی نزیک کۆن، لەگەڵ ناوە شوێنەکانی پەیوەست بە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئەکاد (کۆتایی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین)]] یەکەمین باس لە ھەولێر لە سەرچاوە ئەدەبییەکان لە ئەرشیفی شانشینی ئێبلاوە ھاتووە. دوو سەفەر بۆ ھەولێر (ئیربیلۆم) لە لایەن نێردراوێکەوە لە ئێبلەوە لە دەوروبەری ساڵی ٢٣٠٠ پێش زایین تۆمار دەکەن. فەرمانڕەوای [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور]]، [[ئەمار سین]]، لە ساڵی دووەمی تەمەنیدا، ئۆربیلۆمی لە کارەکەی دوورخستەوە. ١٩٧٥ پێش زایین.<ref>https://books.google.iq/books?id=en9tzr1-VM4C&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Ur III.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|درێژبوونەوەی نزیکەیی ئیمپراتۆریەتی شانشینی سێیەمی ئور (٢١١٢-٢٠٠٤ پێش زایین بەپێی کرۆنۆلۆژیای ناوەڕاست)، لەگەڵ ڕێکخستنی ناوەند/دەوروبەری سەردەمی شولگی (٢٠٩٣-٢٠٤٧ پێش زایین).]] ==== برۆنزی ناوەڕاست ==== لە سەدەکانی دوای ڕووخانی [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور]] ھەولێر بوو بە زلھێزێک لە ناوچەکەی خۆیدا. لە ماوەی تەمەنی کورتی شانشینی سەرەوەی میزۆپۆتامیادا لەلایەن شەمسی-عەدادی یەکەمەوە داگیرکرا، دوای ڕووخانی سەربەخۆ بوو. ==== کۆتایی برۆنزی ==== تا سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری ناوەڕاست (١٣٦٥-١٠٥٠ پێش زایین) ھەولێر لە چوارچێوەی ناوچەی کۆنترۆڵی ئاشوورییەکان بوو. === سەردەمی ئاسن === ناوچەکە کەوتە ژێر [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]] (٩٣٥-٦٠٥ پێش زایین). پاشان شارەکە ژمارەیەک جار دەستی گۆڕی لەوانەش دەسەڵاتی فارس، یۆنانی، پارتی، ڕۆمانی و ساسانی. [[پەڕگە:Assyrie general en.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ لە ئەوپەڕی ئاستدا.]] لە سەردەمی [[ماد]]ەکاندا، ڕەنگە [[ھەڤەخشترە]] ژمارەیەک کەسی لە [[گەلانی ئێرانی|ھۆزی ئێرانی کۆنی]] ساگارتیەکان لە شارەکانی ئاشووری ئەربەلا و [[ئەرەپخا]] ([[کەرکووک]]ی ئێستا) نیشتەجێ کردبێت، ڕەنگە وەک پاداشتێک بۆ یارمەتیدانیان لە گرتنی [[نەینەوا]]. بە گوێرەی نووسەرانی کلاسیک، ئیمپراتۆری فارس [[کورووشی مەزن]] لە ساڵی ٥٤٧ پێش زایین ئاشووری داگیرکرد و وەک دەوڵەتێکی پارێزراوی سەربازی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]] (یان ساتراپی) دامەزراند کە لە فارسی کۆن Aθurā (Athura) ناوی لێنرا، لەگەڵ [[بابل]] وەک پایتەخت.<ref>Yarshater, Ehsan (1993). The Cambridge History of Iran, Volume 3. Cambridge University Press. p. 482. ISBN 978-0-521-20092-9. Of the four residences of the Achaemenids named by Herodotus—Ecbatana, Pasargadae or Persepolis, Susa and Babylon—the last [situated in Iraq] was maintained as their most important capital, the fixed winter quarters, the central office of bureaucracy, exchanged only in the heat of summer for some cool spot in the highlands. Under the Seleucids and the Parthians the site of the Mesopotamian capital moved slightly to the north on the Tigris—to Seleucia and Ctesiphon. It is indeed symbolic that these new foundations were built from the bricks of ancient Babylon, just as later Baghdad, a little further upstream, was built out of the ruins of the Sassanian double city of Seleucia-Ctesiphon.</ref> [[پەڕگە:Achaemenid Empire 500 BCE.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|گەورەترین ڕووبەری خاکی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتی ھەخامەندییەکان]]، کە لە سەردەمی [[کورووشی مەزن]]دا بەدەست ھاتووە (٥٢٢-٤٨٦ پێش زایین)]] [[ماد]]ەکان و لەگەڵ ئەواندا ساگارتییەکان دەبوو لە ساڵی ٥٢٢ پێش زایین دژی داریۆسی یەکەمی فارس ڕاپەڕین، بەڵام ئەم ڕاپەڕینە لەلایەن ئەو سوپایەوە بە توندی داخرا کە داریۆس لە ساڵی دواتردا بە سەرکردایەتی ژەنەڕاڵ تەخماسپەدا ڕەوانەی دەرەوە. ڕووداوەکان لە نووسراوی بیستووندا وێنا کراون کە ئەمڕۆ لە چیاکانی [[پارێزگای کرماشان]]ی ئێران وەستاوە. [[پەڕگە:Median Empire.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|دەسەڵاتی [[ماد]]ەکان لەوپەڕی فەرمانڕەوایەتیدا]] [[شەڕی گۆگەمیلا]]، کە [[ئەسکەندەری مەزن]]، [[داریووشی سێیەم]]ی فارسی بردەوە، لە ساڵی ٣٣١ پێش زایین نزیکەی ١٠٠ کیلۆمەتر (٦٢ میل) ڕۆژئاوای ھەولێر بە پێی نەخشەی جیھانی ئۆربانۆ مۆنتی ڕوویدا. دوای شەڕەکە داریووش توانی بەرەو شارەکە ھەڵبێت.<ref>https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/workspace/handleMediaPlayer?lunaMediaId=RUMSEY~8~1~303667~90074316</ref> (تا ڕادەیەک بە نادروستی، ڕووبەڕووبوونەوەکە ھەندێک جار بە "شەڕی ئاربێلا" ناسراوە.) دواتر ئاربێلا بەشێک بوو لە ئیمپراتۆریەتی ئەسکەندەر. دوای مردنی ئەسکەندەری مەزن لە ساڵی ٣٢٣ پێش زایین، ئاربێلا بوو بە بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی]]. دواتر [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە نزیکەی ١٥٠ ساڵ داگیری کرد.<ref>https://books.google.iq/books?id=79wj2hj4wKUC&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Seleucid Empire alternative map.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سلووکی (شینێکی کاڵ) لە ساڵی ٢٨١ پێش زاییندا.]] [[پەڕگە:Map of the Parthian Empire under Mithridates II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە ساڵی ٩٤ پێش زایین لە گەورەترین ئاستیدا،(١٢٤-٩١ پێش زایین)]] ھەولێر بوو بە بەشێک لەو ناوچەیەی کە لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانیەکاندا]] ناکۆکی لە نێوان ڕۆما و فارسدا ھەبوو. لە سەردەمی پارتییەکان تا سەرەتای سەردەمی ساسانییەکان، ھەولێر بووە پایتەختی ویلایەتی [[ئادیابین]] (حادیابی ئاشووری). شارۆچکە و شانشینییەکە لە مێژووی جولەکەکاندا بە گۆڕینی بنەماڵەی شاھانە ناسراوە، بەتایبەتی شاژنە ھێلێنای ئادیابێنێ، بۆ ئایینی [[جوو]]لەکە.<ref>Brook, Kevin Alan (2018). The Jews of Khazaria (3rd ed.). Lanham: Rowman and Littlefield Publishers. pp. 241–243</ref> [[پەڕگە:Kingdom of Adiabene, ca 37 AD.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|شانشینی ئادیابین لە ساڵی ٣٧ی زایینی لە گەورەترین ئاستیدا، لە سەردەمی ئیزاتێسی دووەمدا]] پاشان دانیشتووانەکەی وردە وردە لە ئایینی کۆنی مێزۆپۆتامیا لە نێوان سەدەی یەکەم و چوارەمدا گۆڕا بۆ ئایینی [[مەسیحی]]، پکیدە بە شێوەیەکی نەریتی لە دەوروبەری ساڵی ١٠٤ی زایینی بووە یەکەم قەشە. ئایینی کۆنی میزۆپۆتامیا تا سەدەی دەیەمی زایینی بە تەواوی لە ناوچەکەدا نەمرد.<ref>https://www.tertullian.org/fathers/arbela_02_text.htm</ref> ھەروەھا کۆمەڵگەیەکی مەسیحی ھەبووە کە وا بیردەکرایەوە لە ئایینی جوولەکە گۆڕاون. [[ئادیابین]] (پارێزگای کەنیسەی ڕۆژھەڵاتی سریانی) لە ئەربێلا (بە [[زمانی سوریانی|سوریانی]]: ܐܪܒܝܠ ئەربیل) بووە ناوەندی [[مەسیحیەتی سوریانی]] تا کۆتایی سەدەکانی ناوەڕاست.<ref>https://books.google.iq/books?id=rNdtAAAAMAAJ&q=adiabene&redir_esc=y</ref> ھەولێر دوای ئەوەی [[ماد]]ەکان کۆتاییان بە حوکمی [[ئاشوورییەکان]] ھێنا، دوای مادەکان کەوتە ژێر دەستی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانییەکان]] بۆ چەندەھا سەدە، کە ھەژارییەکی زۆری تیادا بڵاو بووەوە و وە لە ناسنامە ئاشوورییەکەی داماڵرا. [[پەڕگە:The Sasanian Empire at its apex under Khosrow II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ساسانی لە گەورەترین ئاستدا ٦٢٠، لە سەردەمی خوسرەوی دووەم]] === مێژووی سەدەی ناوەڕاست === وەک چۆن زۆرێک لەو ئاشوریانەی کە بوونەتە مەسیحی ناوی ئینجیلی (لەوانەش جوولەکەکان)یان گرتەبەر، زۆربەی قەشەکانی سەرەتایی ناوی ئارامی ڕۆژھەڵاتی یان جوولەکە/ئینجیلییان ھەبووە، ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت کە زۆرێک لە مەسیحییە سەرەتاییەکانی ئەم شارە لە ئایینی جوولەکە بوون.<ref>Gillman, Ian and Hans-Joachim Klimkeit. Christians in Asia before 1500. (Ann Arbor: University of Michigan, 1999) p. 33</ref> وەک شوێنی دانیشتنی میترۆپۆلیتانی کەنیسەی ئاشووری ڕۆژھەڵات کاری دەکرد. لە سەردەمی مەسیحی شارەکەوە زۆرێک لە باوکانی کڵێسا و نووسەری ناسراو بە زمانی ئارامیی ھاتوون. دوابەدوای فەتحکردنی موسڵمانان بۆ سەر فارس، پارێزگای ساسانی نەکسواردەشیراگان و دواتر گەرامیگ و نۆدەردەشیراگان، کە ھەولێر بەشێکی لێ بوو، ھەڵوەشایەوە و لە ناوەڕاستی سەدەی حەوتەمی زایینیەوە ناوچەکە وردە وردە لێشاوی گەلانی [[موسڵمان]]ی بەخۆیەوە بینی کە زۆرینەیان [[عەرەب]] و گەلانی [[گەلانی تورک]] بوون.<ref>D. Sellwood, "ADIABENE," Encyclopædia Iranica, I/5, pp. 456–459</ref> ڕزگارکردنی(فتح) ھەولێر لە سەردەمی [[عومەر کوڕی خەتتاب]]دا بوو بە سەرکردایەتی (ربعی بن الأفکل) بوو کە ئەوکات ەژێر دەسەڵاتی ساسانییەکاندا بوو. [[پەڕگە:Rashidun Caliphate.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[خەلافەتی ڕاشیدون]] لە گەورەترین ئاستی خۆیدا، لە سەردەمی [[عوسمان کوڕی عەفان|خەلیفە عوسمان]]،٦٥٤ک]] دیارترین [[ھۆز]]ی [[کورد]] لە ناوچەکەدا [[ھەزەبانی]] بوو، ناوەندی ھەزەبانییەکان لە [[ھەولێر]] و [[شنۆ|شنۆ]] و [[ورمێ]] بوو. فەرمانڕەوایی ئەوان ناوچەکانی [[مەراغە]] و ورمێ لە ڕۆژھەڵات و ھەولێر و [[شنگال]] و بەشێک لە خاکی جەزیرە لە باشوور و ڕۆژاوا و بەرکاری و [[جۆلەمێرگ|ھەکاری]] و [[سەڵماس|سەلماس]] لە باکوورەوە،<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bozarslan|یەکەم=Hamit|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9781108473354&redir_esc=y|سەردێڕ=The Cambridge History of the Kurds|دوایین٢=Gunes|یەکەم٢=Cengiz|دوایین٣=Yadirgi|یەکەم٣=Veli|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|پەڕەکان=٢٧|زمان=en}}</ref><ref name=":3"/><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kennedy|یەکەم=Hugh|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215&redir_esc=y#v=onepage&q=%22The%20Kurdish%20dynasties%20which%20emerged%20in%20the%20second%20half%22&f=false|سەردێڕ=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٣٧٦٣٩-٢|پەڕەکان=٢١٥|زمان=en}}</ref> ھەولێر یەکێک بوو لە پایتەختەکەیان،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brill|یەکەم=E. J.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=ro--tXw_hxMC&dq=Zarzā+kurds&pg=PA1049&redir_esc=y#v=onepage&q=Zarzā%20kurds&f=false|سەردێڕ=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam: 1913-1936. Ṭāʻif - Zūrkhāna|ڕێکەوت=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٩٧٩٤-٠|پەڕەکان=١٠٤٩|زمان=en}}</ref> لە نێوان ساڵی ٩٠٦ تا ١١٣١/١١٤٤ فەرمانڕەوایان کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Minorsky|یەکەم=V.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9780521057356&redir_esc=y|سەردێڕ=Studies in Caucasian History: I. New Light on the Shaddadids of Ganja II. The Shaddadids of Ani III. Prehistory of Saladin|ڕێکەوت=١٩٥٣|بڵاوکەرەوە=CUP Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٠٥٧٣٥-٦|پەڕەکان=١٤٣|زمان=en}}</ref><ref name=":2"/>{{rp|65-66}} بە گوێرەی ئیبن حەوقەل ناوچەی جەزیرە لەوەڕگەی ھاوینەی کوردانی ھەزەبانەکان بووە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bozarslan|یەکەم=Hamit|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9781108473354&redir_esc=y|سەردێڕ=The Cambridge History of the Kurds|دوایین٢=Gunes|یەکەم٢=Cengiz|دوایین٣=Yadirgi|یەکەم٣=Veli|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|پەڕەکان=٢٦|زمان=en}}</ref> بوونی ھەزەبانەکان تۆمار کراوە لە سەدەی ١٠زی دا لە [[دوین]] لە [[ئەرمەنستان]]، کە بە کەنارەکانی دەریای کاسپی تێدەپەڕێت بۆ خاکی جەزیرە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=James|یەکەم=Boris|ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Le " territoire tribal des Kurdes " et l’aire iraqienne (xe-xiiie siècles): Esquisse des recompositions spatiales|ناونیشان=https://journals.openedition.org/remmm/3331#tocto1n3|journal=Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée|زمان=fr|issue=117-118|پەڕەکان=١٠١–١٢٦|doi=10.4000/remmm.3331|issn=0997-1327}}</ref> کە چەند کەسێکیش وەک پارێزگار بۆ شارەکە لە کۆتایی سەدەی دەیەمەوە تا سەدەی دوازدەھەم کە لەلایەن [[دەوڵەتی زەنگی]] داگیرکرا و پارێزگارییەکەی درا بە [[موزەفەرەدین کۆکبری]]، کە لە سەردەمی [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەیوبیەکاندا]] شارەکەیان پاراست. یاقوت حەمەوی زیاتر باسی لەوە دەکات کە ھەولێر لە سەدەی ١٣دا زۆربەی دانیشتووانی [[کورد]]ە.<ref>B. James. Le « territoire tribal des Kurdes » et l’aire iraqienne (xe-xiiie siècles): Esquisse des recompositions spatiales. Revue des Mondes Musulmans et de la Méditerranée, 2007. P. 101-126.</ref> [[پەڕگە:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|سوڵتانییەتی ئەیوبی(بە ڕەنگی پەمەیی) لە کاتی کۆچی دوایی سەلاحەدین لە ساڵی ١١٩٣ز]] کاتێک [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|مەغۆلەکان]] لە سەدەی ١٣دا ھێرشیان کردە سەر ڕۆژھەڵاتی نزیک، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٢٣٧ ھێرشیان کردە سەر شاری ھەولێر. شارۆچکەی خوارەوەیان تاڵان کرد بەڵام ناچار بوون لەبەردەم سوپای خەلافەت کە نزیک بووەوە پاشەکشە بکەن و ناچار بوون گرتنی قەڵاکە دوابخەن.<ref>Woods, John E. (1977), "A note on the Mongol capture of Isfahān", Journal of Near Eastern Studies, 36 (1): 49–51</ref> دوای [[گەمارۆدانی بەغدا (١٢٥٨)|کەوتنی بەغدا]] بە دەست [[ھۆلاکۆ خان]] و مەغۆلەکان لە ساڵی ١٢٥٨، دوا فەرمانڕەوای بەگتەگێنید خۆی ڕادەستی مەغۆلەکان کرد و بانگەشەی ئەوەی کرد کە گاریسۆنی کوردی شارەکەش بەدوایدا دەڕۆن؛ بەڵام ئەوان ئەمەیان ڕەتکردەوە، بۆیە مەغۆلەکان گەڕانەوە بۆ ھەولێر و توانیان قەڵاکە بگرن دوای گەمارۆدانێک کە شەش مانگی خایاند.<ref>https://www.gemaart.com/wp-content/uploads/2020/09/PAPER_Citadel-Research_Novacek.pdf{{بەستەری مردوو|url=https://www.gemaart.com/wp-content/uploads/2020/09/PAPER_Citadel-Research_Novacek.pdf |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> پاشان [[ھۆلاکۆ خان]] پارێزگارێکی [[مەسیحی]] [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] بۆ شارۆچکەکە دانا و [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی]] ڕێگەی پێدرا کەنیسەیەک دروست بکات. [[پەڕگە:Bagdad1258.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|وێناکردنی سوپای [[ھۆلاکۆ خان]] کە شارەکەی گەمارۆداوە، ١٤٣٠]] لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا، گۆشەگیرییە بەردەوامەکانی سەر [[مەسیحی]]یەکان و [[جوو]]لەکەکان و بوداییەکان لە سەرانسەری ئیلخاناتدا لە ساڵی ١٢٩٥ لە ژێر دەسەڵاتی ئۆیرات ئەمیر ناوروزدا بە جددی دەستیپێکرد، ئەمەش کاریگەری زۆری لەسەر ئاشوورییە ڕەسەنەکانی مەسیحی ھەبوو. ئەمەش لە سەرەتای سەردەمی ئیلخان غەزاندا دەرکەوت. لە ساڵی ١٢٩٧دا، دوای ئەوەی غەزان ھەستی بە بەھێزی کرد کە بتوانێت بەسەر کاریگەرییەکانی ناوروزدا زاڵ بێت، کۆتایی بە گۆشەگیرییەکان ھێنا. لە سەردەمی ئیلخان ئۆلجێیتودا، دانیشتوانی [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] پاشەکشەیان کرد بۆ قەڵاکە بۆ ئەوەی لە گۆشەگیری ڕزگاریان بێت. لە بەھاری ساڵی ١٣١٠دا مەلەک (حاکم)ی ناوچەکە بە ھاوکاری [[کورد]] ھەوڵی دەستبەسەرداگرتنی لێیان دا. سەرەڕای ھەموو ھەوڵەکانی قەشەی تورک مار یەحبەڵڵا بۆ دوورکەوتنەوە لە مەرگەساتی نزیک، دواجار قەڵاکە دوای گەمارۆدانی سەربازانی ئیلخانات و خێڵە کوردییەکان لە ١ی تەمموزی ١٣١٠ گیرا و ھەموو بەرگریکارەکانیش کۆمەڵکوژ کران، لەنێویاندا زۆرێک لە دانیشتوانی ئاشووری شارۆچکەی خوارەوە.<ref>Sourdel, D. (2010), "Irbil", in Bearman, P.; Bianquis, Th.; Bosworth, C.E.; van Donzel, E.; Heinrichs, W.P. (eds.), Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Brill Online,</ref> بەڵام ژمارەی دانیشتوانی [[ئاشوورییەکان]]ی شارەکە لە ڕووی ژمارەییەوە بە گرنگییەوە مانەوە تا وێرانکردنی شارەکە لەلایەن ھێزەکانی [[تەیمووری لەنگ|تەیمورەوە]] لە ساڵی ١٣٩٧.<ref>Edwin Munsell Bliss, Turkey and the Armenian Atrocities, (Chicago 1896) p. 153</ref> [[پەڕگە:Historical Atlas of Iran - Plate No. 17 (cropped).jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|سەردەمی ئیلخانییەکاندا]] [[قەرەقۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی [[تورکمان]] کە لە ساڵی ١٣٧٥ی زایینی وڵاتەکەیان دامەزراند، و فەرمانڕەوایی ڕۆژھەڵاتی [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و [[قەوقاز|قەفقاز]] و ھەندێک ناوچەی [[ئێران]] [[عێراق|و عێراقیان]] کرد، لە نێوان ساڵانی [[١٣٨٠]]ی زایینی تا [[١٤٦٩]] ی زایینی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا universalis.fr|ناونیشان=https://www.universalis.fr/encyclopedie/moutons-noirs-kara-koyunlu/|بڵاوکەرەوە=universalis.fr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا britannica.com|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Kara-Koyunlu|بڵاوکەرەوە=britannica.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا nomisma.org|ناونیشان=http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|بڵاوکەرەوە=nomisma.org|ڕێکەوتی سەردان= ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180707123207/http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Qaraqoyunlu Dynasty AZƏRBAYCAN.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|تورکمانە قەرەقۆینلۆکان، شینێکی کاڵ، گەورەترین ڕادەی خۆیان لە عێراق و کەناری ڕۆژھەڵاتی عەرەبی بۆ ماوەیەکی کەم نیشان دەدەن]] [[ئاق قۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی تورکمان و لە «خێڵی بێندەر»ن لە نێوان ساڵانی [[١٤٦٧]] - [[١٥٠٢|١٥٠٢ی زایینی]] لە ڕۆژھەڵاتی [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و فارس و [[عێراق]] و [[ئەفغانستان]] [[شینجیانگ|و تورکستان]] فەرمانڕەواییان کردووە. و لە ساڵی ١٤٦٩ی زایینی توانی وڵاتی [[قەرەقۆینلۆ]] لەناو ببات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131020105336/http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Map Aq Qoyunlu 1478-en.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|کۆنفیدراسیۆنی ئاق قۆینلۆ لە گەورەترین ئاستدا لە سەردەمی ئوزون حەسەن]] لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ھەولێر بە یەک لە دوای یەک لەلایەن [[ئومەویەکان]]، [[خەلافەتی عەباسی|عەباسیەکان]]، [[دەوڵەتی بوەیھی]]، [[شانشینی سەلجووقی|سەلجوقییەکان]] و پاشان تورکمانەکانی بەگتەگینید میرەکانی ھەولێر (١١٣١-١٢٣٢) حوکمڕانی دەکرا، دیارترینیان [[موزەفەرەدین کۆکبری]] بوو کە یەکێک بوو لە ژەنەڕاڵە پێشەنگەکانی [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەلاحەدین]]؛ بە نۆرە ئیلخانیەکان و جەلاییریدەکان و [[قەرەقۆینلۆ]] و ئیمپراتۆریەتیی تەیموور و [[ئاق قۆینلۆ]] بەدوایاندا ھاتن. لە ساڵی ١٥٠٩دا شاری [[ھەولێر]] و ناوچەکە لەلایەن [[شانشینی سەفەوی|سەفەوییەکانەوە]] داگیرکرا و بووە بەشێک لە فەرمانڕەواییان. یەکێک بوو لە گەورەترین ئیمپراتۆرییەتەکانی ئێران دوای لەشکرکێشی عەرەبەکان کە لەلایەن [[سەفەوییەکان|بنەماڵەی سەفەوییەکانەوە]] لە ساڵی ١٥٠١ تا ١٧٣٦ حوکمڕانی کرا.<ref>Helen Chapin Metz. ''Iran, a Country study''. 1989. University of Michigan, p. 313.</ref><ref>Emory C. Bogle. ''Islam: Origin and Belief''. University of Texas Press. 1989, p. 145.</ref><ref>Stanford Jay Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge University Press. 1977, p. 77.</ref><ref>Andrew J. Newman, ''Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire'', IB Tauris (March 30, 2006).</ref> [[پەڕگە:Safavid Iran.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سەفەوی لە سەردەمی شا عەباسدا]] ھەولێر شوێنی لە دایکبوونی مێژوونووس و نووسەرانی بەناوبانگی سەدەی ١٢ و ١٣ی کورد [[ئیبن خەلەکان]] و [[ئیبن ئەلمستەوفی]] بووە. دوای [[شەڕی چاڵدێران]] لە ساڵی ١٥١٤، ھەولێر کەوتە ژێر [[میرنشینی سۆران]]. لە سەدەی ١٨دا [[میرنشینی بابان]] شارەکەی گرتەوە بەڵام لەلایەن [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەمەد کۆر]] فەرمانڕەوای سۆران لە ساڵی ١٨٢٢ دەستی بەسەردا گیرا. [[پەڕگە:Soran Emirate.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی [[میرنشینی سۆران]] لە لووتکەی دەسەڵاتیدا لە سەردەمی [[شۆڕشی ڕەواندز]] بە سەرکردایەتیی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]. کە سنوورەکەی لە باکوورەوە لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]] و [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]] و لە باشووریشەوە لەگەڵ قەبیلەی عەنزەی نەجد و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە لەگەڵ [[ئێرانی قاجاڕی]] و [[میرنشینی ئەردەڵان]] ھاوسنوور بوو.]] [[میرنشینی سۆران]] بەردەوام بوو لە حوکمڕانی بەسەر ھەولێردا تا ساڵی ١٨٥١ لەلایەن عوسمانییەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا، ھەولێر بوو بە بەشێک لە [[ویلایەتی مووسڵ]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] تا [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، کاتێک عوسمانییەکان و ھاوپەیمانە [[کورد]] و [[تورکمان]]ەکانیان لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا]]وە تێکشکێنران. === سەردەمی عوسمانی(١٥٣٨-١٩١٨) === * دوای ئەوەی لە ساڵی ١٥١٧ بە ھێرشی ناڕێک دەستی پێکرد لە ساڵی ١٥٣٨ کۆتایی پێھات، کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی]] خاکی [[باشووری کوردستان]]ی ئێستای زیاد کرد بۆ ئیمپراتۆریەتەکەی بە گرتنی لە دەستی ڕکابەرە سەرەکییەکەی کە [[شانشینی سەفەوی]] بوو.<ref>Rothman, E. Nathalie (2015). Brokering Empire: Trans-Imperial Subjects between Venice and Istanbul. Cornell University Press.</ref> * [[مێزۆپۆتامیا]] لە ساڵی ١٥٥٥ لە لایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] بە [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە]] دەستی کەوتبوو، بەڵام تا [[گرێبەستی زەھاب]] لە ساڵی ١٦٣٩ کۆنترۆڵی عوسمانی بەسەر میزۆپۆتامیادا یەکلاکەرەوە نەبوو.<ref>https://archive.org/details/historyofottoman00stan/page/198/mode/2up</ref> دوای [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە]]، سەفەوییەکان جارێکی دیکە زۆربەی ناوچەی میزۆپۆتامیایان گرتەوە لە سەردەمی [[شا عەباسی یەکەم]] (١٥٨٨-١٦٢٩).<ref>Nasiri, Ali Naqi; Floor, Willem M. (2008). Titles and Emoluments in Safavid Iran: A Third Manual of Safavid Administration. Mage Publishers. p. 309.</ref> پاشان لەگەڵ داگیرکردنەوەی [[بەغدا]](١٦٣٨) لیوای مووسڵ بوو بە ویلایەتێکی سەربەخۆ.<ref>Kemp, Percy (1983). "Power and Knowledge in Jalili Mosul". Middle Eastern Studies. 19 (2): 201–12.</ref> * شاری ھەولێر لەم ماوەی دەسەڵاتی عوسمانیدا قەزایەک بوو لە لیوای کەرکووک. ھەرچەندە ماوەیەکیش قەزا بوو لە لیوای ڕەواندز. * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ [[حکوومەتی ناوەندی]]ی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا [[ئەیالەتی شارەزوور]]یان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== لیوای ھەولێر لە سەردەمی عوسمانیدا(١٨٥٠-١٩١٨) ==== شارۆچکەی مۆدێرنی [[ھەولێر]] لەسەر گردێک وەستاوە کە قەڵایەکی عوسمانی لە سەرەوەیە. لە سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاستدا، ھەولێر بووە ناوەندێکی بازرگانی سەرەکی لەسەر ڕێگای نێوان [[بەغدا]] و [[مووسڵ]]، ڕۆڵێک کە تا ئەمڕۆش دەیگێڕێت لەگەڵ پەیوەندییە گرنگەکانی ڕێگاوبان بە جیھانی دەرەوە. ئەم سەردەمە بە کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی کرداریی ھەردوو و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] و [[میرنشینی بابان|بابان]] و چەسپاندنی دەسەڵاتی [[بەغدا]] بە سەر تەواوی خاکی [[باشووری کوردستان]] دەست پێدەکات جگە لە چەند ساڵێک نەبێت کە ھەموو یەکە کارگێڕییەکانی نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] بە یەکگرتوویی لە یەکەیەکی کارگێڕیدا کۆکرابوونەوە و ناوەندەکەسی شاری [[ڕەواندز]] بوو. دوای ئەوە سەر بە سنجاق(لیوا)ی کەرکووک بوو تاوەکوو ساڵی (١٩٢٣) کرایە لیوا.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٨) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا [[زێی بچووک]] و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf | نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> خاکی ئێستای پارێزگای ھەولێر، لەم سەردەمەدا دابەش ببوو بەسەر [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] و [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]]دا، لە [[ئەیالەتی شارەزوور]] و [[ئەیالەتی بەغدا]] و [[ئەیالەتی وان]]دا. قەزاکانی([[قەزای ھەولێر|ھەولێر]]، [[قەزای کۆیە|کۆیە]]، [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] و [[ناحیەی بالیسان|بالیسان]]) سەر بە [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] بوون. قەزاکانی ([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای ھەریر|حەریر]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]]، [[ناحیەی بجیل|سورچی]] و [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]) سەر بە لیوای ڕەواندز بوون. [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] سەر بە لیوای مووسڵ بوو. لەم سەردەمەدا [[قەزا]]کان فرە ناوەند بوون و لە ژێر ھەژموونی [[ھۆز]]ەکاندا بوون بۆیە ھەندێک قەزا ناوی ھۆزەکانیشی لەگەڵدا دەھات. وە ھەندێک قەزا دراوەتە [[ھۆز]]ەکان بەڵام ناوەندیان نەبووە لە بەر ئەوەی لەو کاتەدا کۆچەری بوون بەڵام لە سنووری ئەو یەکە کارگێڕیانەی ئێستادا بوون. ئەم خشتەیەی خوارەوە ئەو یەکە کارگێڕییانە ڕوون دەکاتەوە کە پارێزگای ھەولێری ئێستا پێکدەھێنن کە سەر بە لیوا جیاوازەکان بوون.<ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = العراقی الشمالی | ناونیشان = https://drive.google.com/file/d/1KN0rYRFz_grB4hi84ATBdDN7KklFSY8r/view | نووسەر = محمد ھادی الدفتر و عبداللە حسن |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref>  {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە نێوان ساڵانی(١٨٥٠-١٨٦٥)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! لیوا ! ناوی قەزا ! پێڕستی یەکە کارگێڕییەکان ! لیوا ! ناوی قەزا ! پێڕستی یەکە کارگێڕییەکان |- | rowspan=5 style="text-align: center;"| [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] لەگەڵ فرە ناوەندی(ڕۆست، ڕەوەندۆک، شکیو، دەرگەڵە، دولە، ھەڕوتیان، بیاو، سەرچیان، کورە، دیوە و دەراریان) | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|دیانا]]، بەشێک لە [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] | rowspan=5 style="text-align: center;"| [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]](ئەربیل) | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]]، [[قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]، [[ناحیەی کەندێناوە|کەندێناوە]]، [[قەزای مەخموور|مەخموور]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ھەریر]] | style="text-align: center;" | دێرە حەریر | style="text-align: center;" | [[ناحیەی بالیسان|بالیسان]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|باڵەک]] | style="text-align: center;" | باڵەک | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] لەگەڵ فرە ناوەندی([[بۆگد]]، [[خەرابە]]، [[ساتووقەڵا]]، شێخان، دەربەند، گردی و چنارە، [[خەلەکان]]، [[خدران]] و [[ھیزۆپی گەورە|ھیزۆپ]]) | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیسنجەق]]، [[قەزای تەقتەق|تەقتەق]]، [[ناحیەی خەلەکان|چناران]]، بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]] | style="text-align: center;" | سیدەکان | style="text-align: center;" | ھۆزی سن و [[ئاکۆ]] و [[خۆشناو]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] و [[ناحیەی بێتواتە|بێتواتە]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی بجیل|سورچی]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] | style="text-align: center;" | [[ئێلی بڵباس]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] و [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] و [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- | rowspan=1 style="text-align: center;"| [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]] | style="text-align: center;" | ھۆزی [[مامەش]] و [[مەنگوڕ]] و ڕەمەک | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] | rowspan=1 style="text-align: center;"| [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|زێبار]] | style="text-align: center;" | مێرگەسۆر |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] [[پەڕگە:لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٥٠ - ١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٥٠ - ١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣) ==== لەم قۆناغەدا سیستەمی کارگێڕیی بەغدا لە [[ئەیالەت]]ەوە گۆڕدرا بۆ [[ویلایەت]]، ئەمەش لەلایەن [[والی]] تازە (مەدحە ت پاشا) کە لە ڕۆژی (۱۸ی موحەڕەمی ساڵی ۱۲۸٦ز-١٨٦٩/٤/٣٠ز)دا. گەیشتە [[بەغدا]] جیبەجێکرا، [[ویلایەتی بەغدا]] لەم قۆناغەدا لە (١٥) لیواوە کرا بە(١٤) لیوا، ژمارەی [[قەزا]]کانیشی لە(١٣٦)ەوە بۆ (۹۳) قەزا کەمکرایەوە. قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ [[والی]] [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|لیوای کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # سنووری ئێستای '''پارێزگای ھەولێر''' لەم سەردەمەدا لە لیوای ڕەواندزدا کۆکرایەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! ناوی قەزا ! یەکەی کارگێڕییەکان ! ژ ! ناوی قەزا ! یەکەی کارگێڕییەکان |- | style="text-align: center;"| ١ | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ھەریر]] | style="text-align: center;" | دیرە حەریر | style="text-align: center;"| ٥ | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]]، [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]، [[ناحیەی کەندێناوە|کەندێناوە]]، [[قەزای مەخموور|مەخموور]] |- | style="text-align: center;" | ٢ | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|باڵەک]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | style="text-align: center;" | ٦ | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]]، [[قەزای تەقتەق|تەقتەق]]، [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] |- | style="text-align: center;" | ٣ | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|برادۆست]] | style="text-align: center;" | ٧ | style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر|پشدەر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر|پشدەر]]، [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- | style="text-align: center;" | ٤ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی شێروان مەزن|شێروان]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|مێرگەسۆر]] | style="text-align: center;" | ٨ | style="text-align: center;" | دارەبیان | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]]، [[ناحیەی خدران|خدران]]، [[ناحیەی خەلەکان|خەلەکان]]، [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- |} [[پەڕگە:نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨) ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری [[سنجاق]]ەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی([[مەنگوڕ]] و [[مامەش]] و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]]، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[قەزای ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا:''' سنووری ئێستای پارێزگای ھەولێر لەم قەزایانە پێکھاتبوو: # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە ([[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] و [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای کۆیە]] یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] بوو. # [[قەزای ڕەواندز]] لە ([[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]]، [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە ھەریر]]، [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای ڕانیە]] تەنھا [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]]ی ھەبووە. # ھێنانە کایەی ناحیەی شێروان لە ساڵی(١٨٩٠)دا، دواتر لکاندنی بە قەزای زێبار. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٢٩٢ک-١٨٧٥ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | ٢ | [[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]] |- | [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] |- | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | ٤ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا:''' # ناوی [[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]] گۆڕدرا بە ناحیەی برادۆست. # [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە سنووری [[قەزای کۆیە]] ھاتە کایەوە. # ناحیەی ئەملاکی شەمامک لە لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ھاتە کایەوە، کە سنووری ئێستای [[قەزای مەخموور]] و [[قەزای خەبات]] دەکات. # لە ساڵی (١٩٠٣)دا [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] لکێندران بە [[قەزای ڕەواندز]]ەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٣٢٥ک-١٩٠٧ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | rowspan=3 |٢ | rowspan=3 |[[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] |- | [[ناحیەی بالیسان]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=6 | ٣ | rowspan=6 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] |- | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] |- | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | ٤ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === لیوای ھەولێر لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد، دەتوانرێت سەردەمی پاشایەتی بە سەر چوار قۆناغدا دابەشبکرێت.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # جێگیرکردنی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوش تەپە]] لە بری ناحیەی دزەیی. # دابەشکردنی ھۆبەی ئەملاکی ئەمیری شەمامک بۆ دوو ناحیە([[قەزای مەخموور|مەخموور]] و [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]). # بەستنەوەی ناحیەی سولتانیە بە ناوەندی [[قەزای مووسڵ]]ەوە، دواتر دابەشکرا لە نێوان ھەردوو [[قەزای شەرقات|ناحیەی شەرقات]] و [[ناحیەی شۆڕە]]، ئیتر ناوی سولتانیەش لە دەفتەرە تۆمارییەکاندا نەما. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە. # دابڕاندنی [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] لە [[قەزای ڕەواندز]] و لکاندنی بە [[ناحیەی بارزان|ناحیەی زێبار]]ی سەر بە [[قەزای ئاکرێ]]. بەم شێوەیە یەکە کارگێڕییەکان کە دواتر لیوای ھەولێریان پێکھینا پێکھاتبوو لە (٣ [[قەزا]] و ٩ [[ناحیە]])، خاڵێکیتر کە پێویستە ئاماژەی پێبکریت ئەوەیە لە کاتی ھێنانە کایەی لیوای ھەولێردا بە ھۆی ناجێگیری ڕەوشی لیوای سلێمانییەوە ئاماژە بە [[قەزای ڕانیە]] نەکراوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێرلە ساڵی(١٩٢٢)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە |- | rowspan=4 | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|ناحیەی مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | rowspan=1 | ٢ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | rowspan=1 colspan=2 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=2 style="text-align: center | (٣)[[قەزا]] و (٩)[[ناحیە]] |- |} ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # [[قەزای ڕانیە]] دوای جێگیربوونی چارەنووسی [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، [[قەزای ڕانیە]] سەر لە نوێ بە لیوای ھەولێرەوە بەسترایەوە، سەرەتا بەشی ڕۆژئاوای [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] کە دەکەونە نێوان چیای [[ھەیبەت سوڵتان]]، [[زێی بچووک]] و ڕووباری باسەلامەوە بە [[قەزای کۆیە]] لکێندرا، لکاندنیشی پەیوندی بە موڵکداری ئاغاکانی کۆیەوە ھەیە، کە خاوەنی زۆربەی زەوییەکانی ئەم ناحیە بوون، دواتر گەڕێنرایەوە بۆ [[قەزای ڕانیە]]. # ھەروەھا لە سنووری [[قەزای ڕانیە]]، [[ناحیەی ناودەشت]] ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شاردەێی [[سەنگەسەر]] بوو. # لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا کە بە دوو زنجیرە چیا و بەرزایییەکانی ([[قەرەچوغ]]) و (زوورگە زراو) دابەشکراوە بۆ سێ [[دەشت]]، ھەردوو دەشتی (شەمامک، کاندێناوە و قەراج)، بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٤٩) لە ۱۹۲۷/۷/۲۷دا لە [[قەزای ھەولێر]] دابڕێنران و کران بە [[قەزا]]، سەرەتا ناوی قەزای گوێڕ بوو، دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٥) لە ۱۹۲٨/٣/٥دا ناوی گۆڕدرا بە [[قەزای مەخموور]] ناوەندەکەی شارۆچکەی [[مەخموور]] بوو. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦١) لە ۱۹۲٨/٤/٤دا [[ناحیەی کەندێناوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[قەزای مەخموور]]دا و ناوەندەکەی شارەدێی [[دیبەگە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =کورد وترک وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سی جی ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێرلە ساڵی(١٩٣٦)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە |- | rowspan=2 | '''١''' | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | rowspan=1 | '''٣''' | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | rowspan=4 | '''٥''' | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | rowspan=3 | '''٤''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | rowspan=2 | '''٢''' | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | rowspan=1 colspan=2 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | rowspan=1 colspan=7 style="text-align: center | '''(٥)[[قەزا]] و (١١)[[ناحیە]]''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦٦٥) لە ٢٠\١٢\١٩٤٤دا [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] لەگەڵ ھەردوو [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و [[ناحیەی بارزان]] لە [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]] دابڕێنرا و لکێندرا بە پارێزگای ھەولێرەوە. # [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپ]]ە ھەڵوەشینرا و سەرجەم کەرتەکانی لکێندرا بە ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٤٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | style="text-align: center |[[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | ٨٥٤ | style="text-align: center | ٩٣ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ھەولێر]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٣٨٤٠ | style="text-align: center | ٣٠١ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٢٢٩٣ | style="text-align: center | ١١٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ١٢٢٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای مەخموور]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٤٠٩٤ | style="text-align: center | ٢٤٤ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ١٠٤٨ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٩٠٩ | style="text-align: center | ٦٧ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای کۆیە]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ١٩٥٧ | style="text-align: center | ١٤٢ |- | rowspan=6 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=6 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٠١٧ | style="text-align: center | ١٠٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٩٣١ | style="text-align: center | ٩٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٧٥٢ | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٨٢٥ | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٦١١ | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ڕەواندز]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٥١٣٦ | style="text-align: center | ٤٤٨ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[بلێ]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[بلێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٤٧٥ | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٣٥٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٨٢٩ | style="text-align: center | ٦٥ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕانیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center | [[ڕانیە]] | style="text-align: center | ١٠١٣ | style="text-align: center | ٩٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | [[میرزا ڕۆستەمی گەورە]] | style="text-align: center | ٤١٤ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | [[سەنگەسەر]] | style="text-align: center | ٨٧٣ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ڕانیە]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٢٣٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٢) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨١٧٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٠٨''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== لەم قۆناغەدا ڕووبەری پاریزگای ھەولێر کەم بووەوە بەھۆی ئەوەی [[قەزای ڕانیە]]ی لێدابڕێنرا. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای کۆیە]]. [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە [[قەزای شەقڵاوە]]وە. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٢دا [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]، بە دابڕانی (٢٧) کەرت لە [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] و (٣٤) کەرت لە [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرەحەریر]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[قەزای شەقڵاوە]]، ناوەندەکەی لە شارەدێی [[پیرمام]]ە. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٤دا، ناحیەی [[ھیران|ناحیەی خۆشناو]] لە سنووری [[قەزای شەقڵاوە]]دا ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شارەدێی [[ھیران]] بوو. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٥٨٣) لە ٥\٧\١٩٥٦دا، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە قەزای [[مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]، وە ناوەندی قەزاکەش لە گوندی [[بلێ]]وە گواسرتایەوە بۆ شارۆچکەی [[مێرگەسۆر]]. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٦١٠) لە ١٢\٧\١٩٥٦دا، [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی ناودەشت]] و [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] لەم پارێزگایە دابڕێنرا و لکێندرا بە [[پارێزگای سلێمانی]]یەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٣٥٠) لە ٢٢\٦\١٩٥٧دا، [[ناحیەی قەراج]] لە سنووری [[قەزای مەخموور]]دا ھاتە کایەوە و ناوەندەکەی لە گوندی [[گۆمەشین]] دانرا.<ref name=":8" /> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٥٨)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=1 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=1 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٤٥٦ | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ١٢٢٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[گۆمەشین، قەراج|گۆمەشین]] | style="text-align: center | ١٨٣٧ | style="text-align: center | ٨٦ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ١٠٤٨ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٩٠٩ | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٠١٧ | style="text-align: center | ١٠٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٧٥٢ | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٨٢٥ | style="text-align: center | ١١٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٦١١ | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٤٧٥ | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٣٥٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٥١٩ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٥٨٧ | style="text-align: center | ٦٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٦٧٩ | style="text-align: center | ٧٠ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٦) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٥٨٧٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠٠''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٥٨)دا.]] === پارێزگای ھەولێر لە سەردەمی کۆماریدا(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان. ئەم سەردەمە دابەشی چوار قۆناغ دەکرێت.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بەفەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٨) لە ١٩٦٠/٨/٣٠دا، (١٠٠) کەرتی ناوەندی پارێزگای ھەولێر دابڕێنرایەوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[قوشتەپە]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحية قوشتبة | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/204.html | نووسەر = القوانين والتشريعات العراقية |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٠ دا، (١٣) کەرتی [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خوشناو]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] و (٣) کەرتیشی بە [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]ەوە لکێنراوە، ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]]یش بە [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]ەوە لکێنراوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٣) لە ١٩٦٢/١٢/٢٣دا، [[ناحیەی دیانا]] لە سنووری [[پارێزگای ھەولێر]]دا ھێنرایە کایە و بەسترایەوە بە [[قەزای ڕەواندز]] و (٥٤) گوندی و (٣) مەخفەری [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]ی پێوە گریدرا و ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[دیانا]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحية دیانا | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/790.html| نووسەر = القوانين والتشريعات العراقية |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٦٥)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژ. کەرت |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | style="text-align: center | [[قوشتەپە]] | style="text-align: center | ١٠٠ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[گۆمەشین، قەراج|گۆمەشین]] | style="text-align: center | ٨٦ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٧١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ٤٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی دیانا]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٨) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠٠''' |- |} ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٦دا ، (٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی قەراج]]ەوە لکێندراوە. # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٧٤٢) لە ١٩٦٧/٧/٢٦دا، (٣٢) گوندی [[ناحیەی دیانا]] و (٢٢) گوندی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] دابڕێنران، بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] لە سنووری [[قەزای ڕەواندز]] و ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[خەلیفان]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خلیفان | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/13278.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # لە ناوەڕۆکی بەیانی وەزارەتی داد لە سالی ١٩٦٧دا، جەختکراوە لە لکاندنی (٢٦) گوند بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]]ەوە. # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] ژمارە (٧٥٢) لە ١٩٧٠/٧/٥دا، [[قەزای چۆمان]] ھێنرایە کایە و ناوەندەکەی لە گوندی [[چۆمان]] بوو و سنووری کارگێڕییەکەیشی ھەمان سنووری کارگێڕیی [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث قضاء جومان | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/6215.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] لە ١٩٧٣/٧/١٦دا، ناوەندی [[ناحیەی قەراج]] لە گوندی [[گۆمەشین، قەراج|گومەشین]]ەوە گوێزرایەوە بۆ گوندی [[باقرتە]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٠٣) لە ١٩٧٣/١٠/١٥دا، بە دابڕاندنی (١٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]]، (٢٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] و (٤) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی شۆڕش]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای کۆیە]]وە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[دێگەڵە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة شورش | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9281.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٦٨) لە ١٩٧٣/١٢/٥دا، (٣١) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات |ناحیەی خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[خەبات|ھەنجیرۆک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خبات | ناونیشان = https://wiki.dorar-https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9283.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٩٨) لە ١٩٧٥/٩/٤دا، (١٩) کەرتی [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای چۆمان]]ەوە بە ستراوە و ناوەندەکەیشی گوندی [[حاجی ئۆمەران]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة حاجی عمران | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11207.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٣٣) لە ١٩٧٦/١/٢٥دا، (٢٩) کەرتی [[ناحیەی کەندێناوە]]، (١١) کەرتی [[ناحیەی قەراج]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێنراوە ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]]ی سەر بە [[قەزای ھەولێر]] بە [[ناحیەی پردێ]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ارتباط مقاطعات من محافظة اربيل والحاقها بالتأميم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] ژمارە (٦٤٨) لە ١٩٧٧/٦/١دا، [[ناحیەی بارزان]] ھەڵوەشێنراوە و ھەموو زەوییەکانیشی بە [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]]ی سەر بە [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]ەوە لکێندراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الغاء ناحية بارزان التابعة لمحافظة اربيل | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7966.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٧٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[عەنکاوە]] | style="text-align: center | ٩٤٠ | style="text-align: center | ٦٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | style="text-align: center | [[قوشتەپە]] | style="text-align: center | ١٢٧٣ | style="text-align: center | ٩٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center | [[خەبات]] | style="text-align: center | ٤٧٠ | style="text-align: center | ٣١ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ھەولێر]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٦٨٣''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٩٣''' |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٤٤٨ | style="text-align: center | ٢٩ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ٧٠٧ | style="text-align: center | ٤٦ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[باقرتە]] | style="text-align: center | ٩٧٣ | style="text-align: center | ٧٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مەخموور]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٦٣٧''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٠٤''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٦٤٧ | style="text-align: center | ٤٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ١٠٧٣ | style="text-align: center | ٥٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شۆڕش]] | style="text-align: center | [[دێگەڵە]] | style="text-align: center | ٤٠٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای کۆیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢١٢٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٢''' |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ٥٠٩ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی دیانا]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٢٩٠ | style="text-align: center | ٤١٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٦٩٠ | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center | [[خەلیفان]] | style="text-align: center | ٤١٥ | style="text-align: center | ٣٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ڕەواندز]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٩٠٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢١٥''' |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٧٨٥ | style="text-align: center | ٧٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٦٢٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٠٩''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٤٩٢ | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[ھەریر]] | style="text-align: center | ٤٦٠ | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٨٠٠ | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای شەقڵاوە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٧٥٢''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٦''' |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٧ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[چۆمان]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٦٧٤ | style="text-align: center | ٦٦ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] | style="text-align: center | [[حاجی ئۆمەران]] | style="text-align: center | ٢٤٥ | style="text-align: center | ١٩ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای چۆمان]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٩١٩''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٨٥''' |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(٢١) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٤٢٧''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١١٤٥''' |- |} ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٤) لە ١٩٨١/١٢/٢٠دا، [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]] ھێنرایە کایەوە و ناوەندەکەیشی شارۆچکەی [[دیانا]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٧٩) لە ١٩٨٢/٢/١دا، [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] ھەڵوەشێنراو و ھەموو کەرتەکانیشی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]ەوە لکێنرا. # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و لکاندنی ھەموو کەرتەکانی بە [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]]ەوە بەپێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٢٦٧) لە ١٩٨٢/٥/١٢دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الغاء ناحیة مزوری بالا فی محافظة اربیل | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/20502.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٤٢) لە ١٩٨٧/٧/١٨دا، ھەردوو [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خوشناو]]ی سەر بە [[قەزای شەقڵاوە]] و [[ناحیەی کەندێناوە]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی قەزای ھەولێرەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٩٨٧)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ناوەند ! ڕووبەر^٢ ! ژ.کەرت ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ناوەند ! ڕووبەر^٢ ! ژ.کەرت |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''١''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[ ھەولێر]] | style="text-align: center;" | ٢١٨٥ | style="text-align: center;" | ١٦٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٣''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|سدیق]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی دیانا|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[دیانا]] | style="text-align: center;" | ٤٦٥٦ | style="text-align: center;" | ٣٤٤ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center;" | [[خەبات]] | style="text-align: center;" | ٥٢١ | style="text-align: center;" | ٣١ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center;" | [[ خەلیفان]] | style="text-align: center;" | ٤٤٨ | style="text-align: center;" | ٣١ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[کۆیە]] | style="text-align: center;" | ٢١٢٤ | style="text-align: center;" | ١٤٢ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز|ناحیەی ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | ١٨٠ | style="text-align: center;" | ٣٤ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای ھەولێر''' | style="text-align: center;" | '''٤٨٣٠''' | style="text-align: center;" | '''٣٣٥''' | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای سدیق''' | style="text-align: center;" | '''٥٢٨٤''' | style="text-align: center;" | '''٤١٦''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٢''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[ مەخموور]] | style="text-align: center;" | ١٢١٤ | style="text-align: center;" | ٧٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٤''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | ٤٠٤ | style="text-align: center;" | ٣٤ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center;" | [[باقرتە]] | style="text-align: center;" | ٩٨٣ | style="text-align: center;" | ٧٨ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی ھەریر]] | style="text-align: center;" | [[ھەریر]] | style="text-align: center;" | ٦٤١ | style="text-align: center;" | ٧٦ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center;" | [[گوێڕ]] | style="text-align: center;" | ٥٨٦ | style="text-align: center;" | ٥١ | style="text-align: center;" | [[قەزای پیرمام|ناحیەی پیرمام]] | style="text-align: center;" | [[پیرمام]] | style="text-align: center;" | ٧٨٩ | style="text-align: center;" | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای مەخموور''' | style="text-align: center;" | '''٢٧٨٣''' | style="text-align: center;" | '''٢٠٤''' | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای شەقڵاوە''' | style="text-align: center;" | '''١٨٣٤''' | style="text-align: center;" | '''١٨٦''' |- |} ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨-١٩٨٩)دا ==== # ڕووبەری پارێزگاکە زیادیکرد و ژمارەی کەرتەکانیشی لە (١١٤١) کەرتەوە بە رزبووەتەوە بۆ (۱۱۸۳) کەرت. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٣٤) لە ۱۹۸۹/۹/۱۱دا، (٤) کەرتی [[ناحیەی پردێ]] و (۳۸) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنرا و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا، ھەر لەو فەرمانەدا ھاتووە [[ناحیەی پردێ]] بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندراوە، ڕووبەری [[ناحیەی پردێ]] تەنھا ڕووبەری سەرۆکایەتی شارەوانی شارۆچکەی [[پردێ]]ی لە خۆدەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم تنظیم الحدود الاداریة لمحافظة التأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٤٥ | style="text-align: center | ٢٠٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center | [[خەبات]] | style="text-align: center | ٥١٢ | style="text-align: center | ٣١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٢١٢٤ | style="text-align: center | ١٤٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ھەولێر]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٥٦٩٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٣٧٧''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ١٢١٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٨٦ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[باقرتە]] | style="text-align: center | ٩٨٣ | style="text-align: center | ٧٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مەخموور]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٧٨٣''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٠٤''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[دیانا]] | style="text-align: center | [[ناحیەی دیانا|ناحیەی ناوەندی قەزای سدیق]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٤٦٥٦ | style="text-align: center | ٣٤٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center | [[خەلیفان]] | style="text-align: center | ٤٤٨ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز|ناحیەی ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٨٠ | style="text-align: center | ٣٤ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٥٢٨٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٤١٦''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | ٤٠٤ | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] | style="text-align: center | [[ھەریر]] | style="text-align: center | ٦٤١ | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٧٨٩ | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای شەقڵاوە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٣٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٦''' |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٣) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٥٥٩١''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١١٨٣''' |- |} === لە دوای ڕاپەڕین === ==== قۆناغی یەکەم ساڵی ١٩٩١-١٩٩٢ ==== * لەم قۆناغەدا [[پارێزگای سلێمانی]] و پارێزگای ھەولێر و [[پارێزگای دھۆک]] لە لایەن [[بەرەی کوردستانی]]ەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕێوەدەبرا، لەبەرئەوەی گوندەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە [[ھەرێمی کوردستان]] دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ [[پەرلەمانی کوردستان]] پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە. ==== قۆناغی دووەم ساڵی ١٩٩٢-٢٠٠٣ ==== لەم قۆناغەدا یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر بە پێی ئاوەدانکردنەوە نوێ کرانەوە و یەکە کارگێڕییەکان چوونەوە جێی خۆیان و ناوی کوردییان لێنرانەوە، ھەرچەندە [[شەڕی براکوژی]] کاریگەری خۆی لەسەر ئەم ئاواکردنەوەیەش دانا و [[ھەرێمی کوردستان]] بووە دوو حکومەتی جوودا و تاوەکو ئێستاش کاریگەری لەسەر پڕۆسەی حکومداری جێھێشتووە. # ھێنانەکایەی [[ناحیەی سمێلان|ناحیەی دۆڵی ڕوست]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(٧) لە بەرواری ٢٠٠٠/٤/١٩دا، لە سنووری [[قەزای چۆمان]] کە ناوەندەکەی گوندی [[سمێلان]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/2.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # ھێنانەکایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(١٥) لە بەرواری ٢٠٠١/٣/٢٨دا، لە سنووری [[قەزای ھەولێر]] کە ناوەندەکەی کۆمەڵگەی [[بەحرکە]]یە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/14.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (١٤) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # ھەڵوەشاندنی [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(١٢٨٠) لە بەرواری ٢٠٠٣/٦/٢٢دا، لە سنووری [[قەزای مێرگەسۆر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/43.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٤٣) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم ٢٠٠٣-٢٠١٤ ==== لەم قۆناغەدا چەند گۆڕانکارییەک لە یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێردا کرا لەوانەم: # بە بەیانی ژمارە (١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٤/١٠/٢٦دا، '''(ا)'''ھێنانە کایەی [[قەزای خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر، بە دابڕانی ناحیەی خەبات لە [[قەزای ھەولێر]]. '''(ب)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی دارەشەکران]] لە ناوچەی زرارەتی سەر بە [[قەزای خەبات]] کە ناوەندەکەی لە گوندی [[دارەشەکران|قەرەقاجین]] دەبێت. '''(ج)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕزگاری، ھەولێر|ناحیەی ڕزگاری]] سەر بە [[قەزای خەبات]] و ناوەندەکەی لە کۆمەڵگای ([[تۆپزاوە]]) دەبێت. '''(د)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی شەمامک]] کە ناوەندەکەی لە گوندی (پیرداود) و سە ر بە [[قەزای خەبات]] دەبێت. '''(و)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی گۆڕەتوو]] لە سنووری [[قەزای مێرگەسۆر]]، لە گوند و کەرتەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای مێرگەسۆر دروستکرا، بەمەش ناحیەی ناوەندی قەزای مێرگەسۆر ھەڵوەشێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بەیانی ژمارە(١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٤دا | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٥٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٥٩٥) لە بەرواری ٢٠٠٥/١/١٧دا، لکاندنی ھەرسێ گوندی([[خرابە دراو]]/کەرتی ٥١، [[سەیدان]]/کەرتی ٥٢، [[مامەلۆک]]/کەرتی ٦٩) بە [[ناحیەی ڕزگاری، ھەولێر|ناحیەی ڕزگاری]] لە [[قەزای خەبات]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بەیانی ژمارە(١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٥دا | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/55.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٥٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(٨) لە ٢٠٠٦/١٠/١٢، [[ناحیەی شەمامک]] بە سەرجەم گوندەکانییەوە دابڕێنرا لە [[قەزای خەبات]] و لکێندرا بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٦٣) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٣٩٧٨) لە بەرواری ٢٠٠٧/٩/٢٦دا، دابڕاندنی ھەر دوو گوندی([[گوێزان، چۆمان|گوێزان]] و [[داروسەلام]]) لە [[ناحیەی سمێلان]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی گەڵاڵە]] لە [[قەزای چۆمان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٦٦) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١٢٤١٠) لە بەرواری ٢٠٠٧/٤/١٧دا، دابڕاندنی ھەر حەوت گوندی([[گردجۆتیار]]، [[پیرزین]]، [[کەرک]]، [[زەرزویان]]، [[زورگەبات]]، کۆمەڵگەی پیرزین و [[گەزنە، قەزای ھەولێر|گەزنە]]) لە [[قەزای عەنکاوە|ناحیەی عەنکاوە]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] لە [[قەزای ھەولێر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/74.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٧٤) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٩٣٢) لە بەرواری ٢٠٠٨/٩/١دا، دابڕاندنی گوندی([[سەیدان]]) لە [[ناحیەی کەورگۆسک]] و لکاندنی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] لە [[قەزای ھەولێر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/91.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٩١) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == قەزاکانی پارێزگای ھەولێر == {| class="wikitable sortable" |- ! ژمارە !! ناوی قەزا !! ناوەند !! ژمارەی دانیشتووان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krso.net/Default.aspx?page=article&id=1137&l=3 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160305034943/http://krso.net/Default.aspx?page=article&id=1137&l=3 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | ١ || [[قەزای ھەولێر]] || [[ھەولێر]] || ٩٣٠٬٣٨٩ |- | ٢ || [[قەزای دەشتی ھەولێر]] || [[بنەسڵاوە]] || ٢١٧٬٥٨٩ |- | ٣ || [[قەزای مەخموور]] || [[مەخموور]] || ٢٠٥٬٠٦٦ |- | ٤ || [[قەزای سۆران]] || [[سۆران]] || ١٨٢٬٩٧٦ |- | ٥ || [[قەزای شەقڵاوە]] || [[شەقڵاوە]] || ١٤٧٬٢١٩ |- | ٦ || [[قەزای کۆیە]] || [[کۆیە]] || ١١٠٬٠٢٥ |- | ٧ || [[قەزای خەبات]] || [[خەبات (شار)|خەبات]] || ١٠٨٬٤٦٢ |- | ٨ || [[قەزای مێرگەسۆر]] || [[مێرگەسۆر]] || ٥٢٬١٧٨ |- | ٩ || [[قەزای چۆمان]] || [[چۆمان]] || ٣٠٬٧٤٨ |- |١٠ |[[تەقتەق|قەزای تەق تەق]] |[[تەقتەق|تەق تەق]] |٢٥٬٠٠٠ |- | ١١ || [[قەزای ڕەواندز]] || [[ڕەواندز]] || ٢٤٬٩٨٦ |} == ھاوینەھەوارەکانی ھەولێر == '''[[ھاوینەھەواری شەقڵاوە]]:''' ھاوینە ھەواری شەقڵاوە دەکەوێتە لای باکوور و دەکەوێتە نێوان ھەردوو چیای سەفین (٩٦٠م) و چیای سوورکە و، پلەی گەرمای لە ھاویندا دەگاتە (٣٠–٣٥) پلە و، لە زستاندا دەگاتە -١٠ ژێر سفر. لە شەقڵاوەدا داروباری چر بەدی دەکرێ، کە پێکھاتووە لە داری (خۆخ و جوێز و ترێ و ھەنار و ھەنجیر…)و بازارێکی گەورەی تێدایە کە جۆرەھا خواردەمەنی و سەوزە و میوەی و بەوشک کراوەیی وەکو کوێز و ھەنجیر و قەیسی. ساڵانە بەسەدان گەشتیار ڕوو لە شەقڵاوە دەکەن بەھۆی دیمەنی سەرنج ڕاکێشی و ئاووھەواکەی. '''[[تاڤگەی گەلیی عەلی بەگ]]':'' ئەم ھاوینە ھەوارە ١٣٠کم لە ناوەڕاستی شاری ھەولێر دوورە و، بەیەکێک لە ھاوینەھەوارە سەرنج ڕاکێشەکانی ھەرێمی کوردستان دەژمێردرێت. دەکەوێتە نێوان چیای کۆڕەک و برادۆست بەدرێژایی١٢کم، شوێنەکە بەبەرزی ٨٠٠ مەتر لە ئاستی ڕووی دەریاوە بڵندە و، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٥ پلە لە ھاویندا و، ١٠ لە زستاندا. لەم شوێنەدا دوو ڕووبار بەیەک دەگەن، یەکیان لە دۆڵی ئالانە سەر بەناحیەی خەلیفان کە تاڤگەی گەلی عەلی بەگ پێک دەھێنێ، لەگەڵ ئەویتریان کە لە شارۆچکەی ڕەواندوز ھەڵدەقوڵێ کە ئاوی بێخاڵە، زێی گەورە پێک دەھێنن. سەرەڕای تاڤگە گەورەکە چەندان تاڤگەی بچووکی تری تێدایە. ئەم شوێنە بە سروشتی شاخاویەکەی و داروبارە جۆراو جۆرەکەی، بووەتە شوێنی گەشتوگوزار کە خەڵکی زۆر ڕووی تێدەکەن. '''[[تاڤگەی بێخاڵ|ھاوینەھەواری بێخاڵ<nowiki>'''</nowiki>]]:''' ھاوینە ھەواری بێخاڵ ١٤٠کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی گەلی عەلی بەگ و، لە دووری ١٠کم لە ڕۆژئاوای شارۆچکەی ڕەواندوز و پلەی گەرمای لە ٣٢ پلە بەرز نابێتەوە لە ھاوین دا. دەتوانین بگەین بە بێخاڵ لە ڕێگای گەلی عەلی بەگ یان لە ڕێگای ڕەواندوز. لەم ھاوینە ھەوارە تافگەیەکی ڕوون و گەورە ھەیە کە بە درێژایی شاخەکەی داپۆشیوە، شوێنێکی زۆر سەرنج ڕاکێشە، خەڵکی لە سەرەتای بەھاردا ڕووی تێدەکەن تا کۆتایی ھاوین. '''[[ھاوینەھەواری جوندیان]]:''' ئەم ھاوینە ھەوارە ١٤٧ کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، ٥ کم لە شاری دیانا دوورە، و دەکەوێتە لای خوارەوەی چیای ھندرێن، پلەی گەرمای لە ھاوین دا دەگاتە ٣٢ پلە. ھاوینە ھەواری جندیان ناوبانگی بە چاوی ئاوی سیحری دەرکردووە (عیون الماء السحریە) بەھۆی بوونی ئەشکەوتێک، کە تێیدا ئاوی تێدا ھەڵدەقوڵێ و، بووەتە شوێنی سەرەنجی گەشتیاران. '''ھاوینەھەواری '''حاجی ئۆمەران:''' دەکەوێتە باکووری شاری ھەولێر بە دووری ١٨٠ کم، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٠ پلە لە ھاویندا. ئەم شوێنە بەسەوزایی چیاکانی ناوبانگی دەرکردووە، ھەروەھا بەسروشتەکەی و ھەڵقوڵاوەکانی بەتایبەتی سەرچاوەی ئاوی کانزایی شێخی باڵەکیان کە خەڵکی سەردانی دەکات بۆ چارەسەری ھەندێ نەخۆشی وەکو (جگەر و پێست)، بۆیە لە ھاوین دا ئەم شوێنە ناودەبرێت شوێنی گەشتوگوزاری چارەسەری. '''سەری ڕەش و پیرمام:''' دوو ناوچەی نزیک شاری ھەولێرن، لە ھەولێرەوە بە ئۆتۆمبێل بۆ شارۆچکەی سەلاحەدین ١٥ خولەک ڕێگەیە، ئەو شوێنەی لە بەرزایییەوە دەڕوانێتە دەشتی کاکی بە کاکی ھەولێر. مەودای ڕاستەوخۆی لە گەڵ تورکیا ١٨٠ کیلۆمەترە. بەڵام ئەوێش لە زمانی خەڵکەوە سەلاحەدین نییە و مەسیفە. لە بەرزترین خاڵی مەسیف کە بە یەکێک لە چیا بەرزەکانی کوردستان دێتە ئەژمار، سەری ڕەش ھەڵکەوتووە؛ و لەو شوێنەوە [[باشووری کوردستان]] بەڕێوە دەبرێ چونکە شوێنگەی سەرەکی سەرۆکی ھەرێمی کوردستانە. ئێستا پیرمام (مەسیف) بووەتە بارەگای سەرەکی پارتی دیموکراتی کوردستان و جەرگەی فەرمانرەوایەتی کردنی کوردستانە و ھەمو ھێزە سیاسییەکانی پارتی و ھێزەکانی [[پێشمەرگە]]ی کوردستان لە پیرمامن و ئارامترین شوێنە بە تایبەتی لە دوای تەواوبونی تونێلی ھەولێر-شەقڵاوە کە لەژێر چیای سەربەنەوە تێدەپەڕێت سەلاحەددین دەبێتە جومگەی پاراستنی کوردستان، ھەر کە دەگەیت بە ناو شارۆچکەی پیرمامدا چەندین کۆشک و ڤیلا سەرنجت ڕادەکێشێت، و لە ئێستادا چەندین پلانی تۆکمە ھەیە بۆ ئەم شارۆچکەیە لە ڕووی ئاسایشی و گەشتیارەوەبەلام بە ھەبوونی پلانێکی گەورە و تۆکمەی پارێزڤانی، و سەری ڕەشیش تەنھا ٥ دەقیقە لە ناو مەسیفەوە دورە شوێنی حەوانەوەی سەرۆک مسعود بەرزانی یە، ئێستا بارەگای سەرۆکایەتی ھەرێم و پارتییان لێیە. == کشتوکاڵ == ھەروەک دەزانرێت [[ھەرێمی کوردستان]] بەوە دەناسرێت کە کۆنترین شوێنە کە مرۆڤ لەمێژووی خوێدا کشتوکاڵی لێوە کردبێت، ئەوەتا لەھەولێرو لەگوندی ([[زار چەمی]]) یەکەم گوندی کشتوکاڵی لەجیھاندا لەنزیک ([[شانەدەر]]) ھەبووە. ھەولێری پایتەخت بەوەجیا دەکرێتەوە کە کەشوھەوای یەکجار باش و زەویەکی بەپیت و بەرەکەتی ھەیە. بەیانیان وەزرەکان لە ھەولێر دوو وەرزی چاندن ھەیە (ھاوینە و زستانە) کە لەم پێدەشتەدا لە وەرزی [[ھاوین]] بەرھەمەکانی وەک ([[تەماتە]]، خەیار، [[باینجان]]، شفتی، باڵندە، پیاز، سیر، کونجی، توتن، گوڵە بەرۆژە، فاسولیا، کودی.. ھتد) دەچێندرێت. سەبارەت بە بەرھەمەکانی زستانە ئەوا بریتییە لە ([[گەنم]]، [[جۆ]]، [[نیسک]]، [[نۆک]]، پاقڵەمەنییەکان. گەر سەیرێکی بەرھەمی پارێزگا بکەین لە بواری کشتوکاڵدا بەروبوومی سەرەکییەکان دەکرێتە چەند بەشێک: # دانەوێڵە (گەنم، جۆ، برنج). # بەرووبوومی پیشەسازی و ڕۆندارەکان (کونجی، گوڵە بەڕۆژە، توتن) # سەوزەوات ([[تەماتە]]، [[خەیار]]، شفتی، گندۆرە، [[پیاز]]) # میوە ([[ترێ]]، [[سێو]]، [[قەیسی]]، خۆخ، ھەرمێ، [[ھەنار]]). # پاقڵەمەنییەکان (نۆک، نیسک، [[فاسولیای تەڕ]]). جێگای ئاماژەیە کە قوڵی ئاوی ژێر زەوی لەو پارێزگایە بەپێی وەزارەتی کشتوکاڵ بریتییە لە ١٠٠–١٥٠ مەتر کە ئاوێکی سازگارە و ڕادەی سوێریی ٤٠٠/١٠٠٠٠٠٠ ملم سێجایە، ھەرچی ئاوی سەر زەوییە لەنێوان ١٠–١٥مەترو لە ئەوانی تر سوێرترەو تەنھا بۆ ئاودێری بەکاردێت لەبەر ئەویش دەشتەکانی پارێزگا زۆر بەپیت و بەرەکەتن و ژمارەیەکی زۆر بیر ئیرتوازی لێدراوە لەدەشتەکانی (ھەولێر، ھەریر، کویسنجەق، مەخمور). سەبارەت بە ڕووبەری پارێزگای ھەولێر ١٢،٤٨٠ کم دووجایە کە دەکاتە ٢.٨٥٪ی ڕووبەری [[عێراق]]. == نەخشەکان == <gallery> Kurdistan governorates 2012.png|پارێزگاکانی ھەرێم Hewler governorate 2012.png|قەزاکانی ھەولێر (٢٠١٢) Hawler Governorate.png|قەزاکانی ھەولێر (٢٠٢٦) Arbil Districs.png|قەزاکانی(ھەولێر، بەحرکە، خەبات، بنەسڵاوە و قوشتەپە) </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://web.archive.org/web/20110308105346/http://hawlergov.org/kur/subject.aspx?ID=97 نەخشەی پارێزگای ھەولێر- وەزارەتی پلان دانان] * [https://web.archive.org/web/20100810220702/http://krso.net/default.aspx?l=2 یەکە کارگێریەکانی ھەرێمی کوردستان]، دەستەی ئاماری ھەرێم - وەزارەتی پلان دانان {{پارێزگای ھەولێر}} {{قەزاکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پارێزگاکانی کوردستان}} {{پارێزگاکانی عێراق}} {{ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|عێراق|جوگرافیا|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Arbil Governorate}} [[پۆل:پارێزگای ھەولێر|*]] [[پۆل:مانگیلەی بەپیت]] [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان|ھەولێر]] [[پۆل:پارێزگاکانی عێراق|ھەولێر]] [[پۆل:پارێزگاکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] [[پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو]] iqvdcx8buc6u1sdp2v01ypk12437zy5 1592018 1592017 2026-06-19T15:16:10Z MFTG 21816 /* قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1592018 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پارێزگای ھەولێر | ناوی_فەرمی = {{lang-ar|محافظة أربیل}}<br>{{lang-en| Erbil Governorate}} | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پارێزگا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Collage of Hawler - Erbil Governorate.jpg | photo2a = | photo2b = Arbil in Iraq.svg | photo3a = | photo3b = Kurdistan governorates 2015.png | photo4a = | photo4b = Hawler Governorate.png | | spacing = 2 |size = 266 }} | شرۆڤەی_وێنە = چەند وێنە و نەخشەیەکی پارێزگای ھەولێر | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=7|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=36.33333|frame-long= 44.2|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''پارێزگای ھەولێر''' | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = پارێزگار | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ئومێد خۆشناو]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[پارێزگا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٢\٣\١٩٢٣ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای ھەولێر | حیزبی_سەرۆک = [[عەلی ڕەشید خۆشناو]] | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٤٬٨٧٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = ١٠٠ | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤٥٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٦٠٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٬٥١٧٬٥٣٤ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٩٧ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = ھەولێری | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی سوریانی|سوریانی]] و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]])، [[مەسیحی]] و [[ئێزیدی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = [http://hawlergov.org/ hawlergov.org] | پەراوێزەکان = }} [[پەڕگە:Erbil Governorate Building.jpg|وێنۆک|باڵەخانەی پارێزگای ھەولێر]] '''پارێزگای ھەولێر''' یەکێکە لە پارێزگاکانی [[ھەرێمی کوردستان]]. ناوەندی پارێزگاکە شاری [[ھەولێر]]ە. لە ساڵی ٢٠٢٤ ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکە ٢٬٥١٧٬٥٣٤ کەس مەزەندە کراوە. [[ھەولێر]] پایتەختی ھەرێمی ئۆتۆنۆم بوو کە بەپێی [[ڕێکەوتننامەی ١١ی ئازار]] بە [[کورد]] درابوو، بەو ھۆیەشەوە [[حکوومەتی عێراق]] لە ساڵی ١٩٧٠دا دانی بە ئۆتۆنۆمی کورددا نا، لە ئێستادا پایتەختی [[ھەرێمی کوردستان]]ە، کە لە دوای جەنگی یەکەمی کەنداو لە ساڵی ١٩٩١ پێکھێنرا.<ref>{{استشھاد بویب|مسار= https://gov.krd/arabic/government/the-prime-minister/activities/posts/2021/february/رئیس-حکومة-إقلیم-کوردستان-یستقبل-محافظ-أربیل-الجدید/|عنوان=رئیس حکومة إقلیم کوردستان یستقبل محافظ أربیل الجدید|موقع=حکومة إقلیم کوردستان|لغة=ar|تاریخ الوصول=2023-07-03|مسار أرشیف= https://web.archive.org/web/20210912033248/https://gov.krd/arabic/government/the-prime-minister/activities/posts/2021/february/%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%A5%D9%82%D9%84%D9%8A%D9%85-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%B3%D8%AA%D9%82%D8%A8%D9%84-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8-%D8%A3%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF/|تاریخ أرشیف=2021-09-12}}</ref> پارێزگای ھەولێر دەکەوێتە باکووری عێراق. لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[تورکیا]] و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئێران]]. ڕووبەرەکەی (١٣١٦٥) کیلۆمەتر چوارگۆشەیە. پارێزگاکە دەکەوێتە ناو دەشتەکان و کەشوھەوای ئینتقالی لە نێوان کەشوھەوای [[دەریای ناوەڕاست]] و بیابانەکاندا ھەیە. تایبەتمەندە بە ساردی زۆر و شێداری کەم. ھەولێر لە سەردەمی ڕژێمی پێشوودا بە پایتەختی ھاوینەی [[عێراق]] دادەنرا، بەھۆی گرنگی مێژووییەکەی بە درێژایی سەدەکان و بەھۆی ئەوەی ناوەندێکی ڕۆشنبیری و شارستانی کاریگەرە لە باکووری عێراق.<ref>https://www.erbil.gov.krd/app/governorate</ref> لەسەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانلییەکان]] [[ھەولێر]] قەزایەک بووە سەر بە لیوای کەرکووک، بەڵام دوای نەمانی ئەوان و ھاتنی ئینگلیز بۆناوچەکە، ئالوگۆڕ بەسەر شێوەی فەرمانداری دامو دەزگاکان ھاتووەو جۆری بەڕێوەبەربردنی نوێ ھاتووەتە ئاراوە. دیارە ھەولێریش سەردەستەی ئەم گۆڕانکاریانە بوو، لەسەردەمی ئینگلیزەکان (حاکم سیاسی) لەلیواکان کاریان کردووە، یاریدەدەری دادوەری ڕامیاریش واتە (مساعد لحاکم السیاسی) لەقەزایەکان دانیشتوون (دەبلیو- ئار-ئێچ) کەئەفسەرێکی ئینگلیزە، یەکەم یاریدەدەری دادوەری رامیاری بووە لەھەولێر، پاشان کە ھەولێر بووەتە [[پارێزگا]] ھەر بەخۆی بووە بە دادوەری ڕامیاری ئەم شارە.<ref>https://www.kurdipedia.org/files/books/2014/95039.PDF?ver=132385097450000000</ref> == ناو == ناوی پارێزگای ھەولێر لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە ئەویش شاری [[ھەولێر]]ە، ھەرجەندە بە '''ئەربیل''' ناو دەبرێت بەڵام [[کورد]]ان و بە فەرمی لە [[عێراق]]دا لە ئێستادا [[ھەولێر]]ە، وە چەندین بۆ چوون ھەیە لەسەر ناوی ئەم شارە: * بە [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکی عوسمانی]] ھەر بەم شارە وتراوە ئەربیل(اربیل)،<ref>Nasrullah, Mehmet (1908), مکمل آوروپا خریطە سی [Complete Map of Europe] (in Ottoman Turkish), Istanbul: Tefeyyüz Kitaphanesi.</ref> ھێشتا وەک ناوی شارەکە لە وەرگێڕانی فەرمی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزیدا]] بەکاردەھێنرێت.<ref>https://gov.krd/english/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> فۆڕمی عەرەبی ستانداردی مۆدێرن بۆ ناوەکە بریتییە لە(أربیل).<ref>https://gov.krd/arabic/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> لە کۆنی کلاسیکدا بە لاتینی بە ئاربێلا و بە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] بە ئاربێلا (Ἄρβηλα) ناسرابوو، وەرگیراوە لە [[زمانی پارسیی کۆن]] ''ئەربەیرا''(𐎠𐎼𐎲𐎡𐎼𐎠𐏓)، بە عەربەیلوی ئاشوورییەوە، بە سۆمەری ئوربیلۆم (𒌨𒉈1).<ref>https://oracc.museum.upenn.edu/</ref> * کۆنترین ناویشی (ئوربیل) و (ئوربیلم)ە و یەکێکیش بووە لە شارە گرنگەکانی [[سۆمەر|سومەرییەکان]]، کە بەپێی لێکۆلینەوەی دیرۆکزان و مێژوونووسان سومەرییەکانیش [[نەژادی ئاری|ئاریایین]]. (ئور + بیل): (ئور) وشەیەکی سومەرییەکان بووە بە واتای ([[شار]]) بەکارھێنراوە و (بیل)یش ناوی خوایەکی سومەریەکان بووە، ئوربیل بە واتای (شاری بیل) دەھات. ھەروەھا پایتەختی سومەرییەکانیش بۆخۆی ناوی ([[ئوور|ئور]]) بووە. زۆربەی شارە کۆنەکانی [[کوردستان]] و نیشتمانی نێوان دوو رووبار ([[مێزۆپۆتامیا]]) کە وشەی (ئور) یان لەگەڵ بەکار دەھێنرا بریتیبوونە لە؛ ( [[ئوور]]، [[ھەولێر|ئوربیل]]، [[ڕحا|ئوروحا "ئورفا"]]، [[ورمێ|ئورمییە]]، [[کەرکووک|ئوراپخا]]، نیپ ئور،...). کە لە فەرھەنگی ھەریەکێک لە ئاسووری، ئەکەدی، میتانی، ساسانییەکان ناوی ئەو شارانە بەشێوەیتر بەکارھێنراوە وەک نمونە: بۆ ھەولێر (ئەربێلا ، ئەربائیلۆ،..). بۆ [[کەرکووک]] (ئوراپخا، ئاراپخا، نوزی...). بۆ شاری [[ڕحا]] (ئوروحا، ئورحا، ئورفا،..).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ناوی ھەولێر لە سەرچاوە کۆنەکاندا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2024/564717/0001.PDF?ver=133571487610690496 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥| نووسەر = پ.ی.د موسا محەممەد خضر و پ.ی.د ئارام جەلال حەسەن و کەیفی جەلال تەھا |زمان = [[زمانی کوردی|کورد]]}}</ref> * [[عەلائەدین سەججادی]] ئەو ئەفسانەیەی نووسیوە ( ئەگێڕنەوە دەڵێن : لەپاش شکانی [[ئاشوورییەکان]] بە دەست [[ماد|میدیەکان]] ، کوردەکان ھاتوون بەشوێنی ئەو خوایانەدا گەڕاون کە چەپاویان کەن سەرەتا وایان زانیوە کە ئەمانە زۆر زلن ھەریەکە بە ئەندازەی کێوێک ئەبن لەسەر ئەو نیازە زۆر گەڕاون ھیچیان بەرچاو نەکەوتووە، کتوپڕ کابرایەک چویتە ژوورێک سەیری کردوە لەوێ دان بەسەرسامیەکی سەیرەوە بانگی ھاوڕێیەکانی کردووە (ھۆ لێرەن), (ھۆ لێرەن ), (ھۆلیرە), ( ھولیر), (ھەولیر) لەدواجار وشەکان سەدە بەسدە گۆڕانکاری لەسەر زمان کراوە کورت و ڕێک کراوە تەگەیشتووتە ناوی(ھەولێر).<ref>گۆڤاری سۆمەری ژمارە ٨ ساڵی ١٩٥٢</ref> * وشەی ھەولێر، لە وشەی (ئەربیل) و (ئوربیل) و (ئەربا ئیلۆ)ەوە ھاتووە و لەسەر زار گۆڕاوە. وەک نمونەی (ئەربەئیلۆ، ئەربیل، ئوربیل، ئورویل، ھەرویل، ھەولێر...). == مێژوو == ھەندێ لە زانایان، [[ھەولێر]] و [[ھەرێمی کوردستان]] بەلانکەی مرۆڤایەتی دەزانن، لەبەرئەوەی [[ئەشکەوتی شانەدەر]] باشترین بەڵگەی مێژوویی [[مرۆڤ]]ە بەوپێیەی کە ئەشکەویتێکە لە [[جیھان]] گرنگی تایبەتی ھەیە و کەوتووەتە نزیک شاری ھەولێر. تەمەنی ئێسکبەندەکان کە بۆ ٦٠ تا ٦٥ ھەزار ساڵ پێش زاین دەگەڕێتەوە بەرێگەی زانستی سەلمێنراوە بەدرێژایی مێژوو، تا ئێستا ھیچ رۆژگارێکی ئەو ناوچەیە واتا ئەشکەوتەکە و شاری ھەولێر بێ مرۆڤ و دانیشتوان نەبووە. [[ھەولێر]] کۆنترنی شاری جیھانە تا ئێستا بە ئاوەدانی ماوەتەوە. === سەردەمی بەردینە نوێیەکان === ھەولێر لە سەرەتای ناوچەکانی نیشتەجێبوونی کشتوکاڵیدا بووە لە سەردەمی بەردینی نوێدا، قۆناغێکی بەرچاو لە گەشەسەندنی شارستانیەتی مرۆڤایەتی لە [[مێزۆپۆتامیا]] دیاری دەکات.<ref>https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/12387932_01.pdf</ref> [[پەڕگە:N-Mesopotamia and Syria english.svg|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەیەک کە بەرفراوانی میزۆپۆتامیا نیشان دەدات.]] === سەردەمی برۆنزی === ==== برۆنزی سەرەتایی ==== ئەو ناوچەیەی ھەولێر تێیدا ھەڵکەوتووە تا ڕادەیەکی زۆر لە ژێر ھەژموونی [[سۆمەر|سۆمەرییەکان]] بووە لە ٣٠٠٠ پێش زایین. لەگەڵ سەرھەڵدانی [[ئەکەد|ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی]] (٢٣٣٥-٢١٥٤ پێش زایین) ھەموو سامییەکانی ئەکادی و سۆمەرییەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] لە ژێر یەک دەسەڵاتدا یەکگرتوو بوون. [[ئیریدوپزیر]] پاشای شانشینی [[گۆتی]] لە ساڵی ٢١٥٠ پێش زایین شارەکەی گرت.<ref>https://erbilcitadel.org/arbil/?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696{{بەستەری مردوو|url=https://erbilcitadel.org/arbil/?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696 |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}</ref> [[پەڕگە:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی جوگرافیای ڕۆژھەڵاتی نزیک کۆن، لەگەڵ ناوە شوێنەکانی پەیوەست بە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئەکاد (کۆتایی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین)]] یەکەمین باس لە ھەولێر لە سەرچاوە ئەدەبییەکان لە ئەرشیفی شانشینی ئێبلاوە ھاتووە. دوو سەفەر بۆ ھەولێر (ئیربیلۆم) لە لایەن نێردراوێکەوە لە ئێبلەوە لە دەوروبەری ساڵی ٢٣٠٠ پێش زایین تۆمار دەکەن. فەرمانڕەوای [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور]]، [[ئەمار سین]]، لە ساڵی دووەمی تەمەنیدا، ئۆربیلۆمی لە کارەکەی دوورخستەوە. ١٩٧٥ پێش زایین.<ref>https://books.google.iq/books?id=en9tzr1-VM4C&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Ur III.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|درێژبوونەوەی نزیکەیی ئیمپراتۆریەتی شانشینی سێیەمی ئور (٢١١٢-٢٠٠٤ پێش زایین بەپێی کرۆنۆلۆژیای ناوەڕاست)، لەگەڵ ڕێکخستنی ناوەند/دەوروبەری سەردەمی شولگی (٢٠٩٣-٢٠٤٧ پێش زایین).]] ==== برۆنزی ناوەڕاست ==== لە سەدەکانی دوای ڕووخانی [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور]] ھەولێر بوو بە زلھێزێک لە ناوچەکەی خۆیدا. لە ماوەی تەمەنی کورتی شانشینی سەرەوەی میزۆپۆتامیادا لەلایەن شەمسی-عەدادی یەکەمەوە داگیرکرا، دوای ڕووخانی سەربەخۆ بوو. ==== کۆتایی برۆنزی ==== تا سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری ناوەڕاست (١٣٦٥-١٠٥٠ پێش زایین) ھەولێر لە چوارچێوەی ناوچەی کۆنترۆڵی ئاشوورییەکان بوو. === سەردەمی ئاسن === ناوچەکە کەوتە ژێر [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]] (٩٣٥-٦٠٥ پێش زایین). پاشان شارەکە ژمارەیەک جار دەستی گۆڕی لەوانەش دەسەڵاتی فارس، یۆنانی، پارتی، ڕۆمانی و ساسانی. [[پەڕگە:Assyrie general en.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ لە ئەوپەڕی ئاستدا.]] لە سەردەمی [[ماد]]ەکاندا، ڕەنگە [[ھەڤەخشترە]] ژمارەیەک کەسی لە [[گەلانی ئێرانی|ھۆزی ئێرانی کۆنی]] ساگارتیەکان لە شارەکانی ئاشووری ئەربەلا و [[ئەرەپخا]] ([[کەرکووک]]ی ئێستا) نیشتەجێ کردبێت، ڕەنگە وەک پاداشتێک بۆ یارمەتیدانیان لە گرتنی [[نەینەوا]]. بە گوێرەی نووسەرانی کلاسیک، ئیمپراتۆری فارس [[کورووشی مەزن]] لە ساڵی ٥٤٧ پێش زایین ئاشووری داگیرکرد و وەک دەوڵەتێکی پارێزراوی سەربازی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]] (یان ساتراپی) دامەزراند کە لە فارسی کۆن Aθurā (Athura) ناوی لێنرا، لەگەڵ [[بابل]] وەک پایتەخت.<ref>Yarshater, Ehsan (1993). The Cambridge History of Iran, Volume 3. Cambridge University Press. p. 482. ISBN 978-0-521-20092-9. Of the four residences of the Achaemenids named by Herodotus—Ecbatana, Pasargadae or Persepolis, Susa and Babylon—the last [situated in Iraq] was maintained as their most important capital, the fixed winter quarters, the central office of bureaucracy, exchanged only in the heat of summer for some cool spot in the highlands. Under the Seleucids and the Parthians the site of the Mesopotamian capital moved slightly to the north on the Tigris—to Seleucia and Ctesiphon. It is indeed symbolic that these new foundations were built from the bricks of ancient Babylon, just as later Baghdad, a little further upstream, was built out of the ruins of the Sassanian double city of Seleucia-Ctesiphon.</ref> [[پەڕگە:Achaemenid Empire 500 BCE.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|گەورەترین ڕووبەری خاکی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتی ھەخامەندییەکان]]، کە لە سەردەمی [[کورووشی مەزن]]دا بەدەست ھاتووە (٥٢٢-٤٨٦ پێش زایین)]] [[ماد]]ەکان و لەگەڵ ئەواندا ساگارتییەکان دەبوو لە ساڵی ٥٢٢ پێش زایین دژی داریۆسی یەکەمی فارس ڕاپەڕین، بەڵام ئەم ڕاپەڕینە لەلایەن ئەو سوپایەوە بە توندی داخرا کە داریۆس لە ساڵی دواتردا بە سەرکردایەتی ژەنەڕاڵ تەخماسپەدا ڕەوانەی دەرەوە. ڕووداوەکان لە نووسراوی بیستووندا وێنا کراون کە ئەمڕۆ لە چیاکانی [[پارێزگای کرماشان]]ی ئێران وەستاوە. [[پەڕگە:Median Empire.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|دەسەڵاتی [[ماد]]ەکان لەوپەڕی فەرمانڕەوایەتیدا]] [[شەڕی گۆگەمیلا]]، کە [[ئەسکەندەری مەزن]]، [[داریووشی سێیەم]]ی فارسی بردەوە، لە ساڵی ٣٣١ پێش زایین نزیکەی ١٠٠ کیلۆمەتر (٦٢ میل) ڕۆژئاوای ھەولێر بە پێی نەخشەی جیھانی ئۆربانۆ مۆنتی ڕوویدا. دوای شەڕەکە داریووش توانی بەرەو شارەکە ھەڵبێت.<ref>https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/workspace/handleMediaPlayer?lunaMediaId=RUMSEY~8~1~303667~90074316</ref> (تا ڕادەیەک بە نادروستی، ڕووبەڕووبوونەوەکە ھەندێک جار بە "شەڕی ئاربێلا" ناسراوە.) دواتر ئاربێلا بەشێک بوو لە ئیمپراتۆریەتی ئەسکەندەر. دوای مردنی ئەسکەندەری مەزن لە ساڵی ٣٢٣ پێش زایین، ئاربێلا بوو بە بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی]]. دواتر [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە نزیکەی ١٥٠ ساڵ داگیری کرد.<ref>https://books.google.iq/books?id=79wj2hj4wKUC&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Seleucid Empire alternative map.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سلووکی (شینێکی کاڵ) لە ساڵی ٢٨١ پێش زاییندا.]] [[پەڕگە:Map of the Parthian Empire under Mithridates II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە ساڵی ٩٤ پێش زایین لە گەورەترین ئاستیدا،(١٢٤-٩١ پێش زایین)]] ھەولێر بوو بە بەشێک لەو ناوچەیەی کە لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانیەکاندا]] ناکۆکی لە نێوان ڕۆما و فارسدا ھەبوو. لە سەردەمی پارتییەکان تا سەرەتای سەردەمی ساسانییەکان، ھەولێر بووە پایتەختی ویلایەتی [[ئادیابین]] (حادیابی ئاشووری). شارۆچکە و شانشینییەکە لە مێژووی جولەکەکاندا بە گۆڕینی بنەماڵەی شاھانە ناسراوە، بەتایبەتی شاژنە ھێلێنای ئادیابێنێ، بۆ ئایینی [[جوو]]لەکە.<ref>Brook, Kevin Alan (2018). The Jews of Khazaria (3rd ed.). Lanham: Rowman and Littlefield Publishers. pp. 241–243</ref> [[پەڕگە:Kingdom of Adiabene, ca 37 AD.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|شانشینی ئادیابین لە ساڵی ٣٧ی زایینی لە گەورەترین ئاستیدا، لە سەردەمی ئیزاتێسی دووەمدا]] پاشان دانیشتووانەکەی وردە وردە لە ئایینی کۆنی مێزۆپۆتامیا لە نێوان سەدەی یەکەم و چوارەمدا گۆڕا بۆ ئایینی [[مەسیحی]]، پکیدە بە شێوەیەکی نەریتی لە دەوروبەری ساڵی ١٠٤ی زایینی بووە یەکەم قەشە. ئایینی کۆنی میزۆپۆتامیا تا سەدەی دەیەمی زایینی بە تەواوی لە ناوچەکەدا نەمرد.<ref>https://www.tertullian.org/fathers/arbela_02_text.htm</ref> ھەروەھا کۆمەڵگەیەکی مەسیحی ھەبووە کە وا بیردەکرایەوە لە ئایینی جوولەکە گۆڕاون. [[ئادیابین]] (پارێزگای کەنیسەی ڕۆژھەڵاتی سریانی) لە ئەربێلا (بە [[زمانی سوریانی|سوریانی]]: ܐܪܒܝܠ ئەربیل) بووە ناوەندی [[مەسیحیەتی سوریانی]] تا کۆتایی سەدەکانی ناوەڕاست.<ref>https://books.google.iq/books?id=rNdtAAAAMAAJ&q=adiabene&redir_esc=y</ref> ھەولێر دوای ئەوەی [[ماد]]ەکان کۆتاییان بە حوکمی [[ئاشوورییەکان]] ھێنا، دوای مادەکان کەوتە ژێر دەستی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانییەکان]] بۆ چەندەھا سەدە، کە ھەژارییەکی زۆری تیادا بڵاو بووەوە و وە لە ناسنامە ئاشوورییەکەی داماڵرا. [[پەڕگە:The Sasanian Empire at its apex under Khosrow II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ساسانی لە گەورەترین ئاستدا ٦٢٠، لە سەردەمی خوسرەوی دووەم]] === مێژووی سەدەی ناوەڕاست === وەک چۆن زۆرێک لەو ئاشوریانەی کە بوونەتە مەسیحی ناوی ئینجیلی (لەوانەش جوولەکەکان)یان گرتەبەر، زۆربەی قەشەکانی سەرەتایی ناوی ئارامی ڕۆژھەڵاتی یان جوولەکە/ئینجیلییان ھەبووە، ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت کە زۆرێک لە مەسیحییە سەرەتاییەکانی ئەم شارە لە ئایینی جوولەکە بوون.<ref>Gillman, Ian and Hans-Joachim Klimkeit. Christians in Asia before 1500. (Ann Arbor: University of Michigan, 1999) p. 33</ref> وەک شوێنی دانیشتنی میترۆپۆلیتانی کەنیسەی ئاشووری ڕۆژھەڵات کاری دەکرد. لە سەردەمی مەسیحی شارەکەوە زۆرێک لە باوکانی کڵێسا و نووسەری ناسراو بە زمانی ئارامیی ھاتوون. دوابەدوای فەتحکردنی موسڵمانان بۆ سەر فارس، پارێزگای ساسانی نەکسواردەشیراگان و دواتر گەرامیگ و نۆدەردەشیراگان، کە ھەولێر بەشێکی لێ بوو، ھەڵوەشایەوە و لە ناوەڕاستی سەدەی حەوتەمی زایینیەوە ناوچەکە وردە وردە لێشاوی گەلانی [[موسڵمان]]ی بەخۆیەوە بینی کە زۆرینەیان [[عەرەب]] و گەلانی [[گەلانی تورک]] بوون.<ref>D. Sellwood, "ADIABENE," Encyclopædia Iranica, I/5, pp. 456–459</ref> ڕزگارکردنی(فتح) ھەولێر لە سەردەمی [[عومەر کوڕی خەتتاب]]دا بوو بە سەرکردایەتی (ربعی بن الأفکل) بوو کە ئەوکات ەژێر دەسەڵاتی ساسانییەکاندا بوو. [[پەڕگە:Rashidun Caliphate.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[خەلافەتی ڕاشیدون]] لە گەورەترین ئاستی خۆیدا، لە سەردەمی [[عوسمان کوڕی عەفان|خەلیفە عوسمان]]،٦٥٤ک]] دیارترین [[ھۆز]]ی [[کورد]] لە ناوچەکەدا [[ھەزەبانی]] بوو، ناوەندی ھەزەبانییەکان لە [[ھەولێر]] و [[شنۆ|شنۆ]] و [[ورمێ]] بوو. فەرمانڕەوایی ئەوان ناوچەکانی [[مەراغە]] و ورمێ لە ڕۆژھەڵات و ھەولێر و [[شنگال]] و بەشێک لە خاکی جەزیرە لە باشوور و ڕۆژاوا و بەرکاری و [[جۆلەمێرگ|ھەکاری]] و [[سەڵماس|سەلماس]] لە باکوورەوە،<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bozarslan|یەکەم=Hamit|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9781108473354&redir_esc=y|سەردێڕ=The Cambridge History of the Kurds|دوایین٢=Gunes|یەکەم٢=Cengiz|دوایین٣=Yadirgi|یەکەم٣=Veli|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|پەڕەکان=٢٧|زمان=en}}</ref><ref name=":3"/><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kennedy|یەکەم=Hugh|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215&redir_esc=y#v=onepage&q=%22The%20Kurdish%20dynasties%20which%20emerged%20in%20the%20second%20half%22&f=false|سەردێڕ=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٣٧٦٣٩-٢|پەڕەکان=٢١٥|زمان=en}}</ref> ھەولێر یەکێک بوو لە پایتەختەکەیان،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brill|یەکەم=E. J.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=ro--tXw_hxMC&dq=Zarzā+kurds&pg=PA1049&redir_esc=y#v=onepage&q=Zarzā%20kurds&f=false|سەردێڕ=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam: 1913-1936. Ṭāʻif - Zūrkhāna|ڕێکەوت=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٩٧٩٤-٠|پەڕەکان=١٠٤٩|زمان=en}}</ref> لە نێوان ساڵی ٩٠٦ تا ١١٣١/١١٤٤ فەرمانڕەوایان کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Minorsky|یەکەم=V.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9780521057356&redir_esc=y|سەردێڕ=Studies in Caucasian History: I. New Light on the Shaddadids of Ganja II. The Shaddadids of Ani III. Prehistory of Saladin|ڕێکەوت=١٩٥٣|بڵاوکەرەوە=CUP Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٠٥٧٣٥-٦|پەڕەکان=١٤٣|زمان=en}}</ref><ref name=":2"/>{{rp|65-66}} بە گوێرەی ئیبن حەوقەل ناوچەی جەزیرە لەوەڕگەی ھاوینەی کوردانی ھەزەبانەکان بووە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bozarslan|یەکەم=Hamit|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9781108473354&redir_esc=y|سەردێڕ=The Cambridge History of the Kurds|دوایین٢=Gunes|یەکەم٢=Cengiz|دوایین٣=Yadirgi|یەکەم٣=Veli|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|پەڕەکان=٢٦|زمان=en}}</ref> بوونی ھەزەبانەکان تۆمار کراوە لە سەدەی ١٠زی دا لە [[دوین]] لە [[ئەرمەنستان]]، کە بە کەنارەکانی دەریای کاسپی تێدەپەڕێت بۆ خاکی جەزیرە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=James|یەکەم=Boris|ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Le " territoire tribal des Kurdes " et l’aire iraqienne (xe-xiiie siècles): Esquisse des recompositions spatiales|ناونیشان=https://journals.openedition.org/remmm/3331#tocto1n3|journal=Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée|زمان=fr|issue=117-118|پەڕەکان=١٠١–١٢٦|doi=10.4000/remmm.3331|issn=0997-1327}}</ref> کە چەند کەسێکیش وەک پارێزگار بۆ شارەکە لە کۆتایی سەدەی دەیەمەوە تا سەدەی دوازدەھەم کە لەلایەن [[دەوڵەتی زەنگی]] داگیرکرا و پارێزگارییەکەی درا بە [[موزەفەرەدین کۆکبری]]، کە لە سەردەمی [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەیوبیەکاندا]] شارەکەیان پاراست. یاقوت حەمەوی زیاتر باسی لەوە دەکات کە ھەولێر لە سەدەی ١٣دا زۆربەی دانیشتووانی [[کورد]]ە.<ref>B. James. Le « territoire tribal des Kurdes » et l’aire iraqienne (xe-xiiie siècles): Esquisse des recompositions spatiales. Revue des Mondes Musulmans et de la Méditerranée, 2007. P. 101-126.</ref> [[پەڕگە:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|سوڵتانییەتی ئەیوبی(بە ڕەنگی پەمەیی) لە کاتی کۆچی دوایی سەلاحەدین لە ساڵی ١١٩٣ز]] کاتێک [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|مەغۆلەکان]] لە سەدەی ١٣دا ھێرشیان کردە سەر ڕۆژھەڵاتی نزیک، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٢٣٧ ھێرشیان کردە سەر شاری ھەولێر. شارۆچکەی خوارەوەیان تاڵان کرد بەڵام ناچار بوون لەبەردەم سوپای خەلافەت کە نزیک بووەوە پاشەکشە بکەن و ناچار بوون گرتنی قەڵاکە دوابخەن.<ref>Woods, John E. (1977), "A note on the Mongol capture of Isfahān", Journal of Near Eastern Studies, 36 (1): 49–51</ref> دوای [[گەمارۆدانی بەغدا (١٢٥٨)|کەوتنی بەغدا]] بە دەست [[ھۆلاکۆ خان]] و مەغۆلەکان لە ساڵی ١٢٥٨، دوا فەرمانڕەوای بەگتەگێنید خۆی ڕادەستی مەغۆلەکان کرد و بانگەشەی ئەوەی کرد کە گاریسۆنی کوردی شارەکەش بەدوایدا دەڕۆن؛ بەڵام ئەوان ئەمەیان ڕەتکردەوە، بۆیە مەغۆلەکان گەڕانەوە بۆ ھەولێر و توانیان قەڵاکە بگرن دوای گەمارۆدانێک کە شەش مانگی خایاند.<ref>https://www.gemaart.com/wp-content/uploads/2020/09/PAPER_Citadel-Research_Novacek.pdf{{بەستەری مردوو|url=https://www.gemaart.com/wp-content/uploads/2020/09/PAPER_Citadel-Research_Novacek.pdf |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> پاشان [[ھۆلاکۆ خان]] پارێزگارێکی [[مەسیحی]] [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] بۆ شارۆچکەکە دانا و [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی]] ڕێگەی پێدرا کەنیسەیەک دروست بکات. [[پەڕگە:Bagdad1258.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|وێناکردنی سوپای [[ھۆلاکۆ خان]] کە شارەکەی گەمارۆداوە، ١٤٣٠]] لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا، گۆشەگیرییە بەردەوامەکانی سەر [[مەسیحی]]یەکان و [[جوو]]لەکەکان و بوداییەکان لە سەرانسەری ئیلخاناتدا لە ساڵی ١٢٩٥ لە ژێر دەسەڵاتی ئۆیرات ئەمیر ناوروزدا بە جددی دەستیپێکرد، ئەمەش کاریگەری زۆری لەسەر ئاشوورییە ڕەسەنەکانی مەسیحی ھەبوو. ئەمەش لە سەرەتای سەردەمی ئیلخان غەزاندا دەرکەوت. لە ساڵی ١٢٩٧دا، دوای ئەوەی غەزان ھەستی بە بەھێزی کرد کە بتوانێت بەسەر کاریگەرییەکانی ناوروزدا زاڵ بێت، کۆتایی بە گۆشەگیرییەکان ھێنا. لە سەردەمی ئیلخان ئۆلجێیتودا، دانیشتوانی [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] پاشەکشەیان کرد بۆ قەڵاکە بۆ ئەوەی لە گۆشەگیری ڕزگاریان بێت. لە بەھاری ساڵی ١٣١٠دا مەلەک (حاکم)ی ناوچەکە بە ھاوکاری [[کورد]] ھەوڵی دەستبەسەرداگرتنی لێیان دا. سەرەڕای ھەموو ھەوڵەکانی قەشەی تورک مار یەحبەڵڵا بۆ دوورکەوتنەوە لە مەرگەساتی نزیک، دواجار قەڵاکە دوای گەمارۆدانی سەربازانی ئیلخانات و خێڵە کوردییەکان لە ١ی تەمموزی ١٣١٠ گیرا و ھەموو بەرگریکارەکانیش کۆمەڵکوژ کران، لەنێویاندا زۆرێک لە دانیشتوانی ئاشووری شارۆچکەی خوارەوە.<ref>Sourdel, D. (2010), "Irbil", in Bearman, P.; Bianquis, Th.; Bosworth, C.E.; van Donzel, E.; Heinrichs, W.P. (eds.), Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Brill Online,</ref> بەڵام ژمارەی دانیشتوانی [[ئاشوورییەکان]]ی شارەکە لە ڕووی ژمارەییەوە بە گرنگییەوە مانەوە تا وێرانکردنی شارەکە لەلایەن ھێزەکانی [[تەیمووری لەنگ|تەیمورەوە]] لە ساڵی ١٣٩٧.<ref>Edwin Munsell Bliss, Turkey and the Armenian Atrocities, (Chicago 1896) p. 153</ref> [[پەڕگە:Historical Atlas of Iran - Plate No. 17 (cropped).jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|سەردەمی ئیلخانییەکاندا]] [[قەرەقۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی [[تورکمان]] کە لە ساڵی ١٣٧٥ی زایینی وڵاتەکەیان دامەزراند، و فەرمانڕەوایی ڕۆژھەڵاتی [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و [[قەوقاز|قەفقاز]] و ھەندێک ناوچەی [[ئێران]] [[عێراق|و عێراقیان]] کرد، لە نێوان ساڵانی [[١٣٨٠]]ی زایینی تا [[١٤٦٩]] ی زایینی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا universalis.fr|ناونیشان=https://www.universalis.fr/encyclopedie/moutons-noirs-kara-koyunlu/|بڵاوکەرەوە=universalis.fr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا britannica.com|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Kara-Koyunlu|بڵاوکەرەوە=britannica.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا nomisma.org|ناونیشان=http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|بڵاوکەرەوە=nomisma.org|ڕێکەوتی سەردان= ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180707123207/http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Qaraqoyunlu Dynasty AZƏRBAYCAN.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|تورکمانە قەرەقۆینلۆکان، شینێکی کاڵ، گەورەترین ڕادەی خۆیان لە عێراق و کەناری ڕۆژھەڵاتی عەرەبی بۆ ماوەیەکی کەم نیشان دەدەن]] [[ئاق قۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی تورکمان و لە «خێڵی بێندەر»ن لە نێوان ساڵانی [[١٤٦٧]] - [[١٥٠٢|١٥٠٢ی زایینی]] لە ڕۆژھەڵاتی [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و فارس و [[عێراق]] و [[ئەفغانستان]] [[شینجیانگ|و تورکستان]] فەرمانڕەواییان کردووە. و لە ساڵی ١٤٦٩ی زایینی توانی وڵاتی [[قەرەقۆینلۆ]] لەناو ببات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131020105336/http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Map Aq Qoyunlu 1478-en.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|کۆنفیدراسیۆنی ئاق قۆینلۆ لە گەورەترین ئاستدا لە سەردەمی ئوزون حەسەن]] لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ھەولێر بە یەک لە دوای یەک لەلایەن [[ئومەویەکان]]، [[خەلافەتی عەباسی|عەباسیەکان]]، [[دەوڵەتی بوەیھی]]، [[شانشینی سەلجووقی|سەلجوقییەکان]] و پاشان تورکمانەکانی بەگتەگینید میرەکانی ھەولێر (١١٣١-١٢٣٢) حوکمڕانی دەکرا، دیارترینیان [[موزەفەرەدین کۆکبری]] بوو کە یەکێک بوو لە ژەنەڕاڵە پێشەنگەکانی [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەلاحەدین]]؛ بە نۆرە ئیلخانیەکان و جەلاییریدەکان و [[قەرەقۆینلۆ]] و ئیمپراتۆریەتیی تەیموور و [[ئاق قۆینلۆ]] بەدوایاندا ھاتن. لە ساڵی ١٥٠٩دا شاری [[ھەولێر]] و ناوچەکە لەلایەن [[شانشینی سەفەوی|سەفەوییەکانەوە]] داگیرکرا و بووە بەشێک لە فەرمانڕەواییان. یەکێک بوو لە گەورەترین ئیمپراتۆرییەتەکانی ئێران دوای لەشکرکێشی عەرەبەکان کە لەلایەن [[سەفەوییەکان|بنەماڵەی سەفەوییەکانەوە]] لە ساڵی ١٥٠١ تا ١٧٣٦ حوکمڕانی کرا.<ref>Helen Chapin Metz. ''Iran, a Country study''. 1989. University of Michigan, p. 313.</ref><ref>Emory C. Bogle. ''Islam: Origin and Belief''. University of Texas Press. 1989, p. 145.</ref><ref>Stanford Jay Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge University Press. 1977, p. 77.</ref><ref>Andrew J. Newman, ''Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire'', IB Tauris (March 30, 2006).</ref> [[پەڕگە:Safavid Iran.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سەفەوی لە سەردەمی شا عەباسدا]] ھەولێر شوێنی لە دایکبوونی مێژوونووس و نووسەرانی بەناوبانگی سەدەی ١٢ و ١٣ی کورد [[ئیبن خەلەکان]] و [[ئیبن ئەلمستەوفی]] بووە. دوای [[شەڕی چاڵدێران]] لە ساڵی ١٥١٤، ھەولێر کەوتە ژێر [[میرنشینی سۆران]]. لە سەدەی ١٨دا [[میرنشینی بابان]] شارەکەی گرتەوە بەڵام لەلایەن [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەمەد کۆر]] فەرمانڕەوای سۆران لە ساڵی ١٨٢٢ دەستی بەسەردا گیرا. [[پەڕگە:Soran Emirate.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی [[میرنشینی سۆران]] لە لووتکەی دەسەڵاتیدا لە سەردەمی [[شۆڕشی ڕەواندز]] بە سەرکردایەتیی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]. کە سنوورەکەی لە باکوورەوە لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]] و [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]] و لە باشووریشەوە لەگەڵ قەبیلەی عەنزەی نەجد و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە لەگەڵ [[ئێرانی قاجاڕی]] و [[میرنشینی ئەردەڵان]] ھاوسنوور بوو.]] [[میرنشینی سۆران]] بەردەوام بوو لە حوکمڕانی بەسەر ھەولێردا تا ساڵی ١٨٥١ لەلایەن عوسمانییەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا، ھەولێر بوو بە بەشێک لە [[ویلایەتی مووسڵ]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] تا [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، کاتێک عوسمانییەکان و ھاوپەیمانە [[کورد]] و [[تورکمان]]ەکانیان لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا]]وە تێکشکێنران. === سەردەمی عوسمانی(١٥٣٨-١٩١٨) === * دوای ئەوەی لە ساڵی ١٥١٧ بە ھێرشی ناڕێک دەستی پێکرد لە ساڵی ١٥٣٨ کۆتایی پێھات، کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی]] خاکی [[باشووری کوردستان]]ی ئێستای زیاد کرد بۆ ئیمپراتۆریەتەکەی بە گرتنی لە دەستی ڕکابەرە سەرەکییەکەی کە [[شانشینی سەفەوی]] بوو.<ref>Rothman, E. Nathalie (2015). Brokering Empire: Trans-Imperial Subjects between Venice and Istanbul. Cornell University Press.</ref> * [[مێزۆپۆتامیا]] لە ساڵی ١٥٥٥ لە لایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] بە [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە]] دەستی کەوتبوو، بەڵام تا [[گرێبەستی زەھاب]] لە ساڵی ١٦٣٩ کۆنترۆڵی عوسمانی بەسەر میزۆپۆتامیادا یەکلاکەرەوە نەبوو.<ref>https://archive.org/details/historyofottoman00stan/page/198/mode/2up</ref> دوای [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە]]، سەفەوییەکان جارێکی دیکە زۆربەی ناوچەی میزۆپۆتامیایان گرتەوە لە سەردەمی [[شا عەباسی یەکەم]] (١٥٨٨-١٦٢٩).<ref>Nasiri, Ali Naqi; Floor, Willem M. (2008). Titles and Emoluments in Safavid Iran: A Third Manual of Safavid Administration. Mage Publishers. p. 309.</ref> پاشان لەگەڵ داگیرکردنەوەی [[بەغدا]](١٦٣٨) لیوای مووسڵ بوو بە ویلایەتێکی سەربەخۆ.<ref>Kemp, Percy (1983). "Power and Knowledge in Jalili Mosul". Middle Eastern Studies. 19 (2): 201–12.</ref> * شاری ھەولێر لەم ماوەی دەسەڵاتی عوسمانیدا قەزایەک بوو لە لیوای کەرکووک. ھەرچەندە ماوەیەکیش قەزا بوو لە لیوای ڕەواندز. * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ [[حکوومەتی ناوەندی]]ی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا [[ئەیالەتی شارەزوور]]یان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== لیوای ھەولێر لە سەردەمی عوسمانیدا(١٨٥٠-١٩١٨) ==== شارۆچکەی مۆدێرنی [[ھەولێر]] لەسەر گردێک وەستاوە کە قەڵایەکی عوسمانی لە سەرەوەیە. لە سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاستدا، ھەولێر بووە ناوەندێکی بازرگانی سەرەکی لەسەر ڕێگای نێوان [[بەغدا]] و [[مووسڵ]]، ڕۆڵێک کە تا ئەمڕۆش دەیگێڕێت لەگەڵ پەیوەندییە گرنگەکانی ڕێگاوبان بە جیھانی دەرەوە. ئەم سەردەمە بە کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی کرداریی ھەردوو و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] و [[میرنشینی بابان|بابان]] و چەسپاندنی دەسەڵاتی [[بەغدا]] بە سەر تەواوی خاکی [[باشووری کوردستان]] دەست پێدەکات جگە لە چەند ساڵێک نەبێت کە ھەموو یەکە کارگێڕییەکانی نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] بە یەکگرتوویی لە یەکەیەکی کارگێڕیدا کۆکرابوونەوە و ناوەندەکەسی شاری [[ڕەواندز]] بوو. دوای ئەوە سەر بە سنجاق(لیوا)ی کەرکووک بوو تاوەکوو ساڵی (١٩٢٣) کرایە لیوا.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٨) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا [[زێی بچووک]] و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf | نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> خاکی ئێستای پارێزگای ھەولێر، لەم سەردەمەدا دابەش ببوو بەسەر [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] و [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]]دا، لە [[ئەیالەتی شارەزوور]] و [[ئەیالەتی بەغدا]] و [[ئەیالەتی وان]]دا. قەزاکانی([[قەزای ھەولێر|ھەولێر]]، [[قەزای کۆیە|کۆیە]]، [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] و [[ناحیەی بالیسان|بالیسان]]) سەر بە [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] بوون. قەزاکانی ([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای ھەریر|حەریر]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]]، [[ناحیەی بجیل|سورچی]] و [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]) سەر بە لیوای ڕەواندز بوون. [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] سەر بە لیوای مووسڵ بوو. لەم سەردەمەدا [[قەزا]]کان فرە ناوەند بوون و لە ژێر ھەژموونی [[ھۆز]]ەکاندا بوون بۆیە ھەندێک قەزا ناوی ھۆزەکانیشی لەگەڵدا دەھات. وە ھەندێک قەزا دراوەتە [[ھۆز]]ەکان بەڵام ناوەندیان نەبووە لە بەر ئەوەی لەو کاتەدا کۆچەری بوون بەڵام لە سنووری ئەو یەکە کارگێڕیانەی ئێستادا بوون. ئەم خشتەیەی خوارەوە ئەو یەکە کارگێڕییانە ڕوون دەکاتەوە کە پارێزگای ھەولێری ئێستا پێکدەھێنن کە سەر بە لیوا جیاوازەکان بوون.<ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = العراقی الشمالی | ناونیشان = https://drive.google.com/file/d/1KN0rYRFz_grB4hi84ATBdDN7KklFSY8r/view | نووسەر = محمد ھادی الدفتر و عبداللە حسن |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref>  {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە نێوان ساڵانی(١٨٥٠-١٨٦٥)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! لیوا ! ناوی قەزا ! پێڕستی یەکە کارگێڕییەکان ! لیوا ! ناوی قەزا ! پێڕستی یەکە کارگێڕییەکان |- | rowspan=5 style="text-align: center;"| [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] لەگەڵ فرە ناوەندی(ڕۆست، ڕەوەندۆک، شکیو، دەرگەڵە، دولە، ھەڕوتیان، بیاو، سەرچیان، کورە، دیوە و دەراریان) | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|دیانا]]، بەشێک لە [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] | rowspan=5 style="text-align: center;"| [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]](ئەربیل) | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]]، [[قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]، [[ناحیەی کەندێناوە|کەندێناوە]]، [[قەزای مەخموور|مەخموور]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ھەریر]] | style="text-align: center;" | دێرە حەریر | style="text-align: center;" | [[ناحیەی بالیسان|بالیسان]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|باڵەک]] | style="text-align: center;" | باڵەک | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] لەگەڵ فرە ناوەندی([[بۆگد]]، [[خەرابە]]، [[ساتووقەڵا]]، شێخان، دەربەند، گردی و چنارە، [[خەلەکان]]، [[خدران]] و [[ھیزۆپی گەورە|ھیزۆپ]]) | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیسنجەق]]، [[قەزای تەقتەق|تەقتەق]]، [[ناحیەی خەلەکان|چناران]]، بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]] | style="text-align: center;" | سیدەکان | style="text-align: center;" | ھۆزی سن و [[ئاکۆ]] و [[خۆشناو]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] و [[ناحیەی بێتواتە|بێتواتە]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی بجیل|سورچی]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] | style="text-align: center;" | [[ئێلی بڵباس]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] و [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] و [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- | rowspan=1 style="text-align: center;"| [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]] | style="text-align: center;" | ھۆزی [[مامەش]] و [[مەنگوڕ]] و ڕەمەک | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] | rowspan=1 style="text-align: center;"| [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|زێبار]] | style="text-align: center;" | مێرگەسۆر |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] [[پەڕگە:لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٥٠ - ١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٥٠ - ١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣) ==== لەم قۆناغەدا سیستەمی کارگێڕیی بەغدا لە [[ئەیالەت]]ەوە گۆڕدرا بۆ [[ویلایەت]]، ئەمەش لەلایەن [[والی]] تازە (مەدحە ت پاشا) کە لە ڕۆژی (۱۸ی موحەڕەمی ساڵی ۱۲۸٦ز-١٨٦٩/٤/٣٠ز)دا. گەیشتە [[بەغدا]] جیبەجێکرا، [[ویلایەتی بەغدا]] لەم قۆناغەدا لە (١٥) لیواوە کرا بە(١٤) لیوا، ژمارەی [[قەزا]]کانیشی لە(١٣٦)ەوە بۆ (۹۳) قەزا کەمکرایەوە. قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ [[والی]] [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|لیوای کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # سنووری ئێستای '''پارێزگای ھەولێر''' لەم سەردەمەدا لە لیوای ڕەواندزدا کۆکرایەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! ناوی قەزا ! یەکەی کارگێڕییەکان ! ژ ! ناوی قەزا ! یەکەی کارگێڕییەکان |- | style="text-align: center;"| ١ | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ھەریر]] | style="text-align: center;" | دیرە حەریر | style="text-align: center;"| ٥ | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]]، [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]، [[ناحیەی کەندێناوە|کەندێناوە]]، [[قەزای مەخموور|مەخموور]] |- | style="text-align: center;" | ٢ | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|باڵەک]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | style="text-align: center;" | ٦ | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]]، [[قەزای تەقتەق|تەقتەق]]، [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] |- | style="text-align: center;" | ٣ | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|برادۆست]] | style="text-align: center;" | ٧ | style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر|پشدەر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر|پشدەر]]، [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- | style="text-align: center;" | ٤ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی شێروان مەزن|شێروان]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|مێرگەسۆر]] | style="text-align: center;" | ٨ | style="text-align: center;" | دارەبیان | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]]، [[ناحیەی خدران|خدران]]، [[ناحیەی خەلەکان|خەلەکان]]، [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- |} [[پەڕگە:نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨) ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری [[سنجاق]]ەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی([[مەنگوڕ]] و [[مامەش]] و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]]، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[قەزای ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا:''' سنووری ئێستای پارێزگای ھەولێر لەم قەزایانە پێکھاتبوو: # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە ([[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] و [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای کۆیە]] یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] بوو. # [[قەزای ڕەواندز]] لە ([[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]]، [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە ھەریر]]، [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای ڕانیە]] تەنھا [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]]ی ھەبووە. # ھێنانە کایەی ناحیەی شێروان لە ساڵی(١٨٩٠)دا، دواتر لکاندنی بە قەزای زێبار. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٢٩٢ک-١٨٧٥ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | ٢ | [[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]] |- | [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] |- | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | ٤ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا:''' # ناوی [[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]] گۆڕدرا بە ناحیەی برادۆست. # [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە سنووری [[قەزای کۆیە]] ھاتە کایەوە. # ناحیەی ئەملاکی شەمامک لە لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ھاتە کایەوە، کە سنووری ئێستای [[قەزای مەخموور]] و [[قەزای خەبات]] دەکات. # لە ساڵی (١٩٠٣)دا [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] لکێندران بە [[قەزای ڕەواندز]]ەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٣٢٥ک-١٩٠٧ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | rowspan=3 |٢ | rowspan=3 |[[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] |- | [[ناحیەی بالیسان]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=6 | ٣ | rowspan=6 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] |- | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] |- | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | ٤ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === لیوای ھەولێر لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد، دەتوانرێت سەردەمی پاشایەتی بە سەر چوار قۆناغدا دابەشبکرێت.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # جێگیرکردنی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوش تەپە]] لە بری ناحیەی دزەیی. # دابەشکردنی ھۆبەی ئەملاکی ئەمیری شەمامک بۆ دوو ناحیە([[قەزای مەخموور|مەخموور]] و [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]). # بەستنەوەی ناحیەی سولتانیە بە ناوەندی [[قەزای مووسڵ]]ەوە، دواتر دابەشکرا لە نێوان ھەردوو [[قەزای شەرقات|ناحیەی شەرقات]] و [[ناحیەی شۆڕە]]، ئیتر ناوی سولتانیەش لە دەفتەرە تۆمارییەکاندا نەما. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە. # دابڕاندنی [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] لە [[قەزای ڕەواندز]] و لکاندنی بە [[ناحیەی بارزان|ناحیەی زێبار]]ی سەر بە [[قەزای ئاکرێ]]. بەم شێوەیە یەکە کارگێڕییەکان کە دواتر لیوای ھەولێریان پێکھینا پێکھاتبوو لە (٣ [[قەزا]] و ٩ [[ناحیە]])، خاڵێکیتر کە پێویستە ئاماژەی پێبکریت ئەوەیە لە کاتی ھێنانە کایەی لیوای ھەولێردا بە ھۆی ناجێگیری ڕەوشی لیوای سلێمانییەوە ئاماژە بە [[قەزای ڕانیە]] نەکراوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێرلە ساڵی(١٩٢٢)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە |- | rowspan=4 | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|ناحیەی مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | rowspan=1 | ٢ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | rowspan=1 colspan=2 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=2 style="text-align: center | (٣)[[قەزا]] و (٩)[[ناحیە]] |- |} ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # [[قەزای ڕانیە]] دوای جێگیربوونی چارەنووسی [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، [[قەزای ڕانیە]] سەر لە نوێ بە لیوای ھەولێرەوە بەسترایەوە، سەرەتا بەشی ڕۆژئاوای [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] کە دەکەونە نێوان چیای [[ھەیبەت سوڵتان]]، [[زێی بچووک]] و ڕووباری باسەلامەوە بە [[قەزای کۆیە]] لکێندرا، لکاندنیشی پەیوندی بە موڵکداری ئاغاکانی کۆیەوە ھەیە، کە خاوەنی زۆربەی زەوییەکانی ئەم ناحیە بوون، دواتر گەڕێنرایەوە بۆ [[قەزای ڕانیە]]. # ھەروەھا لە سنووری [[قەزای ڕانیە]]، [[ناحیەی ناودەشت]] ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شاردەێی [[سەنگەسەر]] بوو. # لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا کە بە دوو زنجیرە چیا و بەرزایییەکانی ([[قەرەچوغ]]) و (زوورگە زراو) دابەشکراوە بۆ سێ [[دەشت]]، ھەردوو دەشتی (شەمامک، کاندێناوە و قەراج)، بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٤٩) لە ۱۹۲۷/۷/۲۷دا لە [[قەزای ھەولێر]] دابڕێنران و کران بە [[قەزا]]، سەرەتا ناوی قەزای گوێڕ بوو، دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٥) لە ۱۹۲٨/٣/٥دا ناوی گۆڕدرا بە [[قەزای مەخموور]] ناوەندەکەی شارۆچکەی [[مەخموور]] بوو. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦١) لە ۱۹۲٨/٤/٤دا [[ناحیەی کەندێناوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[قەزای مەخموور]]دا و ناوەندەکەی شارەدێی [[دیبەگە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =کورد وترک وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سی جی ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێرلە ساڵی(١٩٣٦)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە |- | rowspan=2 | '''١''' | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | rowspan=1 | '''٣''' | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | rowspan=4 | '''٥''' | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | rowspan=3 | '''٤''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | rowspan=2 | '''٢''' | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | rowspan=1 colspan=2 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | rowspan=1 colspan=7 style="text-align: center | '''(٥)[[قەزا]] و (١١)[[ناحیە]]''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦٦٥) لە ٢٠\١٢\١٩٤٤دا [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] لەگەڵ ھەردوو [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و [[ناحیەی بارزان]] لە [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]] دابڕێنرا و لکێندرا بە پارێزگای ھەولێرەوە. # [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپ]]ە ھەڵوەشینرا و سەرجەم کەرتەکانی لکێندرا بە ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٤٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | style="text-align: center |[[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | ٨٥٤ | style="text-align: center | ٩٣ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ھەولێر]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٣٨٤٠ | style="text-align: center | ٣٠١ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٢٢٩٣ | style="text-align: center | ١١٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ١٢٢٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای مەخموور]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٤٠٩٤ | style="text-align: center | ٢٤٤ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ١٠٤٨ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٩٠٩ | style="text-align: center | ٦٧ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای کۆیە]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ١٩٥٧ | style="text-align: center | ١٤٢ |- | rowspan=6 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=6 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٠١٧ | style="text-align: center | ١٠٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٩٣١ | style="text-align: center | ٩٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٧٥٢ | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٨٢٥ | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٦١١ | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ڕەواندز]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٥١٣٦ | style="text-align: center | ٤٤٨ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[بلێ]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[بلێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٤٧٥ | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٣٥٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٨٢٩ | style="text-align: center | ٦٥ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕانیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center | [[ڕانیە]] | style="text-align: center | ١٠١٣ | style="text-align: center | ٩٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | [[میرزا ڕۆستەمی گەورە]] | style="text-align: center | ٤١٤ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | [[سەنگەسەر]] | style="text-align: center | ٨٧٣ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ڕانیە]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٢٣٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٢) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨١٧٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٠٨''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== لەم قۆناغەدا ڕووبەری پاریزگای ھەولێر کەم بووەوە بەھۆی ئەوەی [[قەزای ڕانیە]]ی لێدابڕێنرا. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای کۆیە]]. [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە [[قەزای شەقڵاوە]]وە. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٢دا [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]، بە دابڕانی (٢٧) کەرت لە [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] و (٣٤) کەرت لە [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرەحەریر]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[قەزای شەقڵاوە]]، ناوەندەکەی لە شارەدێی [[پیرمام]]ە. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٤دا، ناحیەی [[ھیران|ناحیەی خۆشناو]] لە سنووری [[قەزای شەقڵاوە]]دا ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شارەدێی [[ھیران]] بوو. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٥٨٣) لە ٥\٧\١٩٥٦دا، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە قەزای [[مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]، وە ناوەندی قەزاکەش لە گوندی [[بلێ]]وە گواسرتایەوە بۆ شارۆچکەی [[مێرگەسۆر]]. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٦١٠) لە ١٢\٧\١٩٥٦دا، [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی ناودەشت]] و [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] لەم پارێزگایە دابڕێنرا و لکێندرا بە [[پارێزگای سلێمانی]]یەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٣٥٠) لە ٢٢\٦\١٩٥٧دا، [[ناحیەی قەراج]] لە سنووری [[قەزای مەخموور]]دا ھاتە کایەوە و ناوەندەکەی لە گوندی [[گۆمەشین]] دانرا.<ref name=":8" /> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٥٨)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=1 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=1 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٤٥٦ | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ١٢٢٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[گۆمەشین، قەراج|گۆمەشین]] | style="text-align: center | ١٨٣٧ | style="text-align: center | ٨٦ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ١٠٤٨ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٩٠٩ | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٠١٧ | style="text-align: center | ١٠٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٧٥٢ | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٨٢٥ | style="text-align: center | ١١٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٦١١ | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٤٧٥ | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٣٥٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٥١٩ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٥٨٧ | style="text-align: center | ٦٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٦٧٩ | style="text-align: center | ٧٠ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٦) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٥٨٧٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠٠''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٥٨)دا.]] === پارێزگای ھەولێر لە سەردەمی کۆماریدا(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان. ئەم سەردەمە دابەشی چوار قۆناغ دەکرێت.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بەفەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٨) لە ١٩٦٠/٨/٣٠دا، (١٠٠) کەرتی ناوەندی پارێزگای ھەولێر دابڕێنرایەوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[قوشتەپە]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحية قوشتبة | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/204.html | نووسەر = القوانين والتشريعات العراقية |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٠ دا، (١٣) کەرتی [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خوشناو]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] و (٣) کەرتیشی بە [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]ەوە لکێنراوە، ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]]یش بە [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]ەوە لکێنراوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٣) لە ١٩٦٢/١٢/٢٣دا، [[ناحیەی دیانا]] لە سنووری [[پارێزگای ھەولێر]]دا ھێنرایە کایە و بەسترایەوە بە [[قەزای ڕەواندز]] و (٥٤) گوندی و (٣) مەخفەری [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]ی پێوە گریدرا و ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[دیانا]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحية دیانا | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/790.html| نووسەر = القوانين والتشريعات العراقية |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٦٥)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژ. کەرت |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | style="text-align: center | [[قوشتەپە]] | style="text-align: center | ١٠٠ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[گۆمەشین، قەراج|گۆمەشین]] | style="text-align: center | ٨٦ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٧١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ٤٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی دیانا]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٨) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠٠''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٦دا ، (٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی قەراج]]ەوە لکێندراوە. # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٧٤٢) لە ١٩٦٧/٧/٢٦دا، (٣٢) گوندی [[ناحیەی دیانا]] و (٢٢) گوندی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] دابڕێنران، بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] لە سنووری [[قەزای ڕەواندز]] و ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[خەلیفان]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خلیفان | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/13278.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # لە ناوەڕۆکی بەیانی وەزارەتی داد لە سالی ١٩٦٧دا، جەختکراوە لە لکاندنی (٢٦) گوند بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]]ەوە. # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] ژمارە (٧٥٢) لە ١٩٧٠/٧/٥دا، [[قەزای چۆمان]] ھێنرایە کایە و ناوەندەکەی لە گوندی [[چۆمان]] بوو و سنووری کارگێڕییەکەیشی ھەمان سنووری کارگێڕیی [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث قضاء جومان | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/6215.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] لە ١٩٧٣/٧/١٦دا، ناوەندی [[ناحیەی قەراج]] لە گوندی [[گۆمەشین، قەراج|گومەشین]]ەوە گوێزرایەوە بۆ گوندی [[باقرتە]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٠٣) لە ١٩٧٣/١٠/١٥دا، بە دابڕاندنی (١٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]]، (٢٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] و (٤) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی شۆڕش]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای کۆیە]]وە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[دێگەڵە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة شورش | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9281.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٦٨) لە ١٩٧٣/١٢/٥دا، (٣١) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات |ناحیەی خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[خەبات|ھەنجیرۆک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خبات | ناونیشان = https://wiki.dorar-https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9283.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٩٨) لە ١٩٧٥/٩/٤دا، (١٩) کەرتی [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای چۆمان]]ەوە بە ستراوە و ناوەندەکەیشی گوندی [[حاجی ئۆمەران]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة حاجی عمران | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11207.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٣٣) لە ١٩٧٦/١/٢٥دا، (٢٩) کەرتی [[ناحیەی کەندێناوە]]، (١١) کەرتی [[ناحیەی قەراج]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێنراوە ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]]ی سەر بە [[قەزای ھەولێر]] بە [[ناحیەی پردێ]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ارتباط مقاطعات من محافظة اربيل والحاقها بالتأميم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] ژمارە (٦٤٨) لە ١٩٧٧/٦/١دا، [[ناحیەی بارزان]] ھەڵوەشێنراوە و ھەموو زەوییەکانیشی بە [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]]ی سەر بە [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]ەوە لکێندراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الغاء ناحية بارزان التابعة لمحافظة اربيل | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7966.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٧٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[عەنکاوە]] | style="text-align: center | ٩٤٠ | style="text-align: center | ٦٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | style="text-align: center | [[قوشتەپە]] | style="text-align: center | ١٢٧٣ | style="text-align: center | ٩٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center | [[خەبات]] | style="text-align: center | ٤٧٠ | style="text-align: center | ٣١ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ھەولێر]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٦٨٣''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٩٣''' |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٤٤٨ | style="text-align: center | ٢٩ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ٧٠٧ | style="text-align: center | ٤٦ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[باقرتە]] | style="text-align: center | ٩٧٣ | style="text-align: center | ٧٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مەخموور]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٦٣٧''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٠٤''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٦٤٧ | style="text-align: center | ٤٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ١٠٧٣ | style="text-align: center | ٥٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شۆڕش]] | style="text-align: center | [[دێگەڵە]] | style="text-align: center | ٤٠٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای کۆیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢١٢٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٢''' |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ٥٠٩ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی دیانا]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٢٩٠ | style="text-align: center | ٤١٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٦٩٠ | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center | [[خەلیفان]] | style="text-align: center | ٤١٥ | style="text-align: center | ٣٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ڕەواندز]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٩٠٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢١٥''' |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٧٨٥ | style="text-align: center | ٧٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٦٢٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٠٩''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٤٩٢ | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[ھەریر]] | style="text-align: center | ٤٦٠ | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٨٠٠ | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای شەقڵاوە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٧٥٢''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٦''' |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٧ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[چۆمان]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٦٧٤ | style="text-align: center | ٦٦ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] | style="text-align: center | [[حاجی ئۆمەران]] | style="text-align: center | ٢٤٥ | style="text-align: center | ١٩ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای چۆمان]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٩١٩''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٨٥''' |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(٢١) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٤٢٧''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١١٤٥''' |- |} ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٤) لە ١٩٨١/١٢/٢٠دا، [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]] ھێنرایە کایەوە و ناوەندەکەیشی شارۆچکەی [[دیانا]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٧٩) لە ١٩٨٢/٢/١دا، [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] ھەڵوەشێنراو و ھەموو کەرتەکانیشی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]ەوە لکێنرا. # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و لکاندنی ھەموو کەرتەکانی بە [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]]ەوە بەپێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٢٦٧) لە ١٩٨٢/٥/١٢دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الغاء ناحیة مزوری بالا فی محافظة اربیل | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/20502.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٤٢) لە ١٩٨٧/٧/١٨دا، ھەردوو [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خوشناو]]ی سەر بە [[قەزای شەقڵاوە]] و [[ناحیەی کەندێناوە]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی قەزای ھەولێرەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٩٨٧)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ناوەند ! ڕووبەر^٢ ! ژ.کەرت ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ناوەند ! ڕووبەر^٢ ! ژ.کەرت |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''١''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[ ھەولێر]] | style="text-align: center;" | ٢١٨٥ | style="text-align: center;" | ١٦٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٣''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|سدیق]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی دیانا|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[دیانا]] | style="text-align: center;" | ٤٦٥٦ | style="text-align: center;" | ٣٤٤ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center;" | [[خەبات]] | style="text-align: center;" | ٥٢١ | style="text-align: center;" | ٣١ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center;" | [[ خەلیفان]] | style="text-align: center;" | ٤٤٨ | style="text-align: center;" | ٣١ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[کۆیە]] | style="text-align: center;" | ٢١٢٤ | style="text-align: center;" | ١٤٢ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز|ناحیەی ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | ١٨٠ | style="text-align: center;" | ٣٤ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای ھەولێر''' | style="text-align: center;" | '''٤٨٣٠''' | style="text-align: center;" | '''٣٣٥''' | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای سدیق''' | style="text-align: center;" | '''٥٢٨٤''' | style="text-align: center;" | '''٤١٦''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٢''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[ مەخموور]] | style="text-align: center;" | ١٢١٤ | style="text-align: center;" | ٧٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٤''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | ٤٠٤ | style="text-align: center;" | ٣٤ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center;" | [[باقرتە]] | style="text-align: center;" | ٩٨٣ | style="text-align: center;" | ٧٨ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی ھەریر]] | style="text-align: center;" | [[ھەریر]] | style="text-align: center;" | ٦٤١ | style="text-align: center;" | ٧٦ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center;" | [[گوێڕ]] | style="text-align: center;" | ٥٨٦ | style="text-align: center;" | ٥١ | style="text-align: center;" | [[قەزای پیرمام|ناحیەی پیرمام]] | style="text-align: center;" | [[پیرمام]] | style="text-align: center;" | ٧٨٩ | style="text-align: center;" | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای مەخموور''' | style="text-align: center;" | '''٢٧٨٣''' | style="text-align: center;" | '''٢٠٤''' | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای شەقڵاوە''' | style="text-align: center;" | '''١٨٣٤''' | style="text-align: center;" | '''١٨٦''' |- |} ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨-١٩٨٩)دا ==== # ڕووبەری پارێزگاکە زیادیکرد و ژمارەی کەرتەکانیشی لە (١١٤١) کەرتەوە بە رزبووەتەوە بۆ (۱۱۸۳) کەرت. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٣٤) لە ۱۹۸۹/۹/۱۱دا، (٤) کەرتی [[ناحیەی پردێ]] و (۳۸) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنرا و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا، ھەر لەو فەرمانەدا ھاتووە [[ناحیەی پردێ]] بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندراوە، ڕووبەری [[ناحیەی پردێ]] تەنھا ڕووبەری سەرۆکایەتی شارەوانی شارۆچکەی [[پردێ]]ی لە خۆدەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم تنظیم الحدود الاداریة لمحافظة التأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٤٥ | style="text-align: center | ٢٠٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center | [[خەبات]] | style="text-align: center | ٥١٢ | style="text-align: center | ٣١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٢١٢٤ | style="text-align: center | ١٤٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ھەولێر]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٥٦٩٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٣٧٧''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ١٢١٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٨٦ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[باقرتە]] | style="text-align: center | ٩٨٣ | style="text-align: center | ٧٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مەخموور]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٧٨٣''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٠٤''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[دیانا]] | style="text-align: center | [[ناحیەی دیانا|ناحیەی ناوەندی قەزای سدیق]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٤٦٥٦ | style="text-align: center | ٣٤٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center | [[خەلیفان]] | style="text-align: center | ٤٤٨ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز|ناحیەی ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٨٠ | style="text-align: center | ٣٤ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٥٢٨٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٤١٦''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | ٤٠٤ | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] | style="text-align: center | [[ھەریر]] | style="text-align: center | ٦٤١ | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٧٨٩ | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای شەقڵاوە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٣٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٦''' |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٣) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٥٥٩١''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١١٨٣''' |- |} === لە دوای ڕاپەڕین === ==== قۆناغی یەکەم ساڵی ١٩٩١-١٩٩٢ ==== * لەم قۆناغەدا [[پارێزگای سلێمانی]] و پارێزگای ھەولێر و [[پارێزگای دھۆک]] لە لایەن [[بەرەی کوردستانی]]ەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕێوەدەبرا، لەبەرئەوەی گوندەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە [[ھەرێمی کوردستان]] دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ [[پەرلەمانی کوردستان]] پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە. ==== قۆناغی دووەم ساڵی ١٩٩٢-٢٠٠٣ ==== لەم قۆناغەدا یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر بە پێی ئاوەدانکردنەوە نوێ کرانەوە و یەکە کارگێڕییەکان چوونەوە جێی خۆیان و ناوی کوردییان لێنرانەوە، ھەرچەندە [[شەڕی براکوژی]] کاریگەری خۆی لەسەر ئەم ئاواکردنەوەیەش دانا و [[ھەرێمی کوردستان]] بووە دوو حکومەتی جوودا و تاوەکو ئێستاش کاریگەری لەسەر پڕۆسەی حکومداری جێھێشتووە. # ھێنانەکایەی [[ناحیەی سمێلان|ناحیەی دۆڵی ڕوست]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(٧) لە بەرواری ٢٠٠٠/٤/١٩دا، لە سنووری [[قەزای چۆمان]] کە ناوەندەکەی گوندی [[سمێلان]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/2.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # ھێنانەکایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(١٥) لە بەرواری ٢٠٠١/٣/٢٨دا، لە سنووری [[قەزای ھەولێر]] کە ناوەندەکەی کۆمەڵگەی [[بەحرکە]]یە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/14.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (١٤) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # ھەڵوەشاندنی [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(١٢٨٠) لە بەرواری ٢٠٠٣/٦/٢٢دا، لە سنووری [[قەزای مێرگەسۆر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/43.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٤٣) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم ٢٠٠٣-٢٠١٤ ==== لەم قۆناغەدا چەند گۆڕانکارییەک لە یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێردا کرا لەوانەم: # بە بەیانی ژمارە (١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٤/١٠/٢٦دا، '''(ا)'''ھێنانە کایەی [[قەزای خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر، بە دابڕانی ناحیەی خەبات لە [[قەزای ھەولێر]]. '''(ب)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی دارەشەکران]] لە ناوچەی زرارەتی سەر بە [[قەزای خەبات]] کە ناوەندەکەی لە گوندی [[دارەشەکران|قەرەقاجین]] دەبێت. '''(ج)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕزگاری، ھەولێر|ناحیەی ڕزگاری]] سەر بە [[قەزای خەبات]] و ناوەندەکەی لە کۆمەڵگای ([[تۆپزاوە]]) دەبێت. '''(د)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی شەمامک]] کە ناوەندەکەی لە گوندی (پیرداود) و سە ر بە [[قەزای خەبات]] دەبێت. '''(و)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی گۆڕەتوو]] لە سنووری [[قەزای مێرگەسۆر]]، لە گوند و کەرتەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای مێرگەسۆر دروستکرا، بەمەش ناحیەی ناوەندی قەزای مێرگەسۆر ھەڵوەشێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بەیانی ژمارە(١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٤دا | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٥٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٥٩٥) لە بەرواری ٢٠٠٥/١/١٧دا، لکاندنی ھەرسێ گوندی([[خرابە دراو]]/کەرتی ٥١، [[سەیدان]]/کەرتی ٥٢، [[مامەلۆک]]/کەرتی ٦٩) بە [[ناحیەی ڕزگاری، ھەولێر|ناحیەی ڕزگاری]] لە [[قەزای خەبات]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بەیانی ژمارە(١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٥دا | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/55.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٥٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(٨) لە ٢٠٠٦/١٠/١٢، [[ناحیەی شەمامک]] بە سەرجەم گوندەکانییەوە دابڕێنرا لە [[قەزای خەبات]] و لکێندرا بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٦٣) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٣٩٧٨) لە بەرواری ٢٠٠٧/٩/٢٦دا، دابڕاندنی ھەر دوو گوندی([[گوێزان، چۆمان|گوێزان]] و [[داروسەلام]]) لە [[ناحیەی سمێلان]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی گەڵاڵە]] لە [[قەزای چۆمان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٦٦) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١٢٤١٠) لە بەرواری ٢٠٠٧/٤/١٧دا، دابڕاندنی ھەر حەوت گوندی([[گردجۆتیار]]، [[پیرزین]]، [[کەرک]]، [[زەرزویان]]، [[زورگەبات]]، کۆمەڵگەی پیرزین و [[گەزنە، قەزای ھەولێر|گەزنە]]) لە [[قەزای عەنکاوە|ناحیەی عەنکاوە]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] لە [[قەزای ھەولێر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/74.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٧٤) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٩٣٢) لە بەرواری ٢٠٠٨/٩/١دا، دابڕاندنی گوندی([[سەیدان]]) لە [[ناحیەی کەورگۆسک]] و لکاندنی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] لە [[قەزای ھەولێر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/91.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٩١) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == قەزاکانی پارێزگای ھەولێر == {| class="wikitable sortable" |- ! ژمارە !! ناوی قەزا !! ناوەند !! ژمارەی دانیشتووان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krso.net/Default.aspx?page=article&id=1137&l=3 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160305034943/http://krso.net/Default.aspx?page=article&id=1137&l=3 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | ١ || [[قەزای ھەولێر]] || [[ھەولێر]] || ٩٣٠٬٣٨٩ |- | ٢ || [[قەزای دەشتی ھەولێر]] || [[بنەسڵاوە]] || ٢١٧٬٥٨٩ |- | ٣ || [[قەزای مەخموور]] || [[مەخموور]] || ٢٠٥٬٠٦٦ |- | ٤ || [[قەزای سۆران]] || [[سۆران]] || ١٨٢٬٩٧٦ |- | ٥ || [[قەزای شەقڵاوە]] || [[شەقڵاوە]] || ١٤٧٬٢١٩ |- | ٦ || [[قەزای کۆیە]] || [[کۆیە]] || ١١٠٬٠٢٥ |- | ٧ || [[قەزای خەبات]] || [[خەبات (شار)|خەبات]] || ١٠٨٬٤٦٢ |- | ٨ || [[قەزای مێرگەسۆر]] || [[مێرگەسۆر]] || ٥٢٬١٧٨ |- | ٩ || [[قەزای چۆمان]] || [[چۆمان]] || ٣٠٬٧٤٨ |- |١٠ |[[تەقتەق|قەزای تەق تەق]] |[[تەقتەق|تەق تەق]] |٢٥٬٠٠٠ |- | ١١ || [[قەزای ڕەواندز]] || [[ڕەواندز]] || ٢٤٬٩٨٦ |} == ھاوینەھەوارەکانی ھەولێر == '''[[ھاوینەھەواری شەقڵاوە]]:''' ھاوینە ھەواری شەقڵاوە دەکەوێتە لای باکوور و دەکەوێتە نێوان ھەردوو چیای سەفین (٩٦٠م) و چیای سوورکە و، پلەی گەرمای لە ھاویندا دەگاتە (٣٠–٣٥) پلە و، لە زستاندا دەگاتە -١٠ ژێر سفر. لە شەقڵاوەدا داروباری چر بەدی دەکرێ، کە پێکھاتووە لە داری (خۆخ و جوێز و ترێ و ھەنار و ھەنجیر…)و بازارێکی گەورەی تێدایە کە جۆرەھا خواردەمەنی و سەوزە و میوەی و بەوشک کراوەیی وەکو کوێز و ھەنجیر و قەیسی. ساڵانە بەسەدان گەشتیار ڕوو لە شەقڵاوە دەکەن بەھۆی دیمەنی سەرنج ڕاکێشی و ئاووھەواکەی. '''[[تاڤگەی گەلیی عەلی بەگ]]':'' ئەم ھاوینە ھەوارە ١٣٠کم لە ناوەڕاستی شاری ھەولێر دوورە و، بەیەکێک لە ھاوینەھەوارە سەرنج ڕاکێشەکانی ھەرێمی کوردستان دەژمێردرێت. دەکەوێتە نێوان چیای کۆڕەک و برادۆست بەدرێژایی١٢کم، شوێنەکە بەبەرزی ٨٠٠ مەتر لە ئاستی ڕووی دەریاوە بڵندە و، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٥ پلە لە ھاویندا و، ١٠ لە زستاندا. لەم شوێنەدا دوو ڕووبار بەیەک دەگەن، یەکیان لە دۆڵی ئالانە سەر بەناحیەی خەلیفان کە تاڤگەی گەلی عەلی بەگ پێک دەھێنێ، لەگەڵ ئەویتریان کە لە شارۆچکەی ڕەواندوز ھەڵدەقوڵێ کە ئاوی بێخاڵە، زێی گەورە پێک دەھێنن. سەرەڕای تاڤگە گەورەکە چەندان تاڤگەی بچووکی تری تێدایە. ئەم شوێنە بە سروشتی شاخاویەکەی و داروبارە جۆراو جۆرەکەی، بووەتە شوێنی گەشتوگوزار کە خەڵکی زۆر ڕووی تێدەکەن. '''[[تاڤگەی بێخاڵ|ھاوینەھەواری بێخاڵ<nowiki>'''</nowiki>]]:''' ھاوینە ھەواری بێخاڵ ١٤٠کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی گەلی عەلی بەگ و، لە دووری ١٠کم لە ڕۆژئاوای شارۆچکەی ڕەواندوز و پلەی گەرمای لە ٣٢ پلە بەرز نابێتەوە لە ھاوین دا. دەتوانین بگەین بە بێخاڵ لە ڕێگای گەلی عەلی بەگ یان لە ڕێگای ڕەواندوز. لەم ھاوینە ھەوارە تافگەیەکی ڕوون و گەورە ھەیە کە بە درێژایی شاخەکەی داپۆشیوە، شوێنێکی زۆر سەرنج ڕاکێشە، خەڵکی لە سەرەتای بەھاردا ڕووی تێدەکەن تا کۆتایی ھاوین. '''[[ھاوینەھەواری جوندیان]]:''' ئەم ھاوینە ھەوارە ١٤٧ کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، ٥ کم لە شاری دیانا دوورە، و دەکەوێتە لای خوارەوەی چیای ھندرێن، پلەی گەرمای لە ھاوین دا دەگاتە ٣٢ پلە. ھاوینە ھەواری جندیان ناوبانگی بە چاوی ئاوی سیحری دەرکردووە (عیون الماء السحریە) بەھۆی بوونی ئەشکەوتێک، کە تێیدا ئاوی تێدا ھەڵدەقوڵێ و، بووەتە شوێنی سەرەنجی گەشتیاران. '''ھاوینەھەواری '''حاجی ئۆمەران:''' دەکەوێتە باکووری شاری ھەولێر بە دووری ١٨٠ کم، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٠ پلە لە ھاویندا. ئەم شوێنە بەسەوزایی چیاکانی ناوبانگی دەرکردووە، ھەروەھا بەسروشتەکەی و ھەڵقوڵاوەکانی بەتایبەتی سەرچاوەی ئاوی کانزایی شێخی باڵەکیان کە خەڵکی سەردانی دەکات بۆ چارەسەری ھەندێ نەخۆشی وەکو (جگەر و پێست)، بۆیە لە ھاوین دا ئەم شوێنە ناودەبرێت شوێنی گەشتوگوزاری چارەسەری. '''سەری ڕەش و پیرمام:''' دوو ناوچەی نزیک شاری ھەولێرن، لە ھەولێرەوە بە ئۆتۆمبێل بۆ شارۆچکەی سەلاحەدین ١٥ خولەک ڕێگەیە، ئەو شوێنەی لە بەرزایییەوە دەڕوانێتە دەشتی کاکی بە کاکی ھەولێر. مەودای ڕاستەوخۆی لە گەڵ تورکیا ١٨٠ کیلۆمەترە. بەڵام ئەوێش لە زمانی خەڵکەوە سەلاحەدین نییە و مەسیفە. لە بەرزترین خاڵی مەسیف کە بە یەکێک لە چیا بەرزەکانی کوردستان دێتە ئەژمار، سەری ڕەش ھەڵکەوتووە؛ و لەو شوێنەوە [[باشووری کوردستان]] بەڕێوە دەبرێ چونکە شوێنگەی سەرەکی سەرۆکی ھەرێمی کوردستانە. ئێستا پیرمام (مەسیف) بووەتە بارەگای سەرەکی پارتی دیموکراتی کوردستان و جەرگەی فەرمانرەوایەتی کردنی کوردستانە و ھەمو ھێزە سیاسییەکانی پارتی و ھێزەکانی [[پێشمەرگە]]ی کوردستان لە پیرمامن و ئارامترین شوێنە بە تایبەتی لە دوای تەواوبونی تونێلی ھەولێر-شەقڵاوە کە لەژێر چیای سەربەنەوە تێدەپەڕێت سەلاحەددین دەبێتە جومگەی پاراستنی کوردستان، ھەر کە دەگەیت بە ناو شارۆچکەی پیرمامدا چەندین کۆشک و ڤیلا سەرنجت ڕادەکێشێت، و لە ئێستادا چەندین پلانی تۆکمە ھەیە بۆ ئەم شارۆچکەیە لە ڕووی ئاسایشی و گەشتیارەوەبەلام بە ھەبوونی پلانێکی گەورە و تۆکمەی پارێزڤانی، و سەری ڕەشیش تەنھا ٥ دەقیقە لە ناو مەسیفەوە دورە شوێنی حەوانەوەی سەرۆک مسعود بەرزانی یە، ئێستا بارەگای سەرۆکایەتی ھەرێم و پارتییان لێیە. == کشتوکاڵ == ھەروەک دەزانرێت [[ھەرێمی کوردستان]] بەوە دەناسرێت کە کۆنترین شوێنە کە مرۆڤ لەمێژووی خوێدا کشتوکاڵی لێوە کردبێت، ئەوەتا لەھەولێرو لەگوندی ([[زار چەمی]]) یەکەم گوندی کشتوکاڵی لەجیھاندا لەنزیک ([[شانەدەر]]) ھەبووە. ھەولێری پایتەخت بەوەجیا دەکرێتەوە کە کەشوھەوای یەکجار باش و زەویەکی بەپیت و بەرەکەتی ھەیە. بەیانیان وەزرەکان لە ھەولێر دوو وەرزی چاندن ھەیە (ھاوینە و زستانە) کە لەم پێدەشتەدا لە وەرزی [[ھاوین]] بەرھەمەکانی وەک ([[تەماتە]]، خەیار، [[باینجان]]، شفتی، باڵندە، پیاز، سیر، کونجی، توتن، گوڵە بەرۆژە، فاسولیا، کودی.. ھتد) دەچێندرێت. سەبارەت بە بەرھەمەکانی زستانە ئەوا بریتییە لە ([[گەنم]]، [[جۆ]]، [[نیسک]]، [[نۆک]]، پاقڵەمەنییەکان. گەر سەیرێکی بەرھەمی پارێزگا بکەین لە بواری کشتوکاڵدا بەروبوومی سەرەکییەکان دەکرێتە چەند بەشێک: # دانەوێڵە (گەنم، جۆ، برنج). # بەرووبوومی پیشەسازی و ڕۆندارەکان (کونجی، گوڵە بەڕۆژە، توتن) # سەوزەوات ([[تەماتە]]، [[خەیار]]، شفتی، گندۆرە، [[پیاز]]) # میوە ([[ترێ]]، [[سێو]]، [[قەیسی]]، خۆخ، ھەرمێ، [[ھەنار]]). # پاقڵەمەنییەکان (نۆک، نیسک، [[فاسولیای تەڕ]]). جێگای ئاماژەیە کە قوڵی ئاوی ژێر زەوی لەو پارێزگایە بەپێی وەزارەتی کشتوکاڵ بریتییە لە ١٠٠–١٥٠ مەتر کە ئاوێکی سازگارە و ڕادەی سوێریی ٤٠٠/١٠٠٠٠٠٠ ملم سێجایە، ھەرچی ئاوی سەر زەوییە لەنێوان ١٠–١٥مەترو لە ئەوانی تر سوێرترەو تەنھا بۆ ئاودێری بەکاردێت لەبەر ئەویش دەشتەکانی پارێزگا زۆر بەپیت و بەرەکەتن و ژمارەیەکی زۆر بیر ئیرتوازی لێدراوە لەدەشتەکانی (ھەولێر، ھەریر، کویسنجەق، مەخمور). سەبارەت بە ڕووبەری پارێزگای ھەولێر ١٢،٤٨٠ کم دووجایە کە دەکاتە ٢.٨٥٪ی ڕووبەری [[عێراق]]. == نەخشەکان == <gallery> Kurdistan governorates 2012.png|پارێزگاکانی ھەرێم Hewler governorate 2012.png|قەزاکانی ھەولێر (٢٠١٢) Hawler Governorate.png|قەزاکانی ھەولێر (٢٠٢٦) Arbil Districs.png|قەزاکانی(ھەولێر، بەحرکە، خەبات، بنەسڵاوە و قوشتەپە) </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://web.archive.org/web/20110308105346/http://hawlergov.org/kur/subject.aspx?ID=97 نەخشەی پارێزگای ھەولێر- وەزارەتی پلان دانان] * [https://web.archive.org/web/20100810220702/http://krso.net/default.aspx?l=2 یەکە کارگێریەکانی ھەرێمی کوردستان]، دەستەی ئاماری ھەرێم - وەزارەتی پلان دانان {{پارێزگای ھەولێر}} {{قەزاکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پارێزگاکانی کوردستان}} {{پارێزگاکانی عێراق}} {{ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|عێراق|جوگرافیا|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Arbil Governorate}} [[پۆل:پارێزگای ھەولێر|*]] [[پۆل:مانگیلەی بەپیت]] [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان|ھەولێر]] [[پۆل:پارێزگاکانی عێراق|ھەولێر]] [[پۆل:پارێزگاکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] [[پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو]] 0czl566jy5ojwdj2kn2uxxlboe9v4mn 1592019 1592018 2026-06-19T15:17:04Z MFTG 21816 /* قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1592019 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پارێزگای ھەولێر | ناوی_فەرمی = {{lang-ar|محافظة أربیل}}<br>{{lang-en| Erbil Governorate}} | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پارێزگا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Collage of Hawler - Erbil Governorate.jpg | photo2a = | photo2b = Arbil in Iraq.svg | photo3a = | photo3b = Kurdistan governorates 2015.png | photo4a = | photo4b = Hawler Governorate.png | | spacing = 2 |size = 266 }} | شرۆڤەی_وێنە = چەند وێنە و نەخشەیەکی پارێزگای ھەولێر | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=7|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=36.33333|frame-long= 44.2|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''پارێزگای ھەولێر''' | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = پارێزگار | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ئومێد خۆشناو]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[پارێزگا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٢\٣\١٩٢٣ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای ھەولێر | حیزبی_سەرۆک = [[عەلی ڕەشید خۆشناو]] | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٤٬٨٧٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = ١٠٠ | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤٥٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٦٠٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٬٥١٧٬٥٣٤ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٩٧ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = ھەولێری | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی سوریانی|سوریانی]] و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]])، [[مەسیحی]] و [[ئێزیدی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = [http://hawlergov.org/ hawlergov.org] | پەراوێزەکان = }} [[پەڕگە:Erbil Governorate Building.jpg|وێنۆک|باڵەخانەی پارێزگای ھەولێر]] '''پارێزگای ھەولێر''' یەکێکە لە پارێزگاکانی [[ھەرێمی کوردستان]]. ناوەندی پارێزگاکە شاری [[ھەولێر]]ە. لە ساڵی ٢٠٢٤ ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکە ٢٬٥١٧٬٥٣٤ کەس مەزەندە کراوە. [[ھەولێر]] پایتەختی ھەرێمی ئۆتۆنۆم بوو کە بەپێی [[ڕێکەوتننامەی ١١ی ئازار]] بە [[کورد]] درابوو، بەو ھۆیەشەوە [[حکوومەتی عێراق]] لە ساڵی ١٩٧٠دا دانی بە ئۆتۆنۆمی کورددا نا، لە ئێستادا پایتەختی [[ھەرێمی کوردستان]]ە، کە لە دوای جەنگی یەکەمی کەنداو لە ساڵی ١٩٩١ پێکھێنرا.<ref>{{استشھاد بویب|مسار= https://gov.krd/arabic/government/the-prime-minister/activities/posts/2021/february/رئیس-حکومة-إقلیم-کوردستان-یستقبل-محافظ-أربیل-الجدید/|عنوان=رئیس حکومة إقلیم کوردستان یستقبل محافظ أربیل الجدید|موقع=حکومة إقلیم کوردستان|لغة=ar|تاریخ الوصول=2023-07-03|مسار أرشیف= https://web.archive.org/web/20210912033248/https://gov.krd/arabic/government/the-prime-minister/activities/posts/2021/february/%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%A5%D9%82%D9%84%D9%8A%D9%85-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%B3%D8%AA%D9%82%D8%A8%D9%84-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8-%D8%A3%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF/|تاریخ أرشیف=2021-09-12}}</ref> پارێزگای ھەولێر دەکەوێتە باکووری عێراق. لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[تورکیا]] و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئێران]]. ڕووبەرەکەی (١٣١٦٥) کیلۆمەتر چوارگۆشەیە. پارێزگاکە دەکەوێتە ناو دەشتەکان و کەشوھەوای ئینتقالی لە نێوان کەشوھەوای [[دەریای ناوەڕاست]] و بیابانەکاندا ھەیە. تایبەتمەندە بە ساردی زۆر و شێداری کەم. ھەولێر لە سەردەمی ڕژێمی پێشوودا بە پایتەختی ھاوینەی [[عێراق]] دادەنرا، بەھۆی گرنگی مێژووییەکەی بە درێژایی سەدەکان و بەھۆی ئەوەی ناوەندێکی ڕۆشنبیری و شارستانی کاریگەرە لە باکووری عێراق.<ref>https://www.erbil.gov.krd/app/governorate</ref> لەسەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانلییەکان]] [[ھەولێر]] قەزایەک بووە سەر بە لیوای کەرکووک، بەڵام دوای نەمانی ئەوان و ھاتنی ئینگلیز بۆناوچەکە، ئالوگۆڕ بەسەر شێوەی فەرمانداری دامو دەزگاکان ھاتووەو جۆری بەڕێوەبەربردنی نوێ ھاتووەتە ئاراوە. دیارە ھەولێریش سەردەستەی ئەم گۆڕانکاریانە بوو، لەسەردەمی ئینگلیزەکان (حاکم سیاسی) لەلیواکان کاریان کردووە، یاریدەدەری دادوەری ڕامیاریش واتە (مساعد لحاکم السیاسی) لەقەزایەکان دانیشتوون (دەبلیو- ئار-ئێچ) کەئەفسەرێکی ئینگلیزە، یەکەم یاریدەدەری دادوەری رامیاری بووە لەھەولێر، پاشان کە ھەولێر بووەتە [[پارێزگا]] ھەر بەخۆی بووە بە دادوەری ڕامیاری ئەم شارە.<ref>https://www.kurdipedia.org/files/books/2014/95039.PDF?ver=132385097450000000</ref> == ناو == ناوی پارێزگای ھەولێر لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە ئەویش شاری [[ھەولێر]]ە، ھەرجەندە بە '''ئەربیل''' ناو دەبرێت بەڵام [[کورد]]ان و بە فەرمی لە [[عێراق]]دا لە ئێستادا [[ھەولێر]]ە، وە چەندین بۆ چوون ھەیە لەسەر ناوی ئەم شارە: * بە [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکی عوسمانی]] ھەر بەم شارە وتراوە ئەربیل(اربیل)،<ref>Nasrullah, Mehmet (1908), مکمل آوروپا خریطە سی [Complete Map of Europe] (in Ottoman Turkish), Istanbul: Tefeyyüz Kitaphanesi.</ref> ھێشتا وەک ناوی شارەکە لە وەرگێڕانی فەرمی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزیدا]] بەکاردەھێنرێت.<ref>https://gov.krd/english/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> فۆڕمی عەرەبی ستانداردی مۆدێرن بۆ ناوەکە بریتییە لە(أربیل).<ref>https://gov.krd/arabic/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> لە کۆنی کلاسیکدا بە لاتینی بە ئاربێلا و بە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] بە ئاربێلا (Ἄρβηλα) ناسرابوو، وەرگیراوە لە [[زمانی پارسیی کۆن]] ''ئەربەیرا''(𐎠𐎼𐎲𐎡𐎼𐎠𐏓)، بە عەربەیلوی ئاشوورییەوە، بە سۆمەری ئوربیلۆم (𒌨𒉈1).<ref>https://oracc.museum.upenn.edu/</ref> * کۆنترین ناویشی (ئوربیل) و (ئوربیلم)ە و یەکێکیش بووە لە شارە گرنگەکانی [[سۆمەر|سومەرییەکان]]، کە بەپێی لێکۆلینەوەی دیرۆکزان و مێژوونووسان سومەرییەکانیش [[نەژادی ئاری|ئاریایین]]. (ئور + بیل): (ئور) وشەیەکی سومەرییەکان بووە بە واتای ([[شار]]) بەکارھێنراوە و (بیل)یش ناوی خوایەکی سومەریەکان بووە، ئوربیل بە واتای (شاری بیل) دەھات. ھەروەھا پایتەختی سومەرییەکانیش بۆخۆی ناوی ([[ئوور|ئور]]) بووە. زۆربەی شارە کۆنەکانی [[کوردستان]] و نیشتمانی نێوان دوو رووبار ([[مێزۆپۆتامیا]]) کە وشەی (ئور) یان لەگەڵ بەکار دەھێنرا بریتیبوونە لە؛ ( [[ئوور]]، [[ھەولێر|ئوربیل]]، [[ڕحا|ئوروحا "ئورفا"]]، [[ورمێ|ئورمییە]]، [[کەرکووک|ئوراپخا]]، نیپ ئور،...). کە لە فەرھەنگی ھەریەکێک لە ئاسووری، ئەکەدی، میتانی، ساسانییەکان ناوی ئەو شارانە بەشێوەیتر بەکارھێنراوە وەک نمونە: بۆ ھەولێر (ئەربێلا ، ئەربائیلۆ،..). بۆ [[کەرکووک]] (ئوراپخا، ئاراپخا، نوزی...). بۆ شاری [[ڕحا]] (ئوروحا، ئورحا، ئورفا،..).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ناوی ھەولێر لە سەرچاوە کۆنەکاندا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2024/564717/0001.PDF?ver=133571487610690496 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥| نووسەر = پ.ی.د موسا محەممەد خضر و پ.ی.د ئارام جەلال حەسەن و کەیفی جەلال تەھا |زمان = [[زمانی کوردی|کورد]]}}</ref> * [[عەلائەدین سەججادی]] ئەو ئەفسانەیەی نووسیوە ( ئەگێڕنەوە دەڵێن : لەپاش شکانی [[ئاشوورییەکان]] بە دەست [[ماد|میدیەکان]] ، کوردەکان ھاتوون بەشوێنی ئەو خوایانەدا گەڕاون کە چەپاویان کەن سەرەتا وایان زانیوە کە ئەمانە زۆر زلن ھەریەکە بە ئەندازەی کێوێک ئەبن لەسەر ئەو نیازە زۆر گەڕاون ھیچیان بەرچاو نەکەوتووە، کتوپڕ کابرایەک چویتە ژوورێک سەیری کردوە لەوێ دان بەسەرسامیەکی سەیرەوە بانگی ھاوڕێیەکانی کردووە (ھۆ لێرەن), (ھۆ لێرەن ), (ھۆلیرە), ( ھولیر), (ھەولیر) لەدواجار وشەکان سەدە بەسدە گۆڕانکاری لەسەر زمان کراوە کورت و ڕێک کراوە تەگەیشتووتە ناوی(ھەولێر).<ref>گۆڤاری سۆمەری ژمارە ٨ ساڵی ١٩٥٢</ref> * وشەی ھەولێر، لە وشەی (ئەربیل) و (ئوربیل) و (ئەربا ئیلۆ)ەوە ھاتووە و لەسەر زار گۆڕاوە. وەک نمونەی (ئەربەئیلۆ، ئەربیل، ئوربیل، ئورویل، ھەرویل، ھەولێر...). == مێژوو == ھەندێ لە زانایان، [[ھەولێر]] و [[ھەرێمی کوردستان]] بەلانکەی مرۆڤایەتی دەزانن، لەبەرئەوەی [[ئەشکەوتی شانەدەر]] باشترین بەڵگەی مێژوویی [[مرۆڤ]]ە بەوپێیەی کە ئەشکەویتێکە لە [[جیھان]] گرنگی تایبەتی ھەیە و کەوتووەتە نزیک شاری ھەولێر. تەمەنی ئێسکبەندەکان کە بۆ ٦٠ تا ٦٥ ھەزار ساڵ پێش زاین دەگەڕێتەوە بەرێگەی زانستی سەلمێنراوە بەدرێژایی مێژوو، تا ئێستا ھیچ رۆژگارێکی ئەو ناوچەیە واتا ئەشکەوتەکە و شاری ھەولێر بێ مرۆڤ و دانیشتوان نەبووە. [[ھەولێر]] کۆنترنی شاری جیھانە تا ئێستا بە ئاوەدانی ماوەتەوە. === سەردەمی بەردینە نوێیەکان === ھەولێر لە سەرەتای ناوچەکانی نیشتەجێبوونی کشتوکاڵیدا بووە لە سەردەمی بەردینی نوێدا، قۆناغێکی بەرچاو لە گەشەسەندنی شارستانیەتی مرۆڤایەتی لە [[مێزۆپۆتامیا]] دیاری دەکات.<ref>https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/12387932_01.pdf</ref> [[پەڕگە:N-Mesopotamia and Syria english.svg|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەیەک کە بەرفراوانی میزۆپۆتامیا نیشان دەدات.]] === سەردەمی برۆنزی === ==== برۆنزی سەرەتایی ==== ئەو ناوچەیەی ھەولێر تێیدا ھەڵکەوتووە تا ڕادەیەکی زۆر لە ژێر ھەژموونی [[سۆمەر|سۆمەرییەکان]] بووە لە ٣٠٠٠ پێش زایین. لەگەڵ سەرھەڵدانی [[ئەکەد|ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی]] (٢٣٣٥-٢١٥٤ پێش زایین) ھەموو سامییەکانی ئەکادی و سۆمەرییەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] لە ژێر یەک دەسەڵاتدا یەکگرتوو بوون. [[ئیریدوپزیر]] پاشای شانشینی [[گۆتی]] لە ساڵی ٢١٥٠ پێش زایین شارەکەی گرت.<ref>https://erbilcitadel.org/arbil/?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696{{بەستەری مردوو|url=https://erbilcitadel.org/arbil/?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696 |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}</ref> [[پەڕگە:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی جوگرافیای ڕۆژھەڵاتی نزیک کۆن، لەگەڵ ناوە شوێنەکانی پەیوەست بە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئەکاد (کۆتایی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین)]] یەکەمین باس لە ھەولێر لە سەرچاوە ئەدەبییەکان لە ئەرشیفی شانشینی ئێبلاوە ھاتووە. دوو سەفەر بۆ ھەولێر (ئیربیلۆم) لە لایەن نێردراوێکەوە لە ئێبلەوە لە دەوروبەری ساڵی ٢٣٠٠ پێش زایین تۆمار دەکەن. فەرمانڕەوای [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور]]، [[ئەمار سین]]، لە ساڵی دووەمی تەمەنیدا، ئۆربیلۆمی لە کارەکەی دوورخستەوە. ١٩٧٥ پێش زایین.<ref>https://books.google.iq/books?id=en9tzr1-VM4C&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Ur III.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|درێژبوونەوەی نزیکەیی ئیمپراتۆریەتی شانشینی سێیەمی ئور (٢١١٢-٢٠٠٤ پێش زایین بەپێی کرۆنۆلۆژیای ناوەڕاست)، لەگەڵ ڕێکخستنی ناوەند/دەوروبەری سەردەمی شولگی (٢٠٩٣-٢٠٤٧ پێش زایین).]] ==== برۆنزی ناوەڕاست ==== لە سەدەکانی دوای ڕووخانی [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور]] ھەولێر بوو بە زلھێزێک لە ناوچەکەی خۆیدا. لە ماوەی تەمەنی کورتی شانشینی سەرەوەی میزۆپۆتامیادا لەلایەن شەمسی-عەدادی یەکەمەوە داگیرکرا، دوای ڕووخانی سەربەخۆ بوو. ==== کۆتایی برۆنزی ==== تا سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری ناوەڕاست (١٣٦٥-١٠٥٠ پێش زایین) ھەولێر لە چوارچێوەی ناوچەی کۆنترۆڵی ئاشوورییەکان بوو. === سەردەمی ئاسن === ناوچەکە کەوتە ژێر [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]] (٩٣٥-٦٠٥ پێش زایین). پاشان شارەکە ژمارەیەک جار دەستی گۆڕی لەوانەش دەسەڵاتی فارس، یۆنانی، پارتی، ڕۆمانی و ساسانی. [[پەڕگە:Assyrie general en.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ لە ئەوپەڕی ئاستدا.]] لە سەردەمی [[ماد]]ەکاندا، ڕەنگە [[ھەڤەخشترە]] ژمارەیەک کەسی لە [[گەلانی ئێرانی|ھۆزی ئێرانی کۆنی]] ساگارتیەکان لە شارەکانی ئاشووری ئەربەلا و [[ئەرەپخا]] ([[کەرکووک]]ی ئێستا) نیشتەجێ کردبێت، ڕەنگە وەک پاداشتێک بۆ یارمەتیدانیان لە گرتنی [[نەینەوا]]. بە گوێرەی نووسەرانی کلاسیک، ئیمپراتۆری فارس [[کورووشی مەزن]] لە ساڵی ٥٤٧ پێش زایین ئاشووری داگیرکرد و وەک دەوڵەتێکی پارێزراوی سەربازی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]] (یان ساتراپی) دامەزراند کە لە فارسی کۆن Aθurā (Athura) ناوی لێنرا، لەگەڵ [[بابل]] وەک پایتەخت.<ref>Yarshater, Ehsan (1993). The Cambridge History of Iran, Volume 3. Cambridge University Press. p. 482. ISBN 978-0-521-20092-9. Of the four residences of the Achaemenids named by Herodotus—Ecbatana, Pasargadae or Persepolis, Susa and Babylon—the last [situated in Iraq] was maintained as their most important capital, the fixed winter quarters, the central office of bureaucracy, exchanged only in the heat of summer for some cool spot in the highlands. Under the Seleucids and the Parthians the site of the Mesopotamian capital moved slightly to the north on the Tigris—to Seleucia and Ctesiphon. It is indeed symbolic that these new foundations were built from the bricks of ancient Babylon, just as later Baghdad, a little further upstream, was built out of the ruins of the Sassanian double city of Seleucia-Ctesiphon.</ref> [[پەڕگە:Achaemenid Empire 500 BCE.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|گەورەترین ڕووبەری خاکی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتی ھەخامەندییەکان]]، کە لە سەردەمی [[کورووشی مەزن]]دا بەدەست ھاتووە (٥٢٢-٤٨٦ پێش زایین)]] [[ماد]]ەکان و لەگەڵ ئەواندا ساگارتییەکان دەبوو لە ساڵی ٥٢٢ پێش زایین دژی داریۆسی یەکەمی فارس ڕاپەڕین، بەڵام ئەم ڕاپەڕینە لەلایەن ئەو سوپایەوە بە توندی داخرا کە داریۆس لە ساڵی دواتردا بە سەرکردایەتی ژەنەڕاڵ تەخماسپەدا ڕەوانەی دەرەوە. ڕووداوەکان لە نووسراوی بیستووندا وێنا کراون کە ئەمڕۆ لە چیاکانی [[پارێزگای کرماشان]]ی ئێران وەستاوە. [[پەڕگە:Median Empire.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|دەسەڵاتی [[ماد]]ەکان لەوپەڕی فەرمانڕەوایەتیدا]] [[شەڕی گۆگەمیلا]]، کە [[ئەسکەندەری مەزن]]، [[داریووشی سێیەم]]ی فارسی بردەوە، لە ساڵی ٣٣١ پێش زایین نزیکەی ١٠٠ کیلۆمەتر (٦٢ میل) ڕۆژئاوای ھەولێر بە پێی نەخشەی جیھانی ئۆربانۆ مۆنتی ڕوویدا. دوای شەڕەکە داریووش توانی بەرەو شارەکە ھەڵبێت.<ref>https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/workspace/handleMediaPlayer?lunaMediaId=RUMSEY~8~1~303667~90074316</ref> (تا ڕادەیەک بە نادروستی، ڕووبەڕووبوونەوەکە ھەندێک جار بە "شەڕی ئاربێلا" ناسراوە.) دواتر ئاربێلا بەشێک بوو لە ئیمپراتۆریەتی ئەسکەندەر. دوای مردنی ئەسکەندەری مەزن لە ساڵی ٣٢٣ پێش زایین، ئاربێلا بوو بە بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی]]. دواتر [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە نزیکەی ١٥٠ ساڵ داگیری کرد.<ref>https://books.google.iq/books?id=79wj2hj4wKUC&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Seleucid Empire alternative map.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سلووکی (شینێکی کاڵ) لە ساڵی ٢٨١ پێش زاییندا.]] [[پەڕگە:Map of the Parthian Empire under Mithridates II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە ساڵی ٩٤ پێش زایین لە گەورەترین ئاستیدا،(١٢٤-٩١ پێش زایین)]] ھەولێر بوو بە بەشێک لەو ناوچەیەی کە لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانیەکاندا]] ناکۆکی لە نێوان ڕۆما و فارسدا ھەبوو. لە سەردەمی پارتییەکان تا سەرەتای سەردەمی ساسانییەکان، ھەولێر بووە پایتەختی ویلایەتی [[ئادیابین]] (حادیابی ئاشووری). شارۆچکە و شانشینییەکە لە مێژووی جولەکەکاندا بە گۆڕینی بنەماڵەی شاھانە ناسراوە، بەتایبەتی شاژنە ھێلێنای ئادیابێنێ، بۆ ئایینی [[جوو]]لەکە.<ref>Brook, Kevin Alan (2018). The Jews of Khazaria (3rd ed.). Lanham: Rowman and Littlefield Publishers. pp. 241–243</ref> [[پەڕگە:Kingdom of Adiabene, ca 37 AD.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|شانشینی ئادیابین لە ساڵی ٣٧ی زایینی لە گەورەترین ئاستیدا، لە سەردەمی ئیزاتێسی دووەمدا]] پاشان دانیشتووانەکەی وردە وردە لە ئایینی کۆنی مێزۆپۆتامیا لە نێوان سەدەی یەکەم و چوارەمدا گۆڕا بۆ ئایینی [[مەسیحی]]، پکیدە بە شێوەیەکی نەریتی لە دەوروبەری ساڵی ١٠٤ی زایینی بووە یەکەم قەشە. ئایینی کۆنی میزۆپۆتامیا تا سەدەی دەیەمی زایینی بە تەواوی لە ناوچەکەدا نەمرد.<ref>https://www.tertullian.org/fathers/arbela_02_text.htm</ref> ھەروەھا کۆمەڵگەیەکی مەسیحی ھەبووە کە وا بیردەکرایەوە لە ئایینی جوولەکە گۆڕاون. [[ئادیابین]] (پارێزگای کەنیسەی ڕۆژھەڵاتی سریانی) لە ئەربێلا (بە [[زمانی سوریانی|سوریانی]]: ܐܪܒܝܠ ئەربیل) بووە ناوەندی [[مەسیحیەتی سوریانی]] تا کۆتایی سەدەکانی ناوەڕاست.<ref>https://books.google.iq/books?id=rNdtAAAAMAAJ&q=adiabene&redir_esc=y</ref> ھەولێر دوای ئەوەی [[ماد]]ەکان کۆتاییان بە حوکمی [[ئاشوورییەکان]] ھێنا، دوای مادەکان کەوتە ژێر دەستی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانییەکان]] بۆ چەندەھا سەدە، کە ھەژارییەکی زۆری تیادا بڵاو بووەوە و وە لە ناسنامە ئاشوورییەکەی داماڵرا. [[پەڕگە:The Sasanian Empire at its apex under Khosrow II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ساسانی لە گەورەترین ئاستدا ٦٢٠، لە سەردەمی خوسرەوی دووەم]] === مێژووی سەدەی ناوەڕاست === وەک چۆن زۆرێک لەو ئاشوریانەی کە بوونەتە مەسیحی ناوی ئینجیلی (لەوانەش جوولەکەکان)یان گرتەبەر، زۆربەی قەشەکانی سەرەتایی ناوی ئارامی ڕۆژھەڵاتی یان جوولەکە/ئینجیلییان ھەبووە، ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت کە زۆرێک لە مەسیحییە سەرەتاییەکانی ئەم شارە لە ئایینی جوولەکە بوون.<ref>Gillman, Ian and Hans-Joachim Klimkeit. Christians in Asia before 1500. (Ann Arbor: University of Michigan, 1999) p. 33</ref> وەک شوێنی دانیشتنی میترۆپۆلیتانی کەنیسەی ئاشووری ڕۆژھەڵات کاری دەکرد. لە سەردەمی مەسیحی شارەکەوە زۆرێک لە باوکانی کڵێسا و نووسەری ناسراو بە زمانی ئارامیی ھاتوون. دوابەدوای فەتحکردنی موسڵمانان بۆ سەر فارس، پارێزگای ساسانی نەکسواردەشیراگان و دواتر گەرامیگ و نۆدەردەشیراگان، کە ھەولێر بەشێکی لێ بوو، ھەڵوەشایەوە و لە ناوەڕاستی سەدەی حەوتەمی زایینیەوە ناوچەکە وردە وردە لێشاوی گەلانی [[موسڵمان]]ی بەخۆیەوە بینی کە زۆرینەیان [[عەرەب]] و گەلانی [[گەلانی تورک]] بوون.<ref>D. Sellwood, "ADIABENE," Encyclopædia Iranica, I/5, pp. 456–459</ref> ڕزگارکردنی(فتح) ھەولێر لە سەردەمی [[عومەر کوڕی خەتتاب]]دا بوو بە سەرکردایەتی (ربعی بن الأفکل) بوو کە ئەوکات ەژێر دەسەڵاتی ساسانییەکاندا بوو. [[پەڕگە:Rashidun Caliphate.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[خەلافەتی ڕاشیدون]] لە گەورەترین ئاستی خۆیدا، لە سەردەمی [[عوسمان کوڕی عەفان|خەلیفە عوسمان]]،٦٥٤ک]] دیارترین [[ھۆز]]ی [[کورد]] لە ناوچەکەدا [[ھەزەبانی]] بوو، ناوەندی ھەزەبانییەکان لە [[ھەولێر]] و [[شنۆ|شنۆ]] و [[ورمێ]] بوو. فەرمانڕەوایی ئەوان ناوچەکانی [[مەراغە]] و ورمێ لە ڕۆژھەڵات و ھەولێر و [[شنگال]] و بەشێک لە خاکی جەزیرە لە باشوور و ڕۆژاوا و بەرکاری و [[جۆلەمێرگ|ھەکاری]] و [[سەڵماس|سەلماس]] لە باکوورەوە،<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bozarslan|یەکەم=Hamit|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9781108473354&redir_esc=y|سەردێڕ=The Cambridge History of the Kurds|دوایین٢=Gunes|یەکەم٢=Cengiz|دوایین٣=Yadirgi|یەکەم٣=Veli|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|پەڕەکان=٢٧|زمان=en}}</ref><ref name=":3"/><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kennedy|یەکەم=Hugh|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215&redir_esc=y#v=onepage&q=%22The%20Kurdish%20dynasties%20which%20emerged%20in%20the%20second%20half%22&f=false|سەردێڕ=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٣٧٦٣٩-٢|پەڕەکان=٢١٥|زمان=en}}</ref> ھەولێر یەکێک بوو لە پایتەختەکەیان،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brill|یەکەم=E. J.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=ro--tXw_hxMC&dq=Zarzā+kurds&pg=PA1049&redir_esc=y#v=onepage&q=Zarzā%20kurds&f=false|سەردێڕ=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam: 1913-1936. Ṭāʻif - Zūrkhāna|ڕێکەوت=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٩٧٩٤-٠|پەڕەکان=١٠٤٩|زمان=en}}</ref> لە نێوان ساڵی ٩٠٦ تا ١١٣١/١١٤٤ فەرمانڕەوایان کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Minorsky|یەکەم=V.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9780521057356&redir_esc=y|سەردێڕ=Studies in Caucasian History: I. New Light on the Shaddadids of Ganja II. The Shaddadids of Ani III. Prehistory of Saladin|ڕێکەوت=١٩٥٣|بڵاوکەرەوە=CUP Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٠٥٧٣٥-٦|پەڕەکان=١٤٣|زمان=en}}</ref><ref name=":2"/>{{rp|65-66}} بە گوێرەی ئیبن حەوقەل ناوچەی جەزیرە لەوەڕگەی ھاوینەی کوردانی ھەزەبانەکان بووە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bozarslan|یەکەم=Hamit|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9781108473354&redir_esc=y|سەردێڕ=The Cambridge History of the Kurds|دوایین٢=Gunes|یەکەم٢=Cengiz|دوایین٣=Yadirgi|یەکەم٣=Veli|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|پەڕەکان=٢٦|زمان=en}}</ref> بوونی ھەزەبانەکان تۆمار کراوە لە سەدەی ١٠زی دا لە [[دوین]] لە [[ئەرمەنستان]]، کە بە کەنارەکانی دەریای کاسپی تێدەپەڕێت بۆ خاکی جەزیرە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=James|یەکەم=Boris|ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Le " territoire tribal des Kurdes " et l’aire iraqienne (xe-xiiie siècles): Esquisse des recompositions spatiales|ناونیشان=https://journals.openedition.org/remmm/3331#tocto1n3|journal=Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée|زمان=fr|issue=117-118|پەڕەکان=١٠١–١٢٦|doi=10.4000/remmm.3331|issn=0997-1327}}</ref> کە چەند کەسێکیش وەک پارێزگار بۆ شارەکە لە کۆتایی سەدەی دەیەمەوە تا سەدەی دوازدەھەم کە لەلایەن [[دەوڵەتی زەنگی]] داگیرکرا و پارێزگارییەکەی درا بە [[موزەفەرەدین کۆکبری]]، کە لە سەردەمی [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەیوبیەکاندا]] شارەکەیان پاراست. یاقوت حەمەوی زیاتر باسی لەوە دەکات کە ھەولێر لە سەدەی ١٣دا زۆربەی دانیشتووانی [[کورد]]ە.<ref>B. James. Le « territoire tribal des Kurdes » et l’aire iraqienne (xe-xiiie siècles): Esquisse des recompositions spatiales. Revue des Mondes Musulmans et de la Méditerranée, 2007. P. 101-126.</ref> [[پەڕگە:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|سوڵتانییەتی ئەیوبی(بە ڕەنگی پەمەیی) لە کاتی کۆچی دوایی سەلاحەدین لە ساڵی ١١٩٣ز]] کاتێک [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|مەغۆلەکان]] لە سەدەی ١٣دا ھێرشیان کردە سەر ڕۆژھەڵاتی نزیک، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٢٣٧ ھێرشیان کردە سەر شاری ھەولێر. شارۆچکەی خوارەوەیان تاڵان کرد بەڵام ناچار بوون لەبەردەم سوپای خەلافەت کە نزیک بووەوە پاشەکشە بکەن و ناچار بوون گرتنی قەڵاکە دوابخەن.<ref>Woods, John E. (1977), "A note on the Mongol capture of Isfahān", Journal of Near Eastern Studies, 36 (1): 49–51</ref> دوای [[گەمارۆدانی بەغدا (١٢٥٨)|کەوتنی بەغدا]] بە دەست [[ھۆلاکۆ خان]] و مەغۆلەکان لە ساڵی ١٢٥٨، دوا فەرمانڕەوای بەگتەگێنید خۆی ڕادەستی مەغۆلەکان کرد و بانگەشەی ئەوەی کرد کە گاریسۆنی کوردی شارەکەش بەدوایدا دەڕۆن؛ بەڵام ئەوان ئەمەیان ڕەتکردەوە، بۆیە مەغۆلەکان گەڕانەوە بۆ ھەولێر و توانیان قەڵاکە بگرن دوای گەمارۆدانێک کە شەش مانگی خایاند.<ref>https://www.gemaart.com/wp-content/uploads/2020/09/PAPER_Citadel-Research_Novacek.pdf{{بەستەری مردوو|url=https://www.gemaart.com/wp-content/uploads/2020/09/PAPER_Citadel-Research_Novacek.pdf |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> پاشان [[ھۆلاکۆ خان]] پارێزگارێکی [[مەسیحی]] [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] بۆ شارۆچکەکە دانا و [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی]] ڕێگەی پێدرا کەنیسەیەک دروست بکات. [[پەڕگە:Bagdad1258.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|وێناکردنی سوپای [[ھۆلاکۆ خان]] کە شارەکەی گەمارۆداوە، ١٤٣٠]] لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا، گۆشەگیرییە بەردەوامەکانی سەر [[مەسیحی]]یەکان و [[جوو]]لەکەکان و بوداییەکان لە سەرانسەری ئیلخاناتدا لە ساڵی ١٢٩٥ لە ژێر دەسەڵاتی ئۆیرات ئەمیر ناوروزدا بە جددی دەستیپێکرد، ئەمەش کاریگەری زۆری لەسەر ئاشوورییە ڕەسەنەکانی مەسیحی ھەبوو. ئەمەش لە سەرەتای سەردەمی ئیلخان غەزاندا دەرکەوت. لە ساڵی ١٢٩٧دا، دوای ئەوەی غەزان ھەستی بە بەھێزی کرد کە بتوانێت بەسەر کاریگەرییەکانی ناوروزدا زاڵ بێت، کۆتایی بە گۆشەگیرییەکان ھێنا. لە سەردەمی ئیلخان ئۆلجێیتودا، دانیشتوانی [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] پاشەکشەیان کرد بۆ قەڵاکە بۆ ئەوەی لە گۆشەگیری ڕزگاریان بێت. لە بەھاری ساڵی ١٣١٠دا مەلەک (حاکم)ی ناوچەکە بە ھاوکاری [[کورد]] ھەوڵی دەستبەسەرداگرتنی لێیان دا. سەرەڕای ھەموو ھەوڵەکانی قەشەی تورک مار یەحبەڵڵا بۆ دوورکەوتنەوە لە مەرگەساتی نزیک، دواجار قەڵاکە دوای گەمارۆدانی سەربازانی ئیلخانات و خێڵە کوردییەکان لە ١ی تەمموزی ١٣١٠ گیرا و ھەموو بەرگریکارەکانیش کۆمەڵکوژ کران، لەنێویاندا زۆرێک لە دانیشتوانی ئاشووری شارۆچکەی خوارەوە.<ref>Sourdel, D. (2010), "Irbil", in Bearman, P.; Bianquis, Th.; Bosworth, C.E.; van Donzel, E.; Heinrichs, W.P. (eds.), Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Brill Online,</ref> بەڵام ژمارەی دانیشتوانی [[ئاشوورییەکان]]ی شارەکە لە ڕووی ژمارەییەوە بە گرنگییەوە مانەوە تا وێرانکردنی شارەکە لەلایەن ھێزەکانی [[تەیمووری لەنگ|تەیمورەوە]] لە ساڵی ١٣٩٧.<ref>Edwin Munsell Bliss, Turkey and the Armenian Atrocities, (Chicago 1896) p. 153</ref> [[پەڕگە:Historical Atlas of Iran - Plate No. 17 (cropped).jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|سەردەمی ئیلخانییەکاندا]] [[قەرەقۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی [[تورکمان]] کە لە ساڵی ١٣٧٥ی زایینی وڵاتەکەیان دامەزراند، و فەرمانڕەوایی ڕۆژھەڵاتی [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و [[قەوقاز|قەفقاز]] و ھەندێک ناوچەی [[ئێران]] [[عێراق|و عێراقیان]] کرد، لە نێوان ساڵانی [[١٣٨٠]]ی زایینی تا [[١٤٦٩]] ی زایینی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا universalis.fr|ناونیشان=https://www.universalis.fr/encyclopedie/moutons-noirs-kara-koyunlu/|بڵاوکەرەوە=universalis.fr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا britannica.com|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Kara-Koyunlu|بڵاوکەرەوە=britannica.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا nomisma.org|ناونیشان=http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|بڵاوکەرەوە=nomisma.org|ڕێکەوتی سەردان= ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180707123207/http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Qaraqoyunlu Dynasty AZƏRBAYCAN.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|تورکمانە قەرەقۆینلۆکان، شینێکی کاڵ، گەورەترین ڕادەی خۆیان لە عێراق و کەناری ڕۆژھەڵاتی عەرەبی بۆ ماوەیەکی کەم نیشان دەدەن]] [[ئاق قۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی تورکمان و لە «خێڵی بێندەر»ن لە نێوان ساڵانی [[١٤٦٧]] - [[١٥٠٢|١٥٠٢ی زایینی]] لە ڕۆژھەڵاتی [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و فارس و [[عێراق]] و [[ئەفغانستان]] [[شینجیانگ|و تورکستان]] فەرمانڕەواییان کردووە. و لە ساڵی ١٤٦٩ی زایینی توانی وڵاتی [[قەرەقۆینلۆ]] لەناو ببات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131020105336/http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Map Aq Qoyunlu 1478-en.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|کۆنفیدراسیۆنی ئاق قۆینلۆ لە گەورەترین ئاستدا لە سەردەمی ئوزون حەسەن]] لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ھەولێر بە یەک لە دوای یەک لەلایەن [[ئومەویەکان]]، [[خەلافەتی عەباسی|عەباسیەکان]]، [[دەوڵەتی بوەیھی]]، [[شانشینی سەلجووقی|سەلجوقییەکان]] و پاشان تورکمانەکانی بەگتەگینید میرەکانی ھەولێر (١١٣١-١٢٣٢) حوکمڕانی دەکرا، دیارترینیان [[موزەفەرەدین کۆکبری]] بوو کە یەکێک بوو لە ژەنەڕاڵە پێشەنگەکانی [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەلاحەدین]]؛ بە نۆرە ئیلخانیەکان و جەلاییریدەکان و [[قەرەقۆینلۆ]] و ئیمپراتۆریەتیی تەیموور و [[ئاق قۆینلۆ]] بەدوایاندا ھاتن. لە ساڵی ١٥٠٩دا شاری [[ھەولێر]] و ناوچەکە لەلایەن [[شانشینی سەفەوی|سەفەوییەکانەوە]] داگیرکرا و بووە بەشێک لە فەرمانڕەواییان. یەکێک بوو لە گەورەترین ئیمپراتۆرییەتەکانی ئێران دوای لەشکرکێشی عەرەبەکان کە لەلایەن [[سەفەوییەکان|بنەماڵەی سەفەوییەکانەوە]] لە ساڵی ١٥٠١ تا ١٧٣٦ حوکمڕانی کرا.<ref>Helen Chapin Metz. ''Iran, a Country study''. 1989. University of Michigan, p. 313.</ref><ref>Emory C. Bogle. ''Islam: Origin and Belief''. University of Texas Press. 1989, p. 145.</ref><ref>Stanford Jay Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge University Press. 1977, p. 77.</ref><ref>Andrew J. Newman, ''Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire'', IB Tauris (March 30, 2006).</ref> [[پەڕگە:Safavid Iran.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سەفەوی لە سەردەمی شا عەباسدا]] ھەولێر شوێنی لە دایکبوونی مێژوونووس و نووسەرانی بەناوبانگی سەدەی ١٢ و ١٣ی کورد [[ئیبن خەلەکان]] و [[ئیبن ئەلمستەوفی]] بووە. دوای [[شەڕی چاڵدێران]] لە ساڵی ١٥١٤، ھەولێر کەوتە ژێر [[میرنشینی سۆران]]. لە سەدەی ١٨دا [[میرنشینی بابان]] شارەکەی گرتەوە بەڵام لەلایەن [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەمەد کۆر]] فەرمانڕەوای سۆران لە ساڵی ١٨٢٢ دەستی بەسەردا گیرا. [[پەڕگە:Soran Emirate.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی [[میرنشینی سۆران]] لە لووتکەی دەسەڵاتیدا لە سەردەمی [[شۆڕشی ڕەواندز]] بە سەرکردایەتیی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]. کە سنوورەکەی لە باکوورەوە لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]] و [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]] و لە باشووریشەوە لەگەڵ قەبیلەی عەنزەی نەجد و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە لەگەڵ [[ئێرانی قاجاڕی]] و [[میرنشینی ئەردەڵان]] ھاوسنوور بوو.]] [[میرنشینی سۆران]] بەردەوام بوو لە حوکمڕانی بەسەر ھەولێردا تا ساڵی ١٨٥١ لەلایەن عوسمانییەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا، ھەولێر بوو بە بەشێک لە [[ویلایەتی مووسڵ]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] تا [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، کاتێک عوسمانییەکان و ھاوپەیمانە [[کورد]] و [[تورکمان]]ەکانیان لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا]]وە تێکشکێنران. === سەردەمی عوسمانی(١٥٣٨-١٩١٨) === * دوای ئەوەی لە ساڵی ١٥١٧ بە ھێرشی ناڕێک دەستی پێکرد لە ساڵی ١٥٣٨ کۆتایی پێھات، کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی]] خاکی [[باشووری کوردستان]]ی ئێستای زیاد کرد بۆ ئیمپراتۆریەتەکەی بە گرتنی لە دەستی ڕکابەرە سەرەکییەکەی کە [[شانشینی سەفەوی]] بوو.<ref>Rothman, E. Nathalie (2015). Brokering Empire: Trans-Imperial Subjects between Venice and Istanbul. Cornell University Press.</ref> * [[مێزۆپۆتامیا]] لە ساڵی ١٥٥٥ لە لایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] بە [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە]] دەستی کەوتبوو، بەڵام تا [[گرێبەستی زەھاب]] لە ساڵی ١٦٣٩ کۆنترۆڵی عوسمانی بەسەر میزۆپۆتامیادا یەکلاکەرەوە نەبوو.<ref>https://archive.org/details/historyofottoman00stan/page/198/mode/2up</ref> دوای [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە]]، سەفەوییەکان جارێکی دیکە زۆربەی ناوچەی میزۆپۆتامیایان گرتەوە لە سەردەمی [[شا عەباسی یەکەم]] (١٥٨٨-١٦٢٩).<ref>Nasiri, Ali Naqi; Floor, Willem M. (2008). Titles and Emoluments in Safavid Iran: A Third Manual of Safavid Administration. Mage Publishers. p. 309.</ref> پاشان لەگەڵ داگیرکردنەوەی [[بەغدا]](١٦٣٨) لیوای مووسڵ بوو بە ویلایەتێکی سەربەخۆ.<ref>Kemp, Percy (1983). "Power and Knowledge in Jalili Mosul". Middle Eastern Studies. 19 (2): 201–12.</ref> * شاری ھەولێر لەم ماوەی دەسەڵاتی عوسمانیدا قەزایەک بوو لە لیوای کەرکووک. ھەرچەندە ماوەیەکیش قەزا بوو لە لیوای ڕەواندز. * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ [[حکوومەتی ناوەندی]]ی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا [[ئەیالەتی شارەزوور]]یان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== لیوای ھەولێر لە سەردەمی عوسمانیدا(١٨٥٠-١٩١٨) ==== شارۆچکەی مۆدێرنی [[ھەولێر]] لەسەر گردێک وەستاوە کە قەڵایەکی عوسمانی لە سەرەوەیە. لە سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاستدا، ھەولێر بووە ناوەندێکی بازرگانی سەرەکی لەسەر ڕێگای نێوان [[بەغدا]] و [[مووسڵ]]، ڕۆڵێک کە تا ئەمڕۆش دەیگێڕێت لەگەڵ پەیوەندییە گرنگەکانی ڕێگاوبان بە جیھانی دەرەوە. ئەم سەردەمە بە کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی کرداریی ھەردوو و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] و [[میرنشینی بابان|بابان]] و چەسپاندنی دەسەڵاتی [[بەغدا]] بە سەر تەواوی خاکی [[باشووری کوردستان]] دەست پێدەکات جگە لە چەند ساڵێک نەبێت کە ھەموو یەکە کارگێڕییەکانی نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] بە یەکگرتوویی لە یەکەیەکی کارگێڕیدا کۆکرابوونەوە و ناوەندەکەسی شاری [[ڕەواندز]] بوو. دوای ئەوە سەر بە سنجاق(لیوا)ی کەرکووک بوو تاوەکوو ساڵی (١٩٢٣) کرایە لیوا.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٨) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا [[زێی بچووک]] و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf | نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> خاکی ئێستای پارێزگای ھەولێر، لەم سەردەمەدا دابەش ببوو بەسەر [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] و [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]]دا، لە [[ئەیالەتی شارەزوور]] و [[ئەیالەتی بەغدا]] و [[ئەیالەتی وان]]دا. قەزاکانی([[قەزای ھەولێر|ھەولێر]]، [[قەزای کۆیە|کۆیە]]، [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] و [[ناحیەی بالیسان|بالیسان]]) سەر بە [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] بوون. قەزاکانی ([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای ھەریر|حەریر]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]]، [[ناحیەی بجیل|سورچی]] و [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]) سەر بە لیوای ڕەواندز بوون. [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] سەر بە لیوای مووسڵ بوو. لەم سەردەمەدا [[قەزا]]کان فرە ناوەند بوون و لە ژێر ھەژموونی [[ھۆز]]ەکاندا بوون بۆیە ھەندێک قەزا ناوی ھۆزەکانیشی لەگەڵدا دەھات. وە ھەندێک قەزا دراوەتە [[ھۆز]]ەکان بەڵام ناوەندیان نەبووە لە بەر ئەوەی لەو کاتەدا کۆچەری بوون بەڵام لە سنووری ئەو یەکە کارگێڕیانەی ئێستادا بوون. ئەم خشتەیەی خوارەوە ئەو یەکە کارگێڕییانە ڕوون دەکاتەوە کە پارێزگای ھەولێری ئێستا پێکدەھێنن کە سەر بە لیوا جیاوازەکان بوون.<ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = العراقی الشمالی | ناونیشان = https://drive.google.com/file/d/1KN0rYRFz_grB4hi84ATBdDN7KklFSY8r/view | نووسەر = محمد ھادی الدفتر و عبداللە حسن |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref>  {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە نێوان ساڵانی(١٨٥٠-١٨٦٥)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! لیوا ! ناوی قەزا ! پێڕستی یەکە کارگێڕییەکان ! لیوا ! ناوی قەزا ! پێڕستی یەکە کارگێڕییەکان |- | rowspan=5 style="text-align: center;"| [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] لەگەڵ فرە ناوەندی(ڕۆست، ڕەوەندۆک، شکیو، دەرگەڵە، دولە، ھەڕوتیان، بیاو، سەرچیان، کورە، دیوە و دەراریان) | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|دیانا]]، بەشێک لە [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] | rowspan=5 style="text-align: center;"| [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]](ئەربیل) | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]]، [[قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]، [[ناحیەی کەندێناوە|کەندێناوە]]، [[قەزای مەخموور|مەخموور]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ھەریر]] | style="text-align: center;" | دێرە حەریر | style="text-align: center;" | [[ناحیەی بالیسان|بالیسان]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|باڵەک]] | style="text-align: center;" | باڵەک | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] لەگەڵ فرە ناوەندی([[بۆگد]]، [[خەرابە]]، [[ساتووقەڵا]]، شێخان، دەربەند، گردی و چنارە، [[خەلەکان]]، [[خدران]] و [[ھیزۆپی گەورە|ھیزۆپ]]) | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیسنجەق]]، [[قەزای تەقتەق|تەقتەق]]، [[ناحیەی خەلەکان|چناران]]، بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]] | style="text-align: center;" | سیدەکان | style="text-align: center;" | ھۆزی سن و [[ئاکۆ]] و [[خۆشناو]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] و [[ناحیەی بێتواتە|بێتواتە]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی بجیل|سورچی]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] | style="text-align: center;" | [[ئێلی بڵباس]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] و [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] و [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- | rowspan=1 style="text-align: center;"| [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]] | style="text-align: center;" | ھۆزی [[مامەش]] و [[مەنگوڕ]] و ڕەمەک | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] | rowspan=1 style="text-align: center;"| [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|زێبار]] | style="text-align: center;" | مێرگەسۆر |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] [[پەڕگە:لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٥٠ - ١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٥٠ - ١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣) ==== لەم قۆناغەدا سیستەمی کارگێڕیی بەغدا لە [[ئەیالەت]]ەوە گۆڕدرا بۆ [[ویلایەت]]، ئەمەش لەلایەن [[والی]] تازە (مەدحە ت پاشا) کە لە ڕۆژی (۱۸ی موحەڕەمی ساڵی ۱۲۸٦ز-١٨٦٩/٤/٣٠ز)دا. گەیشتە [[بەغدا]] جیبەجێکرا، [[ویلایەتی بەغدا]] لەم قۆناغەدا لە (١٥) لیواوە کرا بە(١٤) لیوا، ژمارەی [[قەزا]]کانیشی لە(١٣٦)ەوە بۆ (۹۳) قەزا کەمکرایەوە. قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ [[والی]] [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|لیوای کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # سنووری ئێستای '''پارێزگای ھەولێر''' لەم سەردەمەدا لە لیوای ڕەواندزدا کۆکرایەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! ناوی قەزا ! یەکەی کارگێڕییەکان ! ژ ! ناوی قەزا ! یەکەی کارگێڕییەکان |- | style="text-align: center;"| ١ | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ھەریر]] | style="text-align: center;" | دیرە حەریر | style="text-align: center;"| ٥ | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]]، [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]، [[ناحیەی کەندێناوە|کەندێناوە]]، [[قەزای مەخموور|مەخموور]] |- | style="text-align: center;" | ٢ | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|باڵەک]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | style="text-align: center;" | ٦ | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]]، [[قەزای تەقتەق|تەقتەق]]، [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] |- | style="text-align: center;" | ٣ | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|برادۆست]] | style="text-align: center;" | ٧ | style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر|پشدەر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر|پشدەر]]، [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- | style="text-align: center;" | ٤ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی شێروان مەزن|شێروان]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|مێرگەسۆر]] | style="text-align: center;" | ٨ | style="text-align: center;" | دارەبیان | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]]، [[ناحیەی خدران|خدران]]، [[ناحیەی خەلەکان|خەلەکان]]، [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- |} [[پەڕگە:نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨) ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری [[سنجاق]]ەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی([[مەنگوڕ]] و [[مامەش]] و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]]، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[قەزای ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا:''' سنووری ئێستای پارێزگای ھەولێر لەم قەزایانە پێکھاتبوو: # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە ([[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] و [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای کۆیە]] یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] بوو. # [[قەزای ڕەواندز]] لە ([[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]]، [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە ھەریر]]، [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای ڕانیە]] تەنھا [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]]ی ھەبووە. # ھێنانە کایەی ناحیەی شێروان لە ساڵی(١٨٩٠)دا، دواتر لکاندنی بە قەزای زێبار. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٢٩٢ک-١٨٧٥ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | ٢ | [[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]] |- | [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] |- | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | ٤ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا:''' # ناوی [[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]] گۆڕدرا بە ناحیەی برادۆست. # [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە سنووری [[قەزای کۆیە]] ھاتە کایەوە. # ناحیەی ئەملاکی شەمامک لە لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ھاتە کایەوە، کە سنووری ئێستای [[قەزای مەخموور]] و [[قەزای خەبات]] دەکات. # لە ساڵی (١٩٠٣)دا [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] لکێندران بە [[قەزای ڕەواندز]]ەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٣٢٥ک-١٩٠٧ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | rowspan=3 |٢ | rowspan=3 |[[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] |- | [[ناحیەی بالیسان]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=6 | ٣ | rowspan=6 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] |- | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] |- | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | ٤ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === لیوای ھەولێر لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد، دەتوانرێت سەردەمی پاشایەتی بە سەر چوار قۆناغدا دابەشبکرێت.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # جێگیرکردنی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوش تەپە]] لە بری ناحیەی دزەیی. # دابەشکردنی ھۆبەی ئەملاکی ئەمیری شەمامک بۆ دوو ناحیە([[قەزای مەخموور|مەخموور]] و [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]). # بەستنەوەی ناحیەی سولتانیە بە ناوەندی [[قەزای مووسڵ]]ەوە، دواتر دابەشکرا لە نێوان ھەردوو [[قەزای شەرقات|ناحیەی شەرقات]] و [[ناحیەی شۆڕە]]، ئیتر ناوی سولتانیەش لە دەفتەرە تۆمارییەکاندا نەما. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە. # دابڕاندنی [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] لە [[قەزای ڕەواندز]] و لکاندنی بە [[ناحیەی بارزان|ناحیەی زێبار]]ی سەر بە [[قەزای ئاکرێ]]. بەم شێوەیە یەکە کارگێڕییەکان کە دواتر لیوای ھەولێریان پێکھینا پێکھاتبوو لە (٣ [[قەزا]] و ٩ [[ناحیە]])، خاڵێکیتر کە پێویستە ئاماژەی پێبکریت ئەوەیە لە کاتی ھێنانە کایەی لیوای ھەولێردا بە ھۆی ناجێگیری ڕەوشی لیوای سلێمانییەوە ئاماژە بە [[قەزای ڕانیە]] نەکراوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێرلە ساڵی(١٩٢٢)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە |- | rowspan=4 | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|ناحیەی مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | rowspan=1 | ٢ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | rowspan=1 colspan=2 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=2 style="text-align: center | (٣)[[قەزا]] و (٩)[[ناحیە]] |- |} ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # [[قەزای ڕانیە]] دوای جێگیربوونی چارەنووسی [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، [[قەزای ڕانیە]] سەر لە نوێ بە لیوای ھەولێرەوە بەسترایەوە، سەرەتا بەشی ڕۆژئاوای [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] کە دەکەونە نێوان چیای [[ھەیبەت سوڵتان]]، [[زێی بچووک]] و ڕووباری باسەلامەوە بە [[قەزای کۆیە]] لکێندرا، لکاندنیشی پەیوندی بە موڵکداری ئاغاکانی کۆیەوە ھەیە، کە خاوەنی زۆربەی زەوییەکانی ئەم ناحیە بوون، دواتر گەڕێنرایەوە بۆ [[قەزای ڕانیە]]. # ھەروەھا لە سنووری [[قەزای ڕانیە]]، [[ناحیەی ناودەشت]] ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شاردەێی [[سەنگەسەر]] بوو. # لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا کە بە دوو زنجیرە چیا و بەرزایییەکانی ([[قەرەچوغ]]) و (زوورگە زراو) دابەشکراوە بۆ سێ [[دەشت]]، ھەردوو دەشتی (شەمامک، کاندێناوە و قەراج)، بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٤٩) لە ۱۹۲۷/۷/۲۷دا لە [[قەزای ھەولێر]] دابڕێنران و کران بە [[قەزا]]، سەرەتا ناوی قەزای گوێڕ بوو، دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٥) لە ۱۹۲٨/٣/٥دا ناوی گۆڕدرا بە [[قەزای مەخموور]] ناوەندەکەی شارۆچکەی [[مەخموور]] بوو. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦١) لە ۱۹۲٨/٤/٤دا [[ناحیەی کەندێناوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[قەزای مەخموور]]دا و ناوەندەکەی شارەدێی [[دیبەگە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =کورد وترک وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سی جی ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێرلە ساڵی(١٩٣٦)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە |- | rowspan=2 | '''١''' | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | rowspan=1 | '''٣''' | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | rowspan=4 | '''٥''' | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | rowspan=3 | '''٤''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | rowspan=2 | '''٢''' | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | rowspan=1 colspan=2 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | rowspan=1 colspan=7 style="text-align: center | '''(٥)[[قەزا]] و (١١)[[ناحیە]]''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦٦٥) لە ٢٠\١٢\١٩٤٤دا [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] لەگەڵ ھەردوو [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و [[ناحیەی بارزان]] لە [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]] دابڕێنرا و لکێندرا بە پارێزگای ھەولێرەوە. # [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپ]]ە ھەڵوەشینرا و سەرجەم کەرتەکانی لکێندرا بە ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٤٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | style="text-align: center |[[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | ٨٥٤ | style="text-align: center | ٩٣ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ھەولێر]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٣٨٤٠ | style="text-align: center | ٣٠١ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٢٢٩٣ | style="text-align: center | ١١٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ١٢٢٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای مەخموور]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٤٠٩٤ | style="text-align: center | ٢٤٤ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ١٠٤٨ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٩٠٩ | style="text-align: center | ٦٧ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای کۆیە]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ١٩٥٧ | style="text-align: center | ١٤٢ |- | rowspan=6 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=6 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٠١٧ | style="text-align: center | ١٠٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٩٣١ | style="text-align: center | ٩٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٧٥٢ | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٨٢٥ | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٦١١ | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ڕەواندز]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٥١٣٦ | style="text-align: center | ٤٤٨ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[بلێ]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[بلێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٤٧٥ | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٣٥٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٨٢٩ | style="text-align: center | ٦٥ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕانیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center | [[ڕانیە]] | style="text-align: center | ١٠١٣ | style="text-align: center | ٩٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | [[میرزا ڕۆستەمی گەورە]] | style="text-align: center | ٤١٤ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | [[سەنگەسەر]] | style="text-align: center | ٨٧٣ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ڕانیە]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٢٣٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٢) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨١٧٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٠٨''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== لەم قۆناغەدا ڕووبەری پاریزگای ھەولێر کەم بووەوە بەھۆی ئەوەی [[قەزای ڕانیە]]ی لێدابڕێنرا. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای کۆیە]]. [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە [[قەزای شەقڵاوە]]وە. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٢دا [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]، بە دابڕانی (٢٧) کەرت لە [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] و (٣٤) کەرت لە [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرەحەریر]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[قەزای شەقڵاوە]]، ناوەندەکەی لە شارەدێی [[پیرمام]]ە. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٤دا، ناحیەی [[ھیران|ناحیەی خۆشناو]] لە سنووری [[قەزای شەقڵاوە]]دا ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شارەدێی [[ھیران]] بوو. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٥٨٣) لە ٥\٧\١٩٥٦دا، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە قەزای [[مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]، وە ناوەندی قەزاکەش لە گوندی [[بلێ]]وە گواسرتایەوە بۆ شارۆچکەی [[مێرگەسۆر]]. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٦١٠) لە ١٢\٧\١٩٥٦دا، [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی ناودەشت]] و [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] لەم پارێزگایە دابڕێنرا و لکێندرا بە [[پارێزگای سلێمانی]]یەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٣٥٠) لە ٢٢\٦\١٩٥٧دا، [[ناحیەی قەراج]] لە سنووری [[قەزای مەخموور]]دا ھاتە کایەوە و ناوەندەکەی لە گوندی [[گۆمەشین]] دانرا.<ref name=":8" /> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٥٨)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=1 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=1 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٤٥٦ | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ١٢٢٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[گۆمەشین، قەراج|گۆمەشین]] | style="text-align: center | ١٨٣٧ | style="text-align: center | ٨٦ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ١٠٤٨ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٩٠٩ | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٠١٧ | style="text-align: center | ١٠٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٧٥٢ | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٨٢٥ | style="text-align: center | ١١٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٦١١ | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٤٧٥ | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٣٥٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٥١٩ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٥٨٧ | style="text-align: center | ٦٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٦٧٩ | style="text-align: center | ٧٠ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٦) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٥٨٧٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠٠''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٥٨)دا.]] === پارێزگای ھەولێر لە سەردەمی کۆماریدا(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان. ئەم سەردەمە دابەشی چوار قۆناغ دەکرێت.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بەفەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٨) لە ١٩٦٠/٨/٣٠دا، (١٠٠) کەرتی ناوەندی پارێزگای ھەولێر دابڕێنرایەوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[قوشتەپە]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحية قوشتبة | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/204.html | نووسەر = القوانين والتشريعات العراقية |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٠ دا، (١٣) کەرتی [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خوشناو]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] و (٣) کەرتیشی بە [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]ەوە لکێنراوە، ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]]یش بە [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]ەوە لکێنراوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٣) لە ١٩٦٢/١٢/٢٣دا، [[ناحیەی دیانا]] لە سنووری [[پارێزگای ھەولێر]]دا ھێنرایە کایە و بەسترایەوە بە [[قەزای ڕەواندز]] و (٥٤) گوندی و (٣) مەخفەری [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]ی پێوە گریدرا و ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[دیانا]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحية دیانا | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/790.html| نووسەر = القوانين والتشريعات العراقية |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٦٥)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژ. کەرت |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | style="text-align: center | [[قوشتەپە]] | style="text-align: center | ١٠٠ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[گۆمەشین، قەراج|گۆمەشین]] | style="text-align: center | ٨٦ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٧١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ٤٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی دیانا]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٨) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠٠''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٦دا ، (٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی قەراج]]ەوە لکێندراوە. # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٧٤٢) لە ١٩٦٧/٧/٢٦دا، (٣٢) گوندی [[ناحیەی دیانا]] و (٢٢) گوندی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] دابڕێنران، بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] لە سنووری [[قەزای ڕەواندز]] و ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[خەلیفان]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خلیفان | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/13278.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # لە ناوەڕۆکی بەیانی وەزارەتی داد لە سالی ١٩٦٧دا، جەختکراوە لە لکاندنی (٢٦) گوند بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]]ەوە. # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] ژمارە (٧٥٢) لە ١٩٧٠/٧/٥دا، [[قەزای چۆمان]] ھێنرایە کایە و ناوەندەکەی لە گوندی [[چۆمان]] بوو و سنووری کارگێڕییەکەیشی ھەمان سنووری کارگێڕیی [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث قضاء جومان | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/6215.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] لە ١٩٧٣/٧/١٦دا، ناوەندی [[ناحیەی قەراج]] لە گوندی [[گۆمەشین، قەراج|گومەشین]]ەوە گوێزرایەوە بۆ گوندی [[باقرتە]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٠٣) لە ١٩٧٣/١٠/١٥دا، بە دابڕاندنی (١٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]]، (٢٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] و (٤) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی شۆڕش]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای کۆیە]]وە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[دێگەڵە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة شورش | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9281.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٦٨) لە ١٩٧٣/١٢/٥دا، (٣١) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات |ناحیەی خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[خەبات|ھەنجیرۆک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خبات | ناونیشان = https://wiki.dorar-https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9283.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٩٨) لە ١٩٧٥/٩/٤دا، (١٩) کەرتی [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای چۆمان]]ەوە بە ستراوە و ناوەندەکەیشی گوندی [[حاجی ئۆمەران]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة حاجی عمران | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11207.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٣٣) لە ١٩٧٦/١/٢٥دا، (٢٩) کەرتی [[ناحیەی کەندێناوە]]، (١١) کەرتی [[ناحیەی قەراج]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێنراوە ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]]ی سەر بە [[قەزای ھەولێر]] بە [[ناحیەی پردێ]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ارتباط مقاطعات من محافظة اربيل والحاقها بالتأميم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] ژمارە (٦٤٨) لە ١٩٧٧/٦/١دا، [[ناحیەی بارزان]] ھەڵوەشێنراوە و ھەموو زەوییەکانیشی بە [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]]ی سەر بە [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]ەوە لکێندراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الغاء ناحية بارزان التابعة لمحافظة اربيل | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7966.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٧٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[عەنکاوە]] | style="text-align: center | ٩٤٠ | style="text-align: center | ٦٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | style="text-align: center | [[قوشتەپە]] | style="text-align: center | ١٢٧٣ | style="text-align: center | ٩٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center | [[خەبات]] | style="text-align: center | ٤٧٠ | style="text-align: center | ٣١ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ھەولێر]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٦٨٣''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٩٣''' |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٤٤٨ | style="text-align: center | ٢٩ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ٧٠٧ | style="text-align: center | ٤٦ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[باقرتە]] | style="text-align: center | ٩٧٣ | style="text-align: center | ٧٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مەخموور]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٦٣٧''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٠٤''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٦٤٧ | style="text-align: center | ٤٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ١٠٧٣ | style="text-align: center | ٥٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شۆڕش]] | style="text-align: center | [[دێگەڵە]] | style="text-align: center | ٤٠٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای کۆیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢١٢٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٢''' |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ٥٠٩ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی دیانا]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٢٩٠ | style="text-align: center | ٤١٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٦٩٠ | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center | [[خەلیفان]] | style="text-align: center | ٤١٥ | style="text-align: center | ٣٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ڕەواندز]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٩٠٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢١٥''' |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٧٨٥ | style="text-align: center | ٧٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٦٢٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٠٩''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٤٩٢ | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[ھەریر]] | style="text-align: center | ٤٦٠ | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٨٠٠ | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای شەقڵاوە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٧٥٢''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٦''' |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٧ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[چۆمان]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٦٧٤ | style="text-align: center | ٦٦ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] | style="text-align: center | [[حاجی ئۆمەران]] | style="text-align: center | ٢٤٥ | style="text-align: center | ١٩ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای چۆمان]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٩١٩''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٨٥''' |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(٢١) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٤٢٧''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١١٤٥''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٤) لە ١٩٨١/١٢/٢٠دا، [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]] ھێنرایە کایەوە و ناوەندەکەیشی شارۆچکەی [[دیانا]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٧٩) لە ١٩٨٢/٢/١دا، [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] ھەڵوەشێنراو و ھەموو کەرتەکانیشی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]ەوە لکێنرا. # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و لکاندنی ھەموو کەرتەکانی بە [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]]ەوە بەپێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٢٦٧) لە ١٩٨٢/٥/١٢دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الغاء ناحیة مزوری بالا فی محافظة اربیل | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/20502.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٤٢) لە ١٩٨٧/٧/١٨دا، ھەردوو [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خوشناو]]ی سەر بە [[قەزای شەقڵاوە]] و [[ناحیەی کەندێناوە]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی قەزای ھەولێرەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٩٨٧)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ناوەند ! ڕووبەر^٢ ! ژ.کەرت ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ناوەند ! ڕووبەر^٢ ! ژ.کەرت |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''١''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[ ھەولێر]] | style="text-align: center;" | ٢١٨٥ | style="text-align: center;" | ١٦٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٣''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|سدیق]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی دیانا|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[دیانا]] | style="text-align: center;" | ٤٦٥٦ | style="text-align: center;" | ٣٤٤ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center;" | [[خەبات]] | style="text-align: center;" | ٥٢١ | style="text-align: center;" | ٣١ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center;" | [[ خەلیفان]] | style="text-align: center;" | ٤٤٨ | style="text-align: center;" | ٣١ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[کۆیە]] | style="text-align: center;" | ٢١٢٤ | style="text-align: center;" | ١٤٢ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز|ناحیەی ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | ١٨٠ | style="text-align: center;" | ٣٤ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای ھەولێر''' | style="text-align: center;" | '''٤٨٣٠''' | style="text-align: center;" | '''٣٣٥''' | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای سدیق''' | style="text-align: center;" | '''٥٢٨٤''' | style="text-align: center;" | '''٤١٦''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٢''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[ مەخموور]] | style="text-align: center;" | ١٢١٤ | style="text-align: center;" | ٧٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٤''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | ٤٠٤ | style="text-align: center;" | ٣٤ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center;" | [[باقرتە]] | style="text-align: center;" | ٩٨٣ | style="text-align: center;" | ٧٨ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی ھەریر]] | style="text-align: center;" | [[ھەریر]] | style="text-align: center;" | ٦٤١ | style="text-align: center;" | ٧٦ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center;" | [[گوێڕ]] | style="text-align: center;" | ٥٨٦ | style="text-align: center;" | ٥١ | style="text-align: center;" | [[قەزای پیرمام|ناحیەی پیرمام]] | style="text-align: center;" | [[پیرمام]] | style="text-align: center;" | ٧٨٩ | style="text-align: center;" | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای مەخموور''' | style="text-align: center;" | '''٢٧٨٣''' | style="text-align: center;" | '''٢٠٤''' | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای شەقڵاوە''' | style="text-align: center;" | '''١٨٣٤''' | style="text-align: center;" | '''١٨٦''' |- |} ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨-١٩٨٩)دا ==== # ڕووبەری پارێزگاکە زیادیکرد و ژمارەی کەرتەکانیشی لە (١١٤١) کەرتەوە بە رزبووەتەوە بۆ (۱۱۸۳) کەرت. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٣٤) لە ۱۹۸۹/۹/۱۱دا، (٤) کەرتی [[ناحیەی پردێ]] و (۳۸) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنرا و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا، ھەر لەو فەرمانەدا ھاتووە [[ناحیەی پردێ]] بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندراوە، ڕووبەری [[ناحیەی پردێ]] تەنھا ڕووبەری سەرۆکایەتی شارەوانی شارۆچکەی [[پردێ]]ی لە خۆدەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم تنظیم الحدود الاداریة لمحافظة التأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٤٥ | style="text-align: center | ٢٠٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center | [[خەبات]] | style="text-align: center | ٥١٢ | style="text-align: center | ٣١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٢١٢٤ | style="text-align: center | ١٤٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ھەولێر]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٥٦٩٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٣٧٧''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ١٢١٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٨٦ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[باقرتە]] | style="text-align: center | ٩٨٣ | style="text-align: center | ٧٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مەخموور]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٧٨٣''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٠٤''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[دیانا]] | style="text-align: center | [[ناحیەی دیانا|ناحیەی ناوەندی قەزای سدیق]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٤٦٥٦ | style="text-align: center | ٣٤٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center | [[خەلیفان]] | style="text-align: center | ٤٤٨ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز|ناحیەی ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٨٠ | style="text-align: center | ٣٤ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٥٢٨٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٤١٦''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | ٤٠٤ | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] | style="text-align: center | [[ھەریر]] | style="text-align: center | ٦٤١ | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٧٨٩ | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای شەقڵاوە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٣٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٦''' |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٣) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٥٥٩١''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١١٨٣''' |- |} === لە دوای ڕاپەڕین === ==== قۆناغی یەکەم ساڵی ١٩٩١-١٩٩٢ ==== * لەم قۆناغەدا [[پارێزگای سلێمانی]] و پارێزگای ھەولێر و [[پارێزگای دھۆک]] لە لایەن [[بەرەی کوردستانی]]ەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕێوەدەبرا، لەبەرئەوەی گوندەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە [[ھەرێمی کوردستان]] دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ [[پەرلەمانی کوردستان]] پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە. ==== قۆناغی دووەم ساڵی ١٩٩٢-٢٠٠٣ ==== لەم قۆناغەدا یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر بە پێی ئاوەدانکردنەوە نوێ کرانەوە و یەکە کارگێڕییەکان چوونەوە جێی خۆیان و ناوی کوردییان لێنرانەوە، ھەرچەندە [[شەڕی براکوژی]] کاریگەری خۆی لەسەر ئەم ئاواکردنەوەیەش دانا و [[ھەرێمی کوردستان]] بووە دوو حکومەتی جوودا و تاوەکو ئێستاش کاریگەری لەسەر پڕۆسەی حکومداری جێھێشتووە. # ھێنانەکایەی [[ناحیەی سمێلان|ناحیەی دۆڵی ڕوست]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(٧) لە بەرواری ٢٠٠٠/٤/١٩دا، لە سنووری [[قەزای چۆمان]] کە ناوەندەکەی گوندی [[سمێلان]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/2.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # ھێنانەکایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(١٥) لە بەرواری ٢٠٠١/٣/٢٨دا، لە سنووری [[قەزای ھەولێر]] کە ناوەندەکەی کۆمەڵگەی [[بەحرکە]]یە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/14.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (١٤) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # ھەڵوەشاندنی [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(١٢٨٠) لە بەرواری ٢٠٠٣/٦/٢٢دا، لە سنووری [[قەزای مێرگەسۆر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/43.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٤٣) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم ٢٠٠٣-٢٠١٤ ==== لەم قۆناغەدا چەند گۆڕانکارییەک لە یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێردا کرا لەوانەم: # بە بەیانی ژمارە (١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٤/١٠/٢٦دا، '''(ا)'''ھێنانە کایەی [[قەزای خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر، بە دابڕانی ناحیەی خەبات لە [[قەزای ھەولێر]]. '''(ب)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی دارەشەکران]] لە ناوچەی زرارەتی سەر بە [[قەزای خەبات]] کە ناوەندەکەی لە گوندی [[دارەشەکران|قەرەقاجین]] دەبێت. '''(ج)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕزگاری، ھەولێر|ناحیەی ڕزگاری]] سەر بە [[قەزای خەبات]] و ناوەندەکەی لە کۆمەڵگای ([[تۆپزاوە]]) دەبێت. '''(د)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی شەمامک]] کە ناوەندەکەی لە گوندی (پیرداود) و سە ر بە [[قەزای خەبات]] دەبێت. '''(و)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی گۆڕەتوو]] لە سنووری [[قەزای مێرگەسۆر]]، لە گوند و کەرتەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای مێرگەسۆر دروستکرا، بەمەش ناحیەی ناوەندی قەزای مێرگەسۆر ھەڵوەشێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بەیانی ژمارە(١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٤دا | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٥٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٥٩٥) لە بەرواری ٢٠٠٥/١/١٧دا، لکاندنی ھەرسێ گوندی([[خرابە دراو]]/کەرتی ٥١، [[سەیدان]]/کەرتی ٥٢، [[مامەلۆک]]/کەرتی ٦٩) بە [[ناحیەی ڕزگاری، ھەولێر|ناحیەی ڕزگاری]] لە [[قەزای خەبات]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بەیانی ژمارە(١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٥دا | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/55.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٥٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(٨) لە ٢٠٠٦/١٠/١٢، [[ناحیەی شەمامک]] بە سەرجەم گوندەکانییەوە دابڕێنرا لە [[قەزای خەبات]] و لکێندرا بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٦٣) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٣٩٧٨) لە بەرواری ٢٠٠٧/٩/٢٦دا، دابڕاندنی ھەر دوو گوندی([[گوێزان، چۆمان|گوێزان]] و [[داروسەلام]]) لە [[ناحیەی سمێلان]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی گەڵاڵە]] لە [[قەزای چۆمان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٦٦) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١٢٤١٠) لە بەرواری ٢٠٠٧/٤/١٧دا، دابڕاندنی ھەر حەوت گوندی([[گردجۆتیار]]، [[پیرزین]]، [[کەرک]]، [[زەرزویان]]، [[زورگەبات]]، کۆمەڵگەی پیرزین و [[گەزنە، قەزای ھەولێر|گەزنە]]) لە [[قەزای عەنکاوە|ناحیەی عەنکاوە]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] لە [[قەزای ھەولێر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/74.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٧٤) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٩٣٢) لە بەرواری ٢٠٠٨/٩/١دا، دابڕاندنی گوندی([[سەیدان]]) لە [[ناحیەی کەورگۆسک]] و لکاندنی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] لە [[قەزای ھەولێر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/91.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٩١) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == قەزاکانی پارێزگای ھەولێر == {| class="wikitable sortable" |- ! ژمارە !! ناوی قەزا !! ناوەند !! ژمارەی دانیشتووان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krso.net/Default.aspx?page=article&id=1137&l=3 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160305034943/http://krso.net/Default.aspx?page=article&id=1137&l=3 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | ١ || [[قەزای ھەولێر]] || [[ھەولێر]] || ٩٣٠٬٣٨٩ |- | ٢ || [[قەزای دەشتی ھەولێر]] || [[بنەسڵاوە]] || ٢١٧٬٥٨٩ |- | ٣ || [[قەزای مەخموور]] || [[مەخموور]] || ٢٠٥٬٠٦٦ |- | ٤ || [[قەزای سۆران]] || [[سۆران]] || ١٨٢٬٩٧٦ |- | ٥ || [[قەزای شەقڵاوە]] || [[شەقڵاوە]] || ١٤٧٬٢١٩ |- | ٦ || [[قەزای کۆیە]] || [[کۆیە]] || ١١٠٬٠٢٥ |- | ٧ || [[قەزای خەبات]] || [[خەبات (شار)|خەبات]] || ١٠٨٬٤٦٢ |- | ٨ || [[قەزای مێرگەسۆر]] || [[مێرگەسۆر]] || ٥٢٬١٧٨ |- | ٩ || [[قەزای چۆمان]] || [[چۆمان]] || ٣٠٬٧٤٨ |- |١٠ |[[تەقتەق|قەزای تەق تەق]] |[[تەقتەق|تەق تەق]] |٢٥٬٠٠٠ |- | ١١ || [[قەزای ڕەواندز]] || [[ڕەواندز]] || ٢٤٬٩٨٦ |} == ھاوینەھەوارەکانی ھەولێر == '''[[ھاوینەھەواری شەقڵاوە]]:''' ھاوینە ھەواری شەقڵاوە دەکەوێتە لای باکوور و دەکەوێتە نێوان ھەردوو چیای سەفین (٩٦٠م) و چیای سوورکە و، پلەی گەرمای لە ھاویندا دەگاتە (٣٠–٣٥) پلە و، لە زستاندا دەگاتە -١٠ ژێر سفر. لە شەقڵاوەدا داروباری چر بەدی دەکرێ، کە پێکھاتووە لە داری (خۆخ و جوێز و ترێ و ھەنار و ھەنجیر…)و بازارێکی گەورەی تێدایە کە جۆرەھا خواردەمەنی و سەوزە و میوەی و بەوشک کراوەیی وەکو کوێز و ھەنجیر و قەیسی. ساڵانە بەسەدان گەشتیار ڕوو لە شەقڵاوە دەکەن بەھۆی دیمەنی سەرنج ڕاکێشی و ئاووھەواکەی. '''[[تاڤگەی گەلیی عەلی بەگ]]':'' ئەم ھاوینە ھەوارە ١٣٠کم لە ناوەڕاستی شاری ھەولێر دوورە و، بەیەکێک لە ھاوینەھەوارە سەرنج ڕاکێشەکانی ھەرێمی کوردستان دەژمێردرێت. دەکەوێتە نێوان چیای کۆڕەک و برادۆست بەدرێژایی١٢کم، شوێنەکە بەبەرزی ٨٠٠ مەتر لە ئاستی ڕووی دەریاوە بڵندە و، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٥ پلە لە ھاویندا و، ١٠ لە زستاندا. لەم شوێنەدا دوو ڕووبار بەیەک دەگەن، یەکیان لە دۆڵی ئالانە سەر بەناحیەی خەلیفان کە تاڤگەی گەلی عەلی بەگ پێک دەھێنێ، لەگەڵ ئەویتریان کە لە شارۆچکەی ڕەواندوز ھەڵدەقوڵێ کە ئاوی بێخاڵە، زێی گەورە پێک دەھێنن. سەرەڕای تاڤگە گەورەکە چەندان تاڤگەی بچووکی تری تێدایە. ئەم شوێنە بە سروشتی شاخاویەکەی و داروبارە جۆراو جۆرەکەی، بووەتە شوێنی گەشتوگوزار کە خەڵکی زۆر ڕووی تێدەکەن. '''[[تاڤگەی بێخاڵ|ھاوینەھەواری بێخاڵ<nowiki>'''</nowiki>]]:''' ھاوینە ھەواری بێخاڵ ١٤٠کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی گەلی عەلی بەگ و، لە دووری ١٠کم لە ڕۆژئاوای شارۆچکەی ڕەواندوز و پلەی گەرمای لە ٣٢ پلە بەرز نابێتەوە لە ھاوین دا. دەتوانین بگەین بە بێخاڵ لە ڕێگای گەلی عەلی بەگ یان لە ڕێگای ڕەواندوز. لەم ھاوینە ھەوارە تافگەیەکی ڕوون و گەورە ھەیە کە بە درێژایی شاخەکەی داپۆشیوە، شوێنێکی زۆر سەرنج ڕاکێشە، خەڵکی لە سەرەتای بەھاردا ڕووی تێدەکەن تا کۆتایی ھاوین. '''[[ھاوینەھەواری جوندیان]]:''' ئەم ھاوینە ھەوارە ١٤٧ کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، ٥ کم لە شاری دیانا دوورە، و دەکەوێتە لای خوارەوەی چیای ھندرێن، پلەی گەرمای لە ھاوین دا دەگاتە ٣٢ پلە. ھاوینە ھەواری جندیان ناوبانگی بە چاوی ئاوی سیحری دەرکردووە (عیون الماء السحریە) بەھۆی بوونی ئەشکەوتێک، کە تێیدا ئاوی تێدا ھەڵدەقوڵێ و، بووەتە شوێنی سەرەنجی گەشتیاران. '''ھاوینەھەواری '''حاجی ئۆمەران:''' دەکەوێتە باکووری شاری ھەولێر بە دووری ١٨٠ کم، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٠ پلە لە ھاویندا. ئەم شوێنە بەسەوزایی چیاکانی ناوبانگی دەرکردووە، ھەروەھا بەسروشتەکەی و ھەڵقوڵاوەکانی بەتایبەتی سەرچاوەی ئاوی کانزایی شێخی باڵەکیان کە خەڵکی سەردانی دەکات بۆ چارەسەری ھەندێ نەخۆشی وەکو (جگەر و پێست)، بۆیە لە ھاوین دا ئەم شوێنە ناودەبرێت شوێنی گەشتوگوزاری چارەسەری. '''سەری ڕەش و پیرمام:''' دوو ناوچەی نزیک شاری ھەولێرن، لە ھەولێرەوە بە ئۆتۆمبێل بۆ شارۆچکەی سەلاحەدین ١٥ خولەک ڕێگەیە، ئەو شوێنەی لە بەرزایییەوە دەڕوانێتە دەشتی کاکی بە کاکی ھەولێر. مەودای ڕاستەوخۆی لە گەڵ تورکیا ١٨٠ کیلۆمەترە. بەڵام ئەوێش لە زمانی خەڵکەوە سەلاحەدین نییە و مەسیفە. لە بەرزترین خاڵی مەسیف کە بە یەکێک لە چیا بەرزەکانی کوردستان دێتە ئەژمار، سەری ڕەش ھەڵکەوتووە؛ و لەو شوێنەوە [[باشووری کوردستان]] بەڕێوە دەبرێ چونکە شوێنگەی سەرەکی سەرۆکی ھەرێمی کوردستانە. ئێستا پیرمام (مەسیف) بووەتە بارەگای سەرەکی پارتی دیموکراتی کوردستان و جەرگەی فەرمانرەوایەتی کردنی کوردستانە و ھەمو ھێزە سیاسییەکانی پارتی و ھێزەکانی [[پێشمەرگە]]ی کوردستان لە پیرمامن و ئارامترین شوێنە بە تایبەتی لە دوای تەواوبونی تونێلی ھەولێر-شەقڵاوە کە لەژێر چیای سەربەنەوە تێدەپەڕێت سەلاحەددین دەبێتە جومگەی پاراستنی کوردستان، ھەر کە دەگەیت بە ناو شارۆچکەی پیرمامدا چەندین کۆشک و ڤیلا سەرنجت ڕادەکێشێت، و لە ئێستادا چەندین پلانی تۆکمە ھەیە بۆ ئەم شارۆچکەیە لە ڕووی ئاسایشی و گەشتیارەوەبەلام بە ھەبوونی پلانێکی گەورە و تۆکمەی پارێزڤانی، و سەری ڕەشیش تەنھا ٥ دەقیقە لە ناو مەسیفەوە دورە شوێنی حەوانەوەی سەرۆک مسعود بەرزانی یە، ئێستا بارەگای سەرۆکایەتی ھەرێم و پارتییان لێیە. == کشتوکاڵ == ھەروەک دەزانرێت [[ھەرێمی کوردستان]] بەوە دەناسرێت کە کۆنترین شوێنە کە مرۆڤ لەمێژووی خوێدا کشتوکاڵی لێوە کردبێت، ئەوەتا لەھەولێرو لەگوندی ([[زار چەمی]]) یەکەم گوندی کشتوکاڵی لەجیھاندا لەنزیک ([[شانەدەر]]) ھەبووە. ھەولێری پایتەخت بەوەجیا دەکرێتەوە کە کەشوھەوای یەکجار باش و زەویەکی بەپیت و بەرەکەتی ھەیە. بەیانیان وەزرەکان لە ھەولێر دوو وەرزی چاندن ھەیە (ھاوینە و زستانە) کە لەم پێدەشتەدا لە وەرزی [[ھاوین]] بەرھەمەکانی وەک ([[تەماتە]]، خەیار، [[باینجان]]، شفتی، باڵندە، پیاز، سیر، کونجی، توتن، گوڵە بەرۆژە، فاسولیا، کودی.. ھتد) دەچێندرێت. سەبارەت بە بەرھەمەکانی زستانە ئەوا بریتییە لە ([[گەنم]]، [[جۆ]]، [[نیسک]]، [[نۆک]]، پاقڵەمەنییەکان. گەر سەیرێکی بەرھەمی پارێزگا بکەین لە بواری کشتوکاڵدا بەروبوومی سەرەکییەکان دەکرێتە چەند بەشێک: # دانەوێڵە (گەنم، جۆ، برنج). # بەرووبوومی پیشەسازی و ڕۆندارەکان (کونجی، گوڵە بەڕۆژە، توتن) # سەوزەوات ([[تەماتە]]، [[خەیار]]، شفتی، گندۆرە، [[پیاز]]) # میوە ([[ترێ]]، [[سێو]]، [[قەیسی]]، خۆخ، ھەرمێ، [[ھەنار]]). # پاقڵەمەنییەکان (نۆک، نیسک، [[فاسولیای تەڕ]]). جێگای ئاماژەیە کە قوڵی ئاوی ژێر زەوی لەو پارێزگایە بەپێی وەزارەتی کشتوکاڵ بریتییە لە ١٠٠–١٥٠ مەتر کە ئاوێکی سازگارە و ڕادەی سوێریی ٤٠٠/١٠٠٠٠٠٠ ملم سێجایە، ھەرچی ئاوی سەر زەوییە لەنێوان ١٠–١٥مەترو لە ئەوانی تر سوێرترەو تەنھا بۆ ئاودێری بەکاردێت لەبەر ئەویش دەشتەکانی پارێزگا زۆر بەپیت و بەرەکەتن و ژمارەیەکی زۆر بیر ئیرتوازی لێدراوە لەدەشتەکانی (ھەولێر، ھەریر، کویسنجەق، مەخمور). سەبارەت بە ڕووبەری پارێزگای ھەولێر ١٢،٤٨٠ کم دووجایە کە دەکاتە ٢.٨٥٪ی ڕووبەری [[عێراق]]. == نەخشەکان == <gallery> Kurdistan governorates 2012.png|پارێزگاکانی ھەرێم Hewler governorate 2012.png|قەزاکانی ھەولێر (٢٠١٢) Hawler Governorate.png|قەزاکانی ھەولێر (٢٠٢٦) Arbil Districs.png|قەزاکانی(ھەولێر، بەحرکە، خەبات، بنەسڵاوە و قوشتەپە) </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://web.archive.org/web/20110308105346/http://hawlergov.org/kur/subject.aspx?ID=97 نەخشەی پارێزگای ھەولێر- وەزارەتی پلان دانان] * [https://web.archive.org/web/20100810220702/http://krso.net/default.aspx?l=2 یەکە کارگێریەکانی ھەرێمی کوردستان]، دەستەی ئاماری ھەرێم - وەزارەتی پلان دانان {{پارێزگای ھەولێر}} {{قەزاکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پارێزگاکانی کوردستان}} {{پارێزگاکانی عێراق}} {{ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|عێراق|جوگرافیا|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Arbil Governorate}} [[پۆل:پارێزگای ھەولێر|*]] [[پۆل:مانگیلەی بەپیت]] [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان|ھەولێر]] [[پۆل:پارێزگاکانی عێراق|ھەولێر]] [[پۆل:پارێزگاکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] [[پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو]] gz076putorb1gj8s1to7wv0usdosw7u 1592020 1592019 2026-06-19T15:17:58Z MFTG 21816 /* قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1592020 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پارێزگای ھەولێر | ناوی_فەرمی = {{lang-ar|محافظة أربیل}}<br>{{lang-en| Erbil Governorate}} | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پارێزگا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Collage of Hawler - Erbil Governorate.jpg | photo2a = | photo2b = Arbil in Iraq.svg | photo3a = | photo3b = Kurdistan governorates 2015.png | photo4a = | photo4b = Hawler Governorate.png | | spacing = 2 |size = 266 }} | شرۆڤەی_وێنە = چەند وێنە و نەخشەیەکی پارێزگای ھەولێر | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=7|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=36.33333|frame-long= 44.2|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''پارێزگای ھەولێر''' | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = پارێزگار | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ئومێد خۆشناو]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[پارێزگا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٢\٣\١٩٢٣ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای ھەولێر | حیزبی_سەرۆک = [[عەلی ڕەشید خۆشناو]] | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٤٬٨٧٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = ١٠٠ | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤٥٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٦٠٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٬٥١٧٬٥٣٤ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٩٧ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = ھەولێری | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی سوریانی|سوریانی]] و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]])، [[مەسیحی]] و [[ئێزیدی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = [http://hawlergov.org/ hawlergov.org] | پەراوێزەکان = }} [[پەڕگە:Erbil Governorate Building.jpg|وێنۆک|باڵەخانەی پارێزگای ھەولێر]] '''پارێزگای ھەولێر''' یەکێکە لە پارێزگاکانی [[ھەرێمی کوردستان]]. ناوەندی پارێزگاکە شاری [[ھەولێر]]ە. لە ساڵی ٢٠٢٤ ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکە ٢٬٥١٧٬٥٣٤ کەس مەزەندە کراوە. [[ھەولێر]] پایتەختی ھەرێمی ئۆتۆنۆم بوو کە بەپێی [[ڕێکەوتننامەی ١١ی ئازار]] بە [[کورد]] درابوو، بەو ھۆیەشەوە [[حکوومەتی عێراق]] لە ساڵی ١٩٧٠دا دانی بە ئۆتۆنۆمی کورددا نا، لە ئێستادا پایتەختی [[ھەرێمی کوردستان]]ە، کە لە دوای جەنگی یەکەمی کەنداو لە ساڵی ١٩٩١ پێکھێنرا.<ref>{{استشھاد بویب|مسار= https://gov.krd/arabic/government/the-prime-minister/activities/posts/2021/february/رئیس-حکومة-إقلیم-کوردستان-یستقبل-محافظ-أربیل-الجدید/|عنوان=رئیس حکومة إقلیم کوردستان یستقبل محافظ أربیل الجدید|موقع=حکومة إقلیم کوردستان|لغة=ar|تاریخ الوصول=2023-07-03|مسار أرشیف= https://web.archive.org/web/20210912033248/https://gov.krd/arabic/government/the-prime-minister/activities/posts/2021/february/%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%A5%D9%82%D9%84%D9%8A%D9%85-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%B3%D8%AA%D9%82%D8%A8%D9%84-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8-%D8%A3%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF/|تاریخ أرشیف=2021-09-12}}</ref> پارێزگای ھەولێر دەکەوێتە باکووری عێراق. لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[تورکیا]] و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئێران]]. ڕووبەرەکەی (١٣١٦٥) کیلۆمەتر چوارگۆشەیە. پارێزگاکە دەکەوێتە ناو دەشتەکان و کەشوھەوای ئینتقالی لە نێوان کەشوھەوای [[دەریای ناوەڕاست]] و بیابانەکاندا ھەیە. تایبەتمەندە بە ساردی زۆر و شێداری کەم. ھەولێر لە سەردەمی ڕژێمی پێشوودا بە پایتەختی ھاوینەی [[عێراق]] دادەنرا، بەھۆی گرنگی مێژووییەکەی بە درێژایی سەدەکان و بەھۆی ئەوەی ناوەندێکی ڕۆشنبیری و شارستانی کاریگەرە لە باکووری عێراق.<ref>https://www.erbil.gov.krd/app/governorate</ref> لەسەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانلییەکان]] [[ھەولێر]] قەزایەک بووە سەر بە لیوای کەرکووک، بەڵام دوای نەمانی ئەوان و ھاتنی ئینگلیز بۆناوچەکە، ئالوگۆڕ بەسەر شێوەی فەرمانداری دامو دەزگاکان ھاتووەو جۆری بەڕێوەبەربردنی نوێ ھاتووەتە ئاراوە. دیارە ھەولێریش سەردەستەی ئەم گۆڕانکاریانە بوو، لەسەردەمی ئینگلیزەکان (حاکم سیاسی) لەلیواکان کاریان کردووە، یاریدەدەری دادوەری ڕامیاریش واتە (مساعد لحاکم السیاسی) لەقەزایەکان دانیشتوون (دەبلیو- ئار-ئێچ) کەئەفسەرێکی ئینگلیزە، یەکەم یاریدەدەری دادوەری رامیاری بووە لەھەولێر، پاشان کە ھەولێر بووەتە [[پارێزگا]] ھەر بەخۆی بووە بە دادوەری ڕامیاری ئەم شارە.<ref>https://www.kurdipedia.org/files/books/2014/95039.PDF?ver=132385097450000000</ref> == ناو == ناوی پارێزگای ھەولێر لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە ئەویش شاری [[ھەولێر]]ە، ھەرجەندە بە '''ئەربیل''' ناو دەبرێت بەڵام [[کورد]]ان و بە فەرمی لە [[عێراق]]دا لە ئێستادا [[ھەولێر]]ە، وە چەندین بۆ چوون ھەیە لەسەر ناوی ئەم شارە: * بە [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکی عوسمانی]] ھەر بەم شارە وتراوە ئەربیل(اربیل)،<ref>Nasrullah, Mehmet (1908), مکمل آوروپا خریطە سی [Complete Map of Europe] (in Ottoman Turkish), Istanbul: Tefeyyüz Kitaphanesi.</ref> ھێشتا وەک ناوی شارەکە لە وەرگێڕانی فەرمی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزیدا]] بەکاردەھێنرێت.<ref>https://gov.krd/english/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> فۆڕمی عەرەبی ستانداردی مۆدێرن بۆ ناوەکە بریتییە لە(أربیل).<ref>https://gov.krd/arabic/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> لە کۆنی کلاسیکدا بە لاتینی بە ئاربێلا و بە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] بە ئاربێلا (Ἄρβηλα) ناسرابوو، وەرگیراوە لە [[زمانی پارسیی کۆن]] ''ئەربەیرا''(𐎠𐎼𐎲𐎡𐎼𐎠𐏓)، بە عەربەیلوی ئاشوورییەوە، بە سۆمەری ئوربیلۆم (𒌨𒉈1).<ref>https://oracc.museum.upenn.edu/</ref> * کۆنترین ناویشی (ئوربیل) و (ئوربیلم)ە و یەکێکیش بووە لە شارە گرنگەکانی [[سۆمەر|سومەرییەکان]]، کە بەپێی لێکۆلینەوەی دیرۆکزان و مێژوونووسان سومەرییەکانیش [[نەژادی ئاری|ئاریایین]]. (ئور + بیل): (ئور) وشەیەکی سومەرییەکان بووە بە واتای ([[شار]]) بەکارھێنراوە و (بیل)یش ناوی خوایەکی سومەریەکان بووە، ئوربیل بە واتای (شاری بیل) دەھات. ھەروەھا پایتەختی سومەرییەکانیش بۆخۆی ناوی ([[ئوور|ئور]]) بووە. زۆربەی شارە کۆنەکانی [[کوردستان]] و نیشتمانی نێوان دوو رووبار ([[مێزۆپۆتامیا]]) کە وشەی (ئور) یان لەگەڵ بەکار دەھێنرا بریتیبوونە لە؛ ( [[ئوور]]، [[ھەولێر|ئوربیل]]، [[ڕحا|ئوروحا "ئورفا"]]، [[ورمێ|ئورمییە]]، [[کەرکووک|ئوراپخا]]، نیپ ئور،...). کە لە فەرھەنگی ھەریەکێک لە ئاسووری، ئەکەدی، میتانی، ساسانییەکان ناوی ئەو شارانە بەشێوەیتر بەکارھێنراوە وەک نمونە: بۆ ھەولێر (ئەربێلا ، ئەربائیلۆ،..). بۆ [[کەرکووک]] (ئوراپخا، ئاراپخا، نوزی...). بۆ شاری [[ڕحا]] (ئوروحا، ئورحا، ئورفا،..).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ناوی ھەولێر لە سەرچاوە کۆنەکاندا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2024/564717/0001.PDF?ver=133571487610690496 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥| نووسەر = پ.ی.د موسا محەممەد خضر و پ.ی.د ئارام جەلال حەسەن و کەیفی جەلال تەھا |زمان = [[زمانی کوردی|کورد]]}}</ref> * [[عەلائەدین سەججادی]] ئەو ئەفسانەیەی نووسیوە ( ئەگێڕنەوە دەڵێن : لەپاش شکانی [[ئاشوورییەکان]] بە دەست [[ماد|میدیەکان]] ، کوردەکان ھاتوون بەشوێنی ئەو خوایانەدا گەڕاون کە چەپاویان کەن سەرەتا وایان زانیوە کە ئەمانە زۆر زلن ھەریەکە بە ئەندازەی کێوێک ئەبن لەسەر ئەو نیازە زۆر گەڕاون ھیچیان بەرچاو نەکەوتووە، کتوپڕ کابرایەک چویتە ژوورێک سەیری کردوە لەوێ دان بەسەرسامیەکی سەیرەوە بانگی ھاوڕێیەکانی کردووە (ھۆ لێرەن), (ھۆ لێرەن ), (ھۆلیرە), ( ھولیر), (ھەولیر) لەدواجار وشەکان سەدە بەسدە گۆڕانکاری لەسەر زمان کراوە کورت و ڕێک کراوە تەگەیشتووتە ناوی(ھەولێر).<ref>گۆڤاری سۆمەری ژمارە ٨ ساڵی ١٩٥٢</ref> * وشەی ھەولێر، لە وشەی (ئەربیل) و (ئوربیل) و (ئەربا ئیلۆ)ەوە ھاتووە و لەسەر زار گۆڕاوە. وەک نمونەی (ئەربەئیلۆ، ئەربیل، ئوربیل، ئورویل، ھەرویل، ھەولێر...). == مێژوو == ھەندێ لە زانایان، [[ھەولێر]] و [[ھەرێمی کوردستان]] بەلانکەی مرۆڤایەتی دەزانن، لەبەرئەوەی [[ئەشکەوتی شانەدەر]] باشترین بەڵگەی مێژوویی [[مرۆڤ]]ە بەوپێیەی کە ئەشکەویتێکە لە [[جیھان]] گرنگی تایبەتی ھەیە و کەوتووەتە نزیک شاری ھەولێر. تەمەنی ئێسکبەندەکان کە بۆ ٦٠ تا ٦٥ ھەزار ساڵ پێش زاین دەگەڕێتەوە بەرێگەی زانستی سەلمێنراوە بەدرێژایی مێژوو، تا ئێستا ھیچ رۆژگارێکی ئەو ناوچەیە واتا ئەشکەوتەکە و شاری ھەولێر بێ مرۆڤ و دانیشتوان نەبووە. [[ھەولێر]] کۆنترنی شاری جیھانە تا ئێستا بە ئاوەدانی ماوەتەوە. === سەردەمی بەردینە نوێیەکان === ھەولێر لە سەرەتای ناوچەکانی نیشتەجێبوونی کشتوکاڵیدا بووە لە سەردەمی بەردینی نوێدا، قۆناغێکی بەرچاو لە گەشەسەندنی شارستانیەتی مرۆڤایەتی لە [[مێزۆپۆتامیا]] دیاری دەکات.<ref>https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/12387932_01.pdf</ref> [[پەڕگە:N-Mesopotamia and Syria english.svg|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەیەک کە بەرفراوانی میزۆپۆتامیا نیشان دەدات.]] === سەردەمی برۆنزی === ==== برۆنزی سەرەتایی ==== ئەو ناوچەیەی ھەولێر تێیدا ھەڵکەوتووە تا ڕادەیەکی زۆر لە ژێر ھەژموونی [[سۆمەر|سۆمەرییەکان]] بووە لە ٣٠٠٠ پێش زایین. لەگەڵ سەرھەڵدانی [[ئەکەد|ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی]] (٢٣٣٥-٢١٥٤ پێش زایین) ھەموو سامییەکانی ئەکادی و سۆمەرییەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] لە ژێر یەک دەسەڵاتدا یەکگرتوو بوون. [[ئیریدوپزیر]] پاشای شانشینی [[گۆتی]] لە ساڵی ٢١٥٠ پێش زایین شارەکەی گرت.<ref>https://erbilcitadel.org/arbil/?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696{{بەستەری مردوو|url=https://erbilcitadel.org/arbil/?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696 |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}</ref> [[پەڕگە:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی جوگرافیای ڕۆژھەڵاتی نزیک کۆن، لەگەڵ ناوە شوێنەکانی پەیوەست بە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئەکاد (کۆتایی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین)]] یەکەمین باس لە ھەولێر لە سەرچاوە ئەدەبییەکان لە ئەرشیفی شانشینی ئێبلاوە ھاتووە. دوو سەفەر بۆ ھەولێر (ئیربیلۆم) لە لایەن نێردراوێکەوە لە ئێبلەوە لە دەوروبەری ساڵی ٢٣٠٠ پێش زایین تۆمار دەکەن. فەرمانڕەوای [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور]]، [[ئەمار سین]]، لە ساڵی دووەمی تەمەنیدا، ئۆربیلۆمی لە کارەکەی دوورخستەوە. ١٩٧٥ پێش زایین.<ref>https://books.google.iq/books?id=en9tzr1-VM4C&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Ur III.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|درێژبوونەوەی نزیکەیی ئیمپراتۆریەتی شانشینی سێیەمی ئور (٢١١٢-٢٠٠٤ پێش زایین بەپێی کرۆنۆلۆژیای ناوەڕاست)، لەگەڵ ڕێکخستنی ناوەند/دەوروبەری سەردەمی شولگی (٢٠٩٣-٢٠٤٧ پێش زایین).]] ==== برۆنزی ناوەڕاست ==== لە سەدەکانی دوای ڕووخانی [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور]] ھەولێر بوو بە زلھێزێک لە ناوچەکەی خۆیدا. لە ماوەی تەمەنی کورتی شانشینی سەرەوەی میزۆپۆتامیادا لەلایەن شەمسی-عەدادی یەکەمەوە داگیرکرا، دوای ڕووخانی سەربەخۆ بوو. ==== کۆتایی برۆنزی ==== تا سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری ناوەڕاست (١٣٦٥-١٠٥٠ پێش زایین) ھەولێر لە چوارچێوەی ناوچەی کۆنترۆڵی ئاشوورییەکان بوو. === سەردەمی ئاسن === ناوچەکە کەوتە ژێر [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]] (٩٣٥-٦٠٥ پێش زایین). پاشان شارەکە ژمارەیەک جار دەستی گۆڕی لەوانەش دەسەڵاتی فارس، یۆنانی، پارتی، ڕۆمانی و ساسانی. [[پەڕگە:Assyrie general en.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ لە ئەوپەڕی ئاستدا.]] لە سەردەمی [[ماد]]ەکاندا، ڕەنگە [[ھەڤەخشترە]] ژمارەیەک کەسی لە [[گەلانی ئێرانی|ھۆزی ئێرانی کۆنی]] ساگارتیەکان لە شارەکانی ئاشووری ئەربەلا و [[ئەرەپخا]] ([[کەرکووک]]ی ئێستا) نیشتەجێ کردبێت، ڕەنگە وەک پاداشتێک بۆ یارمەتیدانیان لە گرتنی [[نەینەوا]]. بە گوێرەی نووسەرانی کلاسیک، ئیمپراتۆری فارس [[کورووشی مەزن]] لە ساڵی ٥٤٧ پێش زایین ئاشووری داگیرکرد و وەک دەوڵەتێکی پارێزراوی سەربازی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]] (یان ساتراپی) دامەزراند کە لە فارسی کۆن Aθurā (Athura) ناوی لێنرا، لەگەڵ [[بابل]] وەک پایتەخت.<ref>Yarshater, Ehsan (1993). The Cambridge History of Iran, Volume 3. Cambridge University Press. p. 482. ISBN 978-0-521-20092-9. Of the four residences of the Achaemenids named by Herodotus—Ecbatana, Pasargadae or Persepolis, Susa and Babylon—the last [situated in Iraq] was maintained as their most important capital, the fixed winter quarters, the central office of bureaucracy, exchanged only in the heat of summer for some cool spot in the highlands. Under the Seleucids and the Parthians the site of the Mesopotamian capital moved slightly to the north on the Tigris—to Seleucia and Ctesiphon. It is indeed symbolic that these new foundations were built from the bricks of ancient Babylon, just as later Baghdad, a little further upstream, was built out of the ruins of the Sassanian double city of Seleucia-Ctesiphon.</ref> [[پەڕگە:Achaemenid Empire 500 BCE.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|گەورەترین ڕووبەری خاکی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتی ھەخامەندییەکان]]، کە لە سەردەمی [[کورووشی مەزن]]دا بەدەست ھاتووە (٥٢٢-٤٨٦ پێش زایین)]] [[ماد]]ەکان و لەگەڵ ئەواندا ساگارتییەکان دەبوو لە ساڵی ٥٢٢ پێش زایین دژی داریۆسی یەکەمی فارس ڕاپەڕین، بەڵام ئەم ڕاپەڕینە لەلایەن ئەو سوپایەوە بە توندی داخرا کە داریۆس لە ساڵی دواتردا بە سەرکردایەتی ژەنەڕاڵ تەخماسپەدا ڕەوانەی دەرەوە. ڕووداوەکان لە نووسراوی بیستووندا وێنا کراون کە ئەمڕۆ لە چیاکانی [[پارێزگای کرماشان]]ی ئێران وەستاوە. [[پەڕگە:Median Empire.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|دەسەڵاتی [[ماد]]ەکان لەوپەڕی فەرمانڕەوایەتیدا]] [[شەڕی گۆگەمیلا]]، کە [[ئەسکەندەری مەزن]]، [[داریووشی سێیەم]]ی فارسی بردەوە، لە ساڵی ٣٣١ پێش زایین نزیکەی ١٠٠ کیلۆمەتر (٦٢ میل) ڕۆژئاوای ھەولێر بە پێی نەخشەی جیھانی ئۆربانۆ مۆنتی ڕوویدا. دوای شەڕەکە داریووش توانی بەرەو شارەکە ھەڵبێت.<ref>https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/workspace/handleMediaPlayer?lunaMediaId=RUMSEY~8~1~303667~90074316</ref> (تا ڕادەیەک بە نادروستی، ڕووبەڕووبوونەوەکە ھەندێک جار بە "شەڕی ئاربێلا" ناسراوە.) دواتر ئاربێلا بەشێک بوو لە ئیمپراتۆریەتی ئەسکەندەر. دوای مردنی ئەسکەندەری مەزن لە ساڵی ٣٢٣ پێش زایین، ئاربێلا بوو بە بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی]]. دواتر [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە نزیکەی ١٥٠ ساڵ داگیری کرد.<ref>https://books.google.iq/books?id=79wj2hj4wKUC&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Seleucid Empire alternative map.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سلووکی (شینێکی کاڵ) لە ساڵی ٢٨١ پێش زاییندا.]] [[پەڕگە:Map of the Parthian Empire under Mithridates II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە ساڵی ٩٤ پێش زایین لە گەورەترین ئاستیدا،(١٢٤-٩١ پێش زایین)]] ھەولێر بوو بە بەشێک لەو ناوچەیەی کە لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانیەکاندا]] ناکۆکی لە نێوان ڕۆما و فارسدا ھەبوو. لە سەردەمی پارتییەکان تا سەرەتای سەردەمی ساسانییەکان، ھەولێر بووە پایتەختی ویلایەتی [[ئادیابین]] (حادیابی ئاشووری). شارۆچکە و شانشینییەکە لە مێژووی جولەکەکاندا بە گۆڕینی بنەماڵەی شاھانە ناسراوە، بەتایبەتی شاژنە ھێلێنای ئادیابێنێ، بۆ ئایینی [[جوو]]لەکە.<ref>Brook, Kevin Alan (2018). The Jews of Khazaria (3rd ed.). Lanham: Rowman and Littlefield Publishers. pp. 241–243</ref> [[پەڕگە:Kingdom of Adiabene, ca 37 AD.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|شانشینی ئادیابین لە ساڵی ٣٧ی زایینی لە گەورەترین ئاستیدا، لە سەردەمی ئیزاتێسی دووەمدا]] پاشان دانیشتووانەکەی وردە وردە لە ئایینی کۆنی مێزۆپۆتامیا لە نێوان سەدەی یەکەم و چوارەمدا گۆڕا بۆ ئایینی [[مەسیحی]]، پکیدە بە شێوەیەکی نەریتی لە دەوروبەری ساڵی ١٠٤ی زایینی بووە یەکەم قەشە. ئایینی کۆنی میزۆپۆتامیا تا سەدەی دەیەمی زایینی بە تەواوی لە ناوچەکەدا نەمرد.<ref>https://www.tertullian.org/fathers/arbela_02_text.htm</ref> ھەروەھا کۆمەڵگەیەکی مەسیحی ھەبووە کە وا بیردەکرایەوە لە ئایینی جوولەکە گۆڕاون. [[ئادیابین]] (پارێزگای کەنیسەی ڕۆژھەڵاتی سریانی) لە ئەربێلا (بە [[زمانی سوریانی|سوریانی]]: ܐܪܒܝܠ ئەربیل) بووە ناوەندی [[مەسیحیەتی سوریانی]] تا کۆتایی سەدەکانی ناوەڕاست.<ref>https://books.google.iq/books?id=rNdtAAAAMAAJ&q=adiabene&redir_esc=y</ref> ھەولێر دوای ئەوەی [[ماد]]ەکان کۆتاییان بە حوکمی [[ئاشوورییەکان]] ھێنا، دوای مادەکان کەوتە ژێر دەستی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانییەکان]] بۆ چەندەھا سەدە، کە ھەژارییەکی زۆری تیادا بڵاو بووەوە و وە لە ناسنامە ئاشوورییەکەی داماڵرا. [[پەڕگە:The Sasanian Empire at its apex under Khosrow II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ساسانی لە گەورەترین ئاستدا ٦٢٠، لە سەردەمی خوسرەوی دووەم]] === مێژووی سەدەی ناوەڕاست === وەک چۆن زۆرێک لەو ئاشوریانەی کە بوونەتە مەسیحی ناوی ئینجیلی (لەوانەش جوولەکەکان)یان گرتەبەر، زۆربەی قەشەکانی سەرەتایی ناوی ئارامی ڕۆژھەڵاتی یان جوولەکە/ئینجیلییان ھەبووە، ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت کە زۆرێک لە مەسیحییە سەرەتاییەکانی ئەم شارە لە ئایینی جوولەکە بوون.<ref>Gillman, Ian and Hans-Joachim Klimkeit. Christians in Asia before 1500. (Ann Arbor: University of Michigan, 1999) p. 33</ref> وەک شوێنی دانیشتنی میترۆپۆلیتانی کەنیسەی ئاشووری ڕۆژھەڵات کاری دەکرد. لە سەردەمی مەسیحی شارەکەوە زۆرێک لە باوکانی کڵێسا و نووسەری ناسراو بە زمانی ئارامیی ھاتوون. دوابەدوای فەتحکردنی موسڵمانان بۆ سەر فارس، پارێزگای ساسانی نەکسواردەشیراگان و دواتر گەرامیگ و نۆدەردەشیراگان، کە ھەولێر بەشێکی لێ بوو، ھەڵوەشایەوە و لە ناوەڕاستی سەدەی حەوتەمی زایینیەوە ناوچەکە وردە وردە لێشاوی گەلانی [[موسڵمان]]ی بەخۆیەوە بینی کە زۆرینەیان [[عەرەب]] و گەلانی [[گەلانی تورک]] بوون.<ref>D. Sellwood, "ADIABENE," Encyclopædia Iranica, I/5, pp. 456–459</ref> ڕزگارکردنی(فتح) ھەولێر لە سەردەمی [[عومەر کوڕی خەتتاب]]دا بوو بە سەرکردایەتی (ربعی بن الأفکل) بوو کە ئەوکات ەژێر دەسەڵاتی ساسانییەکاندا بوو. [[پەڕگە:Rashidun Caliphate.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[خەلافەتی ڕاشیدون]] لە گەورەترین ئاستی خۆیدا، لە سەردەمی [[عوسمان کوڕی عەفان|خەلیفە عوسمان]]،٦٥٤ک]] دیارترین [[ھۆز]]ی [[کورد]] لە ناوچەکەدا [[ھەزەبانی]] بوو، ناوەندی ھەزەبانییەکان لە [[ھەولێر]] و [[شنۆ|شنۆ]] و [[ورمێ]] بوو. فەرمانڕەوایی ئەوان ناوچەکانی [[مەراغە]] و ورمێ لە ڕۆژھەڵات و ھەولێر و [[شنگال]] و بەشێک لە خاکی جەزیرە لە باشوور و ڕۆژاوا و بەرکاری و [[جۆلەمێرگ|ھەکاری]] و [[سەڵماس|سەلماس]] لە باکوورەوە،<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bozarslan|یەکەم=Hamit|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9781108473354&redir_esc=y|سەردێڕ=The Cambridge History of the Kurds|دوایین٢=Gunes|یەکەم٢=Cengiz|دوایین٣=Yadirgi|یەکەم٣=Veli|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|پەڕەکان=٢٧|زمان=en}}</ref><ref name=":3"/><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kennedy|یەکەم=Hugh|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215&redir_esc=y#v=onepage&q=%22The%20Kurdish%20dynasties%20which%20emerged%20in%20the%20second%20half%22&f=false|سەردێڕ=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٣٧٦٣٩-٢|پەڕەکان=٢١٥|زمان=en}}</ref> ھەولێر یەکێک بوو لە پایتەختەکەیان،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brill|یەکەم=E. J.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=ro--tXw_hxMC&dq=Zarzā+kurds&pg=PA1049&redir_esc=y#v=onepage&q=Zarzā%20kurds&f=false|سەردێڕ=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam: 1913-1936. Ṭāʻif - Zūrkhāna|ڕێکەوت=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٩٧٩٤-٠|پەڕەکان=١٠٤٩|زمان=en}}</ref> لە نێوان ساڵی ٩٠٦ تا ١١٣١/١١٤٤ فەرمانڕەوایان کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Minorsky|یەکەم=V.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9780521057356&redir_esc=y|سەردێڕ=Studies in Caucasian History: I. New Light on the Shaddadids of Ganja II. The Shaddadids of Ani III. Prehistory of Saladin|ڕێکەوت=١٩٥٣|بڵاوکەرەوە=CUP Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٠٥٧٣٥-٦|پەڕەکان=١٤٣|زمان=en}}</ref><ref name=":2"/>{{rp|65-66}} بە گوێرەی ئیبن حەوقەل ناوچەی جەزیرە لەوەڕگەی ھاوینەی کوردانی ھەزەبانەکان بووە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bozarslan|یەکەم=Hamit|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9781108473354&redir_esc=y|سەردێڕ=The Cambridge History of the Kurds|دوایین٢=Gunes|یەکەم٢=Cengiz|دوایین٣=Yadirgi|یەکەم٣=Veli|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|پەڕەکان=٢٦|زمان=en}}</ref> بوونی ھەزەبانەکان تۆمار کراوە لە سەدەی ١٠زی دا لە [[دوین]] لە [[ئەرمەنستان]]، کە بە کەنارەکانی دەریای کاسپی تێدەپەڕێت بۆ خاکی جەزیرە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=James|یەکەم=Boris|ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Le " territoire tribal des Kurdes " et l’aire iraqienne (xe-xiiie siècles): Esquisse des recompositions spatiales|ناونیشان=https://journals.openedition.org/remmm/3331#tocto1n3|journal=Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée|زمان=fr|issue=117-118|پەڕەکان=١٠١–١٢٦|doi=10.4000/remmm.3331|issn=0997-1327}}</ref> کە چەند کەسێکیش وەک پارێزگار بۆ شارەکە لە کۆتایی سەدەی دەیەمەوە تا سەدەی دوازدەھەم کە لەلایەن [[دەوڵەتی زەنگی]] داگیرکرا و پارێزگارییەکەی درا بە [[موزەفەرەدین کۆکبری]]، کە لە سەردەمی [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەیوبیەکاندا]] شارەکەیان پاراست. یاقوت حەمەوی زیاتر باسی لەوە دەکات کە ھەولێر لە سەدەی ١٣دا زۆربەی دانیشتووانی [[کورد]]ە.<ref>B. James. Le « territoire tribal des Kurdes » et l’aire iraqienne (xe-xiiie siècles): Esquisse des recompositions spatiales. Revue des Mondes Musulmans et de la Méditerranée, 2007. P. 101-126.</ref> [[پەڕگە:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|سوڵتانییەتی ئەیوبی(بە ڕەنگی پەمەیی) لە کاتی کۆچی دوایی سەلاحەدین لە ساڵی ١١٩٣ز]] کاتێک [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|مەغۆلەکان]] لە سەدەی ١٣دا ھێرشیان کردە سەر ڕۆژھەڵاتی نزیک، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٢٣٧ ھێرشیان کردە سەر شاری ھەولێر. شارۆچکەی خوارەوەیان تاڵان کرد بەڵام ناچار بوون لەبەردەم سوپای خەلافەت کە نزیک بووەوە پاشەکشە بکەن و ناچار بوون گرتنی قەڵاکە دوابخەن.<ref>Woods, John E. (1977), "A note on the Mongol capture of Isfahān", Journal of Near Eastern Studies, 36 (1): 49–51</ref> دوای [[گەمارۆدانی بەغدا (١٢٥٨)|کەوتنی بەغدا]] بە دەست [[ھۆلاکۆ خان]] و مەغۆلەکان لە ساڵی ١٢٥٨، دوا فەرمانڕەوای بەگتەگێنید خۆی ڕادەستی مەغۆلەکان کرد و بانگەشەی ئەوەی کرد کە گاریسۆنی کوردی شارەکەش بەدوایدا دەڕۆن؛ بەڵام ئەوان ئەمەیان ڕەتکردەوە، بۆیە مەغۆلەکان گەڕانەوە بۆ ھەولێر و توانیان قەڵاکە بگرن دوای گەمارۆدانێک کە شەش مانگی خایاند.<ref>https://www.gemaart.com/wp-content/uploads/2020/09/PAPER_Citadel-Research_Novacek.pdf{{بەستەری مردوو|url=https://www.gemaart.com/wp-content/uploads/2020/09/PAPER_Citadel-Research_Novacek.pdf |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> پاشان [[ھۆلاکۆ خان]] پارێزگارێکی [[مەسیحی]] [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] بۆ شارۆچکەکە دانا و [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی]] ڕێگەی پێدرا کەنیسەیەک دروست بکات. [[پەڕگە:Bagdad1258.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|وێناکردنی سوپای [[ھۆلاکۆ خان]] کە شارەکەی گەمارۆداوە، ١٤٣٠]] لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا، گۆشەگیرییە بەردەوامەکانی سەر [[مەسیحی]]یەکان و [[جوو]]لەکەکان و بوداییەکان لە سەرانسەری ئیلخاناتدا لە ساڵی ١٢٩٥ لە ژێر دەسەڵاتی ئۆیرات ئەمیر ناوروزدا بە جددی دەستیپێکرد، ئەمەش کاریگەری زۆری لەسەر ئاشوورییە ڕەسەنەکانی مەسیحی ھەبوو. ئەمەش لە سەرەتای سەردەمی ئیلخان غەزاندا دەرکەوت. لە ساڵی ١٢٩٧دا، دوای ئەوەی غەزان ھەستی بە بەھێزی کرد کە بتوانێت بەسەر کاریگەرییەکانی ناوروزدا زاڵ بێت، کۆتایی بە گۆشەگیرییەکان ھێنا. لە سەردەمی ئیلخان ئۆلجێیتودا، دانیشتوانی [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] پاشەکشەیان کرد بۆ قەڵاکە بۆ ئەوەی لە گۆشەگیری ڕزگاریان بێت. لە بەھاری ساڵی ١٣١٠دا مەلەک (حاکم)ی ناوچەکە بە ھاوکاری [[کورد]] ھەوڵی دەستبەسەرداگرتنی لێیان دا. سەرەڕای ھەموو ھەوڵەکانی قەشەی تورک مار یەحبەڵڵا بۆ دوورکەوتنەوە لە مەرگەساتی نزیک، دواجار قەڵاکە دوای گەمارۆدانی سەربازانی ئیلخانات و خێڵە کوردییەکان لە ١ی تەمموزی ١٣١٠ گیرا و ھەموو بەرگریکارەکانیش کۆمەڵکوژ کران، لەنێویاندا زۆرێک لە دانیشتوانی ئاشووری شارۆچکەی خوارەوە.<ref>Sourdel, D. (2010), "Irbil", in Bearman, P.; Bianquis, Th.; Bosworth, C.E.; van Donzel, E.; Heinrichs, W.P. (eds.), Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Brill Online,</ref> بەڵام ژمارەی دانیشتوانی [[ئاشوورییەکان]]ی شارەکە لە ڕووی ژمارەییەوە بە گرنگییەوە مانەوە تا وێرانکردنی شارەکە لەلایەن ھێزەکانی [[تەیمووری لەنگ|تەیمورەوە]] لە ساڵی ١٣٩٧.<ref>Edwin Munsell Bliss, Turkey and the Armenian Atrocities, (Chicago 1896) p. 153</ref> [[پەڕگە:Historical Atlas of Iran - Plate No. 17 (cropped).jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|سەردەمی ئیلخانییەکاندا]] [[قەرەقۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی [[تورکمان]] کە لە ساڵی ١٣٧٥ی زایینی وڵاتەکەیان دامەزراند، و فەرمانڕەوایی ڕۆژھەڵاتی [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و [[قەوقاز|قەفقاز]] و ھەندێک ناوچەی [[ئێران]] [[عێراق|و عێراقیان]] کرد، لە نێوان ساڵانی [[١٣٨٠]]ی زایینی تا [[١٤٦٩]] ی زایینی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا universalis.fr|ناونیشان=https://www.universalis.fr/encyclopedie/moutons-noirs-kara-koyunlu/|بڵاوکەرەوە=universalis.fr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا britannica.com|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Kara-Koyunlu|بڵاوکەرەوە=britannica.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا nomisma.org|ناونیشان=http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|بڵاوکەرەوە=nomisma.org|ڕێکەوتی سەردان= ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180707123207/http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Qaraqoyunlu Dynasty AZƏRBAYCAN.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|تورکمانە قەرەقۆینلۆکان، شینێکی کاڵ، گەورەترین ڕادەی خۆیان لە عێراق و کەناری ڕۆژھەڵاتی عەرەبی بۆ ماوەیەکی کەم نیشان دەدەن]] [[ئاق قۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی تورکمان و لە «خێڵی بێندەر»ن لە نێوان ساڵانی [[١٤٦٧]] - [[١٥٠٢|١٥٠٢ی زایینی]] لە ڕۆژھەڵاتی [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و فارس و [[عێراق]] و [[ئەفغانستان]] [[شینجیانگ|و تورکستان]] فەرمانڕەواییان کردووە. و لە ساڵی ١٤٦٩ی زایینی توانی وڵاتی [[قەرەقۆینلۆ]] لەناو ببات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131020105336/http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Map Aq Qoyunlu 1478-en.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|کۆنفیدراسیۆنی ئاق قۆینلۆ لە گەورەترین ئاستدا لە سەردەمی ئوزون حەسەن]] لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ھەولێر بە یەک لە دوای یەک لەلایەن [[ئومەویەکان]]، [[خەلافەتی عەباسی|عەباسیەکان]]، [[دەوڵەتی بوەیھی]]، [[شانشینی سەلجووقی|سەلجوقییەکان]] و پاشان تورکمانەکانی بەگتەگینید میرەکانی ھەولێر (١١٣١-١٢٣٢) حوکمڕانی دەکرا، دیارترینیان [[موزەفەرەدین کۆکبری]] بوو کە یەکێک بوو لە ژەنەڕاڵە پێشەنگەکانی [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەلاحەدین]]؛ بە نۆرە ئیلخانیەکان و جەلاییریدەکان و [[قەرەقۆینلۆ]] و ئیمپراتۆریەتیی تەیموور و [[ئاق قۆینلۆ]] بەدوایاندا ھاتن. لە ساڵی ١٥٠٩دا شاری [[ھەولێر]] و ناوچەکە لەلایەن [[شانشینی سەفەوی|سەفەوییەکانەوە]] داگیرکرا و بووە بەشێک لە فەرمانڕەواییان. یەکێک بوو لە گەورەترین ئیمپراتۆرییەتەکانی ئێران دوای لەشکرکێشی عەرەبەکان کە لەلایەن [[سەفەوییەکان|بنەماڵەی سەفەوییەکانەوە]] لە ساڵی ١٥٠١ تا ١٧٣٦ حوکمڕانی کرا.<ref>Helen Chapin Metz. ''Iran, a Country study''. 1989. University of Michigan, p. 313.</ref><ref>Emory C. Bogle. ''Islam: Origin and Belief''. University of Texas Press. 1989, p. 145.</ref><ref>Stanford Jay Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge University Press. 1977, p. 77.</ref><ref>Andrew J. Newman, ''Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire'', IB Tauris (March 30, 2006).</ref> [[پەڕگە:Safavid Iran.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سەفەوی لە سەردەمی شا عەباسدا]] ھەولێر شوێنی لە دایکبوونی مێژوونووس و نووسەرانی بەناوبانگی سەدەی ١٢ و ١٣ی کورد [[ئیبن خەلەکان]] و [[ئیبن ئەلمستەوفی]] بووە. دوای [[شەڕی چاڵدێران]] لە ساڵی ١٥١٤، ھەولێر کەوتە ژێر [[میرنشینی سۆران]]. لە سەدەی ١٨دا [[میرنشینی بابان]] شارەکەی گرتەوە بەڵام لەلایەن [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەمەد کۆر]] فەرمانڕەوای سۆران لە ساڵی ١٨٢٢ دەستی بەسەردا گیرا. [[پەڕگە:Soran Emirate.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی [[میرنشینی سۆران]] لە لووتکەی دەسەڵاتیدا لە سەردەمی [[شۆڕشی ڕەواندز]] بە سەرکردایەتیی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]. کە سنوورەکەی لە باکوورەوە لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]] و [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]] و لە باشووریشەوە لەگەڵ قەبیلەی عەنزەی نەجد و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە لەگەڵ [[ئێرانی قاجاڕی]] و [[میرنشینی ئەردەڵان]] ھاوسنوور بوو.]] [[میرنشینی سۆران]] بەردەوام بوو لە حوکمڕانی بەسەر ھەولێردا تا ساڵی ١٨٥١ لەلایەن عوسمانییەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا، ھەولێر بوو بە بەشێک لە [[ویلایەتی مووسڵ]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] تا [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، کاتێک عوسمانییەکان و ھاوپەیمانە [[کورد]] و [[تورکمان]]ەکانیان لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا]]وە تێکشکێنران. === سەردەمی عوسمانی(١٥٣٨-١٩١٨) === * دوای ئەوەی لە ساڵی ١٥١٧ بە ھێرشی ناڕێک دەستی پێکرد لە ساڵی ١٥٣٨ کۆتایی پێھات، کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی]] خاکی [[باشووری کوردستان]]ی ئێستای زیاد کرد بۆ ئیمپراتۆریەتەکەی بە گرتنی لە دەستی ڕکابەرە سەرەکییەکەی کە [[شانشینی سەفەوی]] بوو.<ref>Rothman, E. Nathalie (2015). Brokering Empire: Trans-Imperial Subjects between Venice and Istanbul. Cornell University Press.</ref> * [[مێزۆپۆتامیا]] لە ساڵی ١٥٥٥ لە لایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] بە [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە]] دەستی کەوتبوو، بەڵام تا [[گرێبەستی زەھاب]] لە ساڵی ١٦٣٩ کۆنترۆڵی عوسمانی بەسەر میزۆپۆتامیادا یەکلاکەرەوە نەبوو.<ref>https://archive.org/details/historyofottoman00stan/page/198/mode/2up</ref> دوای [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە]]، سەفەوییەکان جارێکی دیکە زۆربەی ناوچەی میزۆپۆتامیایان گرتەوە لە سەردەمی [[شا عەباسی یەکەم]] (١٥٨٨-١٦٢٩).<ref>Nasiri, Ali Naqi; Floor, Willem M. (2008). Titles and Emoluments in Safavid Iran: A Third Manual of Safavid Administration. Mage Publishers. p. 309.</ref> پاشان لەگەڵ داگیرکردنەوەی [[بەغدا]](١٦٣٨) لیوای مووسڵ بوو بە ویلایەتێکی سەربەخۆ.<ref>Kemp, Percy (1983). "Power and Knowledge in Jalili Mosul". Middle Eastern Studies. 19 (2): 201–12.</ref> * شاری ھەولێر لەم ماوەی دەسەڵاتی عوسمانیدا قەزایەک بوو لە لیوای کەرکووک. ھەرچەندە ماوەیەکیش قەزا بوو لە لیوای ڕەواندز. * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ [[حکوومەتی ناوەندی]]ی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا [[ئەیالەتی شارەزوور]]یان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== لیوای ھەولێر لە سەردەمی عوسمانیدا(١٨٥٠-١٩١٨) ==== شارۆچکەی مۆدێرنی [[ھەولێر]] لەسەر گردێک وەستاوە کە قەڵایەکی عوسمانی لە سەرەوەیە. لە سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاستدا، ھەولێر بووە ناوەندێکی بازرگانی سەرەکی لەسەر ڕێگای نێوان [[بەغدا]] و [[مووسڵ]]، ڕۆڵێک کە تا ئەمڕۆش دەیگێڕێت لەگەڵ پەیوەندییە گرنگەکانی ڕێگاوبان بە جیھانی دەرەوە. ئەم سەردەمە بە کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی کرداریی ھەردوو و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] و [[میرنشینی بابان|بابان]] و چەسپاندنی دەسەڵاتی [[بەغدا]] بە سەر تەواوی خاکی [[باشووری کوردستان]] دەست پێدەکات جگە لە چەند ساڵێک نەبێت کە ھەموو یەکە کارگێڕییەکانی نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] بە یەکگرتوویی لە یەکەیەکی کارگێڕیدا کۆکرابوونەوە و ناوەندەکەسی شاری [[ڕەواندز]] بوو. دوای ئەوە سەر بە سنجاق(لیوا)ی کەرکووک بوو تاوەکوو ساڵی (١٩٢٣) کرایە لیوا.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٨) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا [[زێی بچووک]] و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf | نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> خاکی ئێستای پارێزگای ھەولێر، لەم سەردەمەدا دابەش ببوو بەسەر [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] و [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]]دا، لە [[ئەیالەتی شارەزوور]] و [[ئەیالەتی بەغدا]] و [[ئەیالەتی وان]]دا. قەزاکانی([[قەزای ھەولێر|ھەولێر]]، [[قەزای کۆیە|کۆیە]]، [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] و [[ناحیەی بالیسان|بالیسان]]) سەر بە [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] بوون. قەزاکانی ([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای ھەریر|حەریر]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]]، [[ناحیەی بجیل|سورچی]] و [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]) سەر بە لیوای ڕەواندز بوون. [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] سەر بە لیوای مووسڵ بوو. لەم سەردەمەدا [[قەزا]]کان فرە ناوەند بوون و لە ژێر ھەژموونی [[ھۆز]]ەکاندا بوون بۆیە ھەندێک قەزا ناوی ھۆزەکانیشی لەگەڵدا دەھات. وە ھەندێک قەزا دراوەتە [[ھۆز]]ەکان بەڵام ناوەندیان نەبووە لە بەر ئەوەی لەو کاتەدا کۆچەری بوون بەڵام لە سنووری ئەو یەکە کارگێڕیانەی ئێستادا بوون. ئەم خشتەیەی خوارەوە ئەو یەکە کارگێڕییانە ڕوون دەکاتەوە کە پارێزگای ھەولێری ئێستا پێکدەھێنن کە سەر بە لیوا جیاوازەکان بوون.<ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = العراقی الشمالی | ناونیشان = https://drive.google.com/file/d/1KN0rYRFz_grB4hi84ATBdDN7KklFSY8r/view | نووسەر = محمد ھادی الدفتر و عبداللە حسن |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref>  {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە نێوان ساڵانی(١٨٥٠-١٨٦٥)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! لیوا ! ناوی قەزا ! پێڕستی یەکە کارگێڕییەکان ! لیوا ! ناوی قەزا ! پێڕستی یەکە کارگێڕییەکان |- | rowspan=5 style="text-align: center;"| [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] لەگەڵ فرە ناوەندی(ڕۆست، ڕەوەندۆک، شکیو، دەرگەڵە، دولە، ھەڕوتیان، بیاو، سەرچیان، کورە، دیوە و دەراریان) | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|دیانا]]، بەشێک لە [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] | rowspan=5 style="text-align: center;"| [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]](ئەربیل) | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]]، [[قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]، [[ناحیەی کەندێناوە|کەندێناوە]]، [[قەزای مەخموور|مەخموور]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ھەریر]] | style="text-align: center;" | دێرە حەریر | style="text-align: center;" | [[ناحیەی بالیسان|بالیسان]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|باڵەک]] | style="text-align: center;" | باڵەک | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] لەگەڵ فرە ناوەندی([[بۆگد]]، [[خەرابە]]، [[ساتووقەڵا]]، شێخان، دەربەند، گردی و چنارە، [[خەلەکان]]، [[خدران]] و [[ھیزۆپی گەورە|ھیزۆپ]]) | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیسنجەق]]، [[قەزای تەقتەق|تەقتەق]]، [[ناحیەی خەلەکان|چناران]]، بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]] | style="text-align: center;" | سیدەکان | style="text-align: center;" | ھۆزی سن و [[ئاکۆ]] و [[خۆشناو]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] و [[ناحیەی بێتواتە|بێتواتە]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی بجیل|سورچی]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] | style="text-align: center;" | [[ئێلی بڵباس]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] و [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] و [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- | rowspan=1 style="text-align: center;"| [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]] | style="text-align: center;" | ھۆزی [[مامەش]] و [[مەنگوڕ]] و ڕەمەک | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] | rowspan=1 style="text-align: center;"| [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|زێبار]] | style="text-align: center;" | مێرگەسۆر |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] [[پەڕگە:لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٥٠ - ١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٥٠ - ١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣) ==== لەم قۆناغەدا سیستەمی کارگێڕیی بەغدا لە [[ئەیالەت]]ەوە گۆڕدرا بۆ [[ویلایەت]]، ئەمەش لەلایەن [[والی]] تازە (مەدحە ت پاشا) کە لە ڕۆژی (۱۸ی موحەڕەمی ساڵی ۱۲۸٦ز-١٨٦٩/٤/٣٠ز)دا. گەیشتە [[بەغدا]] جیبەجێکرا، [[ویلایەتی بەغدا]] لەم قۆناغەدا لە (١٥) لیواوە کرا بە(١٤) لیوا، ژمارەی [[قەزا]]کانیشی لە(١٣٦)ەوە بۆ (۹۳) قەزا کەمکرایەوە. قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ [[والی]] [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|لیوای کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # سنووری ئێستای '''پارێزگای ھەولێر''' لەم سەردەمەدا لە لیوای ڕەواندزدا کۆکرایەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! ناوی قەزا ! یەکەی کارگێڕییەکان ! ژ ! ناوی قەزا ! یەکەی کارگێڕییەکان |- | style="text-align: center;"| ١ | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ھەریر]] | style="text-align: center;" | دیرە حەریر | style="text-align: center;"| ٥ | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]]، [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]، [[ناحیەی کەندێناوە|کەندێناوە]]، [[قەزای مەخموور|مەخموور]] |- | style="text-align: center;" | ٢ | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|باڵەک]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | style="text-align: center;" | ٦ | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]]، [[قەزای تەقتەق|تەقتەق]]، [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] |- | style="text-align: center;" | ٣ | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|برادۆست]] | style="text-align: center;" | ٧ | style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر|پشدەر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر|پشدەر]]، [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- | style="text-align: center;" | ٤ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی شێروان مەزن|شێروان]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|مێرگەسۆر]] | style="text-align: center;" | ٨ | style="text-align: center;" | دارەبیان | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]]، [[ناحیەی خدران|خدران]]، [[ناحیەی خەلەکان|خەلەکان]]، [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- |} [[پەڕگە:نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨) ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری [[سنجاق]]ەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی([[مەنگوڕ]] و [[مامەش]] و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]]، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[قەزای ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا:''' سنووری ئێستای پارێزگای ھەولێر لەم قەزایانە پێکھاتبوو: # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە ([[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] و [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای کۆیە]] یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] بوو. # [[قەزای ڕەواندز]] لە ([[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]]، [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە ھەریر]]، [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای ڕانیە]] تەنھا [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]]ی ھەبووە. # ھێنانە کایەی ناحیەی شێروان لە ساڵی(١٨٩٠)دا، دواتر لکاندنی بە قەزای زێبار. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٢٩٢ک-١٨٧٥ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | ٢ | [[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]] |- | [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] |- | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | ٤ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا:''' # ناوی [[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]] گۆڕدرا بە ناحیەی برادۆست. # [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە سنووری [[قەزای کۆیە]] ھاتە کایەوە. # ناحیەی ئەملاکی شەمامک لە لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ھاتە کایەوە، کە سنووری ئێستای [[قەزای مەخموور]] و [[قەزای خەبات]] دەکات. # لە ساڵی (١٩٠٣)دا [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] لکێندران بە [[قەزای ڕەواندز]]ەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٣٢٥ک-١٩٠٧ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | rowspan=3 |٢ | rowspan=3 |[[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] |- | [[ناحیەی بالیسان]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=6 | ٣ | rowspan=6 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] |- | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] |- | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | ٤ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === لیوای ھەولێر لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد، دەتوانرێت سەردەمی پاشایەتی بە سەر چوار قۆناغدا دابەشبکرێت.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # جێگیرکردنی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوش تەپە]] لە بری ناحیەی دزەیی. # دابەشکردنی ھۆبەی ئەملاکی ئەمیری شەمامک بۆ دوو ناحیە([[قەزای مەخموور|مەخموور]] و [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]). # بەستنەوەی ناحیەی سولتانیە بە ناوەندی [[قەزای مووسڵ]]ەوە، دواتر دابەشکرا لە نێوان ھەردوو [[قەزای شەرقات|ناحیەی شەرقات]] و [[ناحیەی شۆڕە]]، ئیتر ناوی سولتانیەش لە دەفتەرە تۆمارییەکاندا نەما. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە. # دابڕاندنی [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] لە [[قەزای ڕەواندز]] و لکاندنی بە [[ناحیەی بارزان|ناحیەی زێبار]]ی سەر بە [[قەزای ئاکرێ]]. بەم شێوەیە یەکە کارگێڕییەکان کە دواتر لیوای ھەولێریان پێکھینا پێکھاتبوو لە (٣ [[قەزا]] و ٩ [[ناحیە]])، خاڵێکیتر کە پێویستە ئاماژەی پێبکریت ئەوەیە لە کاتی ھێنانە کایەی لیوای ھەولێردا بە ھۆی ناجێگیری ڕەوشی لیوای سلێمانییەوە ئاماژە بە [[قەزای ڕانیە]] نەکراوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێرلە ساڵی(١٩٢٢)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە |- | rowspan=4 | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|ناحیەی مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | rowspan=1 | ٢ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | rowspan=1 colspan=2 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=2 style="text-align: center | (٣)[[قەزا]] و (٩)[[ناحیە]] |- |} ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # [[قەزای ڕانیە]] دوای جێگیربوونی چارەنووسی [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، [[قەزای ڕانیە]] سەر لە نوێ بە لیوای ھەولێرەوە بەسترایەوە، سەرەتا بەشی ڕۆژئاوای [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] کە دەکەونە نێوان چیای [[ھەیبەت سوڵتان]]، [[زێی بچووک]] و ڕووباری باسەلامەوە بە [[قەزای کۆیە]] لکێندرا، لکاندنیشی پەیوندی بە موڵکداری ئاغاکانی کۆیەوە ھەیە، کە خاوەنی زۆربەی زەوییەکانی ئەم ناحیە بوون، دواتر گەڕێنرایەوە بۆ [[قەزای ڕانیە]]. # ھەروەھا لە سنووری [[قەزای ڕانیە]]، [[ناحیەی ناودەشت]] ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شاردەێی [[سەنگەسەر]] بوو. # لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا کە بە دوو زنجیرە چیا و بەرزایییەکانی ([[قەرەچوغ]]) و (زوورگە زراو) دابەشکراوە بۆ سێ [[دەشت]]، ھەردوو دەشتی (شەمامک، کاندێناوە و قەراج)، بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٤٩) لە ۱۹۲۷/۷/۲۷دا لە [[قەزای ھەولێر]] دابڕێنران و کران بە [[قەزا]]، سەرەتا ناوی قەزای گوێڕ بوو، دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٥) لە ۱۹۲٨/٣/٥دا ناوی گۆڕدرا بە [[قەزای مەخموور]] ناوەندەکەی شارۆچکەی [[مەخموور]] بوو. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦١) لە ۱۹۲٨/٤/٤دا [[ناحیەی کەندێناوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[قەزای مەخموور]]دا و ناوەندەکەی شارەدێی [[دیبەگە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =کورد وترک وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سی جی ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێرلە ساڵی(١٩٣٦)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە |- | rowspan=2 | '''١''' | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | rowspan=1 | '''٣''' | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | rowspan=4 | '''٥''' | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | rowspan=3 | '''٤''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | rowspan=2 | '''٢''' | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | rowspan=1 colspan=2 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | rowspan=1 colspan=7 style="text-align: center | '''(٥)[[قەزا]] و (١١)[[ناحیە]]''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦٦٥) لە ٢٠\١٢\١٩٤٤دا [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] لەگەڵ ھەردوو [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و [[ناحیەی بارزان]] لە [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]] دابڕێنرا و لکێندرا بە پارێزگای ھەولێرەوە. # [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپ]]ە ھەڵوەشینرا و سەرجەم کەرتەکانی لکێندرا بە ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٤٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | style="text-align: center |[[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | ٨٥٤ | style="text-align: center | ٩٣ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ھەولێر]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٣٨٤٠ | style="text-align: center | ٣٠١ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٢٢٩٣ | style="text-align: center | ١١٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ١٢٢٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای مەخموور]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٤٠٩٤ | style="text-align: center | ٢٤٤ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ١٠٤٨ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٩٠٩ | style="text-align: center | ٦٧ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای کۆیە]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ١٩٥٧ | style="text-align: center | ١٤٢ |- | rowspan=6 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=6 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٠١٧ | style="text-align: center | ١٠٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٩٣١ | style="text-align: center | ٩٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٧٥٢ | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٨٢٥ | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٦١١ | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ڕەواندز]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٥١٣٦ | style="text-align: center | ٤٤٨ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[بلێ]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[بلێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٤٧٥ | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٣٥٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٨٢٩ | style="text-align: center | ٦٥ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕانیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center | [[ڕانیە]] | style="text-align: center | ١٠١٣ | style="text-align: center | ٩٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | [[میرزا ڕۆستەمی گەورە]] | style="text-align: center | ٤١٤ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | [[سەنگەسەر]] | style="text-align: center | ٨٧٣ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ڕانیە]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٢٣٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٢) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨١٧٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٠٨''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== لەم قۆناغەدا ڕووبەری پاریزگای ھەولێر کەم بووەوە بەھۆی ئەوەی [[قەزای ڕانیە]]ی لێدابڕێنرا. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای کۆیە]]. [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە [[قەزای شەقڵاوە]]وە. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٢دا [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]، بە دابڕانی (٢٧) کەرت لە [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] و (٣٤) کەرت لە [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرەحەریر]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[قەزای شەقڵاوە]]، ناوەندەکەی لە شارەدێی [[پیرمام]]ە. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٤دا، ناحیەی [[ھیران|ناحیەی خۆشناو]] لە سنووری [[قەزای شەقڵاوە]]دا ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شارەدێی [[ھیران]] بوو. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٥٨٣) لە ٥\٧\١٩٥٦دا، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە قەزای [[مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]، وە ناوەندی قەزاکەش لە گوندی [[بلێ]]وە گواسرتایەوە بۆ شارۆچکەی [[مێرگەسۆر]]. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٦١٠) لە ١٢\٧\١٩٥٦دا، [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی ناودەشت]] و [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] لەم پارێزگایە دابڕێنرا و لکێندرا بە [[پارێزگای سلێمانی]]یەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٣٥٠) لە ٢٢\٦\١٩٥٧دا، [[ناحیەی قەراج]] لە سنووری [[قەزای مەخموور]]دا ھاتە کایەوە و ناوەندەکەی لە گوندی [[گۆمەشین]] دانرا.<ref name=":8" /> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٥٨)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=1 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=1 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٤٥٦ | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ١٢٢٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[گۆمەشین، قەراج|گۆمەشین]] | style="text-align: center | ١٨٣٧ | style="text-align: center | ٨٦ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ١٠٤٨ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٩٠٩ | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٠١٧ | style="text-align: center | ١٠٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٧٥٢ | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٨٢٥ | style="text-align: center | ١١٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٦١١ | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٤٧٥ | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٣٥٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٥١٩ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٥٨٧ | style="text-align: center | ٦٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٦٧٩ | style="text-align: center | ٧٠ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٦) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٥٨٧٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠٠''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٥٨)دا.]] === پارێزگای ھەولێر لە سەردەمی کۆماریدا(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان. ئەم سەردەمە دابەشی چوار قۆناغ دەکرێت.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بەفەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٨) لە ١٩٦٠/٨/٣٠دا، (١٠٠) کەرتی ناوەندی پارێزگای ھەولێر دابڕێنرایەوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[قوشتەپە]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحية قوشتبة | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/204.html | نووسەر = القوانين والتشريعات العراقية |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٠ دا، (١٣) کەرتی [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خوشناو]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] و (٣) کەرتیشی بە [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]ەوە لکێنراوە، ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]]یش بە [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]ەوە لکێنراوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٣) لە ١٩٦٢/١٢/٢٣دا، [[ناحیەی دیانا]] لە سنووری [[پارێزگای ھەولێر]]دا ھێنرایە کایە و بەسترایەوە بە [[قەزای ڕەواندز]] و (٥٤) گوندی و (٣) مەخفەری [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]ی پێوە گریدرا و ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[دیانا]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحية دیانا | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/790.html| نووسەر = القوانين والتشريعات العراقية |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٦٥)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژ. کەرت |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | style="text-align: center | [[قوشتەپە]] | style="text-align: center | ١٠٠ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[گۆمەشین، قەراج|گۆمەشین]] | style="text-align: center | ٨٦ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٧١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ٤٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی دیانا]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٨) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠٠''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٦دا ، (٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی قەراج]]ەوە لکێندراوە. # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٧٤٢) لە ١٩٦٧/٧/٢٦دا، (٣٢) گوندی [[ناحیەی دیانا]] و (٢٢) گوندی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] دابڕێنران، بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] لە سنووری [[قەزای ڕەواندز]] و ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[خەلیفان]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خلیفان | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/13278.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # لە ناوەڕۆکی بەیانی وەزارەتی داد لە سالی ١٩٦٧دا، جەختکراوە لە لکاندنی (٢٦) گوند بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]]ەوە. # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] ژمارە (٧٥٢) لە ١٩٧٠/٧/٥دا، [[قەزای چۆمان]] ھێنرایە کایە و ناوەندەکەی لە گوندی [[چۆمان]] بوو و سنووری کارگێڕییەکەیشی ھەمان سنووری کارگێڕیی [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث قضاء جومان | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/6215.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] لە ١٩٧٣/٧/١٦دا، ناوەندی [[ناحیەی قەراج]] لە گوندی [[گۆمەشین، قەراج|گومەشین]]ەوە گوێزرایەوە بۆ گوندی [[باقرتە]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٠٣) لە ١٩٧٣/١٠/١٥دا، بە دابڕاندنی (١٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]]، (٢٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] و (٤) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی شۆڕش]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای کۆیە]]وە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[دێگەڵە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة شورش | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9281.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٦٨) لە ١٩٧٣/١٢/٥دا، (٣١) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات |ناحیەی خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[خەبات|ھەنجیرۆک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خبات | ناونیشان = https://wiki.dorar-https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9283.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٩٨) لە ١٩٧٥/٩/٤دا، (١٩) کەرتی [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای چۆمان]]ەوە بە ستراوە و ناوەندەکەیشی گوندی [[حاجی ئۆمەران]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة حاجی عمران | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11207.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٣٣) لە ١٩٧٦/١/٢٥دا، (٢٩) کەرتی [[ناحیەی کەندێناوە]]، (١١) کەرتی [[ناحیەی قەراج]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێنراوە ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]]ی سەر بە [[قەزای ھەولێر]] بە [[ناحیەی پردێ]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ارتباط مقاطعات من محافظة اربيل والحاقها بالتأميم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] ژمارە (٦٤٨) لە ١٩٧٧/٦/١دا، [[ناحیەی بارزان]] ھەڵوەشێنراوە و ھەموو زەوییەکانیشی بە [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]]ی سەر بە [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]ەوە لکێندراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الغاء ناحية بارزان التابعة لمحافظة اربيل | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7966.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٧٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[عەنکاوە]] | style="text-align: center | ٩٤٠ | style="text-align: center | ٦٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | style="text-align: center | [[قوشتەپە]] | style="text-align: center | ١٢٧٣ | style="text-align: center | ٩٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center | [[خەبات]] | style="text-align: center | ٤٧٠ | style="text-align: center | ٣١ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ھەولێر]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٦٨٣''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٩٣''' |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٤٤٨ | style="text-align: center | ٢٩ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ٧٠٧ | style="text-align: center | ٤٦ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[باقرتە]] | style="text-align: center | ٩٧٣ | style="text-align: center | ٧٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مەخموور]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٦٣٧''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٠٤''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٦٤٧ | style="text-align: center | ٤٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ١٠٧٣ | style="text-align: center | ٥٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شۆڕش]] | style="text-align: center | [[دێگەڵە]] | style="text-align: center | ٤٠٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای کۆیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢١٢٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٢''' |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ٥٠٩ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی دیانا]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٢٩٠ | style="text-align: center | ٤١٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٦٩٠ | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center | [[خەلیفان]] | style="text-align: center | ٤١٥ | style="text-align: center | ٣٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ڕەواندز]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٩٠٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢١٥''' |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٧٨٥ | style="text-align: center | ٧٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٦٢٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٠٩''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٤٩٢ | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[ھەریر]] | style="text-align: center | ٤٦٠ | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٨٠٠ | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای شەقڵاوە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٧٥٢''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٦''' |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٧ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[چۆمان]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٦٧٤ | style="text-align: center | ٦٦ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] | style="text-align: center | [[حاجی ئۆمەران]] | style="text-align: center | ٢٤٥ | style="text-align: center | ١٩ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای چۆمان]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٩١٩''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٨٥''' |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(٢١) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٤٢٧''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١١٤٥''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٤) لە ١٩٨١/١٢/٢٠دا، [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]] ھێنرایە کایەوە و ناوەندەکەیشی شارۆچکەی [[دیانا]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٧٩) لە ١٩٨٢/٢/١دا، [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] ھەڵوەشێنراو و ھەموو کەرتەکانیشی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]ەوە لکێنرا. # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و لکاندنی ھەموو کەرتەکانی بە [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]]ەوە بەپێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٢٦٧) لە ١٩٨٢/٥/١٢دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الغاء ناحیة مزوری بالا فی محافظة اربیل | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/20502.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٤٢) لە ١٩٨٧/٧/١٨دا، ھەردوو [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خوشناو]]ی سەر بە [[قەزای شەقڵاوە]] و [[ناحیەی کەندێناوە]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی قەزای ھەولێرەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٩٨٧)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ناوەند ! ڕووبەر^٢ ! ژ.کەرت ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ناوەند ! ڕووبەر^٢ ! ژ.کەرت |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''١''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[ ھەولێر]] | style="text-align: center;" | ٢١٨٥ | style="text-align: center;" | ١٦٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٣''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|سدیق]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی دیانا|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[دیانا]] | style="text-align: center;" | ٤٦٥٦ | style="text-align: center;" | ٣٤٤ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center;" | [[خەبات]] | style="text-align: center;" | ٥٢١ | style="text-align: center;" | ٣١ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center;" | [[ خەلیفان]] | style="text-align: center;" | ٤٤٨ | style="text-align: center;" | ٣١ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[کۆیە]] | style="text-align: center;" | ٢١٢٤ | style="text-align: center;" | ١٤٢ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز|ناحیەی ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | ١٨٠ | style="text-align: center;" | ٣٤ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای ھەولێر''' | style="text-align: center;" | '''٤٨٣٠''' | style="text-align: center;" | '''٣٣٥''' | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای سدیق''' | style="text-align: center;" | '''٥٢٨٤''' | style="text-align: center;" | '''٤١٦''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٢''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[ مەخموور]] | style="text-align: center;" | ١٢١٤ | style="text-align: center;" | ٧٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٤''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | ٤٠٤ | style="text-align: center;" | ٣٤ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center;" | [[باقرتە]] | style="text-align: center;" | ٩٨٣ | style="text-align: center;" | ٧٨ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی ھەریر]] | style="text-align: center;" | [[ھەریر]] | style="text-align: center;" | ٦٤١ | style="text-align: center;" | ٧٦ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center;" | [[گوێڕ]] | style="text-align: center;" | ٥٨٦ | style="text-align: center;" | ٥١ | style="text-align: center;" | [[قەزای پیرمام|ناحیەی پیرمام]] | style="text-align: center;" | [[پیرمام]] | style="text-align: center;" | ٧٨٩ | style="text-align: center;" | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای مەخموور''' | style="text-align: center;" | '''٢٧٨٣''' | style="text-align: center;" | '''٢٠٤''' | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای شەقڵاوە''' | style="text-align: center;" | '''١٨٣٤''' | style="text-align: center;" | '''١٨٦''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٨٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٨٧)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨-١٩٨٩)دا ==== # ڕووبەری پارێزگاکە زیادیکرد و ژمارەی کەرتەکانیشی لە (١١٤١) کەرتەوە بە رزبووەتەوە بۆ (۱۱۸۳) کەرت. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٣٤) لە ۱۹۸۹/۹/۱۱دا، (٤) کەرتی [[ناحیەی پردێ]] و (۳۸) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنرا و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا، ھەر لەو فەرمانەدا ھاتووە [[ناحیەی پردێ]] بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندراوە، ڕووبەری [[ناحیەی پردێ]] تەنھا ڕووبەری سەرۆکایەتی شارەوانی شارۆچکەی [[پردێ]]ی لە خۆدەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم تنظیم الحدود الاداریة لمحافظة التأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٤٥ | style="text-align: center | ٢٠٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center | [[خەبات]] | style="text-align: center | ٥١٢ | style="text-align: center | ٣١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٢١٢٤ | style="text-align: center | ١٤٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ھەولێر]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٥٦٩٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٣٧٧''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ١٢١٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٨٦ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[باقرتە]] | style="text-align: center | ٩٨٣ | style="text-align: center | ٧٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مەخموور]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٧٨٣''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٠٤''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[دیانا]] | style="text-align: center | [[ناحیەی دیانا|ناحیەی ناوەندی قەزای سدیق]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٤٦٥٦ | style="text-align: center | ٣٤٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center | [[خەلیفان]] | style="text-align: center | ٤٤٨ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز|ناحیەی ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٨٠ | style="text-align: center | ٣٤ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٥٢٨٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٤١٦''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | ٤٠٤ | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] | style="text-align: center | [[ھەریر]] | style="text-align: center | ٦٤١ | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٧٨٩ | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای شەقڵاوە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٣٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٦''' |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٣) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٥٥٩١''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١١٨٣''' |- |} === لە دوای ڕاپەڕین === ==== قۆناغی یەکەم ساڵی ١٩٩١-١٩٩٢ ==== * لەم قۆناغەدا [[پارێزگای سلێمانی]] و پارێزگای ھەولێر و [[پارێزگای دھۆک]] لە لایەن [[بەرەی کوردستانی]]ەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕێوەدەبرا، لەبەرئەوەی گوندەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە [[ھەرێمی کوردستان]] دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ [[پەرلەمانی کوردستان]] پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە. ==== قۆناغی دووەم ساڵی ١٩٩٢-٢٠٠٣ ==== لەم قۆناغەدا یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر بە پێی ئاوەدانکردنەوە نوێ کرانەوە و یەکە کارگێڕییەکان چوونەوە جێی خۆیان و ناوی کوردییان لێنرانەوە، ھەرچەندە [[شەڕی براکوژی]] کاریگەری خۆی لەسەر ئەم ئاواکردنەوەیەش دانا و [[ھەرێمی کوردستان]] بووە دوو حکومەتی جوودا و تاوەکو ئێستاش کاریگەری لەسەر پڕۆسەی حکومداری جێھێشتووە. # ھێنانەکایەی [[ناحیەی سمێلان|ناحیەی دۆڵی ڕوست]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(٧) لە بەرواری ٢٠٠٠/٤/١٩دا، لە سنووری [[قەزای چۆمان]] کە ناوەندەکەی گوندی [[سمێلان]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/2.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # ھێنانەکایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(١٥) لە بەرواری ٢٠٠١/٣/٢٨دا، لە سنووری [[قەزای ھەولێر]] کە ناوەندەکەی کۆمەڵگەی [[بەحرکە]]یە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/14.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (١٤) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # ھەڵوەشاندنی [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(١٢٨٠) لە بەرواری ٢٠٠٣/٦/٢٢دا، لە سنووری [[قەزای مێرگەسۆر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/43.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٤٣) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم ٢٠٠٣-٢٠١٤ ==== لەم قۆناغەدا چەند گۆڕانکارییەک لە یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێردا کرا لەوانەم: # بە بەیانی ژمارە (١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٤/١٠/٢٦دا، '''(ا)'''ھێنانە کایەی [[قەزای خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر، بە دابڕانی ناحیەی خەبات لە [[قەزای ھەولێر]]. '''(ب)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی دارەشەکران]] لە ناوچەی زرارەتی سەر بە [[قەزای خەبات]] کە ناوەندەکەی لە گوندی [[دارەشەکران|قەرەقاجین]] دەبێت. '''(ج)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕزگاری، ھەولێر|ناحیەی ڕزگاری]] سەر بە [[قەزای خەبات]] و ناوەندەکەی لە کۆمەڵگای ([[تۆپزاوە]]) دەبێت. '''(د)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی شەمامک]] کە ناوەندەکەی لە گوندی (پیرداود) و سە ر بە [[قەزای خەبات]] دەبێت. '''(و)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی گۆڕەتوو]] لە سنووری [[قەزای مێرگەسۆر]]، لە گوند و کەرتەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای مێرگەسۆر دروستکرا، بەمەش ناحیەی ناوەندی قەزای مێرگەسۆر ھەڵوەشێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بەیانی ژمارە(١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٤دا | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٥٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٥٩٥) لە بەرواری ٢٠٠٥/١/١٧دا، لکاندنی ھەرسێ گوندی([[خرابە دراو]]/کەرتی ٥١، [[سەیدان]]/کەرتی ٥٢، [[مامەلۆک]]/کەرتی ٦٩) بە [[ناحیەی ڕزگاری، ھەولێر|ناحیەی ڕزگاری]] لە [[قەزای خەبات]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بەیانی ژمارە(١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٥دا | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/55.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٥٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(٨) لە ٢٠٠٦/١٠/١٢، [[ناحیەی شەمامک]] بە سەرجەم گوندەکانییەوە دابڕێنرا لە [[قەزای خەبات]] و لکێندرا بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٦٣) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٣٩٧٨) لە بەرواری ٢٠٠٧/٩/٢٦دا، دابڕاندنی ھەر دوو گوندی([[گوێزان، چۆمان|گوێزان]] و [[داروسەلام]]) لە [[ناحیەی سمێلان]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی گەڵاڵە]] لە [[قەزای چۆمان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٦٦) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١٢٤١٠) لە بەرواری ٢٠٠٧/٤/١٧دا، دابڕاندنی ھەر حەوت گوندی([[گردجۆتیار]]، [[پیرزین]]، [[کەرک]]، [[زەرزویان]]، [[زورگەبات]]، کۆمەڵگەی پیرزین و [[گەزنە، قەزای ھەولێر|گەزنە]]) لە [[قەزای عەنکاوە|ناحیەی عەنکاوە]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] لە [[قەزای ھەولێر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/74.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٧٤) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٩٣٢) لە بەرواری ٢٠٠٨/٩/١دا، دابڕاندنی گوندی([[سەیدان]]) لە [[ناحیەی کەورگۆسک]] و لکاندنی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] لە [[قەزای ھەولێر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/91.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٩١) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == قەزاکانی پارێزگای ھەولێر == {| class="wikitable sortable" |- ! ژمارە !! ناوی قەزا !! ناوەند !! ژمارەی دانیشتووان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krso.net/Default.aspx?page=article&id=1137&l=3 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160305034943/http://krso.net/Default.aspx?page=article&id=1137&l=3 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | ١ || [[قەزای ھەولێر]] || [[ھەولێر]] || ٩٣٠٬٣٨٩ |- | ٢ || [[قەزای دەشتی ھەولێر]] || [[بنەسڵاوە]] || ٢١٧٬٥٨٩ |- | ٣ || [[قەزای مەخموور]] || [[مەخموور]] || ٢٠٥٬٠٦٦ |- | ٤ || [[قەزای سۆران]] || [[سۆران]] || ١٨٢٬٩٧٦ |- | ٥ || [[قەزای شەقڵاوە]] || [[شەقڵاوە]] || ١٤٧٬٢١٩ |- | ٦ || [[قەزای کۆیە]] || [[کۆیە]] || ١١٠٬٠٢٥ |- | ٧ || [[قەزای خەبات]] || [[خەبات (شار)|خەبات]] || ١٠٨٬٤٦٢ |- | ٨ || [[قەزای مێرگەسۆر]] || [[مێرگەسۆر]] || ٥٢٬١٧٨ |- | ٩ || [[قەزای چۆمان]] || [[چۆمان]] || ٣٠٬٧٤٨ |- |١٠ |[[تەقتەق|قەزای تەق تەق]] |[[تەقتەق|تەق تەق]] |٢٥٬٠٠٠ |- | ١١ || [[قەزای ڕەواندز]] || [[ڕەواندز]] || ٢٤٬٩٨٦ |} == ھاوینەھەوارەکانی ھەولێر == '''[[ھاوینەھەواری شەقڵاوە]]:''' ھاوینە ھەواری شەقڵاوە دەکەوێتە لای باکوور و دەکەوێتە نێوان ھەردوو چیای سەفین (٩٦٠م) و چیای سوورکە و، پلەی گەرمای لە ھاویندا دەگاتە (٣٠–٣٥) پلە و، لە زستاندا دەگاتە -١٠ ژێر سفر. لە شەقڵاوەدا داروباری چر بەدی دەکرێ، کە پێکھاتووە لە داری (خۆخ و جوێز و ترێ و ھەنار و ھەنجیر…)و بازارێکی گەورەی تێدایە کە جۆرەھا خواردەمەنی و سەوزە و میوەی و بەوشک کراوەیی وەکو کوێز و ھەنجیر و قەیسی. ساڵانە بەسەدان گەشتیار ڕوو لە شەقڵاوە دەکەن بەھۆی دیمەنی سەرنج ڕاکێشی و ئاووھەواکەی. '''[[تاڤگەی گەلیی عەلی بەگ]]':'' ئەم ھاوینە ھەوارە ١٣٠کم لە ناوەڕاستی شاری ھەولێر دوورە و، بەیەکێک لە ھاوینەھەوارە سەرنج ڕاکێشەکانی ھەرێمی کوردستان دەژمێردرێت. دەکەوێتە نێوان چیای کۆڕەک و برادۆست بەدرێژایی١٢کم، شوێنەکە بەبەرزی ٨٠٠ مەتر لە ئاستی ڕووی دەریاوە بڵندە و، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٥ پلە لە ھاویندا و، ١٠ لە زستاندا. لەم شوێنەدا دوو ڕووبار بەیەک دەگەن، یەکیان لە دۆڵی ئالانە سەر بەناحیەی خەلیفان کە تاڤگەی گەلی عەلی بەگ پێک دەھێنێ، لەگەڵ ئەویتریان کە لە شارۆچکەی ڕەواندوز ھەڵدەقوڵێ کە ئاوی بێخاڵە، زێی گەورە پێک دەھێنن. سەرەڕای تاڤگە گەورەکە چەندان تاڤگەی بچووکی تری تێدایە. ئەم شوێنە بە سروشتی شاخاویەکەی و داروبارە جۆراو جۆرەکەی، بووەتە شوێنی گەشتوگوزار کە خەڵکی زۆر ڕووی تێدەکەن. '''[[تاڤگەی بێخاڵ|ھاوینەھەواری بێخاڵ<nowiki>'''</nowiki>]]:''' ھاوینە ھەواری بێخاڵ ١٤٠کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی گەلی عەلی بەگ و، لە دووری ١٠کم لە ڕۆژئاوای شارۆچکەی ڕەواندوز و پلەی گەرمای لە ٣٢ پلە بەرز نابێتەوە لە ھاوین دا. دەتوانین بگەین بە بێخاڵ لە ڕێگای گەلی عەلی بەگ یان لە ڕێگای ڕەواندوز. لەم ھاوینە ھەوارە تافگەیەکی ڕوون و گەورە ھەیە کە بە درێژایی شاخەکەی داپۆشیوە، شوێنێکی زۆر سەرنج ڕاکێشە، خەڵکی لە سەرەتای بەھاردا ڕووی تێدەکەن تا کۆتایی ھاوین. '''[[ھاوینەھەواری جوندیان]]:''' ئەم ھاوینە ھەوارە ١٤٧ کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، ٥ کم لە شاری دیانا دوورە، و دەکەوێتە لای خوارەوەی چیای ھندرێن، پلەی گەرمای لە ھاوین دا دەگاتە ٣٢ پلە. ھاوینە ھەواری جندیان ناوبانگی بە چاوی ئاوی سیحری دەرکردووە (عیون الماء السحریە) بەھۆی بوونی ئەشکەوتێک، کە تێیدا ئاوی تێدا ھەڵدەقوڵێ و، بووەتە شوێنی سەرەنجی گەشتیاران. '''ھاوینەھەواری '''حاجی ئۆمەران:''' دەکەوێتە باکووری شاری ھەولێر بە دووری ١٨٠ کم، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٠ پلە لە ھاویندا. ئەم شوێنە بەسەوزایی چیاکانی ناوبانگی دەرکردووە، ھەروەھا بەسروشتەکەی و ھەڵقوڵاوەکانی بەتایبەتی سەرچاوەی ئاوی کانزایی شێخی باڵەکیان کە خەڵکی سەردانی دەکات بۆ چارەسەری ھەندێ نەخۆشی وەکو (جگەر و پێست)، بۆیە لە ھاوین دا ئەم شوێنە ناودەبرێت شوێنی گەشتوگوزاری چارەسەری. '''سەری ڕەش و پیرمام:''' دوو ناوچەی نزیک شاری ھەولێرن، لە ھەولێرەوە بە ئۆتۆمبێل بۆ شارۆچکەی سەلاحەدین ١٥ خولەک ڕێگەیە، ئەو شوێنەی لە بەرزایییەوە دەڕوانێتە دەشتی کاکی بە کاکی ھەولێر. مەودای ڕاستەوخۆی لە گەڵ تورکیا ١٨٠ کیلۆمەترە. بەڵام ئەوێش لە زمانی خەڵکەوە سەلاحەدین نییە و مەسیفە. لە بەرزترین خاڵی مەسیف کە بە یەکێک لە چیا بەرزەکانی کوردستان دێتە ئەژمار، سەری ڕەش ھەڵکەوتووە؛ و لەو شوێنەوە [[باشووری کوردستان]] بەڕێوە دەبرێ چونکە شوێنگەی سەرەکی سەرۆکی ھەرێمی کوردستانە. ئێستا پیرمام (مەسیف) بووەتە بارەگای سەرەکی پارتی دیموکراتی کوردستان و جەرگەی فەرمانرەوایەتی کردنی کوردستانە و ھەمو ھێزە سیاسییەکانی پارتی و ھێزەکانی [[پێشمەرگە]]ی کوردستان لە پیرمامن و ئارامترین شوێنە بە تایبەتی لە دوای تەواوبونی تونێلی ھەولێر-شەقڵاوە کە لەژێر چیای سەربەنەوە تێدەپەڕێت سەلاحەددین دەبێتە جومگەی پاراستنی کوردستان، ھەر کە دەگەیت بە ناو شارۆچکەی پیرمامدا چەندین کۆشک و ڤیلا سەرنجت ڕادەکێشێت، و لە ئێستادا چەندین پلانی تۆکمە ھەیە بۆ ئەم شارۆچکەیە لە ڕووی ئاسایشی و گەشتیارەوەبەلام بە ھەبوونی پلانێکی گەورە و تۆکمەی پارێزڤانی، و سەری ڕەشیش تەنھا ٥ دەقیقە لە ناو مەسیفەوە دورە شوێنی حەوانەوەی سەرۆک مسعود بەرزانی یە، ئێستا بارەگای سەرۆکایەتی ھەرێم و پارتییان لێیە. == کشتوکاڵ == ھەروەک دەزانرێت [[ھەرێمی کوردستان]] بەوە دەناسرێت کە کۆنترین شوێنە کە مرۆڤ لەمێژووی خوێدا کشتوکاڵی لێوە کردبێت، ئەوەتا لەھەولێرو لەگوندی ([[زار چەمی]]) یەکەم گوندی کشتوکاڵی لەجیھاندا لەنزیک ([[شانەدەر]]) ھەبووە. ھەولێری پایتەخت بەوەجیا دەکرێتەوە کە کەشوھەوای یەکجار باش و زەویەکی بەپیت و بەرەکەتی ھەیە. بەیانیان وەزرەکان لە ھەولێر دوو وەرزی چاندن ھەیە (ھاوینە و زستانە) کە لەم پێدەشتەدا لە وەرزی [[ھاوین]] بەرھەمەکانی وەک ([[تەماتە]]، خەیار، [[باینجان]]، شفتی، باڵندە، پیاز، سیر، کونجی، توتن، گوڵە بەرۆژە، فاسولیا، کودی.. ھتد) دەچێندرێت. سەبارەت بە بەرھەمەکانی زستانە ئەوا بریتییە لە ([[گەنم]]، [[جۆ]]، [[نیسک]]، [[نۆک]]، پاقڵەمەنییەکان. گەر سەیرێکی بەرھەمی پارێزگا بکەین لە بواری کشتوکاڵدا بەروبوومی سەرەکییەکان دەکرێتە چەند بەشێک: # دانەوێڵە (گەنم، جۆ، برنج). # بەرووبوومی پیشەسازی و ڕۆندارەکان (کونجی، گوڵە بەڕۆژە، توتن) # سەوزەوات ([[تەماتە]]، [[خەیار]]، شفتی، گندۆرە، [[پیاز]]) # میوە ([[ترێ]]، [[سێو]]، [[قەیسی]]، خۆخ، ھەرمێ، [[ھەنار]]). # پاقڵەمەنییەکان (نۆک، نیسک، [[فاسولیای تەڕ]]). جێگای ئاماژەیە کە قوڵی ئاوی ژێر زەوی لەو پارێزگایە بەپێی وەزارەتی کشتوکاڵ بریتییە لە ١٠٠–١٥٠ مەتر کە ئاوێکی سازگارە و ڕادەی سوێریی ٤٠٠/١٠٠٠٠٠٠ ملم سێجایە، ھەرچی ئاوی سەر زەوییە لەنێوان ١٠–١٥مەترو لە ئەوانی تر سوێرترەو تەنھا بۆ ئاودێری بەکاردێت لەبەر ئەویش دەشتەکانی پارێزگا زۆر بەپیت و بەرەکەتن و ژمارەیەکی زۆر بیر ئیرتوازی لێدراوە لەدەشتەکانی (ھەولێر، ھەریر، کویسنجەق، مەخمور). سەبارەت بە ڕووبەری پارێزگای ھەولێر ١٢،٤٨٠ کم دووجایە کە دەکاتە ٢.٨٥٪ی ڕووبەری [[عێراق]]. == نەخشەکان == <gallery> Kurdistan governorates 2012.png|پارێزگاکانی ھەرێم Hewler governorate 2012.png|قەزاکانی ھەولێر (٢٠١٢) Hawler Governorate.png|قەزاکانی ھەولێر (٢٠٢٦) Arbil Districs.png|قەزاکانی(ھەولێر، بەحرکە، خەبات، بنەسڵاوە و قوشتەپە) </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://web.archive.org/web/20110308105346/http://hawlergov.org/kur/subject.aspx?ID=97 نەخشەی پارێزگای ھەولێر- وەزارەتی پلان دانان] * [https://web.archive.org/web/20100810220702/http://krso.net/default.aspx?l=2 یەکە کارگێریەکانی ھەرێمی کوردستان]، دەستەی ئاماری ھەرێم - وەزارەتی پلان دانان {{پارێزگای ھەولێر}} {{قەزاکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پارێزگاکانی کوردستان}} {{پارێزگاکانی عێراق}} {{ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|عێراق|جوگرافیا|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Arbil Governorate}} [[پۆل:پارێزگای ھەولێر|*]] [[پۆل:مانگیلەی بەپیت]] [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان|ھەولێر]] [[پۆل:پارێزگاکانی عێراق|ھەولێر]] [[پۆل:پارێزگاکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] [[پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو]] semi1o0f0fcmjcsdwr1lflvudg4fqzv 1592021 1592020 2026-06-19T15:19:08Z MFTG 21816 /* قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨-١٩٨٩)دا */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1592021 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پارێزگای ھەولێر | ناوی_فەرمی = {{lang-ar|محافظة أربیل}}<br>{{lang-en| Erbil Governorate}} | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پارێزگا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Collage of Hawler - Erbil Governorate.jpg | photo2a = | photo2b = Arbil in Iraq.svg | photo3a = | photo3b = Kurdistan governorates 2015.png | photo4a = | photo4b = Hawler Governorate.png | | spacing = 2 |size = 266 }} | شرۆڤەی_وێنە = چەند وێنە و نەخشەیەکی پارێزگای ھەولێر | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=7|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=36.33333|frame-long= 44.2|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''پارێزگای ھەولێر''' | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = پارێزگار | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ئومێد خۆشناو]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[پارێزگا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٢\٣\١٩٢٣ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای ھەولێر | حیزبی_سەرۆک = [[عەلی ڕەشید خۆشناو]] | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٤٬٨٧٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = ١٠٠ | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤٥٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٦٠٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٬٥١٧٬٥٣٤ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٩٧ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = ھەولێری | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی سوریانی|سوریانی]] و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]])، [[مەسیحی]] و [[ئێزیدی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = [http://hawlergov.org/ hawlergov.org] | پەراوێزەکان = }} [[پەڕگە:Erbil Governorate Building.jpg|وێنۆک|باڵەخانەی پارێزگای ھەولێر]] '''پارێزگای ھەولێر''' یەکێکە لە پارێزگاکانی [[ھەرێمی کوردستان]]. ناوەندی پارێزگاکە شاری [[ھەولێر]]ە. لە ساڵی ٢٠٢٤ ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکە ٢٬٥١٧٬٥٣٤ کەس مەزەندە کراوە. [[ھەولێر]] پایتەختی ھەرێمی ئۆتۆنۆم بوو کە بەپێی [[ڕێکەوتننامەی ١١ی ئازار]] بە [[کورد]] درابوو، بەو ھۆیەشەوە [[حکوومەتی عێراق]] لە ساڵی ١٩٧٠دا دانی بە ئۆتۆنۆمی کورددا نا، لە ئێستادا پایتەختی [[ھەرێمی کوردستان]]ە، کە لە دوای جەنگی یەکەمی کەنداو لە ساڵی ١٩٩١ پێکھێنرا.<ref>{{استشھاد بویب|مسار= https://gov.krd/arabic/government/the-prime-minister/activities/posts/2021/february/رئیس-حکومة-إقلیم-کوردستان-یستقبل-محافظ-أربیل-الجدید/|عنوان=رئیس حکومة إقلیم کوردستان یستقبل محافظ أربیل الجدید|موقع=حکومة إقلیم کوردستان|لغة=ar|تاریخ الوصول=2023-07-03|مسار أرشیف= https://web.archive.org/web/20210912033248/https://gov.krd/arabic/government/the-prime-minister/activities/posts/2021/february/%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%A5%D9%82%D9%84%D9%8A%D9%85-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%B3%D8%AA%D9%82%D8%A8%D9%84-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8-%D8%A3%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF/|تاریخ أرشیف=2021-09-12}}</ref> پارێزگای ھەولێر دەکەوێتە باکووری عێراق. لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[تورکیا]] و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئێران]]. ڕووبەرەکەی (١٣١٦٥) کیلۆمەتر چوارگۆشەیە. پارێزگاکە دەکەوێتە ناو دەشتەکان و کەشوھەوای ئینتقالی لە نێوان کەشوھەوای [[دەریای ناوەڕاست]] و بیابانەکاندا ھەیە. تایبەتمەندە بە ساردی زۆر و شێداری کەم. ھەولێر لە سەردەمی ڕژێمی پێشوودا بە پایتەختی ھاوینەی [[عێراق]] دادەنرا، بەھۆی گرنگی مێژووییەکەی بە درێژایی سەدەکان و بەھۆی ئەوەی ناوەندێکی ڕۆشنبیری و شارستانی کاریگەرە لە باکووری عێراق.<ref>https://www.erbil.gov.krd/app/governorate</ref> لەسەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانلییەکان]] [[ھەولێر]] قەزایەک بووە سەر بە لیوای کەرکووک، بەڵام دوای نەمانی ئەوان و ھاتنی ئینگلیز بۆناوچەکە، ئالوگۆڕ بەسەر شێوەی فەرمانداری دامو دەزگاکان ھاتووەو جۆری بەڕێوەبەربردنی نوێ ھاتووەتە ئاراوە. دیارە ھەولێریش سەردەستەی ئەم گۆڕانکاریانە بوو، لەسەردەمی ئینگلیزەکان (حاکم سیاسی) لەلیواکان کاریان کردووە، یاریدەدەری دادوەری ڕامیاریش واتە (مساعد لحاکم السیاسی) لەقەزایەکان دانیشتوون (دەبلیو- ئار-ئێچ) کەئەفسەرێکی ئینگلیزە، یەکەم یاریدەدەری دادوەری رامیاری بووە لەھەولێر، پاشان کە ھەولێر بووەتە [[پارێزگا]] ھەر بەخۆی بووە بە دادوەری ڕامیاری ئەم شارە.<ref>https://www.kurdipedia.org/files/books/2014/95039.PDF?ver=132385097450000000</ref> == ناو == ناوی پارێزگای ھەولێر لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە ئەویش شاری [[ھەولێر]]ە، ھەرجەندە بە '''ئەربیل''' ناو دەبرێت بەڵام [[کورد]]ان و بە فەرمی لە [[عێراق]]دا لە ئێستادا [[ھەولێر]]ە، وە چەندین بۆ چوون ھەیە لەسەر ناوی ئەم شارە: * بە [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکی عوسمانی]] ھەر بەم شارە وتراوە ئەربیل(اربیل)،<ref>Nasrullah, Mehmet (1908), مکمل آوروپا خریطە سی [Complete Map of Europe] (in Ottoman Turkish), Istanbul: Tefeyyüz Kitaphanesi.</ref> ھێشتا وەک ناوی شارەکە لە وەرگێڕانی فەرمی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزیدا]] بەکاردەھێنرێت.<ref>https://gov.krd/english/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> فۆڕمی عەرەبی ستانداردی مۆدێرن بۆ ناوەکە بریتییە لە(أربیل).<ref>https://gov.krd/arabic/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> لە کۆنی کلاسیکدا بە لاتینی بە ئاربێلا و بە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] بە ئاربێلا (Ἄρβηλα) ناسرابوو، وەرگیراوە لە [[زمانی پارسیی کۆن]] ''ئەربەیرا''(𐎠𐎼𐎲𐎡𐎼𐎠𐏓)، بە عەربەیلوی ئاشوورییەوە، بە سۆمەری ئوربیلۆم (𒌨𒉈1).<ref>https://oracc.museum.upenn.edu/</ref> * کۆنترین ناویشی (ئوربیل) و (ئوربیلم)ە و یەکێکیش بووە لە شارە گرنگەکانی [[سۆمەر|سومەرییەکان]]، کە بەپێی لێکۆلینەوەی دیرۆکزان و مێژوونووسان سومەرییەکانیش [[نەژادی ئاری|ئاریایین]]. (ئور + بیل): (ئور) وشەیەکی سومەرییەکان بووە بە واتای ([[شار]]) بەکارھێنراوە و (بیل)یش ناوی خوایەکی سومەریەکان بووە، ئوربیل بە واتای (شاری بیل) دەھات. ھەروەھا پایتەختی سومەرییەکانیش بۆخۆی ناوی ([[ئوور|ئور]]) بووە. زۆربەی شارە کۆنەکانی [[کوردستان]] و نیشتمانی نێوان دوو رووبار ([[مێزۆپۆتامیا]]) کە وشەی (ئور) یان لەگەڵ بەکار دەھێنرا بریتیبوونە لە؛ ( [[ئوور]]، [[ھەولێر|ئوربیل]]، [[ڕحا|ئوروحا "ئورفا"]]، [[ورمێ|ئورمییە]]، [[کەرکووک|ئوراپخا]]، نیپ ئور،...). کە لە فەرھەنگی ھەریەکێک لە ئاسووری، ئەکەدی، میتانی، ساسانییەکان ناوی ئەو شارانە بەشێوەیتر بەکارھێنراوە وەک نمونە: بۆ ھەولێر (ئەربێلا ، ئەربائیلۆ،..). بۆ [[کەرکووک]] (ئوراپخا، ئاراپخا، نوزی...). بۆ شاری [[ڕحا]] (ئوروحا، ئورحا، ئورفا،..).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ناوی ھەولێر لە سەرچاوە کۆنەکاندا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2024/564717/0001.PDF?ver=133571487610690496 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥| نووسەر = پ.ی.د موسا محەممەد خضر و پ.ی.د ئارام جەلال حەسەن و کەیفی جەلال تەھا |زمان = [[زمانی کوردی|کورد]]}}</ref> * [[عەلائەدین سەججادی]] ئەو ئەفسانەیەی نووسیوە ( ئەگێڕنەوە دەڵێن : لەپاش شکانی [[ئاشوورییەکان]] بە دەست [[ماد|میدیەکان]] ، کوردەکان ھاتوون بەشوێنی ئەو خوایانەدا گەڕاون کە چەپاویان کەن سەرەتا وایان زانیوە کە ئەمانە زۆر زلن ھەریەکە بە ئەندازەی کێوێک ئەبن لەسەر ئەو نیازە زۆر گەڕاون ھیچیان بەرچاو نەکەوتووە، کتوپڕ کابرایەک چویتە ژوورێک سەیری کردوە لەوێ دان بەسەرسامیەکی سەیرەوە بانگی ھاوڕێیەکانی کردووە (ھۆ لێرەن), (ھۆ لێرەن ), (ھۆلیرە), ( ھولیر), (ھەولیر) لەدواجار وشەکان سەدە بەسدە گۆڕانکاری لەسەر زمان کراوە کورت و ڕێک کراوە تەگەیشتووتە ناوی(ھەولێر).<ref>گۆڤاری سۆمەری ژمارە ٨ ساڵی ١٩٥٢</ref> * وشەی ھەولێر، لە وشەی (ئەربیل) و (ئوربیل) و (ئەربا ئیلۆ)ەوە ھاتووە و لەسەر زار گۆڕاوە. وەک نمونەی (ئەربەئیلۆ، ئەربیل، ئوربیل، ئورویل، ھەرویل، ھەولێر...). == مێژوو == ھەندێ لە زانایان، [[ھەولێر]] و [[ھەرێمی کوردستان]] بەلانکەی مرۆڤایەتی دەزانن، لەبەرئەوەی [[ئەشکەوتی شانەدەر]] باشترین بەڵگەی مێژوویی [[مرۆڤ]]ە بەوپێیەی کە ئەشکەویتێکە لە [[جیھان]] گرنگی تایبەتی ھەیە و کەوتووەتە نزیک شاری ھەولێر. تەمەنی ئێسکبەندەکان کە بۆ ٦٠ تا ٦٥ ھەزار ساڵ پێش زاین دەگەڕێتەوە بەرێگەی زانستی سەلمێنراوە بەدرێژایی مێژوو، تا ئێستا ھیچ رۆژگارێکی ئەو ناوچەیە واتا ئەشکەوتەکە و شاری ھەولێر بێ مرۆڤ و دانیشتوان نەبووە. [[ھەولێر]] کۆنترنی شاری جیھانە تا ئێستا بە ئاوەدانی ماوەتەوە. === سەردەمی بەردینە نوێیەکان === ھەولێر لە سەرەتای ناوچەکانی نیشتەجێبوونی کشتوکاڵیدا بووە لە سەردەمی بەردینی نوێدا، قۆناغێکی بەرچاو لە گەشەسەندنی شارستانیەتی مرۆڤایەتی لە [[مێزۆپۆتامیا]] دیاری دەکات.<ref>https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/12387932_01.pdf</ref> [[پەڕگە:N-Mesopotamia and Syria english.svg|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەیەک کە بەرفراوانی میزۆپۆتامیا نیشان دەدات.]] === سەردەمی برۆنزی === ==== برۆنزی سەرەتایی ==== ئەو ناوچەیەی ھەولێر تێیدا ھەڵکەوتووە تا ڕادەیەکی زۆر لە ژێر ھەژموونی [[سۆمەر|سۆمەرییەکان]] بووە لە ٣٠٠٠ پێش زایین. لەگەڵ سەرھەڵدانی [[ئەکەد|ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی]] (٢٣٣٥-٢١٥٤ پێش زایین) ھەموو سامییەکانی ئەکادی و سۆمەرییەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] لە ژێر یەک دەسەڵاتدا یەکگرتوو بوون. [[ئیریدوپزیر]] پاشای شانشینی [[گۆتی]] لە ساڵی ٢١٥٠ پێش زایین شارەکەی گرت.<ref>https://erbilcitadel.org/arbil/?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696{{بەستەری مردوو|url=https://erbilcitadel.org/arbil/?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696 |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}</ref> [[پەڕگە:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی جوگرافیای ڕۆژھەڵاتی نزیک کۆن، لەگەڵ ناوە شوێنەکانی پەیوەست بە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئەکاد (کۆتایی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین)]] یەکەمین باس لە ھەولێر لە سەرچاوە ئەدەبییەکان لە ئەرشیفی شانشینی ئێبلاوە ھاتووە. دوو سەفەر بۆ ھەولێر (ئیربیلۆم) لە لایەن نێردراوێکەوە لە ئێبلەوە لە دەوروبەری ساڵی ٢٣٠٠ پێش زایین تۆمار دەکەن. فەرمانڕەوای [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور]]، [[ئەمار سین]]، لە ساڵی دووەمی تەمەنیدا، ئۆربیلۆمی لە کارەکەی دوورخستەوە. ١٩٧٥ پێش زایین.<ref>https://books.google.iq/books?id=en9tzr1-VM4C&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Ur III.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|درێژبوونەوەی نزیکەیی ئیمپراتۆریەتی شانشینی سێیەمی ئور (٢١١٢-٢٠٠٤ پێش زایین بەپێی کرۆنۆلۆژیای ناوەڕاست)، لەگەڵ ڕێکخستنی ناوەند/دەوروبەری سەردەمی شولگی (٢٠٩٣-٢٠٤٧ پێش زایین).]] ==== برۆنزی ناوەڕاست ==== لە سەدەکانی دوای ڕووخانی [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور]] ھەولێر بوو بە زلھێزێک لە ناوچەکەی خۆیدا. لە ماوەی تەمەنی کورتی شانشینی سەرەوەی میزۆپۆتامیادا لەلایەن شەمسی-عەدادی یەکەمەوە داگیرکرا، دوای ڕووخانی سەربەخۆ بوو. ==== کۆتایی برۆنزی ==== تا سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری ناوەڕاست (١٣٦٥-١٠٥٠ پێش زایین) ھەولێر لە چوارچێوەی ناوچەی کۆنترۆڵی ئاشوورییەکان بوو. === سەردەمی ئاسن === ناوچەکە کەوتە ژێر [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]] (٩٣٥-٦٠٥ پێش زایین). پاشان شارەکە ژمارەیەک جار دەستی گۆڕی لەوانەش دەسەڵاتی فارس، یۆنانی، پارتی، ڕۆمانی و ساسانی. [[پەڕگە:Assyrie general en.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ لە ئەوپەڕی ئاستدا.]] لە سەردەمی [[ماد]]ەکاندا، ڕەنگە [[ھەڤەخشترە]] ژمارەیەک کەسی لە [[گەلانی ئێرانی|ھۆزی ئێرانی کۆنی]] ساگارتیەکان لە شارەکانی ئاشووری ئەربەلا و [[ئەرەپخا]] ([[کەرکووک]]ی ئێستا) نیشتەجێ کردبێت، ڕەنگە وەک پاداشتێک بۆ یارمەتیدانیان لە گرتنی [[نەینەوا]]. بە گوێرەی نووسەرانی کلاسیک، ئیمپراتۆری فارس [[کورووشی مەزن]] لە ساڵی ٥٤٧ پێش زایین ئاشووری داگیرکرد و وەک دەوڵەتێکی پارێزراوی سەربازی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]] (یان ساتراپی) دامەزراند کە لە فارسی کۆن Aθurā (Athura) ناوی لێنرا، لەگەڵ [[بابل]] وەک پایتەخت.<ref>Yarshater, Ehsan (1993). The Cambridge History of Iran, Volume 3. Cambridge University Press. p. 482. ISBN 978-0-521-20092-9. Of the four residences of the Achaemenids named by Herodotus—Ecbatana, Pasargadae or Persepolis, Susa and Babylon—the last [situated in Iraq] was maintained as their most important capital, the fixed winter quarters, the central office of bureaucracy, exchanged only in the heat of summer for some cool spot in the highlands. Under the Seleucids and the Parthians the site of the Mesopotamian capital moved slightly to the north on the Tigris—to Seleucia and Ctesiphon. It is indeed symbolic that these new foundations were built from the bricks of ancient Babylon, just as later Baghdad, a little further upstream, was built out of the ruins of the Sassanian double city of Seleucia-Ctesiphon.</ref> [[پەڕگە:Achaemenid Empire 500 BCE.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|گەورەترین ڕووبەری خاکی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتی ھەخامەندییەکان]]، کە لە سەردەمی [[کورووشی مەزن]]دا بەدەست ھاتووە (٥٢٢-٤٨٦ پێش زایین)]] [[ماد]]ەکان و لەگەڵ ئەواندا ساگارتییەکان دەبوو لە ساڵی ٥٢٢ پێش زایین دژی داریۆسی یەکەمی فارس ڕاپەڕین، بەڵام ئەم ڕاپەڕینە لەلایەن ئەو سوپایەوە بە توندی داخرا کە داریۆس لە ساڵی دواتردا بە سەرکردایەتی ژەنەڕاڵ تەخماسپەدا ڕەوانەی دەرەوە. ڕووداوەکان لە نووسراوی بیستووندا وێنا کراون کە ئەمڕۆ لە چیاکانی [[پارێزگای کرماشان]]ی ئێران وەستاوە. [[پەڕگە:Median Empire.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|دەسەڵاتی [[ماد]]ەکان لەوپەڕی فەرمانڕەوایەتیدا]] [[شەڕی گۆگەمیلا]]، کە [[ئەسکەندەری مەزن]]، [[داریووشی سێیەم]]ی فارسی بردەوە، لە ساڵی ٣٣١ پێش زایین نزیکەی ١٠٠ کیلۆمەتر (٦٢ میل) ڕۆژئاوای ھەولێر بە پێی نەخشەی جیھانی ئۆربانۆ مۆنتی ڕوویدا. دوای شەڕەکە داریووش توانی بەرەو شارەکە ھەڵبێت.<ref>https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/workspace/handleMediaPlayer?lunaMediaId=RUMSEY~8~1~303667~90074316</ref> (تا ڕادەیەک بە نادروستی، ڕووبەڕووبوونەوەکە ھەندێک جار بە "شەڕی ئاربێلا" ناسراوە.) دواتر ئاربێلا بەشێک بوو لە ئیمپراتۆریەتی ئەسکەندەر. دوای مردنی ئەسکەندەری مەزن لە ساڵی ٣٢٣ پێش زایین، ئاربێلا بوو بە بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی]]. دواتر [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە نزیکەی ١٥٠ ساڵ داگیری کرد.<ref>https://books.google.iq/books?id=79wj2hj4wKUC&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Seleucid Empire alternative map.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سلووکی (شینێکی کاڵ) لە ساڵی ٢٨١ پێش زاییندا.]] [[پەڕگە:Map of the Parthian Empire under Mithridates II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە ساڵی ٩٤ پێش زایین لە گەورەترین ئاستیدا،(١٢٤-٩١ پێش زایین)]] ھەولێر بوو بە بەشێک لەو ناوچەیەی کە لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانیەکاندا]] ناکۆکی لە نێوان ڕۆما و فارسدا ھەبوو. لە سەردەمی پارتییەکان تا سەرەتای سەردەمی ساسانییەکان، ھەولێر بووە پایتەختی ویلایەتی [[ئادیابین]] (حادیابی ئاشووری). شارۆچکە و شانشینییەکە لە مێژووی جولەکەکاندا بە گۆڕینی بنەماڵەی شاھانە ناسراوە، بەتایبەتی شاژنە ھێلێنای ئادیابێنێ، بۆ ئایینی [[جوو]]لەکە.<ref>Brook, Kevin Alan (2018). The Jews of Khazaria (3rd ed.). Lanham: Rowman and Littlefield Publishers. pp. 241–243</ref> [[پەڕگە:Kingdom of Adiabene, ca 37 AD.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|شانشینی ئادیابین لە ساڵی ٣٧ی زایینی لە گەورەترین ئاستیدا، لە سەردەمی ئیزاتێسی دووەمدا]] پاشان دانیشتووانەکەی وردە وردە لە ئایینی کۆنی مێزۆپۆتامیا لە نێوان سەدەی یەکەم و چوارەمدا گۆڕا بۆ ئایینی [[مەسیحی]]، پکیدە بە شێوەیەکی نەریتی لە دەوروبەری ساڵی ١٠٤ی زایینی بووە یەکەم قەشە. ئایینی کۆنی میزۆپۆتامیا تا سەدەی دەیەمی زایینی بە تەواوی لە ناوچەکەدا نەمرد.<ref>https://www.tertullian.org/fathers/arbela_02_text.htm</ref> ھەروەھا کۆمەڵگەیەکی مەسیحی ھەبووە کە وا بیردەکرایەوە لە ئایینی جوولەکە گۆڕاون. [[ئادیابین]] (پارێزگای کەنیسەی ڕۆژھەڵاتی سریانی) لە ئەربێلا (بە [[زمانی سوریانی|سوریانی]]: ܐܪܒܝܠ ئەربیل) بووە ناوەندی [[مەسیحیەتی سوریانی]] تا کۆتایی سەدەکانی ناوەڕاست.<ref>https://books.google.iq/books?id=rNdtAAAAMAAJ&q=adiabene&redir_esc=y</ref> ھەولێر دوای ئەوەی [[ماد]]ەکان کۆتاییان بە حوکمی [[ئاشوورییەکان]] ھێنا، دوای مادەکان کەوتە ژێر دەستی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانییەکان]] بۆ چەندەھا سەدە، کە ھەژارییەکی زۆری تیادا بڵاو بووەوە و وە لە ناسنامە ئاشوورییەکەی داماڵرا. [[پەڕگە:The Sasanian Empire at its apex under Khosrow II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ساسانی لە گەورەترین ئاستدا ٦٢٠، لە سەردەمی خوسرەوی دووەم]] === مێژووی سەدەی ناوەڕاست === وەک چۆن زۆرێک لەو ئاشوریانەی کە بوونەتە مەسیحی ناوی ئینجیلی (لەوانەش جوولەکەکان)یان گرتەبەر، زۆربەی قەشەکانی سەرەتایی ناوی ئارامی ڕۆژھەڵاتی یان جوولەکە/ئینجیلییان ھەبووە، ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت کە زۆرێک لە مەسیحییە سەرەتاییەکانی ئەم شارە لە ئایینی جوولەکە بوون.<ref>Gillman, Ian and Hans-Joachim Klimkeit. Christians in Asia before 1500. (Ann Arbor: University of Michigan, 1999) p. 33</ref> وەک شوێنی دانیشتنی میترۆپۆلیتانی کەنیسەی ئاشووری ڕۆژھەڵات کاری دەکرد. لە سەردەمی مەسیحی شارەکەوە زۆرێک لە باوکانی کڵێسا و نووسەری ناسراو بە زمانی ئارامیی ھاتوون. دوابەدوای فەتحکردنی موسڵمانان بۆ سەر فارس، پارێزگای ساسانی نەکسواردەشیراگان و دواتر گەرامیگ و نۆدەردەشیراگان، کە ھەولێر بەشێکی لێ بوو، ھەڵوەشایەوە و لە ناوەڕاستی سەدەی حەوتەمی زایینیەوە ناوچەکە وردە وردە لێشاوی گەلانی [[موسڵمان]]ی بەخۆیەوە بینی کە زۆرینەیان [[عەرەب]] و گەلانی [[گەلانی تورک]] بوون.<ref>D. Sellwood, "ADIABENE," Encyclopædia Iranica, I/5, pp. 456–459</ref> ڕزگارکردنی(فتح) ھەولێر لە سەردەمی [[عومەر کوڕی خەتتاب]]دا بوو بە سەرکردایەتی (ربعی بن الأفکل) بوو کە ئەوکات ەژێر دەسەڵاتی ساسانییەکاندا بوو. [[پەڕگە:Rashidun Caliphate.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[خەلافەتی ڕاشیدون]] لە گەورەترین ئاستی خۆیدا، لە سەردەمی [[عوسمان کوڕی عەفان|خەلیفە عوسمان]]،٦٥٤ک]] دیارترین [[ھۆز]]ی [[کورد]] لە ناوچەکەدا [[ھەزەبانی]] بوو، ناوەندی ھەزەبانییەکان لە [[ھەولێر]] و [[شنۆ|شنۆ]] و [[ورمێ]] بوو. فەرمانڕەوایی ئەوان ناوچەکانی [[مەراغە]] و ورمێ لە ڕۆژھەڵات و ھەولێر و [[شنگال]] و بەشێک لە خاکی جەزیرە لە باشوور و ڕۆژاوا و بەرکاری و [[جۆلەمێرگ|ھەکاری]] و [[سەڵماس|سەلماس]] لە باکوورەوە،<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bozarslan|یەکەم=Hamit|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9781108473354&redir_esc=y|سەردێڕ=The Cambridge History of the Kurds|دوایین٢=Gunes|یەکەم٢=Cengiz|دوایین٣=Yadirgi|یەکەم٣=Veli|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|پەڕەکان=٢٧|زمان=en}}</ref><ref name=":3"/><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kennedy|یەکەم=Hugh|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215&redir_esc=y#v=onepage&q=%22The%20Kurdish%20dynasties%20which%20emerged%20in%20the%20second%20half%22&f=false|سەردێڕ=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٣٧٦٣٩-٢|پەڕەکان=٢١٥|زمان=en}}</ref> ھەولێر یەکێک بوو لە پایتەختەکەیان،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brill|یەکەم=E. J.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=ro--tXw_hxMC&dq=Zarzā+kurds&pg=PA1049&redir_esc=y#v=onepage&q=Zarzā%20kurds&f=false|سەردێڕ=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam: 1913-1936. Ṭāʻif - Zūrkhāna|ڕێکەوت=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٩٧٩٤-٠|پەڕەکان=١٠٤٩|زمان=en}}</ref> لە نێوان ساڵی ٩٠٦ تا ١١٣١/١١٤٤ فەرمانڕەوایان کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Minorsky|یەکەم=V.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9780521057356&redir_esc=y|سەردێڕ=Studies in Caucasian History: I. New Light on the Shaddadids of Ganja II. The Shaddadids of Ani III. Prehistory of Saladin|ڕێکەوت=١٩٥٣|بڵاوکەرەوە=CUP Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٠٥٧٣٥-٦|پەڕەکان=١٤٣|زمان=en}}</ref><ref name=":2"/>{{rp|65-66}} بە گوێرەی ئیبن حەوقەل ناوچەی جەزیرە لەوەڕگەی ھاوینەی کوردانی ھەزەبانەکان بووە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bozarslan|یەکەم=Hamit|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9781108473354&redir_esc=y|سەردێڕ=The Cambridge History of the Kurds|دوایین٢=Gunes|یەکەم٢=Cengiz|دوایین٣=Yadirgi|یەکەم٣=Veli|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|پەڕەکان=٢٦|زمان=en}}</ref> بوونی ھەزەبانەکان تۆمار کراوە لە سەدەی ١٠زی دا لە [[دوین]] لە [[ئەرمەنستان]]، کە بە کەنارەکانی دەریای کاسپی تێدەپەڕێت بۆ خاکی جەزیرە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=James|یەکەم=Boris|ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Le " territoire tribal des Kurdes " et l’aire iraqienne (xe-xiiie siècles): Esquisse des recompositions spatiales|ناونیشان=https://journals.openedition.org/remmm/3331#tocto1n3|journal=Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée|زمان=fr|issue=117-118|پەڕەکان=١٠١–١٢٦|doi=10.4000/remmm.3331|issn=0997-1327}}</ref> کە چەند کەسێکیش وەک پارێزگار بۆ شارەکە لە کۆتایی سەدەی دەیەمەوە تا سەدەی دوازدەھەم کە لەلایەن [[دەوڵەتی زەنگی]] داگیرکرا و پارێزگارییەکەی درا بە [[موزەفەرەدین کۆکبری]]، کە لە سەردەمی [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەیوبیەکاندا]] شارەکەیان پاراست. یاقوت حەمەوی زیاتر باسی لەوە دەکات کە ھەولێر لە سەدەی ١٣دا زۆربەی دانیشتووانی [[کورد]]ە.<ref>B. James. Le « territoire tribal des Kurdes » et l’aire iraqienne (xe-xiiie siècles): Esquisse des recompositions spatiales. Revue des Mondes Musulmans et de la Méditerranée, 2007. P. 101-126.</ref> [[پەڕگە:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|سوڵتانییەتی ئەیوبی(بە ڕەنگی پەمەیی) لە کاتی کۆچی دوایی سەلاحەدین لە ساڵی ١١٩٣ز]] کاتێک [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|مەغۆلەکان]] لە سەدەی ١٣دا ھێرشیان کردە سەر ڕۆژھەڵاتی نزیک، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٢٣٧ ھێرشیان کردە سەر شاری ھەولێر. شارۆچکەی خوارەوەیان تاڵان کرد بەڵام ناچار بوون لەبەردەم سوپای خەلافەت کە نزیک بووەوە پاشەکشە بکەن و ناچار بوون گرتنی قەڵاکە دوابخەن.<ref>Woods, John E. (1977), "A note on the Mongol capture of Isfahān", Journal of Near Eastern Studies, 36 (1): 49–51</ref> دوای [[گەمارۆدانی بەغدا (١٢٥٨)|کەوتنی بەغدا]] بە دەست [[ھۆلاکۆ خان]] و مەغۆلەکان لە ساڵی ١٢٥٨، دوا فەرمانڕەوای بەگتەگێنید خۆی ڕادەستی مەغۆلەکان کرد و بانگەشەی ئەوەی کرد کە گاریسۆنی کوردی شارەکەش بەدوایدا دەڕۆن؛ بەڵام ئەوان ئەمەیان ڕەتکردەوە، بۆیە مەغۆلەکان گەڕانەوە بۆ ھەولێر و توانیان قەڵاکە بگرن دوای گەمارۆدانێک کە شەش مانگی خایاند.<ref>https://www.gemaart.com/wp-content/uploads/2020/09/PAPER_Citadel-Research_Novacek.pdf{{بەستەری مردوو|url=https://www.gemaart.com/wp-content/uploads/2020/09/PAPER_Citadel-Research_Novacek.pdf |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> پاشان [[ھۆلاکۆ خان]] پارێزگارێکی [[مەسیحی]] [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] بۆ شارۆچکەکە دانا و [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی]] ڕێگەی پێدرا کەنیسەیەک دروست بکات. [[پەڕگە:Bagdad1258.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|وێناکردنی سوپای [[ھۆلاکۆ خان]] کە شارەکەی گەمارۆداوە، ١٤٣٠]] لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا، گۆشەگیرییە بەردەوامەکانی سەر [[مەسیحی]]یەکان و [[جوو]]لەکەکان و بوداییەکان لە سەرانسەری ئیلخاناتدا لە ساڵی ١٢٩٥ لە ژێر دەسەڵاتی ئۆیرات ئەمیر ناوروزدا بە جددی دەستیپێکرد، ئەمەش کاریگەری زۆری لەسەر ئاشوورییە ڕەسەنەکانی مەسیحی ھەبوو. ئەمەش لە سەرەتای سەردەمی ئیلخان غەزاندا دەرکەوت. لە ساڵی ١٢٩٧دا، دوای ئەوەی غەزان ھەستی بە بەھێزی کرد کە بتوانێت بەسەر کاریگەرییەکانی ناوروزدا زاڵ بێت، کۆتایی بە گۆشەگیرییەکان ھێنا. لە سەردەمی ئیلخان ئۆلجێیتودا، دانیشتوانی [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] پاشەکشەیان کرد بۆ قەڵاکە بۆ ئەوەی لە گۆشەگیری ڕزگاریان بێت. لە بەھاری ساڵی ١٣١٠دا مەلەک (حاکم)ی ناوچەکە بە ھاوکاری [[کورد]] ھەوڵی دەستبەسەرداگرتنی لێیان دا. سەرەڕای ھەموو ھەوڵەکانی قەشەی تورک مار یەحبەڵڵا بۆ دوورکەوتنەوە لە مەرگەساتی نزیک، دواجار قەڵاکە دوای گەمارۆدانی سەربازانی ئیلخانات و خێڵە کوردییەکان لە ١ی تەمموزی ١٣١٠ گیرا و ھەموو بەرگریکارەکانیش کۆمەڵکوژ کران، لەنێویاندا زۆرێک لە دانیشتوانی ئاشووری شارۆچکەی خوارەوە.<ref>Sourdel, D. (2010), "Irbil", in Bearman, P.; Bianquis, Th.; Bosworth, C.E.; van Donzel, E.; Heinrichs, W.P. (eds.), Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Brill Online,</ref> بەڵام ژمارەی دانیشتوانی [[ئاشوورییەکان]]ی شارەکە لە ڕووی ژمارەییەوە بە گرنگییەوە مانەوە تا وێرانکردنی شارەکە لەلایەن ھێزەکانی [[تەیمووری لەنگ|تەیمورەوە]] لە ساڵی ١٣٩٧.<ref>Edwin Munsell Bliss, Turkey and the Armenian Atrocities, (Chicago 1896) p. 153</ref> [[پەڕگە:Historical Atlas of Iran - Plate No. 17 (cropped).jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|سەردەمی ئیلخانییەکاندا]] [[قەرەقۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی [[تورکمان]] کە لە ساڵی ١٣٧٥ی زایینی وڵاتەکەیان دامەزراند، و فەرمانڕەوایی ڕۆژھەڵاتی [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و [[قەوقاز|قەفقاز]] و ھەندێک ناوچەی [[ئێران]] [[عێراق|و عێراقیان]] کرد، لە نێوان ساڵانی [[١٣٨٠]]ی زایینی تا [[١٤٦٩]] ی زایینی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا universalis.fr|ناونیشان=https://www.universalis.fr/encyclopedie/moutons-noirs-kara-koyunlu/|بڵاوکەرەوە=universalis.fr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا britannica.com|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Kara-Koyunlu|بڵاوکەرەوە=britannica.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا nomisma.org|ناونیشان=http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|بڵاوکەرەوە=nomisma.org|ڕێکەوتی سەردان= ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180707123207/http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Qaraqoyunlu Dynasty AZƏRBAYCAN.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|تورکمانە قەرەقۆینلۆکان، شینێکی کاڵ، گەورەترین ڕادەی خۆیان لە عێراق و کەناری ڕۆژھەڵاتی عەرەبی بۆ ماوەیەکی کەم نیشان دەدەن]] [[ئاق قۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی تورکمان و لە «خێڵی بێندەر»ن لە نێوان ساڵانی [[١٤٦٧]] - [[١٥٠٢|١٥٠٢ی زایینی]] لە ڕۆژھەڵاتی [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و فارس و [[عێراق]] و [[ئەفغانستان]] [[شینجیانگ|و تورکستان]] فەرمانڕەواییان کردووە. و لە ساڵی ١٤٦٩ی زایینی توانی وڵاتی [[قەرەقۆینلۆ]] لەناو ببات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131020105336/http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Map Aq Qoyunlu 1478-en.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|کۆنفیدراسیۆنی ئاق قۆینلۆ لە گەورەترین ئاستدا لە سەردەمی ئوزون حەسەن]] لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ھەولێر بە یەک لە دوای یەک لەلایەن [[ئومەویەکان]]، [[خەلافەتی عەباسی|عەباسیەکان]]، [[دەوڵەتی بوەیھی]]، [[شانشینی سەلجووقی|سەلجوقییەکان]] و پاشان تورکمانەکانی بەگتەگینید میرەکانی ھەولێر (١١٣١-١٢٣٢) حوکمڕانی دەکرا، دیارترینیان [[موزەفەرەدین کۆکبری]] بوو کە یەکێک بوو لە ژەنەڕاڵە پێشەنگەکانی [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەلاحەدین]]؛ بە نۆرە ئیلخانیەکان و جەلاییریدەکان و [[قەرەقۆینلۆ]] و ئیمپراتۆریەتیی تەیموور و [[ئاق قۆینلۆ]] بەدوایاندا ھاتن. لە ساڵی ١٥٠٩دا شاری [[ھەولێر]] و ناوچەکە لەلایەن [[شانشینی سەفەوی|سەفەوییەکانەوە]] داگیرکرا و بووە بەشێک لە فەرمانڕەواییان. یەکێک بوو لە گەورەترین ئیمپراتۆرییەتەکانی ئێران دوای لەشکرکێشی عەرەبەکان کە لەلایەن [[سەفەوییەکان|بنەماڵەی سەفەوییەکانەوە]] لە ساڵی ١٥٠١ تا ١٧٣٦ حوکمڕانی کرا.<ref>Helen Chapin Metz. ''Iran, a Country study''. 1989. University of Michigan, p. 313.</ref><ref>Emory C. Bogle. ''Islam: Origin and Belief''. University of Texas Press. 1989, p. 145.</ref><ref>Stanford Jay Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge University Press. 1977, p. 77.</ref><ref>Andrew J. Newman, ''Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire'', IB Tauris (March 30, 2006).</ref> [[پەڕگە:Safavid Iran.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سەفەوی لە سەردەمی شا عەباسدا]] ھەولێر شوێنی لە دایکبوونی مێژوونووس و نووسەرانی بەناوبانگی سەدەی ١٢ و ١٣ی کورد [[ئیبن خەلەکان]] و [[ئیبن ئەلمستەوفی]] بووە. دوای [[شەڕی چاڵدێران]] لە ساڵی ١٥١٤، ھەولێر کەوتە ژێر [[میرنشینی سۆران]]. لە سەدەی ١٨دا [[میرنشینی بابان]] شارەکەی گرتەوە بەڵام لەلایەن [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەمەد کۆر]] فەرمانڕەوای سۆران لە ساڵی ١٨٢٢ دەستی بەسەردا گیرا. [[پەڕگە:Soran Emirate.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی [[میرنشینی سۆران]] لە لووتکەی دەسەڵاتیدا لە سەردەمی [[شۆڕشی ڕەواندز]] بە سەرکردایەتیی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]. کە سنوورەکەی لە باکوورەوە لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]] و [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]] و لە باشووریشەوە لەگەڵ قەبیلەی عەنزەی نەجد و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە لەگەڵ [[ئێرانی قاجاڕی]] و [[میرنشینی ئەردەڵان]] ھاوسنوور بوو.]] [[میرنشینی سۆران]] بەردەوام بوو لە حوکمڕانی بەسەر ھەولێردا تا ساڵی ١٨٥١ لەلایەن عوسمانییەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا، ھەولێر بوو بە بەشێک لە [[ویلایەتی مووسڵ]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] تا [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، کاتێک عوسمانییەکان و ھاوپەیمانە [[کورد]] و [[تورکمان]]ەکانیان لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا]]وە تێکشکێنران. === سەردەمی عوسمانی(١٥٣٨-١٩١٨) === * دوای ئەوەی لە ساڵی ١٥١٧ بە ھێرشی ناڕێک دەستی پێکرد لە ساڵی ١٥٣٨ کۆتایی پێھات، کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی]] خاکی [[باشووری کوردستان]]ی ئێستای زیاد کرد بۆ ئیمپراتۆریەتەکەی بە گرتنی لە دەستی ڕکابەرە سەرەکییەکەی کە [[شانشینی سەفەوی]] بوو.<ref>Rothman, E. Nathalie (2015). Brokering Empire: Trans-Imperial Subjects between Venice and Istanbul. Cornell University Press.</ref> * [[مێزۆپۆتامیا]] لە ساڵی ١٥٥٥ لە لایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] بە [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە]] دەستی کەوتبوو، بەڵام تا [[گرێبەستی زەھاب]] لە ساڵی ١٦٣٩ کۆنترۆڵی عوسمانی بەسەر میزۆپۆتامیادا یەکلاکەرەوە نەبوو.<ref>https://archive.org/details/historyofottoman00stan/page/198/mode/2up</ref> دوای [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە]]، سەفەوییەکان جارێکی دیکە زۆربەی ناوچەی میزۆپۆتامیایان گرتەوە لە سەردەمی [[شا عەباسی یەکەم]] (١٥٨٨-١٦٢٩).<ref>Nasiri, Ali Naqi; Floor, Willem M. (2008). Titles and Emoluments in Safavid Iran: A Third Manual of Safavid Administration. Mage Publishers. p. 309.</ref> پاشان لەگەڵ داگیرکردنەوەی [[بەغدا]](١٦٣٨) لیوای مووسڵ بوو بە ویلایەتێکی سەربەخۆ.<ref>Kemp, Percy (1983). "Power and Knowledge in Jalili Mosul". Middle Eastern Studies. 19 (2): 201–12.</ref> * شاری ھەولێر لەم ماوەی دەسەڵاتی عوسمانیدا قەزایەک بوو لە لیوای کەرکووک. ھەرچەندە ماوەیەکیش قەزا بوو لە لیوای ڕەواندز. * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ [[حکوومەتی ناوەندی]]ی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا [[ئەیالەتی شارەزوور]]یان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== لیوای ھەولێر لە سەردەمی عوسمانیدا(١٨٥٠-١٩١٨) ==== شارۆچکەی مۆدێرنی [[ھەولێر]] لەسەر گردێک وەستاوە کە قەڵایەکی عوسمانی لە سەرەوەیە. لە سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاستدا، ھەولێر بووە ناوەندێکی بازرگانی سەرەکی لەسەر ڕێگای نێوان [[بەغدا]] و [[مووسڵ]]، ڕۆڵێک کە تا ئەمڕۆش دەیگێڕێت لەگەڵ پەیوەندییە گرنگەکانی ڕێگاوبان بە جیھانی دەرەوە. ئەم سەردەمە بە کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی کرداریی ھەردوو و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] و [[میرنشینی بابان|بابان]] و چەسپاندنی دەسەڵاتی [[بەغدا]] بە سەر تەواوی خاکی [[باشووری کوردستان]] دەست پێدەکات جگە لە چەند ساڵێک نەبێت کە ھەموو یەکە کارگێڕییەکانی نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] بە یەکگرتوویی لە یەکەیەکی کارگێڕیدا کۆکرابوونەوە و ناوەندەکەسی شاری [[ڕەواندز]] بوو. دوای ئەوە سەر بە سنجاق(لیوا)ی کەرکووک بوو تاوەکوو ساڵی (١٩٢٣) کرایە لیوا.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٨) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا [[زێی بچووک]] و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf | نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> خاکی ئێستای پارێزگای ھەولێر، لەم سەردەمەدا دابەش ببوو بەسەر [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] و [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]]دا، لە [[ئەیالەتی شارەزوور]] و [[ئەیالەتی بەغدا]] و [[ئەیالەتی وان]]دا. قەزاکانی([[قەزای ھەولێر|ھەولێر]]، [[قەزای کۆیە|کۆیە]]، [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] و [[ناحیەی بالیسان|بالیسان]]) سەر بە [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] بوون. قەزاکانی ([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای ھەریر|حەریر]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]]، [[ناحیەی بجیل|سورچی]] و [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]) سەر بە لیوای ڕەواندز بوون. [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] سەر بە لیوای مووسڵ بوو. لەم سەردەمەدا [[قەزا]]کان فرە ناوەند بوون و لە ژێر ھەژموونی [[ھۆز]]ەکاندا بوون بۆیە ھەندێک قەزا ناوی ھۆزەکانیشی لەگەڵدا دەھات. وە ھەندێک قەزا دراوەتە [[ھۆز]]ەکان بەڵام ناوەندیان نەبووە لە بەر ئەوەی لەو کاتەدا کۆچەری بوون بەڵام لە سنووری ئەو یەکە کارگێڕیانەی ئێستادا بوون. ئەم خشتەیەی خوارەوە ئەو یەکە کارگێڕییانە ڕوون دەکاتەوە کە پارێزگای ھەولێری ئێستا پێکدەھێنن کە سەر بە لیوا جیاوازەکان بوون.<ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = العراقی الشمالی | ناونیشان = https://drive.google.com/file/d/1KN0rYRFz_grB4hi84ATBdDN7KklFSY8r/view | نووسەر = محمد ھادی الدفتر و عبداللە حسن |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref>  {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە نێوان ساڵانی(١٨٥٠-١٨٦٥)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! لیوا ! ناوی قەزا ! پێڕستی یەکە کارگێڕییەکان ! لیوا ! ناوی قەزا ! پێڕستی یەکە کارگێڕییەکان |- | rowspan=5 style="text-align: center;"| [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] لەگەڵ فرە ناوەندی(ڕۆست، ڕەوەندۆک، شکیو، دەرگەڵە، دولە، ھەڕوتیان، بیاو، سەرچیان، کورە، دیوە و دەراریان) | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|دیانا]]، بەشێک لە [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] | rowspan=5 style="text-align: center;"| [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]](ئەربیل) | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]]، [[قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]، [[ناحیەی کەندێناوە|کەندێناوە]]، [[قەزای مەخموور|مەخموور]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ھەریر]] | style="text-align: center;" | دێرە حەریر | style="text-align: center;" | [[ناحیەی بالیسان|بالیسان]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|باڵەک]] | style="text-align: center;" | باڵەک | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] لەگەڵ فرە ناوەندی([[بۆگد]]، [[خەرابە]]، [[ساتووقەڵا]]، شێخان، دەربەند، گردی و چنارە، [[خەلەکان]]، [[خدران]] و [[ھیزۆپی گەورە|ھیزۆپ]]) | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیسنجەق]]، [[قەزای تەقتەق|تەقتەق]]، [[ناحیەی خەلەکان|چناران]]، بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]] | style="text-align: center;" | سیدەکان | style="text-align: center;" | ھۆزی سن و [[ئاکۆ]] و [[خۆشناو]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] و [[ناحیەی بێتواتە|بێتواتە]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی بجیل|سورچی]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] | style="text-align: center;" | [[ئێلی بڵباس]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] و [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] و [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- | rowspan=1 style="text-align: center;"| [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]] | style="text-align: center;" | ھۆزی [[مامەش]] و [[مەنگوڕ]] و ڕەمەک | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] | rowspan=1 style="text-align: center;"| [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|زێبار]] | style="text-align: center;" | مێرگەسۆر |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] [[پەڕگە:لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٥٠ - ١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٥٠ - ١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣) ==== لەم قۆناغەدا سیستەمی کارگێڕیی بەغدا لە [[ئەیالەت]]ەوە گۆڕدرا بۆ [[ویلایەت]]، ئەمەش لەلایەن [[والی]] تازە (مەدحە ت پاشا) کە لە ڕۆژی (۱۸ی موحەڕەمی ساڵی ۱۲۸٦ز-١٨٦٩/٤/٣٠ز)دا. گەیشتە [[بەغدا]] جیبەجێکرا، [[ویلایەتی بەغدا]] لەم قۆناغەدا لە (١٥) لیواوە کرا بە(١٤) لیوا، ژمارەی [[قەزا]]کانیشی لە(١٣٦)ەوە بۆ (۹۳) قەزا کەمکرایەوە. قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ [[والی]] [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|لیوای کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # سنووری ئێستای '''پارێزگای ھەولێر''' لەم سەردەمەدا لە لیوای ڕەواندزدا کۆکرایەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! ناوی قەزا ! یەکەی کارگێڕییەکان ! ژ ! ناوی قەزا ! یەکەی کارگێڕییەکان |- | style="text-align: center;"| ١ | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ھەریر]] | style="text-align: center;" | دیرە حەریر | style="text-align: center;"| ٥ | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]]، [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]، [[ناحیەی کەندێناوە|کەندێناوە]]، [[قەزای مەخموور|مەخموور]] |- | style="text-align: center;" | ٢ | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|باڵەک]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | style="text-align: center;" | ٦ | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]]، [[قەزای تەقتەق|تەقتەق]]، [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] |- | style="text-align: center;" | ٣ | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|برادۆست]] | style="text-align: center;" | ٧ | style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر|پشدەر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر|پشدەر]]، [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- | style="text-align: center;" | ٤ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی شێروان مەزن|شێروان]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|مێرگەسۆر]] | style="text-align: center;" | ٨ | style="text-align: center;" | دارەبیان | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]]، [[ناحیەی خدران|خدران]]، [[ناحیەی خەلەکان|خەلەکان]]، [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- |} [[پەڕگە:نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨) ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری [[سنجاق]]ەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی([[مەنگوڕ]] و [[مامەش]] و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]]، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[قەزای ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا:''' سنووری ئێستای پارێزگای ھەولێر لەم قەزایانە پێکھاتبوو: # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە ([[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] و [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای کۆیە]] یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] بوو. # [[قەزای ڕەواندز]] لە ([[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]]، [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە ھەریر]]، [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای ڕانیە]] تەنھا [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]]ی ھەبووە. # ھێنانە کایەی ناحیەی شێروان لە ساڵی(١٨٩٠)دا، دواتر لکاندنی بە قەزای زێبار. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٢٩٢ک-١٨٧٥ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | ٢ | [[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]] |- | [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] |- | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | ٤ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا:''' # ناوی [[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]] گۆڕدرا بە ناحیەی برادۆست. # [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە سنووری [[قەزای کۆیە]] ھاتە کایەوە. # ناحیەی ئەملاکی شەمامک لە لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ھاتە کایەوە، کە سنووری ئێستای [[قەزای مەخموور]] و [[قەزای خەبات]] دەکات. # لە ساڵی (١٩٠٣)دا [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] لکێندران بە [[قەزای ڕەواندز]]ەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٣٢٥ک-١٩٠٧ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | rowspan=3 |٢ | rowspan=3 |[[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] |- | [[ناحیەی بالیسان]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=6 | ٣ | rowspan=6 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] |- | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] |- | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | ٤ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === لیوای ھەولێر لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد، دەتوانرێت سەردەمی پاشایەتی بە سەر چوار قۆناغدا دابەشبکرێت.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # جێگیرکردنی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوش تەپە]] لە بری ناحیەی دزەیی. # دابەشکردنی ھۆبەی ئەملاکی ئەمیری شەمامک بۆ دوو ناحیە([[قەزای مەخموور|مەخموور]] و [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]). # بەستنەوەی ناحیەی سولتانیە بە ناوەندی [[قەزای مووسڵ]]ەوە، دواتر دابەشکرا لە نێوان ھەردوو [[قەزای شەرقات|ناحیەی شەرقات]] و [[ناحیەی شۆڕە]]، ئیتر ناوی سولتانیەش لە دەفتەرە تۆمارییەکاندا نەما. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە. # دابڕاندنی [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] لە [[قەزای ڕەواندز]] و لکاندنی بە [[ناحیەی بارزان|ناحیەی زێبار]]ی سەر بە [[قەزای ئاکرێ]]. بەم شێوەیە یەکە کارگێڕییەکان کە دواتر لیوای ھەولێریان پێکھینا پێکھاتبوو لە (٣ [[قەزا]] و ٩ [[ناحیە]])، خاڵێکیتر کە پێویستە ئاماژەی پێبکریت ئەوەیە لە کاتی ھێنانە کایەی لیوای ھەولێردا بە ھۆی ناجێگیری ڕەوشی لیوای سلێمانییەوە ئاماژە بە [[قەزای ڕانیە]] نەکراوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێرلە ساڵی(١٩٢٢)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە |- | rowspan=4 | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|ناحیەی مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | rowspan=1 | ٢ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | rowspan=1 colspan=2 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=2 style="text-align: center | (٣)[[قەزا]] و (٩)[[ناحیە]] |- |} ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # [[قەزای ڕانیە]] دوای جێگیربوونی چارەنووسی [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، [[قەزای ڕانیە]] سەر لە نوێ بە لیوای ھەولێرەوە بەسترایەوە، سەرەتا بەشی ڕۆژئاوای [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] کە دەکەونە نێوان چیای [[ھەیبەت سوڵتان]]، [[زێی بچووک]] و ڕووباری باسەلامەوە بە [[قەزای کۆیە]] لکێندرا، لکاندنیشی پەیوندی بە موڵکداری ئاغاکانی کۆیەوە ھەیە، کە خاوەنی زۆربەی زەوییەکانی ئەم ناحیە بوون، دواتر گەڕێنرایەوە بۆ [[قەزای ڕانیە]]. # ھەروەھا لە سنووری [[قەزای ڕانیە]]، [[ناحیەی ناودەشت]] ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شاردەێی [[سەنگەسەر]] بوو. # لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا کە بە دوو زنجیرە چیا و بەرزایییەکانی ([[قەرەچوغ]]) و (زوورگە زراو) دابەشکراوە بۆ سێ [[دەشت]]، ھەردوو دەشتی (شەمامک، کاندێناوە و قەراج)، بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٤٩) لە ۱۹۲۷/۷/۲۷دا لە [[قەزای ھەولێر]] دابڕێنران و کران بە [[قەزا]]، سەرەتا ناوی قەزای گوێڕ بوو، دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٥) لە ۱۹۲٨/٣/٥دا ناوی گۆڕدرا بە [[قەزای مەخموور]] ناوەندەکەی شارۆچکەی [[مەخموور]] بوو. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦١) لە ۱۹۲٨/٤/٤دا [[ناحیەی کەندێناوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[قەزای مەخموور]]دا و ناوەندەکەی شارەدێی [[دیبەگە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =کورد وترک وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سی جی ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێرلە ساڵی(١٩٣٦)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە |- | rowspan=2 | '''١''' | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | rowspan=1 | '''٣''' | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | rowspan=4 | '''٥''' | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | rowspan=3 | '''٤''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | rowspan=2 | '''٢''' | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | rowspan=1 colspan=2 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | rowspan=1 colspan=7 style="text-align: center | '''(٥)[[قەزا]] و (١١)[[ناحیە]]''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦٦٥) لە ٢٠\١٢\١٩٤٤دا [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] لەگەڵ ھەردوو [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و [[ناحیەی بارزان]] لە [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]] دابڕێنرا و لکێندرا بە پارێزگای ھەولێرەوە. # [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپ]]ە ھەڵوەشینرا و سەرجەم کەرتەکانی لکێندرا بە ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٤٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | style="text-align: center |[[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | ٨٥٤ | style="text-align: center | ٩٣ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ھەولێر]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٣٨٤٠ | style="text-align: center | ٣٠١ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٢٢٩٣ | style="text-align: center | ١١٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ١٢٢٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای مەخموور]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٤٠٩٤ | style="text-align: center | ٢٤٤ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ١٠٤٨ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٩٠٩ | style="text-align: center | ٦٧ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای کۆیە]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ١٩٥٧ | style="text-align: center | ١٤٢ |- | rowspan=6 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=6 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٠١٧ | style="text-align: center | ١٠٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٩٣١ | style="text-align: center | ٩٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٧٥٢ | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٨٢٥ | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٦١١ | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ڕەواندز]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٥١٣٦ | style="text-align: center | ٤٤٨ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[بلێ]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[بلێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٤٧٥ | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٣٥٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٨٢٩ | style="text-align: center | ٦٥ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕانیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center | [[ڕانیە]] | style="text-align: center | ١٠١٣ | style="text-align: center | ٩٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | [[میرزا ڕۆستەمی گەورە]] | style="text-align: center | ٤١٤ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | [[سەنگەسەر]] | style="text-align: center | ٨٧٣ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ڕانیە]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٢٣٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٢) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨١٧٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٠٨''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== لەم قۆناغەدا ڕووبەری پاریزگای ھەولێر کەم بووەوە بەھۆی ئەوەی [[قەزای ڕانیە]]ی لێدابڕێنرا. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای کۆیە]]. [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە [[قەزای شەقڵاوە]]وە. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٢دا [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]، بە دابڕانی (٢٧) کەرت لە [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] و (٣٤) کەرت لە [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرەحەریر]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[قەزای شەقڵاوە]]، ناوەندەکەی لە شارەدێی [[پیرمام]]ە. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٤دا، ناحیەی [[ھیران|ناحیەی خۆشناو]] لە سنووری [[قەزای شەقڵاوە]]دا ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شارەدێی [[ھیران]] بوو. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٥٨٣) لە ٥\٧\١٩٥٦دا، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە قەزای [[مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]، وە ناوەندی قەزاکەش لە گوندی [[بلێ]]وە گواسرتایەوە بۆ شارۆچکەی [[مێرگەسۆر]]. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٦١٠) لە ١٢\٧\١٩٥٦دا، [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی ناودەشت]] و [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] لەم پارێزگایە دابڕێنرا و لکێندرا بە [[پارێزگای سلێمانی]]یەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٣٥٠) لە ٢٢\٦\١٩٥٧دا، [[ناحیەی قەراج]] لە سنووری [[قەزای مەخموور]]دا ھاتە کایەوە و ناوەندەکەی لە گوندی [[گۆمەشین]] دانرا.<ref name=":8" /> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٥٨)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=1 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=1 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٤٥٦ | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ١٢٢٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[گۆمەشین، قەراج|گۆمەشین]] | style="text-align: center | ١٨٣٧ | style="text-align: center | ٨٦ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ١٠٤٨ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٩٠٩ | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٠١٧ | style="text-align: center | ١٠٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٧٥٢ | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٨٢٥ | style="text-align: center | ١١٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٦١١ | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٤٧٥ | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٣٥٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٥١٩ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٥٨٧ | style="text-align: center | ٦٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٦٧٩ | style="text-align: center | ٧٠ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٦) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٥٨٧٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠٠''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٥٨)دا.]] === پارێزگای ھەولێر لە سەردەمی کۆماریدا(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان. ئەم سەردەمە دابەشی چوار قۆناغ دەکرێت.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بەفەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٨) لە ١٩٦٠/٨/٣٠دا، (١٠٠) کەرتی ناوەندی پارێزگای ھەولێر دابڕێنرایەوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[قوشتەپە]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحية قوشتبة | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/204.html | نووسەر = القوانين والتشريعات العراقية |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٠ دا، (١٣) کەرتی [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خوشناو]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] و (٣) کەرتیشی بە [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]ەوە لکێنراوە، ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]]یش بە [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]ەوە لکێنراوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٣) لە ١٩٦٢/١٢/٢٣دا، [[ناحیەی دیانا]] لە سنووری [[پارێزگای ھەولێر]]دا ھێنرایە کایە و بەسترایەوە بە [[قەزای ڕەواندز]] و (٥٤) گوندی و (٣) مەخفەری [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]ی پێوە گریدرا و ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[دیانا]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحية دیانا | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/790.html| نووسەر = القوانين والتشريعات العراقية |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٦٥)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژ. کەرت |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | style="text-align: center | [[قوشتەپە]] | style="text-align: center | ١٠٠ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[گۆمەشین، قەراج|گۆمەشین]] | style="text-align: center | ٨٦ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٧١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ٤٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی دیانا]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٨) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠٠''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٦دا ، (٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی قەراج]]ەوە لکێندراوە. # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٧٤٢) لە ١٩٦٧/٧/٢٦دا، (٣٢) گوندی [[ناحیەی دیانا]] و (٢٢) گوندی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] دابڕێنران، بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] لە سنووری [[قەزای ڕەواندز]] و ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[خەلیفان]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خلیفان | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/13278.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # لە ناوەڕۆکی بەیانی وەزارەتی داد لە سالی ١٩٦٧دا، جەختکراوە لە لکاندنی (٢٦) گوند بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]]ەوە. # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] ژمارە (٧٥٢) لە ١٩٧٠/٧/٥دا، [[قەزای چۆمان]] ھێنرایە کایە و ناوەندەکەی لە گوندی [[چۆمان]] بوو و سنووری کارگێڕییەکەیشی ھەمان سنووری کارگێڕیی [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث قضاء جومان | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/6215.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] لە ١٩٧٣/٧/١٦دا، ناوەندی [[ناحیەی قەراج]] لە گوندی [[گۆمەشین، قەراج|گومەشین]]ەوە گوێزرایەوە بۆ گوندی [[باقرتە]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٠٣) لە ١٩٧٣/١٠/١٥دا، بە دابڕاندنی (١٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]]، (٢٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] و (٤) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی شۆڕش]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای کۆیە]]وە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[دێگەڵە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة شورش | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9281.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٦٨) لە ١٩٧٣/١٢/٥دا، (٣١) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات |ناحیەی خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[خەبات|ھەنجیرۆک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خبات | ناونیشان = https://wiki.dorar-https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9283.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٩٨) لە ١٩٧٥/٩/٤دا، (١٩) کەرتی [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای چۆمان]]ەوە بە ستراوە و ناوەندەکەیشی گوندی [[حاجی ئۆمەران]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة حاجی عمران | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11207.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٣٣) لە ١٩٧٦/١/٢٥دا، (٢٩) کەرتی [[ناحیەی کەندێناوە]]، (١١) کەرتی [[ناحیەی قەراج]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێنراوە ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]]ی سەر بە [[قەزای ھەولێر]] بە [[ناحیەی پردێ]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ارتباط مقاطعات من محافظة اربيل والحاقها بالتأميم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] ژمارە (٦٤٨) لە ١٩٧٧/٦/١دا، [[ناحیەی بارزان]] ھەڵوەشێنراوە و ھەموو زەوییەکانیشی بە [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]]ی سەر بە [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]ەوە لکێندراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الغاء ناحية بارزان التابعة لمحافظة اربيل | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7966.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٧٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[عەنکاوە]] | style="text-align: center | ٩٤٠ | style="text-align: center | ٦٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | style="text-align: center | [[قوشتەپە]] | style="text-align: center | ١٢٧٣ | style="text-align: center | ٩٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center | [[خەبات]] | style="text-align: center | ٤٧٠ | style="text-align: center | ٣١ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ھەولێر]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٦٨٣''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٩٣''' |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٤٤٨ | style="text-align: center | ٢٩ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ٧٠٧ | style="text-align: center | ٤٦ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[باقرتە]] | style="text-align: center | ٩٧٣ | style="text-align: center | ٧٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مەخموور]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٦٣٧''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٠٤''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٦٤٧ | style="text-align: center | ٤٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ١٠٧٣ | style="text-align: center | ٥٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شۆڕش]] | style="text-align: center | [[دێگەڵە]] | style="text-align: center | ٤٠٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای کۆیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢١٢٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٢''' |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ٥٠٩ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی دیانا]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٢٩٠ | style="text-align: center | ٤١٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٦٩٠ | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center | [[خەلیفان]] | style="text-align: center | ٤١٥ | style="text-align: center | ٣٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ڕەواندز]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٩٠٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢١٥''' |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٧٨٥ | style="text-align: center | ٧٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٦٢٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٠٩''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٤٩٢ | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[ھەریر]] | style="text-align: center | ٤٦٠ | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٨٠٠ | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای شەقڵاوە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٧٥٢''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٦''' |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٧ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[چۆمان]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٦٧٤ | style="text-align: center | ٦٦ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] | style="text-align: center | [[حاجی ئۆمەران]] | style="text-align: center | ٢٤٥ | style="text-align: center | ١٩ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای چۆمان]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٩١٩''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٨٥''' |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(٢١) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٤٢٧''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١١٤٥''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٤) لە ١٩٨١/١٢/٢٠دا، [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]] ھێنرایە کایەوە و ناوەندەکەیشی شارۆچکەی [[دیانا]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٧٩) لە ١٩٨٢/٢/١دا، [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] ھەڵوەشێنراو و ھەموو کەرتەکانیشی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]ەوە لکێنرا. # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و لکاندنی ھەموو کەرتەکانی بە [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]]ەوە بەپێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٢٦٧) لە ١٩٨٢/٥/١٢دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الغاء ناحیة مزوری بالا فی محافظة اربیل | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/20502.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٤٢) لە ١٩٨٧/٧/١٨دا، ھەردوو [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خوشناو]]ی سەر بە [[قەزای شەقڵاوە]] و [[ناحیەی کەندێناوە]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی قەزای ھەولێرەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٩٨٧)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ناوەند ! ڕووبەر^٢ ! ژ.کەرت ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ناوەند ! ڕووبەر^٢ ! ژ.کەرت |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''١''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[ ھەولێر]] | style="text-align: center;" | ٢١٨٥ | style="text-align: center;" | ١٦٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٣''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|سدیق]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی دیانا|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[دیانا]] | style="text-align: center;" | ٤٦٥٦ | style="text-align: center;" | ٣٤٤ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center;" | [[خەبات]] | style="text-align: center;" | ٥٢١ | style="text-align: center;" | ٣١ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center;" | [[ خەلیفان]] | style="text-align: center;" | ٤٤٨ | style="text-align: center;" | ٣١ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[کۆیە]] | style="text-align: center;" | ٢١٢٤ | style="text-align: center;" | ١٤٢ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز|ناحیەی ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | ١٨٠ | style="text-align: center;" | ٣٤ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای ھەولێر''' | style="text-align: center;" | '''٤٨٣٠''' | style="text-align: center;" | '''٣٣٥''' | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای سدیق''' | style="text-align: center;" | '''٥٢٨٤''' | style="text-align: center;" | '''٤١٦''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٢''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[ مەخموور]] | style="text-align: center;" | ١٢١٤ | style="text-align: center;" | ٧٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٤''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | ٤٠٤ | style="text-align: center;" | ٣٤ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center;" | [[باقرتە]] | style="text-align: center;" | ٩٨٣ | style="text-align: center;" | ٧٨ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی ھەریر]] | style="text-align: center;" | [[ھەریر]] | style="text-align: center;" | ٦٤١ | style="text-align: center;" | ٧٦ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center;" | [[گوێڕ]] | style="text-align: center;" | ٥٨٦ | style="text-align: center;" | ٥١ | style="text-align: center;" | [[قەزای پیرمام|ناحیەی پیرمام]] | style="text-align: center;" | [[پیرمام]] | style="text-align: center;" | ٧٨٩ | style="text-align: center;" | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای مەخموور''' | style="text-align: center;" | '''٢٧٨٣''' | style="text-align: center;" | '''٢٠٤''' | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای شەقڵاوە''' | style="text-align: center;" | '''١٨٣٤''' | style="text-align: center;" | '''١٨٦''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٨٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٨٧)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨-١٩٨٩)دا ==== # ڕووبەری پارێزگاکە زیادیکرد و ژمارەی کەرتەکانیشی لە (١١٤١) کەرتەوە بە رزبووەتەوە بۆ (۱۱۸۳) کەرت. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٣٤) لە ۱۹۸۹/۹/۱۱دا، (٤) کەرتی [[ناحیەی پردێ]] و (۳۸) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنرا و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا، ھەر لەو فەرمانەدا ھاتووە [[ناحیەی پردێ]] بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندراوە، ڕووبەری [[ناحیەی پردێ]] تەنھا ڕووبەری سەرۆکایەتی شارەوانی شارۆچکەی [[پردێ]]ی لە خۆدەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم تنظیم الحدود الاداریة لمحافظة التأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٤٥ | style="text-align: center | ٢٠٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center | [[خەبات]] | style="text-align: center | ٥١٢ | style="text-align: center | ٣١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٢١٢٤ | style="text-align: center | ١٤٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ھەولێر]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٥٦٩٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٣٧٧''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ١٢١٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٨٦ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[باقرتە]] | style="text-align: center | ٩٨٣ | style="text-align: center | ٧٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مەخموور]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٧٨٣''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٠٤''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[دیانا]] | style="text-align: center | [[ناحیەی دیانا|ناحیەی ناوەندی قەزای سدیق]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٤٦٥٦ | style="text-align: center | ٣٤٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center | [[خەلیفان]] | style="text-align: center | ٤٤٨ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز|ناحیەی ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٨٠ | style="text-align: center | ٣٤ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٥٢٨٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٤١٦''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | ٤٠٤ | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] | style="text-align: center | [[ھەریر]] | style="text-align: center | ٦٤١ | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٧٨٩ | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای شەقڵاوە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٣٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٦''' |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٣) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٥٥٩١''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١١٨٣''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٨٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٨٩)دا.]] === لە دوای ڕاپەڕین === ==== قۆناغی یەکەم ساڵی ١٩٩١-١٩٩٢ ==== * لەم قۆناغەدا [[پارێزگای سلێمانی]] و پارێزگای ھەولێر و [[پارێزگای دھۆک]] لە لایەن [[بەرەی کوردستانی]]ەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕێوەدەبرا، لەبەرئەوەی گوندەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە [[ھەرێمی کوردستان]] دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ [[پەرلەمانی کوردستان]] پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە. ==== قۆناغی دووەم ساڵی ١٩٩٢-٢٠٠٣ ==== لەم قۆناغەدا یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر بە پێی ئاوەدانکردنەوە نوێ کرانەوە و یەکە کارگێڕییەکان چوونەوە جێی خۆیان و ناوی کوردییان لێنرانەوە، ھەرچەندە [[شەڕی براکوژی]] کاریگەری خۆی لەسەر ئەم ئاواکردنەوەیەش دانا و [[ھەرێمی کوردستان]] بووە دوو حکومەتی جوودا و تاوەکو ئێستاش کاریگەری لەسەر پڕۆسەی حکومداری جێھێشتووە. # ھێنانەکایەی [[ناحیەی سمێلان|ناحیەی دۆڵی ڕوست]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(٧) لە بەرواری ٢٠٠٠/٤/١٩دا، لە سنووری [[قەزای چۆمان]] کە ناوەندەکەی گوندی [[سمێلان]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/2.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # ھێنانەکایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(١٥) لە بەرواری ٢٠٠١/٣/٢٨دا، لە سنووری [[قەزای ھەولێر]] کە ناوەندەکەی کۆمەڵگەی [[بەحرکە]]یە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/14.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (١٤) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # ھەڵوەشاندنی [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(١٢٨٠) لە بەرواری ٢٠٠٣/٦/٢٢دا، لە سنووری [[قەزای مێرگەسۆر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/43.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٤٣) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم ٢٠٠٣-٢٠١٤ ==== لەم قۆناغەدا چەند گۆڕانکارییەک لە یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێردا کرا لەوانەم: # بە بەیانی ژمارە (١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٤/١٠/٢٦دا، '''(ا)'''ھێنانە کایەی [[قەزای خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر، بە دابڕانی ناحیەی خەبات لە [[قەزای ھەولێر]]. '''(ب)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی دارەشەکران]] لە ناوچەی زرارەتی سەر بە [[قەزای خەبات]] کە ناوەندەکەی لە گوندی [[دارەشەکران|قەرەقاجین]] دەبێت. '''(ج)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕزگاری، ھەولێر|ناحیەی ڕزگاری]] سەر بە [[قەزای خەبات]] و ناوەندەکەی لە کۆمەڵگای ([[تۆپزاوە]]) دەبێت. '''(د)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی شەمامک]] کە ناوەندەکەی لە گوندی (پیرداود) و سە ر بە [[قەزای خەبات]] دەبێت. '''(و)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی گۆڕەتوو]] لە سنووری [[قەزای مێرگەسۆر]]، لە گوند و کەرتەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای مێرگەسۆر دروستکرا، بەمەش ناحیەی ناوەندی قەزای مێرگەسۆر ھەڵوەشێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بەیانی ژمارە(١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٤دا | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٥٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٥٩٥) لە بەرواری ٢٠٠٥/١/١٧دا، لکاندنی ھەرسێ گوندی([[خرابە دراو]]/کەرتی ٥١، [[سەیدان]]/کەرتی ٥٢، [[مامەلۆک]]/کەرتی ٦٩) بە [[ناحیەی ڕزگاری، ھەولێر|ناحیەی ڕزگاری]] لە [[قەزای خەبات]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بەیانی ژمارە(١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٥دا | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/55.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٥٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(٨) لە ٢٠٠٦/١٠/١٢، [[ناحیەی شەمامک]] بە سەرجەم گوندەکانییەوە دابڕێنرا لە [[قەزای خەبات]] و لکێندرا بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٦٣) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٣٩٧٨) لە بەرواری ٢٠٠٧/٩/٢٦دا، دابڕاندنی ھەر دوو گوندی([[گوێزان، چۆمان|گوێزان]] و [[داروسەلام]]) لە [[ناحیەی سمێلان]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی گەڵاڵە]] لە [[قەزای چۆمان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٦٦) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١٢٤١٠) لە بەرواری ٢٠٠٧/٤/١٧دا، دابڕاندنی ھەر حەوت گوندی([[گردجۆتیار]]، [[پیرزین]]، [[کەرک]]، [[زەرزویان]]، [[زورگەبات]]، کۆمەڵگەی پیرزین و [[گەزنە، قەزای ھەولێر|گەزنە]]) لە [[قەزای عەنکاوە|ناحیەی عەنکاوە]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] لە [[قەزای ھەولێر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/74.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٧٤) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٩٣٢) لە بەرواری ٢٠٠٨/٩/١دا، دابڕاندنی گوندی([[سەیدان]]) لە [[ناحیەی کەورگۆسک]] و لکاندنی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] لە [[قەزای ھەولێر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/91.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٩١) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == قەزاکانی پارێزگای ھەولێر == {| class="wikitable sortable" |- ! ژمارە !! ناوی قەزا !! ناوەند !! ژمارەی دانیشتووان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krso.net/Default.aspx?page=article&id=1137&l=3 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160305034943/http://krso.net/Default.aspx?page=article&id=1137&l=3 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | ١ || [[قەزای ھەولێر]] || [[ھەولێر]] || ٩٣٠٬٣٨٩ |- | ٢ || [[قەزای دەشتی ھەولێر]] || [[بنەسڵاوە]] || ٢١٧٬٥٨٩ |- | ٣ || [[قەزای مەخموور]] || [[مەخموور]] || ٢٠٥٬٠٦٦ |- | ٤ || [[قەزای سۆران]] || [[سۆران]] || ١٨٢٬٩٧٦ |- | ٥ || [[قەزای شەقڵاوە]] || [[شەقڵاوە]] || ١٤٧٬٢١٩ |- | ٦ || [[قەزای کۆیە]] || [[کۆیە]] || ١١٠٬٠٢٥ |- | ٧ || [[قەزای خەبات]] || [[خەبات (شار)|خەبات]] || ١٠٨٬٤٦٢ |- | ٨ || [[قەزای مێرگەسۆر]] || [[مێرگەسۆر]] || ٥٢٬١٧٨ |- | ٩ || [[قەزای چۆمان]] || [[چۆمان]] || ٣٠٬٧٤٨ |- |١٠ |[[تەقتەق|قەزای تەق تەق]] |[[تەقتەق|تەق تەق]] |٢٥٬٠٠٠ |- | ١١ || [[قەزای ڕەواندز]] || [[ڕەواندز]] || ٢٤٬٩٨٦ |} == ھاوینەھەوارەکانی ھەولێر == '''[[ھاوینەھەواری شەقڵاوە]]:''' ھاوینە ھەواری شەقڵاوە دەکەوێتە لای باکوور و دەکەوێتە نێوان ھەردوو چیای سەفین (٩٦٠م) و چیای سوورکە و، پلەی گەرمای لە ھاویندا دەگاتە (٣٠–٣٥) پلە و، لە زستاندا دەگاتە -١٠ ژێر سفر. لە شەقڵاوەدا داروباری چر بەدی دەکرێ، کە پێکھاتووە لە داری (خۆخ و جوێز و ترێ و ھەنار و ھەنجیر…)و بازارێکی گەورەی تێدایە کە جۆرەھا خواردەمەنی و سەوزە و میوەی و بەوشک کراوەیی وەکو کوێز و ھەنجیر و قەیسی. ساڵانە بەسەدان گەشتیار ڕوو لە شەقڵاوە دەکەن بەھۆی دیمەنی سەرنج ڕاکێشی و ئاووھەواکەی. '''[[تاڤگەی گەلیی عەلی بەگ]]':'' ئەم ھاوینە ھەوارە ١٣٠کم لە ناوەڕاستی شاری ھەولێر دوورە و، بەیەکێک لە ھاوینەھەوارە سەرنج ڕاکێشەکانی ھەرێمی کوردستان دەژمێردرێت. دەکەوێتە نێوان چیای کۆڕەک و برادۆست بەدرێژایی١٢کم، شوێنەکە بەبەرزی ٨٠٠ مەتر لە ئاستی ڕووی دەریاوە بڵندە و، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٥ پلە لە ھاویندا و، ١٠ لە زستاندا. لەم شوێنەدا دوو ڕووبار بەیەک دەگەن، یەکیان لە دۆڵی ئالانە سەر بەناحیەی خەلیفان کە تاڤگەی گەلی عەلی بەگ پێک دەھێنێ، لەگەڵ ئەویتریان کە لە شارۆچکەی ڕەواندوز ھەڵدەقوڵێ کە ئاوی بێخاڵە، زێی گەورە پێک دەھێنن. سەرەڕای تاڤگە گەورەکە چەندان تاڤگەی بچووکی تری تێدایە. ئەم شوێنە بە سروشتی شاخاویەکەی و داروبارە جۆراو جۆرەکەی، بووەتە شوێنی گەشتوگوزار کە خەڵکی زۆر ڕووی تێدەکەن. '''[[تاڤگەی بێخاڵ|ھاوینەھەواری بێخاڵ<nowiki>'''</nowiki>]]:''' ھاوینە ھەواری بێخاڵ ١٤٠کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی گەلی عەلی بەگ و، لە دووری ١٠کم لە ڕۆژئاوای شارۆچکەی ڕەواندوز و پلەی گەرمای لە ٣٢ پلە بەرز نابێتەوە لە ھاوین دا. دەتوانین بگەین بە بێخاڵ لە ڕێگای گەلی عەلی بەگ یان لە ڕێگای ڕەواندوز. لەم ھاوینە ھەوارە تافگەیەکی ڕوون و گەورە ھەیە کە بە درێژایی شاخەکەی داپۆشیوە، شوێنێکی زۆر سەرنج ڕاکێشە، خەڵکی لە سەرەتای بەھاردا ڕووی تێدەکەن تا کۆتایی ھاوین. '''[[ھاوینەھەواری جوندیان]]:''' ئەم ھاوینە ھەوارە ١٤٧ کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، ٥ کم لە شاری دیانا دوورە، و دەکەوێتە لای خوارەوەی چیای ھندرێن، پلەی گەرمای لە ھاوین دا دەگاتە ٣٢ پلە. ھاوینە ھەواری جندیان ناوبانگی بە چاوی ئاوی سیحری دەرکردووە (عیون الماء السحریە) بەھۆی بوونی ئەشکەوتێک، کە تێیدا ئاوی تێدا ھەڵدەقوڵێ و، بووەتە شوێنی سەرەنجی گەشتیاران. '''ھاوینەھەواری '''حاجی ئۆمەران:''' دەکەوێتە باکووری شاری ھەولێر بە دووری ١٨٠ کم، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٠ پلە لە ھاویندا. ئەم شوێنە بەسەوزایی چیاکانی ناوبانگی دەرکردووە، ھەروەھا بەسروشتەکەی و ھەڵقوڵاوەکانی بەتایبەتی سەرچاوەی ئاوی کانزایی شێخی باڵەکیان کە خەڵکی سەردانی دەکات بۆ چارەسەری ھەندێ نەخۆشی وەکو (جگەر و پێست)، بۆیە لە ھاوین دا ئەم شوێنە ناودەبرێت شوێنی گەشتوگوزاری چارەسەری. '''سەری ڕەش و پیرمام:''' دوو ناوچەی نزیک شاری ھەولێرن، لە ھەولێرەوە بە ئۆتۆمبێل بۆ شارۆچکەی سەلاحەدین ١٥ خولەک ڕێگەیە، ئەو شوێنەی لە بەرزایییەوە دەڕوانێتە دەشتی کاکی بە کاکی ھەولێر. مەودای ڕاستەوخۆی لە گەڵ تورکیا ١٨٠ کیلۆمەترە. بەڵام ئەوێش لە زمانی خەڵکەوە سەلاحەدین نییە و مەسیفە. لە بەرزترین خاڵی مەسیف کە بە یەکێک لە چیا بەرزەکانی کوردستان دێتە ئەژمار، سەری ڕەش ھەڵکەوتووە؛ و لەو شوێنەوە [[باشووری کوردستان]] بەڕێوە دەبرێ چونکە شوێنگەی سەرەکی سەرۆکی ھەرێمی کوردستانە. ئێستا پیرمام (مەسیف) بووەتە بارەگای سەرەکی پارتی دیموکراتی کوردستان و جەرگەی فەرمانرەوایەتی کردنی کوردستانە و ھەمو ھێزە سیاسییەکانی پارتی و ھێزەکانی [[پێشمەرگە]]ی کوردستان لە پیرمامن و ئارامترین شوێنە بە تایبەتی لە دوای تەواوبونی تونێلی ھەولێر-شەقڵاوە کە لەژێر چیای سەربەنەوە تێدەپەڕێت سەلاحەددین دەبێتە جومگەی پاراستنی کوردستان، ھەر کە دەگەیت بە ناو شارۆچکەی پیرمامدا چەندین کۆشک و ڤیلا سەرنجت ڕادەکێشێت، و لە ئێستادا چەندین پلانی تۆکمە ھەیە بۆ ئەم شارۆچکەیە لە ڕووی ئاسایشی و گەشتیارەوەبەلام بە ھەبوونی پلانێکی گەورە و تۆکمەی پارێزڤانی، و سەری ڕەشیش تەنھا ٥ دەقیقە لە ناو مەسیفەوە دورە شوێنی حەوانەوەی سەرۆک مسعود بەرزانی یە، ئێستا بارەگای سەرۆکایەتی ھەرێم و پارتییان لێیە. == کشتوکاڵ == ھەروەک دەزانرێت [[ھەرێمی کوردستان]] بەوە دەناسرێت کە کۆنترین شوێنە کە مرۆڤ لەمێژووی خوێدا کشتوکاڵی لێوە کردبێت، ئەوەتا لەھەولێرو لەگوندی ([[زار چەمی]]) یەکەم گوندی کشتوکاڵی لەجیھاندا لەنزیک ([[شانەدەر]]) ھەبووە. ھەولێری پایتەخت بەوەجیا دەکرێتەوە کە کەشوھەوای یەکجار باش و زەویەکی بەپیت و بەرەکەتی ھەیە. بەیانیان وەزرەکان لە ھەولێر دوو وەرزی چاندن ھەیە (ھاوینە و زستانە) کە لەم پێدەشتەدا لە وەرزی [[ھاوین]] بەرھەمەکانی وەک ([[تەماتە]]، خەیار، [[باینجان]]، شفتی، باڵندە، پیاز، سیر، کونجی، توتن، گوڵە بەرۆژە، فاسولیا، کودی.. ھتد) دەچێندرێت. سەبارەت بە بەرھەمەکانی زستانە ئەوا بریتییە لە ([[گەنم]]، [[جۆ]]، [[نیسک]]، [[نۆک]]، پاقڵەمەنییەکان. گەر سەیرێکی بەرھەمی پارێزگا بکەین لە بواری کشتوکاڵدا بەروبوومی سەرەکییەکان دەکرێتە چەند بەشێک: # دانەوێڵە (گەنم، جۆ، برنج). # بەرووبوومی پیشەسازی و ڕۆندارەکان (کونجی، گوڵە بەڕۆژە، توتن) # سەوزەوات ([[تەماتە]]، [[خەیار]]، شفتی، گندۆرە، [[پیاز]]) # میوە ([[ترێ]]، [[سێو]]، [[قەیسی]]، خۆخ، ھەرمێ، [[ھەنار]]). # پاقڵەمەنییەکان (نۆک، نیسک، [[فاسولیای تەڕ]]). جێگای ئاماژەیە کە قوڵی ئاوی ژێر زەوی لەو پارێزگایە بەپێی وەزارەتی کشتوکاڵ بریتییە لە ١٠٠–١٥٠ مەتر کە ئاوێکی سازگارە و ڕادەی سوێریی ٤٠٠/١٠٠٠٠٠٠ ملم سێجایە، ھەرچی ئاوی سەر زەوییە لەنێوان ١٠–١٥مەترو لە ئەوانی تر سوێرترەو تەنھا بۆ ئاودێری بەکاردێت لەبەر ئەویش دەشتەکانی پارێزگا زۆر بەپیت و بەرەکەتن و ژمارەیەکی زۆر بیر ئیرتوازی لێدراوە لەدەشتەکانی (ھەولێر، ھەریر، کویسنجەق، مەخمور). سەبارەت بە ڕووبەری پارێزگای ھەولێر ١٢،٤٨٠ کم دووجایە کە دەکاتە ٢.٨٥٪ی ڕووبەری [[عێراق]]. == نەخشەکان == <gallery> Kurdistan governorates 2012.png|پارێزگاکانی ھەرێم Hewler governorate 2012.png|قەزاکانی ھەولێر (٢٠١٢) Hawler Governorate.png|قەزاکانی ھەولێر (٢٠٢٦) Arbil Districs.png|قەزاکانی(ھەولێر، بەحرکە، خەبات، بنەسڵاوە و قوشتەپە) </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://web.archive.org/web/20110308105346/http://hawlergov.org/kur/subject.aspx?ID=97 نەخشەی پارێزگای ھەولێر- وەزارەتی پلان دانان] * [https://web.archive.org/web/20100810220702/http://krso.net/default.aspx?l=2 یەکە کارگێریەکانی ھەرێمی کوردستان]، دەستەی ئاماری ھەرێم - وەزارەتی پلان دانان {{پارێزگای ھەولێر}} {{قەزاکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پارێزگاکانی کوردستان}} {{پارێزگاکانی عێراق}} {{ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|عێراق|جوگرافیا|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Arbil Governorate}} [[پۆل:پارێزگای ھەولێر|*]] [[پۆل:مانگیلەی بەپیت]] [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان|ھەولێر]] [[پۆل:پارێزگاکانی عێراق|ھەولێر]] [[پۆل:پارێزگاکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] [[پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو]] 376pjr8gwtotw9oqcl58d7d3d7o0so2 1592025 1592021 2026-06-19T15:26:59Z MFTG 21816 /* لیوای ھەولێر لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) */ 1592025 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پارێزگای ھەولێر | ناوی_فەرمی = {{lang-ar|محافظة أربیل}}<br>{{lang-en| Erbil Governorate}} | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پارێزگا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Collage of Hawler - Erbil Governorate.jpg | photo2a = | photo2b = Arbil in Iraq.svg | photo3a = | photo3b = Kurdistan governorates 2015.png | photo4a = | photo4b = Hawler Governorate.png | | spacing = 2 |size = 266 }} | شرۆڤەی_وێنە = چەند وێنە و نەخشەیەکی پارێزگای ھەولێر | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=7|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=36.33333|frame-long= 44.2|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''پارێزگای ھەولێر''' | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = پارێزگار | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ئومێد خۆشناو]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[پارێزگا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٢\٣\١٩٢٣ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای ھەولێر | حیزبی_سەرۆک = [[عەلی ڕەشید خۆشناو]] | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٤٬٨٧٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = ١٠٠ | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤٥٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٦٠٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٬٥١٧٬٥٣٤ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٩٧ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = ھەولێری | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی سوریانی|سوریانی]] و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]])، [[مەسیحی]] و [[ئێزیدی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = [http://hawlergov.org/ hawlergov.org] | پەراوێزەکان = }} [[پەڕگە:Erbil Governorate Building.jpg|وێنۆک|باڵەخانەی پارێزگای ھەولێر]] '''پارێزگای ھەولێر''' یەکێکە لە پارێزگاکانی [[ھەرێمی کوردستان]]. ناوەندی پارێزگاکە شاری [[ھەولێر]]ە. لە ساڵی ٢٠٢٤ ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکە ٢٬٥١٧٬٥٣٤ کەس مەزەندە کراوە. [[ھەولێر]] پایتەختی ھەرێمی ئۆتۆنۆم بوو کە بەپێی [[ڕێکەوتننامەی ١١ی ئازار]] بە [[کورد]] درابوو، بەو ھۆیەشەوە [[حکوومەتی عێراق]] لە ساڵی ١٩٧٠دا دانی بە ئۆتۆنۆمی کورددا نا، لە ئێستادا پایتەختی [[ھەرێمی کوردستان]]ە، کە لە دوای جەنگی یەکەمی کەنداو لە ساڵی ١٩٩١ پێکھێنرا.<ref>{{استشھاد بویب|مسار= https://gov.krd/arabic/government/the-prime-minister/activities/posts/2021/february/رئیس-حکومة-إقلیم-کوردستان-یستقبل-محافظ-أربیل-الجدید/|عنوان=رئیس حکومة إقلیم کوردستان یستقبل محافظ أربیل الجدید|موقع=حکومة إقلیم کوردستان|لغة=ar|تاریخ الوصول=2023-07-03|مسار أرشیف= https://web.archive.org/web/20210912033248/https://gov.krd/arabic/government/the-prime-minister/activities/posts/2021/february/%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%A5%D9%82%D9%84%D9%8A%D9%85-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%B3%D8%AA%D9%82%D8%A8%D9%84-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8-%D8%A3%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF/|تاریخ أرشیف=2021-09-12}}</ref> پارێزگای ھەولێر دەکەوێتە باکووری عێراق. لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[تورکیا]] و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئێران]]. ڕووبەرەکەی (١٣١٦٥) کیلۆمەتر چوارگۆشەیە. پارێزگاکە دەکەوێتە ناو دەشتەکان و کەشوھەوای ئینتقالی لە نێوان کەشوھەوای [[دەریای ناوەڕاست]] و بیابانەکاندا ھەیە. تایبەتمەندە بە ساردی زۆر و شێداری کەم. ھەولێر لە سەردەمی ڕژێمی پێشوودا بە پایتەختی ھاوینەی [[عێراق]] دادەنرا، بەھۆی گرنگی مێژووییەکەی بە درێژایی سەدەکان و بەھۆی ئەوەی ناوەندێکی ڕۆشنبیری و شارستانی کاریگەرە لە باکووری عێراق.<ref>https://www.erbil.gov.krd/app/governorate</ref> لەسەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانلییەکان]] [[ھەولێر]] قەزایەک بووە سەر بە لیوای کەرکووک، بەڵام دوای نەمانی ئەوان و ھاتنی ئینگلیز بۆناوچەکە، ئالوگۆڕ بەسەر شێوەی فەرمانداری دامو دەزگاکان ھاتووەو جۆری بەڕێوەبەربردنی نوێ ھاتووەتە ئاراوە. دیارە ھەولێریش سەردەستەی ئەم گۆڕانکاریانە بوو، لەسەردەمی ئینگلیزەکان (حاکم سیاسی) لەلیواکان کاریان کردووە، یاریدەدەری دادوەری ڕامیاریش واتە (مساعد لحاکم السیاسی) لەقەزایەکان دانیشتوون (دەبلیو- ئار-ئێچ) کەئەفسەرێکی ئینگلیزە، یەکەم یاریدەدەری دادوەری رامیاری بووە لەھەولێر، پاشان کە ھەولێر بووەتە [[پارێزگا]] ھەر بەخۆی بووە بە دادوەری ڕامیاری ئەم شارە.<ref>https://www.kurdipedia.org/files/books/2014/95039.PDF?ver=132385097450000000</ref> == ناو == ناوی پارێزگای ھەولێر لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە ئەویش شاری [[ھەولێر]]ە، ھەرجەندە بە '''ئەربیل''' ناو دەبرێت بەڵام [[کورد]]ان و بە فەرمی لە [[عێراق]]دا لە ئێستادا [[ھەولێر]]ە، وە چەندین بۆ چوون ھەیە لەسەر ناوی ئەم شارە: * بە [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکی عوسمانی]] ھەر بەم شارە وتراوە ئەربیل(اربیل)،<ref>Nasrullah, Mehmet (1908), مکمل آوروپا خریطە سی [Complete Map of Europe] (in Ottoman Turkish), Istanbul: Tefeyyüz Kitaphanesi.</ref> ھێشتا وەک ناوی شارەکە لە وەرگێڕانی فەرمی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزیدا]] بەکاردەھێنرێت.<ref>https://gov.krd/english/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> فۆڕمی عەرەبی ستانداردی مۆدێرن بۆ ناوەکە بریتییە لە(أربیل).<ref>https://gov.krd/arabic/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> لە کۆنی کلاسیکدا بە لاتینی بە ئاربێلا و بە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] بە ئاربێلا (Ἄρβηλα) ناسرابوو، وەرگیراوە لە [[زمانی پارسیی کۆن]] ''ئەربەیرا''(𐎠𐎼𐎲𐎡𐎼𐎠𐏓)، بە عەربەیلوی ئاشوورییەوە، بە سۆمەری ئوربیلۆم (𒌨𒉈1).<ref>https://oracc.museum.upenn.edu/</ref> * کۆنترین ناویشی (ئوربیل) و (ئوربیلم)ە و یەکێکیش بووە لە شارە گرنگەکانی [[سۆمەر|سومەرییەکان]]، کە بەپێی لێکۆلینەوەی دیرۆکزان و مێژوونووسان سومەرییەکانیش [[نەژادی ئاری|ئاریایین]]. (ئور + بیل): (ئور) وشەیەکی سومەرییەکان بووە بە واتای ([[شار]]) بەکارھێنراوە و (بیل)یش ناوی خوایەکی سومەریەکان بووە، ئوربیل بە واتای (شاری بیل) دەھات. ھەروەھا پایتەختی سومەرییەکانیش بۆخۆی ناوی ([[ئوور|ئور]]) بووە. زۆربەی شارە کۆنەکانی [[کوردستان]] و نیشتمانی نێوان دوو رووبار ([[مێزۆپۆتامیا]]) کە وشەی (ئور) یان لەگەڵ بەکار دەھێنرا بریتیبوونە لە؛ ( [[ئوور]]، [[ھەولێر|ئوربیل]]، [[ڕحا|ئوروحا "ئورفا"]]، [[ورمێ|ئورمییە]]، [[کەرکووک|ئوراپخا]]، نیپ ئور،...). کە لە فەرھەنگی ھەریەکێک لە ئاسووری، ئەکەدی، میتانی، ساسانییەکان ناوی ئەو شارانە بەشێوەیتر بەکارھێنراوە وەک نمونە: بۆ ھەولێر (ئەربێلا ، ئەربائیلۆ،..). بۆ [[کەرکووک]] (ئوراپخا، ئاراپخا، نوزی...). بۆ شاری [[ڕحا]] (ئوروحا، ئورحا، ئورفا،..).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ناوی ھەولێر لە سەرچاوە کۆنەکاندا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2024/564717/0001.PDF?ver=133571487610690496 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥| نووسەر = پ.ی.د موسا محەممەد خضر و پ.ی.د ئارام جەلال حەسەن و کەیفی جەلال تەھا |زمان = [[زمانی کوردی|کورد]]}}</ref> * [[عەلائەدین سەججادی]] ئەو ئەفسانەیەی نووسیوە ( ئەگێڕنەوە دەڵێن : لەپاش شکانی [[ئاشوورییەکان]] بە دەست [[ماد|میدیەکان]] ، کوردەکان ھاتوون بەشوێنی ئەو خوایانەدا گەڕاون کە چەپاویان کەن سەرەتا وایان زانیوە کە ئەمانە زۆر زلن ھەریەکە بە ئەندازەی کێوێک ئەبن لەسەر ئەو نیازە زۆر گەڕاون ھیچیان بەرچاو نەکەوتووە، کتوپڕ کابرایەک چویتە ژوورێک سەیری کردوە لەوێ دان بەسەرسامیەکی سەیرەوە بانگی ھاوڕێیەکانی کردووە (ھۆ لێرەن), (ھۆ لێرەن ), (ھۆلیرە), ( ھولیر), (ھەولیر) لەدواجار وشەکان سەدە بەسدە گۆڕانکاری لەسەر زمان کراوە کورت و ڕێک کراوە تەگەیشتووتە ناوی(ھەولێر).<ref>گۆڤاری سۆمەری ژمارە ٨ ساڵی ١٩٥٢</ref> * وشەی ھەولێر، لە وشەی (ئەربیل) و (ئوربیل) و (ئەربا ئیلۆ)ەوە ھاتووە و لەسەر زار گۆڕاوە. وەک نمونەی (ئەربەئیلۆ، ئەربیل، ئوربیل، ئورویل، ھەرویل، ھەولێر...). == مێژوو == ھەندێ لە زانایان، [[ھەولێر]] و [[ھەرێمی کوردستان]] بەلانکەی مرۆڤایەتی دەزانن، لەبەرئەوەی [[ئەشکەوتی شانەدەر]] باشترین بەڵگەی مێژوویی [[مرۆڤ]]ە بەوپێیەی کە ئەشکەویتێکە لە [[جیھان]] گرنگی تایبەتی ھەیە و کەوتووەتە نزیک شاری ھەولێر. تەمەنی ئێسکبەندەکان کە بۆ ٦٠ تا ٦٥ ھەزار ساڵ پێش زاین دەگەڕێتەوە بەرێگەی زانستی سەلمێنراوە بەدرێژایی مێژوو، تا ئێستا ھیچ رۆژگارێکی ئەو ناوچەیە واتا ئەشکەوتەکە و شاری ھەولێر بێ مرۆڤ و دانیشتوان نەبووە. [[ھەولێر]] کۆنترنی شاری جیھانە تا ئێستا بە ئاوەدانی ماوەتەوە. === سەردەمی بەردینە نوێیەکان === ھەولێر لە سەرەتای ناوچەکانی نیشتەجێبوونی کشتوکاڵیدا بووە لە سەردەمی بەردینی نوێدا، قۆناغێکی بەرچاو لە گەشەسەندنی شارستانیەتی مرۆڤایەتی لە [[مێزۆپۆتامیا]] دیاری دەکات.<ref>https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/12387932_01.pdf</ref> [[پەڕگە:N-Mesopotamia and Syria english.svg|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەیەک کە بەرفراوانی میزۆپۆتامیا نیشان دەدات.]] === سەردەمی برۆنزی === ==== برۆنزی سەرەتایی ==== ئەو ناوچەیەی ھەولێر تێیدا ھەڵکەوتووە تا ڕادەیەکی زۆر لە ژێر ھەژموونی [[سۆمەر|سۆمەرییەکان]] بووە لە ٣٠٠٠ پێش زایین. لەگەڵ سەرھەڵدانی [[ئەکەد|ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی]] (٢٣٣٥-٢١٥٤ پێش زایین) ھەموو سامییەکانی ئەکادی و سۆمەرییەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] لە ژێر یەک دەسەڵاتدا یەکگرتوو بوون. [[ئیریدوپزیر]] پاشای شانشینی [[گۆتی]] لە ساڵی ٢١٥٠ پێش زایین شارەکەی گرت.<ref>https://erbilcitadel.org/arbil/?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696{{بەستەری مردوو|url=https://erbilcitadel.org/arbil/?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696 |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}</ref> [[پەڕگە:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی جوگرافیای ڕۆژھەڵاتی نزیک کۆن، لەگەڵ ناوە شوێنەکانی پەیوەست بە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئەکاد (کۆتایی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین)]] یەکەمین باس لە ھەولێر لە سەرچاوە ئەدەبییەکان لە ئەرشیفی شانشینی ئێبلاوە ھاتووە. دوو سەفەر بۆ ھەولێر (ئیربیلۆم) لە لایەن نێردراوێکەوە لە ئێبلەوە لە دەوروبەری ساڵی ٢٣٠٠ پێش زایین تۆمار دەکەن. فەرمانڕەوای [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور]]، [[ئەمار سین]]، لە ساڵی دووەمی تەمەنیدا، ئۆربیلۆمی لە کارەکەی دوورخستەوە. ١٩٧٥ پێش زایین.<ref>https://books.google.iq/books?id=en9tzr1-VM4C&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Ur III.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|درێژبوونەوەی نزیکەیی ئیمپراتۆریەتی شانشینی سێیەمی ئور (٢١١٢-٢٠٠٤ پێش زایین بەپێی کرۆنۆلۆژیای ناوەڕاست)، لەگەڵ ڕێکخستنی ناوەند/دەوروبەری سەردەمی شولگی (٢٠٩٣-٢٠٤٧ پێش زایین).]] ==== برۆنزی ناوەڕاست ==== لە سەدەکانی دوای ڕووخانی [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور]] ھەولێر بوو بە زلھێزێک لە ناوچەکەی خۆیدا. لە ماوەی تەمەنی کورتی شانشینی سەرەوەی میزۆپۆتامیادا لەلایەن شەمسی-عەدادی یەکەمەوە داگیرکرا، دوای ڕووخانی سەربەخۆ بوو. ==== کۆتایی برۆنزی ==== تا سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری ناوەڕاست (١٣٦٥-١٠٥٠ پێش زایین) ھەولێر لە چوارچێوەی ناوچەی کۆنترۆڵی ئاشوورییەکان بوو. === سەردەمی ئاسن === ناوچەکە کەوتە ژێر [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]] (٩٣٥-٦٠٥ پێش زایین). پاشان شارەکە ژمارەیەک جار دەستی گۆڕی لەوانەش دەسەڵاتی فارس، یۆنانی، پارتی، ڕۆمانی و ساسانی. [[پەڕگە:Assyrie general en.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ لە ئەوپەڕی ئاستدا.]] لە سەردەمی [[ماد]]ەکاندا، ڕەنگە [[ھەڤەخشترە]] ژمارەیەک کەسی لە [[گەلانی ئێرانی|ھۆزی ئێرانی کۆنی]] ساگارتیەکان لە شارەکانی ئاشووری ئەربەلا و [[ئەرەپخا]] ([[کەرکووک]]ی ئێستا) نیشتەجێ کردبێت، ڕەنگە وەک پاداشتێک بۆ یارمەتیدانیان لە گرتنی [[نەینەوا]]. بە گوێرەی نووسەرانی کلاسیک، ئیمپراتۆری فارس [[کورووشی مەزن]] لە ساڵی ٥٤٧ پێش زایین ئاشووری داگیرکرد و وەک دەوڵەتێکی پارێزراوی سەربازی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]] (یان ساتراپی) دامەزراند کە لە فارسی کۆن Aθurā (Athura) ناوی لێنرا، لەگەڵ [[بابل]] وەک پایتەخت.<ref>Yarshater, Ehsan (1993). The Cambridge History of Iran, Volume 3. Cambridge University Press. p. 482. ISBN 978-0-521-20092-9. Of the four residences of the Achaemenids named by Herodotus—Ecbatana, Pasargadae or Persepolis, Susa and Babylon—the last [situated in Iraq] was maintained as their most important capital, the fixed winter quarters, the central office of bureaucracy, exchanged only in the heat of summer for some cool spot in the highlands. Under the Seleucids and the Parthians the site of the Mesopotamian capital moved slightly to the north on the Tigris—to Seleucia and Ctesiphon. It is indeed symbolic that these new foundations were built from the bricks of ancient Babylon, just as later Baghdad, a little further upstream, was built out of the ruins of the Sassanian double city of Seleucia-Ctesiphon.</ref> [[پەڕگە:Achaemenid Empire 500 BCE.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|گەورەترین ڕووبەری خاکی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتی ھەخامەندییەکان]]، کە لە سەردەمی [[کورووشی مەزن]]دا بەدەست ھاتووە (٥٢٢-٤٨٦ پێش زایین)]] [[ماد]]ەکان و لەگەڵ ئەواندا ساگارتییەکان دەبوو لە ساڵی ٥٢٢ پێش زایین دژی داریۆسی یەکەمی فارس ڕاپەڕین، بەڵام ئەم ڕاپەڕینە لەلایەن ئەو سوپایەوە بە توندی داخرا کە داریۆس لە ساڵی دواتردا بە سەرکردایەتی ژەنەڕاڵ تەخماسپەدا ڕەوانەی دەرەوە. ڕووداوەکان لە نووسراوی بیستووندا وێنا کراون کە ئەمڕۆ لە چیاکانی [[پارێزگای کرماشان]]ی ئێران وەستاوە. [[پەڕگە:Median Empire.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|دەسەڵاتی [[ماد]]ەکان لەوپەڕی فەرمانڕەوایەتیدا]] [[شەڕی گۆگەمیلا]]، کە [[ئەسکەندەری مەزن]]، [[داریووشی سێیەم]]ی فارسی بردەوە، لە ساڵی ٣٣١ پێش زایین نزیکەی ١٠٠ کیلۆمەتر (٦٢ میل) ڕۆژئاوای ھەولێر بە پێی نەخشەی جیھانی ئۆربانۆ مۆنتی ڕوویدا. دوای شەڕەکە داریووش توانی بەرەو شارەکە ھەڵبێت.<ref>https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/workspace/handleMediaPlayer?lunaMediaId=RUMSEY~8~1~303667~90074316</ref> (تا ڕادەیەک بە نادروستی، ڕووبەڕووبوونەوەکە ھەندێک جار بە "شەڕی ئاربێلا" ناسراوە.) دواتر ئاربێلا بەشێک بوو لە ئیمپراتۆریەتی ئەسکەندەر. دوای مردنی ئەسکەندەری مەزن لە ساڵی ٣٢٣ پێش زایین، ئاربێلا بوو بە بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی]]. دواتر [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە نزیکەی ١٥٠ ساڵ داگیری کرد.<ref>https://books.google.iq/books?id=79wj2hj4wKUC&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Seleucid Empire alternative map.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سلووکی (شینێکی کاڵ) لە ساڵی ٢٨١ پێش زاییندا.]] [[پەڕگە:Map of the Parthian Empire under Mithridates II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە ساڵی ٩٤ پێش زایین لە گەورەترین ئاستیدا،(١٢٤-٩١ پێش زایین)]] ھەولێر بوو بە بەشێک لەو ناوچەیەی کە لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانیەکاندا]] ناکۆکی لە نێوان ڕۆما و فارسدا ھەبوو. لە سەردەمی پارتییەکان تا سەرەتای سەردەمی ساسانییەکان، ھەولێر بووە پایتەختی ویلایەتی [[ئادیابین]] (حادیابی ئاشووری). شارۆچکە و شانشینییەکە لە مێژووی جولەکەکاندا بە گۆڕینی بنەماڵەی شاھانە ناسراوە، بەتایبەتی شاژنە ھێلێنای ئادیابێنێ، بۆ ئایینی [[جوو]]لەکە.<ref>Brook, Kevin Alan (2018). The Jews of Khazaria (3rd ed.). Lanham: Rowman and Littlefield Publishers. pp. 241–243</ref> [[پەڕگە:Kingdom of Adiabene, ca 37 AD.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|شانشینی ئادیابین لە ساڵی ٣٧ی زایینی لە گەورەترین ئاستیدا، لە سەردەمی ئیزاتێسی دووەمدا]] پاشان دانیشتووانەکەی وردە وردە لە ئایینی کۆنی مێزۆپۆتامیا لە نێوان سەدەی یەکەم و چوارەمدا گۆڕا بۆ ئایینی [[مەسیحی]]، پکیدە بە شێوەیەکی نەریتی لە دەوروبەری ساڵی ١٠٤ی زایینی بووە یەکەم قەشە. ئایینی کۆنی میزۆپۆتامیا تا سەدەی دەیەمی زایینی بە تەواوی لە ناوچەکەدا نەمرد.<ref>https://www.tertullian.org/fathers/arbela_02_text.htm</ref> ھەروەھا کۆمەڵگەیەکی مەسیحی ھەبووە کە وا بیردەکرایەوە لە ئایینی جوولەکە گۆڕاون. [[ئادیابین]] (پارێزگای کەنیسەی ڕۆژھەڵاتی سریانی) لە ئەربێلا (بە [[زمانی سوریانی|سوریانی]]: ܐܪܒܝܠ ئەربیل) بووە ناوەندی [[مەسیحیەتی سوریانی]] تا کۆتایی سەدەکانی ناوەڕاست.<ref>https://books.google.iq/books?id=rNdtAAAAMAAJ&q=adiabene&redir_esc=y</ref> ھەولێر دوای ئەوەی [[ماد]]ەکان کۆتاییان بە حوکمی [[ئاشوورییەکان]] ھێنا، دوای مادەکان کەوتە ژێر دەستی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانییەکان]] بۆ چەندەھا سەدە، کە ھەژارییەکی زۆری تیادا بڵاو بووەوە و وە لە ناسنامە ئاشوورییەکەی داماڵرا. [[پەڕگە:The Sasanian Empire at its apex under Khosrow II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ساسانی لە گەورەترین ئاستدا ٦٢٠، لە سەردەمی خوسرەوی دووەم]] === مێژووی سەدەی ناوەڕاست === وەک چۆن زۆرێک لەو ئاشوریانەی کە بوونەتە مەسیحی ناوی ئینجیلی (لەوانەش جوولەکەکان)یان گرتەبەر، زۆربەی قەشەکانی سەرەتایی ناوی ئارامی ڕۆژھەڵاتی یان جوولەکە/ئینجیلییان ھەبووە، ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت کە زۆرێک لە مەسیحییە سەرەتاییەکانی ئەم شارە لە ئایینی جوولەکە بوون.<ref>Gillman, Ian and Hans-Joachim Klimkeit. Christians in Asia before 1500. (Ann Arbor: University of Michigan, 1999) p. 33</ref> وەک شوێنی دانیشتنی میترۆپۆلیتانی کەنیسەی ئاشووری ڕۆژھەڵات کاری دەکرد. لە سەردەمی مەسیحی شارەکەوە زۆرێک لە باوکانی کڵێسا و نووسەری ناسراو بە زمانی ئارامیی ھاتوون. دوابەدوای فەتحکردنی موسڵمانان بۆ سەر فارس، پارێزگای ساسانی نەکسواردەشیراگان و دواتر گەرامیگ و نۆدەردەشیراگان، کە ھەولێر بەشێکی لێ بوو، ھەڵوەشایەوە و لە ناوەڕاستی سەدەی حەوتەمی زایینیەوە ناوچەکە وردە وردە لێشاوی گەلانی [[موسڵمان]]ی بەخۆیەوە بینی کە زۆرینەیان [[عەرەب]] و گەلانی [[گەلانی تورک]] بوون.<ref>D. Sellwood, "ADIABENE," Encyclopædia Iranica, I/5, pp. 456–459</ref> ڕزگارکردنی(فتح) ھەولێر لە سەردەمی [[عومەر کوڕی خەتتاب]]دا بوو بە سەرکردایەتی (ربعی بن الأفکل) بوو کە ئەوکات ەژێر دەسەڵاتی ساسانییەکاندا بوو. [[پەڕگە:Rashidun Caliphate.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[خەلافەتی ڕاشیدون]] لە گەورەترین ئاستی خۆیدا، لە سەردەمی [[عوسمان کوڕی عەفان|خەلیفە عوسمان]]،٦٥٤ک]] دیارترین [[ھۆز]]ی [[کورد]] لە ناوچەکەدا [[ھەزەبانی]] بوو، ناوەندی ھەزەبانییەکان لە [[ھەولێر]] و [[شنۆ|شنۆ]] و [[ورمێ]] بوو. فەرمانڕەوایی ئەوان ناوچەکانی [[مەراغە]] و ورمێ لە ڕۆژھەڵات و ھەولێر و [[شنگال]] و بەشێک لە خاکی جەزیرە لە باشوور و ڕۆژاوا و بەرکاری و [[جۆلەمێرگ|ھەکاری]] و [[سەڵماس|سەلماس]] لە باکوورەوە،<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bozarslan|یەکەم=Hamit|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9781108473354&redir_esc=y|سەردێڕ=The Cambridge History of the Kurds|دوایین٢=Gunes|یەکەم٢=Cengiz|دوایین٣=Yadirgi|یەکەم٣=Veli|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|پەڕەکان=٢٧|زمان=en}}</ref><ref name=":3"/><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kennedy|یەکەم=Hugh|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215&redir_esc=y#v=onepage&q=%22The%20Kurdish%20dynasties%20which%20emerged%20in%20the%20second%20half%22&f=false|سەردێڕ=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٣٧٦٣٩-٢|پەڕەکان=٢١٥|زمان=en}}</ref> ھەولێر یەکێک بوو لە پایتەختەکەیان،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brill|یەکەم=E. J.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=ro--tXw_hxMC&dq=Zarzā+kurds&pg=PA1049&redir_esc=y#v=onepage&q=Zarzā%20kurds&f=false|سەردێڕ=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam: 1913-1936. Ṭāʻif - Zūrkhāna|ڕێکەوت=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٩٧٩٤-٠|پەڕەکان=١٠٤٩|زمان=en}}</ref> لە نێوان ساڵی ٩٠٦ تا ١١٣١/١١٤٤ فەرمانڕەوایان کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Minorsky|یەکەم=V.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9780521057356&redir_esc=y|سەردێڕ=Studies in Caucasian History: I. New Light on the Shaddadids of Ganja II. The Shaddadids of Ani III. Prehistory of Saladin|ڕێکەوت=١٩٥٣|بڵاوکەرەوە=CUP Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٠٥٧٣٥-٦|پەڕەکان=١٤٣|زمان=en}}</ref><ref name=":2"/>{{rp|65-66}} بە گوێرەی ئیبن حەوقەل ناوچەی جەزیرە لەوەڕگەی ھاوینەی کوردانی ھەزەبانەکان بووە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bozarslan|یەکەم=Hamit|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9781108473354&redir_esc=y|سەردێڕ=The Cambridge History of the Kurds|دوایین٢=Gunes|یەکەم٢=Cengiz|دوایین٣=Yadirgi|یەکەم٣=Veli|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|پەڕەکان=٢٦|زمان=en}}</ref> بوونی ھەزەبانەکان تۆمار کراوە لە سەدەی ١٠زی دا لە [[دوین]] لە [[ئەرمەنستان]]، کە بە کەنارەکانی دەریای کاسپی تێدەپەڕێت بۆ خاکی جەزیرە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=James|یەکەم=Boris|ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Le " territoire tribal des Kurdes " et l’aire iraqienne (xe-xiiie siècles): Esquisse des recompositions spatiales|ناونیشان=https://journals.openedition.org/remmm/3331#tocto1n3|journal=Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée|زمان=fr|issue=117-118|پەڕەکان=١٠١–١٢٦|doi=10.4000/remmm.3331|issn=0997-1327}}</ref> کە چەند کەسێکیش وەک پارێزگار بۆ شارەکە لە کۆتایی سەدەی دەیەمەوە تا سەدەی دوازدەھەم کە لەلایەن [[دەوڵەتی زەنگی]] داگیرکرا و پارێزگارییەکەی درا بە [[موزەفەرەدین کۆکبری]]، کە لە سەردەمی [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەیوبیەکاندا]] شارەکەیان پاراست. یاقوت حەمەوی زیاتر باسی لەوە دەکات کە ھەولێر لە سەدەی ١٣دا زۆربەی دانیشتووانی [[کورد]]ە.<ref>B. James. Le « territoire tribal des Kurdes » et l’aire iraqienne (xe-xiiie siècles): Esquisse des recompositions spatiales. Revue des Mondes Musulmans et de la Méditerranée, 2007. P. 101-126.</ref> [[پەڕگە:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|سوڵتانییەتی ئەیوبی(بە ڕەنگی پەمەیی) لە کاتی کۆچی دوایی سەلاحەدین لە ساڵی ١١٩٣ز]] کاتێک [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|مەغۆلەکان]] لە سەدەی ١٣دا ھێرشیان کردە سەر ڕۆژھەڵاتی نزیک، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٢٣٧ ھێرشیان کردە سەر شاری ھەولێر. شارۆچکەی خوارەوەیان تاڵان کرد بەڵام ناچار بوون لەبەردەم سوپای خەلافەت کە نزیک بووەوە پاشەکشە بکەن و ناچار بوون گرتنی قەڵاکە دوابخەن.<ref>Woods, John E. (1977), "A note on the Mongol capture of Isfahān", Journal of Near Eastern Studies, 36 (1): 49–51</ref> دوای [[گەمارۆدانی بەغدا (١٢٥٨)|کەوتنی بەغدا]] بە دەست [[ھۆلاکۆ خان]] و مەغۆلەکان لە ساڵی ١٢٥٨، دوا فەرمانڕەوای بەگتەگێنید خۆی ڕادەستی مەغۆلەکان کرد و بانگەشەی ئەوەی کرد کە گاریسۆنی کوردی شارەکەش بەدوایدا دەڕۆن؛ بەڵام ئەوان ئەمەیان ڕەتکردەوە، بۆیە مەغۆلەکان گەڕانەوە بۆ ھەولێر و توانیان قەڵاکە بگرن دوای گەمارۆدانێک کە شەش مانگی خایاند.<ref>https://www.gemaart.com/wp-content/uploads/2020/09/PAPER_Citadel-Research_Novacek.pdf{{بەستەری مردوو|url=https://www.gemaart.com/wp-content/uploads/2020/09/PAPER_Citadel-Research_Novacek.pdf |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> پاشان [[ھۆلاکۆ خان]] پارێزگارێکی [[مەسیحی]] [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] بۆ شارۆچکەکە دانا و [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی]] ڕێگەی پێدرا کەنیسەیەک دروست بکات. [[پەڕگە:Bagdad1258.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|وێناکردنی سوپای [[ھۆلاکۆ خان]] کە شارەکەی گەمارۆداوە، ١٤٣٠]] لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا، گۆشەگیرییە بەردەوامەکانی سەر [[مەسیحی]]یەکان و [[جوو]]لەکەکان و بوداییەکان لە سەرانسەری ئیلخاناتدا لە ساڵی ١٢٩٥ لە ژێر دەسەڵاتی ئۆیرات ئەمیر ناوروزدا بە جددی دەستیپێکرد، ئەمەش کاریگەری زۆری لەسەر ئاشوورییە ڕەسەنەکانی مەسیحی ھەبوو. ئەمەش لە سەرەتای سەردەمی ئیلخان غەزاندا دەرکەوت. لە ساڵی ١٢٩٧دا، دوای ئەوەی غەزان ھەستی بە بەھێزی کرد کە بتوانێت بەسەر کاریگەرییەکانی ناوروزدا زاڵ بێت، کۆتایی بە گۆشەگیرییەکان ھێنا. لە سەردەمی ئیلخان ئۆلجێیتودا، دانیشتوانی [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] پاشەکشەیان کرد بۆ قەڵاکە بۆ ئەوەی لە گۆشەگیری ڕزگاریان بێت. لە بەھاری ساڵی ١٣١٠دا مەلەک (حاکم)ی ناوچەکە بە ھاوکاری [[کورد]] ھەوڵی دەستبەسەرداگرتنی لێیان دا. سەرەڕای ھەموو ھەوڵەکانی قەشەی تورک مار یەحبەڵڵا بۆ دوورکەوتنەوە لە مەرگەساتی نزیک، دواجار قەڵاکە دوای گەمارۆدانی سەربازانی ئیلخانات و خێڵە کوردییەکان لە ١ی تەمموزی ١٣١٠ گیرا و ھەموو بەرگریکارەکانیش کۆمەڵکوژ کران، لەنێویاندا زۆرێک لە دانیشتوانی ئاشووری شارۆچکەی خوارەوە.<ref>Sourdel, D. (2010), "Irbil", in Bearman, P.; Bianquis, Th.; Bosworth, C.E.; van Donzel, E.; Heinrichs, W.P. (eds.), Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Brill Online,</ref> بەڵام ژمارەی دانیشتوانی [[ئاشوورییەکان]]ی شارەکە لە ڕووی ژمارەییەوە بە گرنگییەوە مانەوە تا وێرانکردنی شارەکە لەلایەن ھێزەکانی [[تەیمووری لەنگ|تەیمورەوە]] لە ساڵی ١٣٩٧.<ref>Edwin Munsell Bliss, Turkey and the Armenian Atrocities, (Chicago 1896) p. 153</ref> [[پەڕگە:Historical Atlas of Iran - Plate No. 17 (cropped).jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|سەردەمی ئیلخانییەکاندا]] [[قەرەقۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی [[تورکمان]] کە لە ساڵی ١٣٧٥ی زایینی وڵاتەکەیان دامەزراند، و فەرمانڕەوایی ڕۆژھەڵاتی [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و [[قەوقاز|قەفقاز]] و ھەندێک ناوچەی [[ئێران]] [[عێراق|و عێراقیان]] کرد، لە نێوان ساڵانی [[١٣٨٠]]ی زایینی تا [[١٤٦٩]] ی زایینی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا universalis.fr|ناونیشان=https://www.universalis.fr/encyclopedie/moutons-noirs-kara-koyunlu/|بڵاوکەرەوە=universalis.fr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا britannica.com|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Kara-Koyunlu|بڵاوکەرەوە=britannica.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا nomisma.org|ناونیشان=http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|بڵاوکەرەوە=nomisma.org|ڕێکەوتی سەردان= ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180707123207/http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Qaraqoyunlu Dynasty AZƏRBAYCAN.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|تورکمانە قەرەقۆینلۆکان، شینێکی کاڵ، گەورەترین ڕادەی خۆیان لە عێراق و کەناری ڕۆژھەڵاتی عەرەبی بۆ ماوەیەکی کەم نیشان دەدەن]] [[ئاق قۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی تورکمان و لە «خێڵی بێندەر»ن لە نێوان ساڵانی [[١٤٦٧]] - [[١٥٠٢|١٥٠٢ی زایینی]] لە ڕۆژھەڵاتی [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و فارس و [[عێراق]] و [[ئەفغانستان]] [[شینجیانگ|و تورکستان]] فەرمانڕەواییان کردووە. و لە ساڵی ١٤٦٩ی زایینی توانی وڵاتی [[قەرەقۆینلۆ]] لەناو ببات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131020105336/http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Map Aq Qoyunlu 1478-en.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|کۆنفیدراسیۆنی ئاق قۆینلۆ لە گەورەترین ئاستدا لە سەردەمی ئوزون حەسەن]] لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ھەولێر بە یەک لە دوای یەک لەلایەن [[ئومەویەکان]]، [[خەلافەتی عەباسی|عەباسیەکان]]، [[دەوڵەتی بوەیھی]]، [[شانشینی سەلجووقی|سەلجوقییەکان]] و پاشان تورکمانەکانی بەگتەگینید میرەکانی ھەولێر (١١٣١-١٢٣٢) حوکمڕانی دەکرا، دیارترینیان [[موزەفەرەدین کۆکبری]] بوو کە یەکێک بوو لە ژەنەڕاڵە پێشەنگەکانی [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەلاحەدین]]؛ بە نۆرە ئیلخانیەکان و جەلاییریدەکان و [[قەرەقۆینلۆ]] و ئیمپراتۆریەتیی تەیموور و [[ئاق قۆینلۆ]] بەدوایاندا ھاتن. لە ساڵی ١٥٠٩دا شاری [[ھەولێر]] و ناوچەکە لەلایەن [[شانشینی سەفەوی|سەفەوییەکانەوە]] داگیرکرا و بووە بەشێک لە فەرمانڕەواییان. یەکێک بوو لە گەورەترین ئیمپراتۆرییەتەکانی ئێران دوای لەشکرکێشی عەرەبەکان کە لەلایەن [[سەفەوییەکان|بنەماڵەی سەفەوییەکانەوە]] لە ساڵی ١٥٠١ تا ١٧٣٦ حوکمڕانی کرا.<ref>Helen Chapin Metz. ''Iran, a Country study''. 1989. University of Michigan, p. 313.</ref><ref>Emory C. Bogle. ''Islam: Origin and Belief''. University of Texas Press. 1989, p. 145.</ref><ref>Stanford Jay Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge University Press. 1977, p. 77.</ref><ref>Andrew J. Newman, ''Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire'', IB Tauris (March 30, 2006).</ref> [[پەڕگە:Safavid Iran.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سەفەوی لە سەردەمی شا عەباسدا]] ھەولێر شوێنی لە دایکبوونی مێژوونووس و نووسەرانی بەناوبانگی سەدەی ١٢ و ١٣ی کورد [[ئیبن خەلەکان]] و [[ئیبن ئەلمستەوفی]] بووە. دوای [[شەڕی چاڵدێران]] لە ساڵی ١٥١٤، ھەولێر کەوتە ژێر [[میرنشینی سۆران]]. لە سەدەی ١٨دا [[میرنشینی بابان]] شارەکەی گرتەوە بەڵام لەلایەن [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەمەد کۆر]] فەرمانڕەوای سۆران لە ساڵی ١٨٢٢ دەستی بەسەردا گیرا. [[پەڕگە:Soran Emirate.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی [[میرنشینی سۆران]] لە لووتکەی دەسەڵاتیدا لە سەردەمی [[شۆڕشی ڕەواندز]] بە سەرکردایەتیی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]. کە سنوورەکەی لە باکوورەوە لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]] و [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]] و لە باشووریشەوە لەگەڵ قەبیلەی عەنزەی نەجد و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە لەگەڵ [[ئێرانی قاجاڕی]] و [[میرنشینی ئەردەڵان]] ھاوسنوور بوو.]] [[میرنشینی سۆران]] بەردەوام بوو لە حوکمڕانی بەسەر ھەولێردا تا ساڵی ١٨٥١ لەلایەن عوسمانییەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا، ھەولێر بوو بە بەشێک لە [[ویلایەتی مووسڵ]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] تا [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، کاتێک عوسمانییەکان و ھاوپەیمانە [[کورد]] و [[تورکمان]]ەکانیان لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا]]وە تێکشکێنران. === سەردەمی عوسمانی(١٥٣٨-١٩١٨) === * دوای ئەوەی لە ساڵی ١٥١٧ بە ھێرشی ناڕێک دەستی پێکرد لە ساڵی ١٥٣٨ کۆتایی پێھات، کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی]] خاکی [[باشووری کوردستان]]ی ئێستای زیاد کرد بۆ ئیمپراتۆریەتەکەی بە گرتنی لە دەستی ڕکابەرە سەرەکییەکەی کە [[شانشینی سەفەوی]] بوو.<ref>Rothman, E. Nathalie (2015). Brokering Empire: Trans-Imperial Subjects between Venice and Istanbul. Cornell University Press.</ref> * [[مێزۆپۆتامیا]] لە ساڵی ١٥٥٥ لە لایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] بە [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە]] دەستی کەوتبوو، بەڵام تا [[گرێبەستی زەھاب]] لە ساڵی ١٦٣٩ کۆنترۆڵی عوسمانی بەسەر میزۆپۆتامیادا یەکلاکەرەوە نەبوو.<ref>https://archive.org/details/historyofottoman00stan/page/198/mode/2up</ref> دوای [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە]]، سەفەوییەکان جارێکی دیکە زۆربەی ناوچەی میزۆپۆتامیایان گرتەوە لە سەردەمی [[شا عەباسی یەکەم]] (١٥٨٨-١٦٢٩).<ref>Nasiri, Ali Naqi; Floor, Willem M. (2008). Titles and Emoluments in Safavid Iran: A Third Manual of Safavid Administration. Mage Publishers. p. 309.</ref> پاشان لەگەڵ داگیرکردنەوەی [[بەغدا]](١٦٣٨) لیوای مووسڵ بوو بە ویلایەتێکی سەربەخۆ.<ref>Kemp, Percy (1983). "Power and Knowledge in Jalili Mosul". Middle Eastern Studies. 19 (2): 201–12.</ref> * شاری ھەولێر لەم ماوەی دەسەڵاتی عوسمانیدا قەزایەک بوو لە لیوای کەرکووک. ھەرچەندە ماوەیەکیش قەزا بوو لە لیوای ڕەواندز. * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ [[حکوومەتی ناوەندی]]ی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا [[ئەیالەتی شارەزوور]]یان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== لیوای ھەولێر لە سەردەمی عوسمانیدا(١٨٥٠-١٩١٨) ==== شارۆچکەی مۆدێرنی [[ھەولێر]] لەسەر گردێک وەستاوە کە قەڵایەکی عوسمانی لە سەرەوەیە. لە سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاستدا، ھەولێر بووە ناوەندێکی بازرگانی سەرەکی لەسەر ڕێگای نێوان [[بەغدا]] و [[مووسڵ]]، ڕۆڵێک کە تا ئەمڕۆش دەیگێڕێت لەگەڵ پەیوەندییە گرنگەکانی ڕێگاوبان بە جیھانی دەرەوە. ئەم سەردەمە بە کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی کرداریی ھەردوو و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] و [[میرنشینی بابان|بابان]] و چەسپاندنی دەسەڵاتی [[بەغدا]] بە سەر تەواوی خاکی [[باشووری کوردستان]] دەست پێدەکات جگە لە چەند ساڵێک نەبێت کە ھەموو یەکە کارگێڕییەکانی نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] بە یەکگرتوویی لە یەکەیەکی کارگێڕیدا کۆکرابوونەوە و ناوەندەکەسی شاری [[ڕەواندز]] بوو. دوای ئەوە سەر بە سنجاق(لیوا)ی کەرکووک بوو تاوەکوو ساڵی (١٩٢٣) کرایە لیوا.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٨) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا [[زێی بچووک]] و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf | نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> خاکی ئێستای پارێزگای ھەولێر، لەم سەردەمەدا دابەش ببوو بەسەر [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] و [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]]دا، لە [[ئەیالەتی شارەزوور]] و [[ئەیالەتی بەغدا]] و [[ئەیالەتی وان]]دا. قەزاکانی([[قەزای ھەولێر|ھەولێر]]، [[قەزای کۆیە|کۆیە]]، [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] و [[ناحیەی بالیسان|بالیسان]]) سەر بە [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] بوون. قەزاکانی ([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای ھەریر|حەریر]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]]، [[ناحیەی بجیل|سورچی]] و [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]) سەر بە لیوای ڕەواندز بوون. [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] سەر بە لیوای مووسڵ بوو. لەم سەردەمەدا [[قەزا]]کان فرە ناوەند بوون و لە ژێر ھەژموونی [[ھۆز]]ەکاندا بوون بۆیە ھەندێک قەزا ناوی ھۆزەکانیشی لەگەڵدا دەھات. وە ھەندێک قەزا دراوەتە [[ھۆز]]ەکان بەڵام ناوەندیان نەبووە لە بەر ئەوەی لەو کاتەدا کۆچەری بوون بەڵام لە سنووری ئەو یەکە کارگێڕیانەی ئێستادا بوون. ئەم خشتەیەی خوارەوە ئەو یەکە کارگێڕییانە ڕوون دەکاتەوە کە پارێزگای ھەولێری ئێستا پێکدەھێنن کە سەر بە لیوا جیاوازەکان بوون.<ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = العراقی الشمالی | ناونیشان = https://drive.google.com/file/d/1KN0rYRFz_grB4hi84ATBdDN7KklFSY8r/view | نووسەر = محمد ھادی الدفتر و عبداللە حسن |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref>  {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە نێوان ساڵانی(١٨٥٠-١٨٦٥)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! لیوا ! ناوی قەزا ! پێڕستی یەکە کارگێڕییەکان ! لیوا ! ناوی قەزا ! پێڕستی یەکە کارگێڕییەکان |- | rowspan=5 style="text-align: center;"| [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] لەگەڵ فرە ناوەندی(ڕۆست، ڕەوەندۆک، شکیو، دەرگەڵە، دولە، ھەڕوتیان، بیاو، سەرچیان، کورە، دیوە و دەراریان) | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|دیانا]]، بەشێک لە [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] | rowspan=5 style="text-align: center;"| [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]](ئەربیل) | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]]، [[قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]، [[ناحیەی کەندێناوە|کەندێناوە]]، [[قەزای مەخموور|مەخموور]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ھەریر]] | style="text-align: center;" | دێرە حەریر | style="text-align: center;" | [[ناحیەی بالیسان|بالیسان]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|باڵەک]] | style="text-align: center;" | باڵەک | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] لەگەڵ فرە ناوەندی([[بۆگد]]، [[خەرابە]]، [[ساتووقەڵا]]، شێخان، دەربەند، گردی و چنارە، [[خەلەکان]]، [[خدران]] و [[ھیزۆپی گەورە|ھیزۆپ]]) | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیسنجەق]]، [[قەزای تەقتەق|تەقتەق]]، [[ناحیەی خەلەکان|چناران]]، بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]] | style="text-align: center;" | سیدەکان | style="text-align: center;" | ھۆزی سن و [[ئاکۆ]] و [[خۆشناو]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] و [[ناحیەی بێتواتە|بێتواتە]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی بجیل|سورچی]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] | style="text-align: center;" | [[ئێلی بڵباس]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] و [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] و [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- | rowspan=1 style="text-align: center;"| [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]] | style="text-align: center;" | ھۆزی [[مامەش]] و [[مەنگوڕ]] و ڕەمەک | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] | rowspan=1 style="text-align: center;"| [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|زێبار]] | style="text-align: center;" | مێرگەسۆر |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] [[پەڕگە:لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٥٠ - ١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٥٠ - ١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣) ==== لەم قۆناغەدا سیستەمی کارگێڕیی بەغدا لە [[ئەیالەت]]ەوە گۆڕدرا بۆ [[ویلایەت]]، ئەمەش لەلایەن [[والی]] تازە (مەدحە ت پاشا) کە لە ڕۆژی (۱۸ی موحەڕەمی ساڵی ۱۲۸٦ز-١٨٦٩/٤/٣٠ز)دا. گەیشتە [[بەغدا]] جیبەجێکرا، [[ویلایەتی بەغدا]] لەم قۆناغەدا لە (١٥) لیواوە کرا بە(١٤) لیوا، ژمارەی [[قەزا]]کانیشی لە(١٣٦)ەوە بۆ (۹۳) قەزا کەمکرایەوە. قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ [[والی]] [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|لیوای کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # سنووری ئێستای '''پارێزگای ھەولێر''' لەم سەردەمەدا لە لیوای ڕەواندزدا کۆکرایەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! ناوی قەزا ! یەکەی کارگێڕییەکان ! ژ ! ناوی قەزا ! یەکەی کارگێڕییەکان |- | style="text-align: center;"| ١ | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ھەریر]] | style="text-align: center;" | دیرە حەریر | style="text-align: center;"| ٥ | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]]، [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]، [[ناحیەی کەندێناوە|کەندێناوە]]، [[قەزای مەخموور|مەخموور]] |- | style="text-align: center;" | ٢ | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|باڵەک]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | style="text-align: center;" | ٦ | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]]، [[قەزای تەقتەق|تەقتەق]]، [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] |- | style="text-align: center;" | ٣ | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|برادۆست]] | style="text-align: center;" | ٧ | style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر|پشدەر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر|پشدەر]]، [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- | style="text-align: center;" | ٤ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی شێروان مەزن|شێروان]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|مێرگەسۆر]] | style="text-align: center;" | ٨ | style="text-align: center;" | دارەبیان | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]]، [[ناحیەی خدران|خدران]]، [[ناحیەی خەلەکان|خەلەکان]]، [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- |} [[پەڕگە:نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨) ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری [[سنجاق]]ەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی([[مەنگوڕ]] و [[مامەش]] و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]]، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[قەزای ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا:''' سنووری ئێستای پارێزگای ھەولێر لەم قەزایانە پێکھاتبوو: # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە ([[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] و [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای کۆیە]] یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] بوو. # [[قەزای ڕەواندز]] لە ([[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]]، [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە ھەریر]]، [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای ڕانیە]] تەنھا [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]]ی ھەبووە. # ھێنانە کایەی ناحیەی شێروان لە ساڵی(١٨٩٠)دا، دواتر لکاندنی بە قەزای زێبار. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٢٩٢ک-١٨٧٥ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | ٢ | [[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]] |- | [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] |- | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | ٤ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا:''' # ناوی [[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]] گۆڕدرا بە ناحیەی برادۆست. # [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە سنووری [[قەزای کۆیە]] ھاتە کایەوە. # ناحیەی ئەملاکی شەمامک لە لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ھاتە کایەوە، کە سنووری ئێستای [[قەزای مەخموور]] و [[قەزای خەبات]] دەکات. # لە ساڵی (١٩٠٣)دا [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] لکێندران بە [[قەزای ڕەواندز]]ەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٣٢٥ک-١٩٠٧ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | rowspan=3 |٢ | rowspan=3 |[[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] |- | [[ناحیەی بالیسان]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=6 | ٣ | rowspan=6 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] |- | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] |- | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | ٤ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === لیوای ھەولێر لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد، دەتوانرێت سەردەمی پاشایەتی بە سەر چوار قۆناغدا دابەشبکرێت.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # جێگیرکردنی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوش تەپە]] لە بری ناحیەی دزەیی. # دابەشکردنی ھۆبەی ئەملاکی ئەمیری شەمامک بۆ دوو ناحیە([[قەزای مەخموور|مەخموور]] و [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]). # بەستنەوەی ناحیەی سولتانیە بە ناوەندی [[قەزای مووسڵ]]ەوە، دواتر دابەشکرا لە نێوان ھەردوو [[قەزای شەرقات|ناحیەی شەرقات]] و [[ناحیەی شۆڕە]]، ئیتر ناوی سولتانیەش لە دەفتەرە تۆمارییەکاندا نەما. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە. # دابڕاندنی [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] لە [[قەزای ڕەواندز]] و لکاندنی بە [[ناحیەی بارزان|ناحیەی زێبار]]ی سەر بە [[قەزای ئاکرێ]]. بەم شێوەیە یەکە کارگێڕییەکان کە دواتر لیوای ھەولێریان پێکھینا پێکھاتبوو لە (٣ [[قەزا]] و ٩ [[ناحیە]])، خاڵێکیتر کە پێویستە ئاماژەی پێبکریت ئەوەیە لە کاتی ھێنانە کایەی لیوای ھەولێردا بە ھۆی ناجێگیری ڕەوشی لیوای سلێمانییەوە ئاماژە بە [[قەزای ڕانیە]] نەکراوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێرلە ساڵی(١٩٢٢)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە |- | rowspan=4 | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|ناحیەی مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | rowspan=1 | ٢ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | rowspan=1 colspan=2 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=2 style="text-align: center | (٣)[[قەزا]] و (٩)[[ناحیە]] |- |} ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # [[قەزای ڕانیە]] دوای جێگیربوونی چارەنووسی [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، [[قەزای ڕانیە]] سەر لە نوێ بە لیوای ھەولێرەوە بەسترایەوە، سەرەتا بەشی ڕۆژئاوای [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] کە دەکەونە نێوان چیای [[ھەیبەت سوڵتان]]، [[زێی بچووک]] و ڕووباری باسەلامەوە بە [[قەزای کۆیە]] لکێندرا، لکاندنیشی پەیوندی بە موڵکداری ئاغاکانی کۆیەوە ھەیە، کە خاوەنی زۆربەی زەوییەکانی ئەم ناحیە بوون، دواتر گەڕێنرایەوە بۆ [[قەزای ڕانیە]]. # ھەروەھا لە سنووری [[قەزای ڕانیە]]، [[ناحیەی ناودەشت]] ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شاردەێی [[سەنگەسەر]] بوو. # لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا کە بە دوو زنجیرە چیا و بەرزایییەکانی ([[قەرەچوغ]]) و (زوورگە زراو) دابەشکراوە بۆ سێ [[دەشت]]، ھەردوو دەشتی (شەمامک، کاندێناوە و قەراج)، بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٤٩) لە ۱۹۲۷/۷/۲۷دا لە [[قەزای ھەولێر]] دابڕێنران و کران بە [[قەزا]]، سەرەتا ناوی قەزای گوێڕ بوو، دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٥) لە ۱۹۲٨/٣/٥دا ناوی گۆڕدرا بە [[قەزای مەخموور]] ناوەندەکەی شارۆچکەی [[مەخموور]] بوو. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦١) لە ۱۹۲٨/٤/٤دا [[ناحیەی کەندێناوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[قەزای مەخموور]]دا و ناوەندەکەی شارەدێی [[دیبەگە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =کورد وترک وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سی جی ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێرلە ساڵی(١٩٣٦)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە |- | rowspan=2 | '''١''' | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | rowspan=1 | '''٣''' | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | rowspan=4 | '''٥''' | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | rowspan=3 | '''٤''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | rowspan=2 | '''٢''' | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | rowspan=1 colspan=2 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | rowspan=1 colspan=7 style="text-align: center | '''(٥)[[قەزا]] و (١١)[[ناحیە]]''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦٦٥) لە ٢٠\١٢\١٩٤٤دا [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] لەگەڵ ھەردوو [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و [[ناحیەی بارزان]] لە [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]] دابڕێنرا و لکێندرا بە پارێزگای ھەولێرەوە. # [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپ]]ە ھەڵوەشینرا و سەرجەم کەرتەکانی لکێندرا بە ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٤٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | style="text-align: center |[[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | ٨٥٤ | style="text-align: center | ٩٣ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ھەولێر]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٣٨٤٠ | style="text-align: center | ٣٠١ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٢٢٩٣ | style="text-align: center | ١١٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ١٢٢٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای مەخموور]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٤٠٩٤ | style="text-align: center | ٢٤٤ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ١٠٤٨ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٩٠٩ | style="text-align: center | ٦٧ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای کۆیە]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ١٩٥٧ | style="text-align: center | ١٤٢ |- | rowspan=6 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=6 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٠١٧ | style="text-align: center | ١٠٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٩٣١ | style="text-align: center | ٩٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٧٥٢ | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٨٢٥ | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٦١١ | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ڕەواندز]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٥١٣٦ | style="text-align: center | ٤٤٨ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[بلێ]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[بلێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٤٧٥ | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٣٥٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٨٢٩ | style="text-align: center | ٦٥ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕانیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center | [[ڕانیە]] | style="text-align: center | ١٠١٣ | style="text-align: center | ٩٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | [[میرزا ڕۆستەمی گەورە]] | style="text-align: center | ٤١٤ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | [[سەنگەسەر]] | style="text-align: center | ٨٧٣ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ڕانیە]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٢٣٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٢) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨١٧٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٠٨''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== لەم قۆناغەدا ڕووبەری پاریزگای ھەولێر کەم بووەوە بەھۆی ئەوەی [[قەزای ڕانیە]]ی لێدابڕێنرا. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای کۆیە]]. [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە [[قەزای شەقڵاوە]]وە. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٢دا [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]، بە دابڕانی (٢٧) کەرت لە [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] و (٣٤) کەرت لە [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرەحەریر]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[قەزای شەقڵاوە]]، ناوەندەکەی لە شارەدێی [[پیرمام]]ە. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٤دا، ناحیەی [[ھیران|ناحیەی خۆشناو]] لە سنووری [[قەزای شەقڵاوە]]دا ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شارەدێی [[ھیران]] بوو. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٥٨٣) لە ٥\٧\١٩٥٦دا، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە قەزای [[مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]، وە ناوەندی قەزاکەش لە گوندی [[بلێ]]وە گواسرتایەوە بۆ شارۆچکەی [[مێرگەسۆر]]. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٦١٠) لە ١٢\٧\١٩٥٦دا، [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی ناودەشت]] و [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] لەم پارێزگایە دابڕێنرا و لکێندرا بە [[پارێزگای سلێمانی]]یەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٣٥٠) لە ٢٢\٦\١٩٥٧دا، [[ناحیەی قەراج]] لە سنووری [[قەزای مەخموور]]دا ھاتە کایەوە و ناوەندەکەی لە گوندی [[گۆمەشین]] دانرا.<ref name=":8" /> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٥٨)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=1 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=1 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٤٥٦ | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ١٢٢٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[گۆمەشین، قەراج|گۆمەشین]] | style="text-align: center | ١٨٣٧ | style="text-align: center | ٨٦ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ١٠٤٨ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٩٠٩ | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٠١٧ | style="text-align: center | ١٠٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٧٥٢ | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٨٢٥ | style="text-align: center | ١١٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٦١١ | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٤٧٥ | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٣٥٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٥١٩ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٥٨٧ | style="text-align: center | ٦٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٦٧٩ | style="text-align: center | ٧٠ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٦) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٥٨٧٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠٠''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٥٨)دا.]] === پارێزگای ھەولێر لە سەردەمی کۆماریدا(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان. ئەم سەردەمە دابەشی چوار قۆناغ دەکرێت.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بەفەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٨) لە ١٩٦٠/٨/٣٠دا، (١٠٠) کەرتی ناوەندی پارێزگای ھەولێر دابڕێنرایەوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[قوشتەپە]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحية قوشتبة | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/204.html | نووسەر = القوانين والتشريعات العراقية |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٠ دا، (١٣) کەرتی [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خوشناو]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] و (٣) کەرتیشی بە [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]ەوە لکێنراوە، ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]]یش بە [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]ەوە لکێنراوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٣) لە ١٩٦٢/١٢/٢٣دا، [[ناحیەی دیانا]] لە سنووری [[پارێزگای ھەولێر]]دا ھێنرایە کایە و بەسترایەوە بە [[قەزای ڕەواندز]] و (٥٤) گوندی و (٣) مەخفەری [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]ی پێوە گریدرا و ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[دیانا]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحية دیانا | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/790.html| نووسەر = القوانين والتشريعات العراقية |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٦٥)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژ. کەرت |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | style="text-align: center | [[قوشتەپە]] | style="text-align: center | ١٠٠ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[گۆمەشین، قەراج|گۆمەشین]] | style="text-align: center | ٨٦ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٧١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ٤٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی دیانا]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٨) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠٠''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٦دا ، (٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی قەراج]]ەوە لکێندراوە. # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٧٤٢) لە ١٩٦٧/٧/٢٦دا، (٣٢) گوندی [[ناحیەی دیانا]] و (٢٢) گوندی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] دابڕێنران، بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] لە سنووری [[قەزای ڕەواندز]] و ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[خەلیفان]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خلیفان | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/13278.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # لە ناوەڕۆکی بەیانی وەزارەتی داد لە سالی ١٩٦٧دا، جەختکراوە لە لکاندنی (٢٦) گوند بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]]ەوە. # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] ژمارە (٧٥٢) لە ١٩٧٠/٧/٥دا، [[قەزای چۆمان]] ھێنرایە کایە و ناوەندەکەی لە گوندی [[چۆمان]] بوو و سنووری کارگێڕییەکەیشی ھەمان سنووری کارگێڕیی [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث قضاء جومان | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/6215.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] لە ١٩٧٣/٧/١٦دا، ناوەندی [[ناحیەی قەراج]] لە گوندی [[گۆمەشین، قەراج|گومەشین]]ەوە گوێزرایەوە بۆ گوندی [[باقرتە]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٠٣) لە ١٩٧٣/١٠/١٥دا، بە دابڕاندنی (١٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]]، (٢٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] و (٤) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی شۆڕش]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای کۆیە]]وە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[دێگەڵە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة شورش | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9281.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٦٨) لە ١٩٧٣/١٢/٥دا، (٣١) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات |ناحیەی خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[خەبات|ھەنجیرۆک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خبات | ناونیشان = https://wiki.dorar-https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9283.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٩٨) لە ١٩٧٥/٩/٤دا، (١٩) کەرتی [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای چۆمان]]ەوە بە ستراوە و ناوەندەکەیشی گوندی [[حاجی ئۆمەران]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة حاجی عمران | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11207.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٣٣) لە ١٩٧٦/١/٢٥دا، (٢٩) کەرتی [[ناحیەی کەندێناوە]]، (١١) کەرتی [[ناحیەی قەراج]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێنراوە ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]]ی سەر بە [[قەزای ھەولێر]] بە [[ناحیەی پردێ]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ارتباط مقاطعات من محافظة اربيل والحاقها بالتأميم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] ژمارە (٦٤٨) لە ١٩٧٧/٦/١دا، [[ناحیەی بارزان]] ھەڵوەشێنراوە و ھەموو زەوییەکانیشی بە [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]]ی سەر بە [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]ەوە لکێندراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الغاء ناحية بارزان التابعة لمحافظة اربيل | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7966.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٧٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[عەنکاوە]] | style="text-align: center | ٩٤٠ | style="text-align: center | ٦٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | style="text-align: center | [[قوشتەپە]] | style="text-align: center | ١٢٧٣ | style="text-align: center | ٩٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center | [[خەبات]] | style="text-align: center | ٤٧٠ | style="text-align: center | ٣١ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ھەولێر]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٦٨٣''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٩٣''' |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٤٤٨ | style="text-align: center | ٢٩ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ٧٠٧ | style="text-align: center | ٤٦ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[باقرتە]] | style="text-align: center | ٩٧٣ | style="text-align: center | ٧٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مەخموور]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٦٣٧''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٠٤''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٦٤٧ | style="text-align: center | ٤٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ١٠٧٣ | style="text-align: center | ٥٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شۆڕش]] | style="text-align: center | [[دێگەڵە]] | style="text-align: center | ٤٠٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای کۆیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢١٢٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٢''' |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ٥٠٩ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی دیانا]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٢٩٠ | style="text-align: center | ٤١٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٦٩٠ | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center | [[خەلیفان]] | style="text-align: center | ٤١٥ | style="text-align: center | ٣٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ڕەواندز]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٩٠٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢١٥''' |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٧٨٥ | style="text-align: center | ٧٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٦٢٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٠٩''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٤٩٢ | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[ھەریر]] | style="text-align: center | ٤٦٠ | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٨٠٠ | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای شەقڵاوە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٧٥٢''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٦''' |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٧ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[چۆمان]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٦٧٤ | style="text-align: center | ٦٦ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] | style="text-align: center | [[حاجی ئۆمەران]] | style="text-align: center | ٢٤٥ | style="text-align: center | ١٩ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای چۆمان]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٩١٩''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٨٥''' |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(٢١) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٤٢٧''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١١٤٥''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٤) لە ١٩٨١/١٢/٢٠دا، [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]] ھێنرایە کایەوە و ناوەندەکەیشی شارۆچکەی [[دیانا]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٧٩) لە ١٩٨٢/٢/١دا، [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] ھەڵوەشێنراو و ھەموو کەرتەکانیشی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]ەوە لکێنرا. # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و لکاندنی ھەموو کەرتەکانی بە [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]]ەوە بەپێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٢٦٧) لە ١٩٨٢/٥/١٢دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الغاء ناحیة مزوری بالا فی محافظة اربیل | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/20502.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٤٢) لە ١٩٨٧/٧/١٨دا، ھەردوو [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خوشناو]]ی سەر بە [[قەزای شەقڵاوە]] و [[ناحیەی کەندێناوە]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی قەزای ھەولێرەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٩٨٧)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ناوەند ! ڕووبەر^٢ ! ژ.کەرت ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ناوەند ! ڕووبەر^٢ ! ژ.کەرت |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''١''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[ ھەولێر]] | style="text-align: center;" | ٢١٨٥ | style="text-align: center;" | ١٦٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٣''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|سدیق]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی دیانا|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[دیانا]] | style="text-align: center;" | ٤٦٥٦ | style="text-align: center;" | ٣٤٤ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center;" | [[خەبات]] | style="text-align: center;" | ٥٢١ | style="text-align: center;" | ٣١ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center;" | [[ خەلیفان]] | style="text-align: center;" | ٤٤٨ | style="text-align: center;" | ٣١ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[کۆیە]] | style="text-align: center;" | ٢١٢٤ | style="text-align: center;" | ١٤٢ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز|ناحیەی ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | ١٨٠ | style="text-align: center;" | ٣٤ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای ھەولێر''' | style="text-align: center;" | '''٤٨٣٠''' | style="text-align: center;" | '''٣٣٥''' | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای سدیق''' | style="text-align: center;" | '''٥٢٨٤''' | style="text-align: center;" | '''٤١٦''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٢''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[ مەخموور]] | style="text-align: center;" | ١٢١٤ | style="text-align: center;" | ٧٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٤''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | ٤٠٤ | style="text-align: center;" | ٣٤ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center;" | [[باقرتە]] | style="text-align: center;" | ٩٨٣ | style="text-align: center;" | ٧٨ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی ھەریر]] | style="text-align: center;" | [[ھەریر]] | style="text-align: center;" | ٦٤١ | style="text-align: center;" | ٧٦ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center;" | [[گوێڕ]] | style="text-align: center;" | ٥٨٦ | style="text-align: center;" | ٥١ | style="text-align: center;" | [[قەزای پیرمام|ناحیەی پیرمام]] | style="text-align: center;" | [[پیرمام]] | style="text-align: center;" | ٧٨٩ | style="text-align: center;" | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای مەخموور''' | style="text-align: center;" | '''٢٧٨٣''' | style="text-align: center;" | '''٢٠٤''' | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای شەقڵاوە''' | style="text-align: center;" | '''١٨٣٤''' | style="text-align: center;" | '''١٨٦''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٨٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٨٧)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨-١٩٨٩)دا ==== # ڕووبەری پارێزگاکە زیادیکرد و ژمارەی کەرتەکانیشی لە (١١٤١) کەرتەوە بە رزبووەتەوە بۆ (۱۱۸۳) کەرت. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٣٤) لە ۱۹۸۹/۹/۱۱دا، (٤) کەرتی [[ناحیەی پردێ]] و (۳۸) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنرا و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا، ھەر لەو فەرمانەدا ھاتووە [[ناحیەی پردێ]] بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندراوە، ڕووبەری [[ناحیەی پردێ]] تەنھا ڕووبەری سەرۆکایەتی شارەوانی شارۆچکەی [[پردێ]]ی لە خۆدەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم تنظیم الحدود الاداریة لمحافظة التأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٤٥ | style="text-align: center | ٢٠٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center | [[خەبات]] | style="text-align: center | ٥١٢ | style="text-align: center | ٣١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٢١٢٤ | style="text-align: center | ١٤٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ھەولێر]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٥٦٩٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٣٧٧''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ١٢١٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٨٦ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[باقرتە]] | style="text-align: center | ٩٨٣ | style="text-align: center | ٧٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مەخموور]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٧٨٣''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٠٤''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[دیانا]] | style="text-align: center | [[ناحیەی دیانا|ناحیەی ناوەندی قەزای سدیق]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٤٦٥٦ | style="text-align: center | ٣٤٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center | [[خەلیفان]] | style="text-align: center | ٤٤٨ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز|ناحیەی ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٨٠ | style="text-align: center | ٣٤ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٥٢٨٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٤١٦''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | ٤٠٤ | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] | style="text-align: center | [[ھەریر]] | style="text-align: center | ٦٤١ | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٧٨٩ | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای شەقڵاوە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٣٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٦''' |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٣) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٥٥٩١''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١١٨٣''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٨٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٨٩)دا.]] === لە دوای ڕاپەڕین === ==== قۆناغی یەکەم ساڵی ١٩٩١-١٩٩٢ ==== * لەم قۆناغەدا [[پارێزگای سلێمانی]] و پارێزگای ھەولێر و [[پارێزگای دھۆک]] لە لایەن [[بەرەی کوردستانی]]ەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕێوەدەبرا، لەبەرئەوەی گوندەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە [[ھەرێمی کوردستان]] دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ [[پەرلەمانی کوردستان]] پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە. ==== قۆناغی دووەم ساڵی ١٩٩٢-٢٠٠٣ ==== لەم قۆناغەدا یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر بە پێی ئاوەدانکردنەوە نوێ کرانەوە و یەکە کارگێڕییەکان چوونەوە جێی خۆیان و ناوی کوردییان لێنرانەوە، ھەرچەندە [[شەڕی براکوژی]] کاریگەری خۆی لەسەر ئەم ئاواکردنەوەیەش دانا و [[ھەرێمی کوردستان]] بووە دوو حکومەتی جوودا و تاوەکو ئێستاش کاریگەری لەسەر پڕۆسەی حکومداری جێھێشتووە. # ھێنانەکایەی [[ناحیەی سمێلان|ناحیەی دۆڵی ڕوست]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(٧) لە بەرواری ٢٠٠٠/٤/١٩دا، لە سنووری [[قەزای چۆمان]] کە ناوەندەکەی گوندی [[سمێلان]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/2.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # ھێنانەکایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(١٥) لە بەرواری ٢٠٠١/٣/٢٨دا، لە سنووری [[قەزای ھەولێر]] کە ناوەندەکەی کۆمەڵگەی [[بەحرکە]]یە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/14.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (١٤) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # ھەڵوەشاندنی [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(١٢٨٠) لە بەرواری ٢٠٠٣/٦/٢٢دا، لە سنووری [[قەزای مێرگەسۆر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/43.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٤٣) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم ٢٠٠٣-٢٠١٤ ==== لەم قۆناغەدا چەند گۆڕانکارییەک لە یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێردا کرا لەوانەم: # بە بەیانی ژمارە (١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٤/١٠/٢٦دا، '''(ا)'''ھێنانە کایەی [[قەزای خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر، بە دابڕانی ناحیەی خەبات لە [[قەزای ھەولێر]]. '''(ب)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی دارەشەکران]] لە ناوچەی زرارەتی سەر بە [[قەزای خەبات]] کە ناوەندەکەی لە گوندی [[دارەشەکران|قەرەقاجین]] دەبێت. '''(ج)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕزگاری، ھەولێر|ناحیەی ڕزگاری]] سەر بە [[قەزای خەبات]] و ناوەندەکەی لە کۆمەڵگای ([[تۆپزاوە]]) دەبێت. '''(د)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی شەمامک]] کە ناوەندەکەی لە گوندی (پیرداود) و سە ر بە [[قەزای خەبات]] دەبێت. '''(و)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی گۆڕەتوو]] لە سنووری [[قەزای مێرگەسۆر]]، لە گوند و کەرتەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای مێرگەسۆر دروستکرا، بەمەش ناحیەی ناوەندی قەزای مێرگەسۆر ھەڵوەشێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بەیانی ژمارە(١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٤دا | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٥٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٥٩٥) لە بەرواری ٢٠٠٥/١/١٧دا، لکاندنی ھەرسێ گوندی([[خرابە دراو]]/کەرتی ٥١، [[سەیدان]]/کەرتی ٥٢، [[مامەلۆک]]/کەرتی ٦٩) بە [[ناحیەی ڕزگاری، ھەولێر|ناحیەی ڕزگاری]] لە [[قەزای خەبات]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بەیانی ژمارە(١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٥دا | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/55.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٥٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(٨) لە ٢٠٠٦/١٠/١٢، [[ناحیەی شەمامک]] بە سەرجەم گوندەکانییەوە دابڕێنرا لە [[قەزای خەبات]] و لکێندرا بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٦٣) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٣٩٧٨) لە بەرواری ٢٠٠٧/٩/٢٦دا، دابڕاندنی ھەر دوو گوندی([[گوێزان، چۆمان|گوێزان]] و [[داروسەلام]]) لە [[ناحیەی سمێلان]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی گەڵاڵە]] لە [[قەزای چۆمان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٦٦) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١٢٤١٠) لە بەرواری ٢٠٠٧/٤/١٧دا، دابڕاندنی ھەر حەوت گوندی([[گردجۆتیار]]، [[پیرزین]]، [[کەرک]]، [[زەرزویان]]، [[زورگەبات]]، کۆمەڵگەی پیرزین و [[گەزنە، قەزای ھەولێر|گەزنە]]) لە [[قەزای عەنکاوە|ناحیەی عەنکاوە]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] لە [[قەزای ھەولێر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/74.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٧٤) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٩٣٢) لە بەرواری ٢٠٠٨/٩/١دا، دابڕاندنی گوندی([[سەیدان]]) لە [[ناحیەی کەورگۆسک]] و لکاندنی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] لە [[قەزای ھەولێر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/91.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٩١) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == قەزاکانی پارێزگای ھەولێر == {| class="wikitable sortable" |- ! ژمارە !! ناوی قەزا !! ناوەند !! ژمارەی دانیشتووان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krso.net/Default.aspx?page=article&id=1137&l=3 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160305034943/http://krso.net/Default.aspx?page=article&id=1137&l=3 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | ١ || [[قەزای ھەولێر]] || [[ھەولێر]] || ٩٣٠٬٣٨٩ |- | ٢ || [[قەزای دەشتی ھەولێر]] || [[بنەسڵاوە]] || ٢١٧٬٥٨٩ |- | ٣ || [[قەزای مەخموور]] || [[مەخموور]] || ٢٠٥٬٠٦٦ |- | ٤ || [[قەزای سۆران]] || [[سۆران]] || ١٨٢٬٩٧٦ |- | ٥ || [[قەزای شەقڵاوە]] || [[شەقڵاوە]] || ١٤٧٬٢١٩ |- | ٦ || [[قەزای کۆیە]] || [[کۆیە]] || ١١٠٬٠٢٥ |- | ٧ || [[قەزای خەبات]] || [[خەبات (شار)|خەبات]] || ١٠٨٬٤٦٢ |- | ٨ || [[قەزای مێرگەسۆر]] || [[مێرگەسۆر]] || ٥٢٬١٧٨ |- | ٩ || [[قەزای چۆمان]] || [[چۆمان]] || ٣٠٬٧٤٨ |- |١٠ |[[تەقتەق|قەزای تەق تەق]] |[[تەقتەق|تەق تەق]] |٢٥٬٠٠٠ |- | ١١ || [[قەزای ڕەواندز]] || [[ڕەواندز]] || ٢٤٬٩٨٦ |} == ھاوینەھەوارەکانی ھەولێر == '''[[ھاوینەھەواری شەقڵاوە]]:''' ھاوینە ھەواری شەقڵاوە دەکەوێتە لای باکوور و دەکەوێتە نێوان ھەردوو چیای سەفین (٩٦٠م) و چیای سوورکە و، پلەی گەرمای لە ھاویندا دەگاتە (٣٠–٣٥) پلە و، لە زستاندا دەگاتە -١٠ ژێر سفر. لە شەقڵاوەدا داروباری چر بەدی دەکرێ، کە پێکھاتووە لە داری (خۆخ و جوێز و ترێ و ھەنار و ھەنجیر…)و بازارێکی گەورەی تێدایە کە جۆرەھا خواردەمەنی و سەوزە و میوەی و بەوشک کراوەیی وەکو کوێز و ھەنجیر و قەیسی. ساڵانە بەسەدان گەشتیار ڕوو لە شەقڵاوە دەکەن بەھۆی دیمەنی سەرنج ڕاکێشی و ئاووھەواکەی. '''[[تاڤگەی گەلیی عەلی بەگ]]':'' ئەم ھاوینە ھەوارە ١٣٠کم لە ناوەڕاستی شاری ھەولێر دوورە و، بەیەکێک لە ھاوینەھەوارە سەرنج ڕاکێشەکانی ھەرێمی کوردستان دەژمێردرێت. دەکەوێتە نێوان چیای کۆڕەک و برادۆست بەدرێژایی١٢کم، شوێنەکە بەبەرزی ٨٠٠ مەتر لە ئاستی ڕووی دەریاوە بڵندە و، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٥ پلە لە ھاویندا و، ١٠ لە زستاندا. لەم شوێنەدا دوو ڕووبار بەیەک دەگەن، یەکیان لە دۆڵی ئالانە سەر بەناحیەی خەلیفان کە تاڤگەی گەلی عەلی بەگ پێک دەھێنێ، لەگەڵ ئەویتریان کە لە شارۆچکەی ڕەواندوز ھەڵدەقوڵێ کە ئاوی بێخاڵە، زێی گەورە پێک دەھێنن. سەرەڕای تاڤگە گەورەکە چەندان تاڤگەی بچووکی تری تێدایە. ئەم شوێنە بە سروشتی شاخاویەکەی و داروبارە جۆراو جۆرەکەی، بووەتە شوێنی گەشتوگوزار کە خەڵکی زۆر ڕووی تێدەکەن. '''[[تاڤگەی بێخاڵ|ھاوینەھەواری بێخاڵ<nowiki>'''</nowiki>]]:''' ھاوینە ھەواری بێخاڵ ١٤٠کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی گەلی عەلی بەگ و، لە دووری ١٠کم لە ڕۆژئاوای شارۆچکەی ڕەواندوز و پلەی گەرمای لە ٣٢ پلە بەرز نابێتەوە لە ھاوین دا. دەتوانین بگەین بە بێخاڵ لە ڕێگای گەلی عەلی بەگ یان لە ڕێگای ڕەواندوز. لەم ھاوینە ھەوارە تافگەیەکی ڕوون و گەورە ھەیە کە بە درێژایی شاخەکەی داپۆشیوە، شوێنێکی زۆر سەرنج ڕاکێشە، خەڵکی لە سەرەتای بەھاردا ڕووی تێدەکەن تا کۆتایی ھاوین. '''[[ھاوینەھەواری جوندیان]]:''' ئەم ھاوینە ھەوارە ١٤٧ کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، ٥ کم لە شاری دیانا دوورە، و دەکەوێتە لای خوارەوەی چیای ھندرێن، پلەی گەرمای لە ھاوین دا دەگاتە ٣٢ پلە. ھاوینە ھەواری جندیان ناوبانگی بە چاوی ئاوی سیحری دەرکردووە (عیون الماء السحریە) بەھۆی بوونی ئەشکەوتێک، کە تێیدا ئاوی تێدا ھەڵدەقوڵێ و، بووەتە شوێنی سەرەنجی گەشتیاران. '''ھاوینەھەواری '''حاجی ئۆمەران:''' دەکەوێتە باکووری شاری ھەولێر بە دووری ١٨٠ کم، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٠ پلە لە ھاویندا. ئەم شوێنە بەسەوزایی چیاکانی ناوبانگی دەرکردووە، ھەروەھا بەسروشتەکەی و ھەڵقوڵاوەکانی بەتایبەتی سەرچاوەی ئاوی کانزایی شێخی باڵەکیان کە خەڵکی سەردانی دەکات بۆ چارەسەری ھەندێ نەخۆشی وەکو (جگەر و پێست)، بۆیە لە ھاوین دا ئەم شوێنە ناودەبرێت شوێنی گەشتوگوزاری چارەسەری. '''سەری ڕەش و پیرمام:''' دوو ناوچەی نزیک شاری ھەولێرن، لە ھەولێرەوە بە ئۆتۆمبێل بۆ شارۆچکەی سەلاحەدین ١٥ خولەک ڕێگەیە، ئەو شوێنەی لە بەرزایییەوە دەڕوانێتە دەشتی کاکی بە کاکی ھەولێر. مەودای ڕاستەوخۆی لە گەڵ تورکیا ١٨٠ کیلۆمەترە. بەڵام ئەوێش لە زمانی خەڵکەوە سەلاحەدین نییە و مەسیفە. لە بەرزترین خاڵی مەسیف کە بە یەکێک لە چیا بەرزەکانی کوردستان دێتە ئەژمار، سەری ڕەش ھەڵکەوتووە؛ و لەو شوێنەوە [[باشووری کوردستان]] بەڕێوە دەبرێ چونکە شوێنگەی سەرەکی سەرۆکی ھەرێمی کوردستانە. ئێستا پیرمام (مەسیف) بووەتە بارەگای سەرەکی پارتی دیموکراتی کوردستان و جەرگەی فەرمانرەوایەتی کردنی کوردستانە و ھەمو ھێزە سیاسییەکانی پارتی و ھێزەکانی [[پێشمەرگە]]ی کوردستان لە پیرمامن و ئارامترین شوێنە بە تایبەتی لە دوای تەواوبونی تونێلی ھەولێر-شەقڵاوە کە لەژێر چیای سەربەنەوە تێدەپەڕێت سەلاحەددین دەبێتە جومگەی پاراستنی کوردستان، ھەر کە دەگەیت بە ناو شارۆچکەی پیرمامدا چەندین کۆشک و ڤیلا سەرنجت ڕادەکێشێت، و لە ئێستادا چەندین پلانی تۆکمە ھەیە بۆ ئەم شارۆچکەیە لە ڕووی ئاسایشی و گەشتیارەوەبەلام بە ھەبوونی پلانێکی گەورە و تۆکمەی پارێزڤانی، و سەری ڕەشیش تەنھا ٥ دەقیقە لە ناو مەسیفەوە دورە شوێنی حەوانەوەی سەرۆک مسعود بەرزانی یە، ئێستا بارەگای سەرۆکایەتی ھەرێم و پارتییان لێیە. == کشتوکاڵ == ھەروەک دەزانرێت [[ھەرێمی کوردستان]] بەوە دەناسرێت کە کۆنترین شوێنە کە مرۆڤ لەمێژووی خوێدا کشتوکاڵی لێوە کردبێت، ئەوەتا لەھەولێرو لەگوندی ([[زار چەمی]]) یەکەم گوندی کشتوکاڵی لەجیھاندا لەنزیک ([[شانەدەر]]) ھەبووە. ھەولێری پایتەخت بەوەجیا دەکرێتەوە کە کەشوھەوای یەکجار باش و زەویەکی بەپیت و بەرەکەتی ھەیە. بەیانیان وەزرەکان لە ھەولێر دوو وەرزی چاندن ھەیە (ھاوینە و زستانە) کە لەم پێدەشتەدا لە وەرزی [[ھاوین]] بەرھەمەکانی وەک ([[تەماتە]]، خەیار، [[باینجان]]، شفتی، باڵندە، پیاز، سیر، کونجی، توتن، گوڵە بەرۆژە، فاسولیا، کودی.. ھتد) دەچێندرێت. سەبارەت بە بەرھەمەکانی زستانە ئەوا بریتییە لە ([[گەنم]]، [[جۆ]]، [[نیسک]]، [[نۆک]]، پاقڵەمەنییەکان. گەر سەیرێکی بەرھەمی پارێزگا بکەین لە بواری کشتوکاڵدا بەروبوومی سەرەکییەکان دەکرێتە چەند بەشێک: # دانەوێڵە (گەنم، جۆ، برنج). # بەرووبوومی پیشەسازی و ڕۆندارەکان (کونجی، گوڵە بەڕۆژە، توتن) # سەوزەوات ([[تەماتە]]، [[خەیار]]، شفتی، گندۆرە، [[پیاز]]) # میوە ([[ترێ]]، [[سێو]]، [[قەیسی]]، خۆخ، ھەرمێ، [[ھەنار]]). # پاقڵەمەنییەکان (نۆک، نیسک، [[فاسولیای تەڕ]]). جێگای ئاماژەیە کە قوڵی ئاوی ژێر زەوی لەو پارێزگایە بەپێی وەزارەتی کشتوکاڵ بریتییە لە ١٠٠–١٥٠ مەتر کە ئاوێکی سازگارە و ڕادەی سوێریی ٤٠٠/١٠٠٠٠٠٠ ملم سێجایە، ھەرچی ئاوی سەر زەوییە لەنێوان ١٠–١٥مەترو لە ئەوانی تر سوێرترەو تەنھا بۆ ئاودێری بەکاردێت لەبەر ئەویش دەشتەکانی پارێزگا زۆر بەپیت و بەرەکەتن و ژمارەیەکی زۆر بیر ئیرتوازی لێدراوە لەدەشتەکانی (ھەولێر، ھەریر، کویسنجەق، مەخمور). سەبارەت بە ڕووبەری پارێزگای ھەولێر ١٢،٤٨٠ کم دووجایە کە دەکاتە ٢.٨٥٪ی ڕووبەری [[عێراق]]. == نەخشەکان == <gallery> Kurdistan governorates 2012.png|پارێزگاکانی ھەرێم Hewler governorate 2012.png|قەزاکانی ھەولێر (٢٠١٢) Hawler Governorate.png|قەزاکانی ھەولێر (٢٠٢٦) Arbil Districs.png|قەزاکانی(ھەولێر، بەحرکە، خەبات، بنەسڵاوە و قوشتەپە) </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://web.archive.org/web/20110308105346/http://hawlergov.org/kur/subject.aspx?ID=97 نەخشەی پارێزگای ھەولێر- وەزارەتی پلان دانان] * [https://web.archive.org/web/20100810220702/http://krso.net/default.aspx?l=2 یەکە کارگێریەکانی ھەرێمی کوردستان]، دەستەی ئاماری ھەرێم - وەزارەتی پلان دانان {{پارێزگای ھەولێر}} {{قەزاکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پارێزگاکانی کوردستان}} {{پارێزگاکانی عێراق}} {{ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|عێراق|جوگرافیا|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Arbil Governorate}} [[پۆل:پارێزگای ھەولێر|*]] [[پۆل:مانگیلەی بەپیت]] [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان|ھەولێر]] [[پۆل:پارێزگاکانی عێراق|ھەولێر]] [[پۆل:پارێزگاکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] [[پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو]] o9kr19l4c3qs7r6vaxounltlhra0jmf 1592026 1592025 2026-06-19T15:27:59Z MFTG 21816 /* پارێزگای ھەولێر لە سەردەمی کۆماریدا(١٩٥٨-١٩٩٠) */ 1592026 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پارێزگای ھەولێر | ناوی_فەرمی = {{lang-ar|محافظة أربیل}}<br>{{lang-en| Erbil Governorate}} | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پارێزگا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Collage of Hawler - Erbil Governorate.jpg | photo2a = | photo2b = Arbil in Iraq.svg | photo3a = | photo3b = Kurdistan governorates 2015.png | photo4a = | photo4b = Hawler Governorate.png | | spacing = 2 |size = 266 }} | شرۆڤەی_وێنە = چەند وێنە و نەخشەیەکی پارێزگای ھەولێر | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=7|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=36.33333|frame-long= 44.2|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''پارێزگای ھەولێر''' | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = پارێزگار | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ئومێد خۆشناو]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[پارێزگا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٢\٣\١٩٢٣ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای ھەولێر | حیزبی_سەرۆک = [[عەلی ڕەشید خۆشناو]] | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٤٬٨٧٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = ١٠٠ | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤٥٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٦٠٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٬٥١٧٬٥٣٤ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٩٧ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = ھەولێری | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی سوریانی|سوریانی]] و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]])، [[مەسیحی]] و [[ئێزیدی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = [http://hawlergov.org/ hawlergov.org] | پەراوێزەکان = }} [[پەڕگە:Erbil Governorate Building.jpg|وێنۆک|باڵەخانەی پارێزگای ھەولێر]] '''پارێزگای ھەولێر''' یەکێکە لە پارێزگاکانی [[ھەرێمی کوردستان]]. ناوەندی پارێزگاکە شاری [[ھەولێر]]ە. لە ساڵی ٢٠٢٤ ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکە ٢٬٥١٧٬٥٣٤ کەس مەزەندە کراوە. [[ھەولێر]] پایتەختی ھەرێمی ئۆتۆنۆم بوو کە بەپێی [[ڕێکەوتننامەی ١١ی ئازار]] بە [[کورد]] درابوو، بەو ھۆیەشەوە [[حکوومەتی عێراق]] لە ساڵی ١٩٧٠دا دانی بە ئۆتۆنۆمی کورددا نا، لە ئێستادا پایتەختی [[ھەرێمی کوردستان]]ە، کە لە دوای جەنگی یەکەمی کەنداو لە ساڵی ١٩٩١ پێکھێنرا.<ref>{{استشھاد بویب|مسار= https://gov.krd/arabic/government/the-prime-minister/activities/posts/2021/february/رئیس-حکومة-إقلیم-کوردستان-یستقبل-محافظ-أربیل-الجدید/|عنوان=رئیس حکومة إقلیم کوردستان یستقبل محافظ أربیل الجدید|موقع=حکومة إقلیم کوردستان|لغة=ar|تاریخ الوصول=2023-07-03|مسار أرشیف= https://web.archive.org/web/20210912033248/https://gov.krd/arabic/government/the-prime-minister/activities/posts/2021/february/%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%A5%D9%82%D9%84%D9%8A%D9%85-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%B3%D8%AA%D9%82%D8%A8%D9%84-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8-%D8%A3%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF/|تاریخ أرشیف=2021-09-12}}</ref> پارێزگای ھەولێر دەکەوێتە باکووری عێراق. لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[تورکیا]] و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئێران]]. ڕووبەرەکەی (١٣١٦٥) کیلۆمەتر چوارگۆشەیە. پارێزگاکە دەکەوێتە ناو دەشتەکان و کەشوھەوای ئینتقالی لە نێوان کەشوھەوای [[دەریای ناوەڕاست]] و بیابانەکاندا ھەیە. تایبەتمەندە بە ساردی زۆر و شێداری کەم. ھەولێر لە سەردەمی ڕژێمی پێشوودا بە پایتەختی ھاوینەی [[عێراق]] دادەنرا، بەھۆی گرنگی مێژووییەکەی بە درێژایی سەدەکان و بەھۆی ئەوەی ناوەندێکی ڕۆشنبیری و شارستانی کاریگەرە لە باکووری عێراق.<ref>https://www.erbil.gov.krd/app/governorate</ref> لەسەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانلییەکان]] [[ھەولێر]] قەزایەک بووە سەر بە لیوای کەرکووک، بەڵام دوای نەمانی ئەوان و ھاتنی ئینگلیز بۆناوچەکە، ئالوگۆڕ بەسەر شێوەی فەرمانداری دامو دەزگاکان ھاتووەو جۆری بەڕێوەبەربردنی نوێ ھاتووەتە ئاراوە. دیارە ھەولێریش سەردەستەی ئەم گۆڕانکاریانە بوو، لەسەردەمی ئینگلیزەکان (حاکم سیاسی) لەلیواکان کاریان کردووە، یاریدەدەری دادوەری ڕامیاریش واتە (مساعد لحاکم السیاسی) لەقەزایەکان دانیشتوون (دەبلیو- ئار-ئێچ) کەئەفسەرێکی ئینگلیزە، یەکەم یاریدەدەری دادوەری رامیاری بووە لەھەولێر، پاشان کە ھەولێر بووەتە [[پارێزگا]] ھەر بەخۆی بووە بە دادوەری ڕامیاری ئەم شارە.<ref>https://www.kurdipedia.org/files/books/2014/95039.PDF?ver=132385097450000000</ref> == ناو == ناوی پارێزگای ھەولێر لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە ئەویش شاری [[ھەولێر]]ە، ھەرجەندە بە '''ئەربیل''' ناو دەبرێت بەڵام [[کورد]]ان و بە فەرمی لە [[عێراق]]دا لە ئێستادا [[ھەولێر]]ە، وە چەندین بۆ چوون ھەیە لەسەر ناوی ئەم شارە: * بە [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکی عوسمانی]] ھەر بەم شارە وتراوە ئەربیل(اربیل)،<ref>Nasrullah, Mehmet (1908), مکمل آوروپا خریطە سی [Complete Map of Europe] (in Ottoman Turkish), Istanbul: Tefeyyüz Kitaphanesi.</ref> ھێشتا وەک ناوی شارەکە لە وەرگێڕانی فەرمی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزیدا]] بەکاردەھێنرێت.<ref>https://gov.krd/english/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> فۆڕمی عەرەبی ستانداردی مۆدێرن بۆ ناوەکە بریتییە لە(أربیل).<ref>https://gov.krd/arabic/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> لە کۆنی کلاسیکدا بە لاتینی بە ئاربێلا و بە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] بە ئاربێلا (Ἄρβηλα) ناسرابوو، وەرگیراوە لە [[زمانی پارسیی کۆن]] ''ئەربەیرا''(𐎠𐎼𐎲𐎡𐎼𐎠𐏓)، بە عەربەیلوی ئاشوورییەوە، بە سۆمەری ئوربیلۆم (𒌨𒉈1).<ref>https://oracc.museum.upenn.edu/</ref> * کۆنترین ناویشی (ئوربیل) و (ئوربیلم)ە و یەکێکیش بووە لە شارە گرنگەکانی [[سۆمەر|سومەرییەکان]]، کە بەپێی لێکۆلینەوەی دیرۆکزان و مێژوونووسان سومەرییەکانیش [[نەژادی ئاری|ئاریایین]]. (ئور + بیل): (ئور) وشەیەکی سومەرییەکان بووە بە واتای ([[شار]]) بەکارھێنراوە و (بیل)یش ناوی خوایەکی سومەریەکان بووە، ئوربیل بە واتای (شاری بیل) دەھات. ھەروەھا پایتەختی سومەرییەکانیش بۆخۆی ناوی ([[ئوور|ئور]]) بووە. زۆربەی شارە کۆنەکانی [[کوردستان]] و نیشتمانی نێوان دوو رووبار ([[مێزۆپۆتامیا]]) کە وشەی (ئور) یان لەگەڵ بەکار دەھێنرا بریتیبوونە لە؛ ( [[ئوور]]، [[ھەولێر|ئوربیل]]، [[ڕحا|ئوروحا "ئورفا"]]، [[ورمێ|ئورمییە]]، [[کەرکووک|ئوراپخا]]، نیپ ئور،...). کە لە فەرھەنگی ھەریەکێک لە ئاسووری، ئەکەدی، میتانی، ساسانییەکان ناوی ئەو شارانە بەشێوەیتر بەکارھێنراوە وەک نمونە: بۆ ھەولێر (ئەربێلا ، ئەربائیلۆ،..). بۆ [[کەرکووک]] (ئوراپخا، ئاراپخا، نوزی...). بۆ شاری [[ڕحا]] (ئوروحا، ئورحا، ئورفا،..).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ناوی ھەولێر لە سەرچاوە کۆنەکاندا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2024/564717/0001.PDF?ver=133571487610690496 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥| نووسەر = پ.ی.د موسا محەممەد خضر و پ.ی.د ئارام جەلال حەسەن و کەیفی جەلال تەھا |زمان = [[زمانی کوردی|کورد]]}}</ref> * [[عەلائەدین سەججادی]] ئەو ئەفسانەیەی نووسیوە ( ئەگێڕنەوە دەڵێن : لەپاش شکانی [[ئاشوورییەکان]] بە دەست [[ماد|میدیەکان]] ، کوردەکان ھاتوون بەشوێنی ئەو خوایانەدا گەڕاون کە چەپاویان کەن سەرەتا وایان زانیوە کە ئەمانە زۆر زلن ھەریەکە بە ئەندازەی کێوێک ئەبن لەسەر ئەو نیازە زۆر گەڕاون ھیچیان بەرچاو نەکەوتووە، کتوپڕ کابرایەک چویتە ژوورێک سەیری کردوە لەوێ دان بەسەرسامیەکی سەیرەوە بانگی ھاوڕێیەکانی کردووە (ھۆ لێرەن), (ھۆ لێرەن ), (ھۆلیرە), ( ھولیر), (ھەولیر) لەدواجار وشەکان سەدە بەسدە گۆڕانکاری لەسەر زمان کراوە کورت و ڕێک کراوە تەگەیشتووتە ناوی(ھەولێر).<ref>گۆڤاری سۆمەری ژمارە ٨ ساڵی ١٩٥٢</ref> * وشەی ھەولێر، لە وشەی (ئەربیل) و (ئوربیل) و (ئەربا ئیلۆ)ەوە ھاتووە و لەسەر زار گۆڕاوە. وەک نمونەی (ئەربەئیلۆ، ئەربیل، ئوربیل، ئورویل، ھەرویل، ھەولێر...). == مێژوو == ھەندێ لە زانایان، [[ھەولێر]] و [[ھەرێمی کوردستان]] بەلانکەی مرۆڤایەتی دەزانن، لەبەرئەوەی [[ئەشکەوتی شانەدەر]] باشترین بەڵگەی مێژوویی [[مرۆڤ]]ە بەوپێیەی کە ئەشکەویتێکە لە [[جیھان]] گرنگی تایبەتی ھەیە و کەوتووەتە نزیک شاری ھەولێر. تەمەنی ئێسکبەندەکان کە بۆ ٦٠ تا ٦٥ ھەزار ساڵ پێش زاین دەگەڕێتەوە بەرێگەی زانستی سەلمێنراوە بەدرێژایی مێژوو، تا ئێستا ھیچ رۆژگارێکی ئەو ناوچەیە واتا ئەشکەوتەکە و شاری ھەولێر بێ مرۆڤ و دانیشتوان نەبووە. [[ھەولێر]] کۆنترنی شاری جیھانە تا ئێستا بە ئاوەدانی ماوەتەوە. === سەردەمی بەردینە نوێیەکان === ھەولێر لە سەرەتای ناوچەکانی نیشتەجێبوونی کشتوکاڵیدا بووە لە سەردەمی بەردینی نوێدا، قۆناغێکی بەرچاو لە گەشەسەندنی شارستانیەتی مرۆڤایەتی لە [[مێزۆپۆتامیا]] دیاری دەکات.<ref>https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/12387932_01.pdf</ref> [[پەڕگە:N-Mesopotamia and Syria english.svg|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەیەک کە بەرفراوانی میزۆپۆتامیا نیشان دەدات.]] === سەردەمی برۆنزی === ==== برۆنزی سەرەتایی ==== ئەو ناوچەیەی ھەولێر تێیدا ھەڵکەوتووە تا ڕادەیەکی زۆر لە ژێر ھەژموونی [[سۆمەر|سۆمەرییەکان]] بووە لە ٣٠٠٠ پێش زایین. لەگەڵ سەرھەڵدانی [[ئەکەد|ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی]] (٢٣٣٥-٢١٥٤ پێش زایین) ھەموو سامییەکانی ئەکادی و سۆمەرییەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] لە ژێر یەک دەسەڵاتدا یەکگرتوو بوون. [[ئیریدوپزیر]] پاشای شانشینی [[گۆتی]] لە ساڵی ٢١٥٠ پێش زایین شارەکەی گرت.<ref>https://erbilcitadel.org/arbil/?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696{{بەستەری مردوو|url=https://erbilcitadel.org/arbil/?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696 |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}</ref> [[پەڕگە:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی جوگرافیای ڕۆژھەڵاتی نزیک کۆن، لەگەڵ ناوە شوێنەکانی پەیوەست بە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئەکاد (کۆتایی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین)]] یەکەمین باس لە ھەولێر لە سەرچاوە ئەدەبییەکان لە ئەرشیفی شانشینی ئێبلاوە ھاتووە. دوو سەفەر بۆ ھەولێر (ئیربیلۆم) لە لایەن نێردراوێکەوە لە ئێبلەوە لە دەوروبەری ساڵی ٢٣٠٠ پێش زایین تۆمار دەکەن. فەرمانڕەوای [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور]]، [[ئەمار سین]]، لە ساڵی دووەمی تەمەنیدا، ئۆربیلۆمی لە کارەکەی دوورخستەوە. ١٩٧٥ پێش زایین.<ref>https://books.google.iq/books?id=en9tzr1-VM4C&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Ur III.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|درێژبوونەوەی نزیکەیی ئیمپراتۆریەتی شانشینی سێیەمی ئور (٢١١٢-٢٠٠٤ پێش زایین بەپێی کرۆنۆلۆژیای ناوەڕاست)، لەگەڵ ڕێکخستنی ناوەند/دەوروبەری سەردەمی شولگی (٢٠٩٣-٢٠٤٧ پێش زایین).]] ==== برۆنزی ناوەڕاست ==== لە سەدەکانی دوای ڕووخانی [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور]] ھەولێر بوو بە زلھێزێک لە ناوچەکەی خۆیدا. لە ماوەی تەمەنی کورتی شانشینی سەرەوەی میزۆپۆتامیادا لەلایەن شەمسی-عەدادی یەکەمەوە داگیرکرا، دوای ڕووخانی سەربەخۆ بوو. ==== کۆتایی برۆنزی ==== تا سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری ناوەڕاست (١٣٦٥-١٠٥٠ پێش زایین) ھەولێر لە چوارچێوەی ناوچەی کۆنترۆڵی ئاشوورییەکان بوو. === سەردەمی ئاسن === ناوچەکە کەوتە ژێر [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]] (٩٣٥-٦٠٥ پێش زایین). پاشان شارەکە ژمارەیەک جار دەستی گۆڕی لەوانەش دەسەڵاتی فارس، یۆنانی، پارتی، ڕۆمانی و ساسانی. [[پەڕگە:Assyrie general en.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ لە ئەوپەڕی ئاستدا.]] لە سەردەمی [[ماد]]ەکاندا، ڕەنگە [[ھەڤەخشترە]] ژمارەیەک کەسی لە [[گەلانی ئێرانی|ھۆزی ئێرانی کۆنی]] ساگارتیەکان لە شارەکانی ئاشووری ئەربەلا و [[ئەرەپخا]] ([[کەرکووک]]ی ئێستا) نیشتەجێ کردبێت، ڕەنگە وەک پاداشتێک بۆ یارمەتیدانیان لە گرتنی [[نەینەوا]]. بە گوێرەی نووسەرانی کلاسیک، ئیمپراتۆری فارس [[کورووشی مەزن]] لە ساڵی ٥٤٧ پێش زایین ئاشووری داگیرکرد و وەک دەوڵەتێکی پارێزراوی سەربازی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]] (یان ساتراپی) دامەزراند کە لە فارسی کۆن Aθurā (Athura) ناوی لێنرا، لەگەڵ [[بابل]] وەک پایتەخت.<ref>Yarshater, Ehsan (1993). The Cambridge History of Iran, Volume 3. Cambridge University Press. p. 482. ISBN 978-0-521-20092-9. Of the four residences of the Achaemenids named by Herodotus—Ecbatana, Pasargadae or Persepolis, Susa and Babylon—the last [situated in Iraq] was maintained as their most important capital, the fixed winter quarters, the central office of bureaucracy, exchanged only in the heat of summer for some cool spot in the highlands. Under the Seleucids and the Parthians the site of the Mesopotamian capital moved slightly to the north on the Tigris—to Seleucia and Ctesiphon. It is indeed symbolic that these new foundations were built from the bricks of ancient Babylon, just as later Baghdad, a little further upstream, was built out of the ruins of the Sassanian double city of Seleucia-Ctesiphon.</ref> [[پەڕگە:Achaemenid Empire 500 BCE.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|گەورەترین ڕووبەری خاکی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتی ھەخامەندییەکان]]، کە لە سەردەمی [[کورووشی مەزن]]دا بەدەست ھاتووە (٥٢٢-٤٨٦ پێش زایین)]] [[ماد]]ەکان و لەگەڵ ئەواندا ساگارتییەکان دەبوو لە ساڵی ٥٢٢ پێش زایین دژی داریۆسی یەکەمی فارس ڕاپەڕین، بەڵام ئەم ڕاپەڕینە لەلایەن ئەو سوپایەوە بە توندی داخرا کە داریۆس لە ساڵی دواتردا بە سەرکردایەتی ژەنەڕاڵ تەخماسپەدا ڕەوانەی دەرەوە. ڕووداوەکان لە نووسراوی بیستووندا وێنا کراون کە ئەمڕۆ لە چیاکانی [[پارێزگای کرماشان]]ی ئێران وەستاوە. [[پەڕگە:Median Empire.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|دەسەڵاتی [[ماد]]ەکان لەوپەڕی فەرمانڕەوایەتیدا]] [[شەڕی گۆگەمیلا]]، کە [[ئەسکەندەری مەزن]]، [[داریووشی سێیەم]]ی فارسی بردەوە، لە ساڵی ٣٣١ پێش زایین نزیکەی ١٠٠ کیلۆمەتر (٦٢ میل) ڕۆژئاوای ھەولێر بە پێی نەخشەی جیھانی ئۆربانۆ مۆنتی ڕوویدا. دوای شەڕەکە داریووش توانی بەرەو شارەکە ھەڵبێت.<ref>https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/workspace/handleMediaPlayer?lunaMediaId=RUMSEY~8~1~303667~90074316</ref> (تا ڕادەیەک بە نادروستی، ڕووبەڕووبوونەوەکە ھەندێک جار بە "شەڕی ئاربێلا" ناسراوە.) دواتر ئاربێلا بەشێک بوو لە ئیمپراتۆریەتی ئەسکەندەر. دوای مردنی ئەسکەندەری مەزن لە ساڵی ٣٢٣ پێش زایین، ئاربێلا بوو بە بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی]]. دواتر [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە نزیکەی ١٥٠ ساڵ داگیری کرد.<ref>https://books.google.iq/books?id=79wj2hj4wKUC&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Seleucid Empire alternative map.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سلووکی (شینێکی کاڵ) لە ساڵی ٢٨١ پێش زاییندا.]] [[پەڕگە:Map of the Parthian Empire under Mithridates II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە ساڵی ٩٤ پێش زایین لە گەورەترین ئاستیدا،(١٢٤-٩١ پێش زایین)]] ھەولێر بوو بە بەشێک لەو ناوچەیەی کە لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانیەکاندا]] ناکۆکی لە نێوان ڕۆما و فارسدا ھەبوو. لە سەردەمی پارتییەکان تا سەرەتای سەردەمی ساسانییەکان، ھەولێر بووە پایتەختی ویلایەتی [[ئادیابین]] (حادیابی ئاشووری). شارۆچکە و شانشینییەکە لە مێژووی جولەکەکاندا بە گۆڕینی بنەماڵەی شاھانە ناسراوە، بەتایبەتی شاژنە ھێلێنای ئادیابێنێ، بۆ ئایینی [[جوو]]لەکە.<ref>Brook, Kevin Alan (2018). The Jews of Khazaria (3rd ed.). Lanham: Rowman and Littlefield Publishers. pp. 241–243</ref> [[پەڕگە:Kingdom of Adiabene, ca 37 AD.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|شانشینی ئادیابین لە ساڵی ٣٧ی زایینی لە گەورەترین ئاستیدا، لە سەردەمی ئیزاتێسی دووەمدا]] پاشان دانیشتووانەکەی وردە وردە لە ئایینی کۆنی مێزۆپۆتامیا لە نێوان سەدەی یەکەم و چوارەمدا گۆڕا بۆ ئایینی [[مەسیحی]]، پکیدە بە شێوەیەکی نەریتی لە دەوروبەری ساڵی ١٠٤ی زایینی بووە یەکەم قەشە. ئایینی کۆنی میزۆپۆتامیا تا سەدەی دەیەمی زایینی بە تەواوی لە ناوچەکەدا نەمرد.<ref>https://www.tertullian.org/fathers/arbela_02_text.htm</ref> ھەروەھا کۆمەڵگەیەکی مەسیحی ھەبووە کە وا بیردەکرایەوە لە ئایینی جوولەکە گۆڕاون. [[ئادیابین]] (پارێزگای کەنیسەی ڕۆژھەڵاتی سریانی) لە ئەربێلا (بە [[زمانی سوریانی|سوریانی]]: ܐܪܒܝܠ ئەربیل) بووە ناوەندی [[مەسیحیەتی سوریانی]] تا کۆتایی سەدەکانی ناوەڕاست.<ref>https://books.google.iq/books?id=rNdtAAAAMAAJ&q=adiabene&redir_esc=y</ref> ھەولێر دوای ئەوەی [[ماد]]ەکان کۆتاییان بە حوکمی [[ئاشوورییەکان]] ھێنا، دوای مادەکان کەوتە ژێر دەستی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانییەکان]] بۆ چەندەھا سەدە، کە ھەژارییەکی زۆری تیادا بڵاو بووەوە و وە لە ناسنامە ئاشوورییەکەی داماڵرا. [[پەڕگە:The Sasanian Empire at its apex under Khosrow II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ساسانی لە گەورەترین ئاستدا ٦٢٠، لە سەردەمی خوسرەوی دووەم]] === مێژووی سەدەی ناوەڕاست === وەک چۆن زۆرێک لەو ئاشوریانەی کە بوونەتە مەسیحی ناوی ئینجیلی (لەوانەش جوولەکەکان)یان گرتەبەر، زۆربەی قەشەکانی سەرەتایی ناوی ئارامی ڕۆژھەڵاتی یان جوولەکە/ئینجیلییان ھەبووە، ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت کە زۆرێک لە مەسیحییە سەرەتاییەکانی ئەم شارە لە ئایینی جوولەکە بوون.<ref>Gillman, Ian and Hans-Joachim Klimkeit. Christians in Asia before 1500. (Ann Arbor: University of Michigan, 1999) p. 33</ref> وەک شوێنی دانیشتنی میترۆپۆلیتانی کەنیسەی ئاشووری ڕۆژھەڵات کاری دەکرد. لە سەردەمی مەسیحی شارەکەوە زۆرێک لە باوکانی کڵێسا و نووسەری ناسراو بە زمانی ئارامیی ھاتوون. دوابەدوای فەتحکردنی موسڵمانان بۆ سەر فارس، پارێزگای ساسانی نەکسواردەشیراگان و دواتر گەرامیگ و نۆدەردەشیراگان، کە ھەولێر بەشێکی لێ بوو، ھەڵوەشایەوە و لە ناوەڕاستی سەدەی حەوتەمی زایینیەوە ناوچەکە وردە وردە لێشاوی گەلانی [[موسڵمان]]ی بەخۆیەوە بینی کە زۆرینەیان [[عەرەب]] و گەلانی [[گەلانی تورک]] بوون.<ref>D. Sellwood, "ADIABENE," Encyclopædia Iranica, I/5, pp. 456–459</ref> ڕزگارکردنی(فتح) ھەولێر لە سەردەمی [[عومەر کوڕی خەتتاب]]دا بوو بە سەرکردایەتی (ربعی بن الأفکل) بوو کە ئەوکات ەژێر دەسەڵاتی ساسانییەکاندا بوو. [[پەڕگە:Rashidun Caliphate.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[خەلافەتی ڕاشیدون]] لە گەورەترین ئاستی خۆیدا، لە سەردەمی [[عوسمان کوڕی عەفان|خەلیفە عوسمان]]،٦٥٤ک]] دیارترین [[ھۆز]]ی [[کورد]] لە ناوچەکەدا [[ھەزەبانی]] بوو، ناوەندی ھەزەبانییەکان لە [[ھەولێر]] و [[شنۆ|شنۆ]] و [[ورمێ]] بوو. فەرمانڕەوایی ئەوان ناوچەکانی [[مەراغە]] و ورمێ لە ڕۆژھەڵات و ھەولێر و [[شنگال]] و بەشێک لە خاکی جەزیرە لە باشوور و ڕۆژاوا و بەرکاری و [[جۆلەمێرگ|ھەکاری]] و [[سەڵماس|سەلماس]] لە باکوورەوە،<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bozarslan|یەکەم=Hamit|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9781108473354&redir_esc=y|سەردێڕ=The Cambridge History of the Kurds|دوایین٢=Gunes|یەکەم٢=Cengiz|دوایین٣=Yadirgi|یەکەم٣=Veli|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|پەڕەکان=٢٧|زمان=en}}</ref><ref name=":3"/><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kennedy|یەکەم=Hugh|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215&redir_esc=y#v=onepage&q=%22The%20Kurdish%20dynasties%20which%20emerged%20in%20the%20second%20half%22&f=false|سەردێڕ=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٣٧٦٣٩-٢|پەڕەکان=٢١٥|زمان=en}}</ref> ھەولێر یەکێک بوو لە پایتەختەکەیان،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brill|یەکەم=E. J.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=ro--tXw_hxMC&dq=Zarzā+kurds&pg=PA1049&redir_esc=y#v=onepage&q=Zarzā%20kurds&f=false|سەردێڕ=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam: 1913-1936. Ṭāʻif - Zūrkhāna|ڕێکەوت=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٩٧٩٤-٠|پەڕەکان=١٠٤٩|زمان=en}}</ref> لە نێوان ساڵی ٩٠٦ تا ١١٣١/١١٤٤ فەرمانڕەوایان کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Minorsky|یەکەم=V.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9780521057356&redir_esc=y|سەردێڕ=Studies in Caucasian History: I. New Light on the Shaddadids of Ganja II. The Shaddadids of Ani III. Prehistory of Saladin|ڕێکەوت=١٩٥٣|بڵاوکەرەوە=CUP Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٠٥٧٣٥-٦|پەڕەکان=١٤٣|زمان=en}}</ref><ref name=":2"/>{{rp|65-66}} بە گوێرەی ئیبن حەوقەل ناوچەی جەزیرە لەوەڕگەی ھاوینەی کوردانی ھەزەبانەکان بووە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bozarslan|یەکەم=Hamit|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9781108473354&redir_esc=y|سەردێڕ=The Cambridge History of the Kurds|دوایین٢=Gunes|یەکەم٢=Cengiz|دوایین٣=Yadirgi|یەکەم٣=Veli|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|پەڕەکان=٢٦|زمان=en}}</ref> بوونی ھەزەبانەکان تۆمار کراوە لە سەدەی ١٠زی دا لە [[دوین]] لە [[ئەرمەنستان]]، کە بە کەنارەکانی دەریای کاسپی تێدەپەڕێت بۆ خاکی جەزیرە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=James|یەکەم=Boris|ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Le " territoire tribal des Kurdes " et l’aire iraqienne (xe-xiiie siècles): Esquisse des recompositions spatiales|ناونیشان=https://journals.openedition.org/remmm/3331#tocto1n3|journal=Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée|زمان=fr|issue=117-118|پەڕەکان=١٠١–١٢٦|doi=10.4000/remmm.3331|issn=0997-1327}}</ref> کە چەند کەسێکیش وەک پارێزگار بۆ شارەکە لە کۆتایی سەدەی دەیەمەوە تا سەدەی دوازدەھەم کە لەلایەن [[دەوڵەتی زەنگی]] داگیرکرا و پارێزگارییەکەی درا بە [[موزەفەرەدین کۆکبری]]، کە لە سەردەمی [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەیوبیەکاندا]] شارەکەیان پاراست. یاقوت حەمەوی زیاتر باسی لەوە دەکات کە ھەولێر لە سەدەی ١٣دا زۆربەی دانیشتووانی [[کورد]]ە.<ref>B. James. Le « territoire tribal des Kurdes » et l’aire iraqienne (xe-xiiie siècles): Esquisse des recompositions spatiales. Revue des Mondes Musulmans et de la Méditerranée, 2007. P. 101-126.</ref> [[پەڕگە:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|سوڵتانییەتی ئەیوبی(بە ڕەنگی پەمەیی) لە کاتی کۆچی دوایی سەلاحەدین لە ساڵی ١١٩٣ز]] کاتێک [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|مەغۆلەکان]] لە سەدەی ١٣دا ھێرشیان کردە سەر ڕۆژھەڵاتی نزیک، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٢٣٧ ھێرشیان کردە سەر شاری ھەولێر. شارۆچکەی خوارەوەیان تاڵان کرد بەڵام ناچار بوون لەبەردەم سوپای خەلافەت کە نزیک بووەوە پاشەکشە بکەن و ناچار بوون گرتنی قەڵاکە دوابخەن.<ref>Woods, John E. (1977), "A note on the Mongol capture of Isfahān", Journal of Near Eastern Studies, 36 (1): 49–51</ref> دوای [[گەمارۆدانی بەغدا (١٢٥٨)|کەوتنی بەغدا]] بە دەست [[ھۆلاکۆ خان]] و مەغۆلەکان لە ساڵی ١٢٥٨، دوا فەرمانڕەوای بەگتەگێنید خۆی ڕادەستی مەغۆلەکان کرد و بانگەشەی ئەوەی کرد کە گاریسۆنی کوردی شارەکەش بەدوایدا دەڕۆن؛ بەڵام ئەوان ئەمەیان ڕەتکردەوە، بۆیە مەغۆلەکان گەڕانەوە بۆ ھەولێر و توانیان قەڵاکە بگرن دوای گەمارۆدانێک کە شەش مانگی خایاند.<ref>https://www.gemaart.com/wp-content/uploads/2020/09/PAPER_Citadel-Research_Novacek.pdf{{بەستەری مردوو|url=https://www.gemaart.com/wp-content/uploads/2020/09/PAPER_Citadel-Research_Novacek.pdf |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> پاشان [[ھۆلاکۆ خان]] پارێزگارێکی [[مەسیحی]] [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] بۆ شارۆچکەکە دانا و [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی]] ڕێگەی پێدرا کەنیسەیەک دروست بکات. [[پەڕگە:Bagdad1258.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|وێناکردنی سوپای [[ھۆلاکۆ خان]] کە شارەکەی گەمارۆداوە، ١٤٣٠]] لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا، گۆشەگیرییە بەردەوامەکانی سەر [[مەسیحی]]یەکان و [[جوو]]لەکەکان و بوداییەکان لە سەرانسەری ئیلخاناتدا لە ساڵی ١٢٩٥ لە ژێر دەسەڵاتی ئۆیرات ئەمیر ناوروزدا بە جددی دەستیپێکرد، ئەمەش کاریگەری زۆری لەسەر ئاشوورییە ڕەسەنەکانی مەسیحی ھەبوو. ئەمەش لە سەرەتای سەردەمی ئیلخان غەزاندا دەرکەوت. لە ساڵی ١٢٩٧دا، دوای ئەوەی غەزان ھەستی بە بەھێزی کرد کە بتوانێت بەسەر کاریگەرییەکانی ناوروزدا زاڵ بێت، کۆتایی بە گۆشەگیرییەکان ھێنا. لە سەردەمی ئیلخان ئۆلجێیتودا، دانیشتوانی [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] پاشەکشەیان کرد بۆ قەڵاکە بۆ ئەوەی لە گۆشەگیری ڕزگاریان بێت. لە بەھاری ساڵی ١٣١٠دا مەلەک (حاکم)ی ناوچەکە بە ھاوکاری [[کورد]] ھەوڵی دەستبەسەرداگرتنی لێیان دا. سەرەڕای ھەموو ھەوڵەکانی قەشەی تورک مار یەحبەڵڵا بۆ دوورکەوتنەوە لە مەرگەساتی نزیک، دواجار قەڵاکە دوای گەمارۆدانی سەربازانی ئیلخانات و خێڵە کوردییەکان لە ١ی تەمموزی ١٣١٠ گیرا و ھەموو بەرگریکارەکانیش کۆمەڵکوژ کران، لەنێویاندا زۆرێک لە دانیشتوانی ئاشووری شارۆچکەی خوارەوە.<ref>Sourdel, D. (2010), "Irbil", in Bearman, P.; Bianquis, Th.; Bosworth, C.E.; van Donzel, E.; Heinrichs, W.P. (eds.), Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Brill Online,</ref> بەڵام ژمارەی دانیشتوانی [[ئاشوورییەکان]]ی شارەکە لە ڕووی ژمارەییەوە بە گرنگییەوە مانەوە تا وێرانکردنی شارەکە لەلایەن ھێزەکانی [[تەیمووری لەنگ|تەیمورەوە]] لە ساڵی ١٣٩٧.<ref>Edwin Munsell Bliss, Turkey and the Armenian Atrocities, (Chicago 1896) p. 153</ref> [[پەڕگە:Historical Atlas of Iran - Plate No. 17 (cropped).jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|سەردەمی ئیلخانییەکاندا]] [[قەرەقۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی [[تورکمان]] کە لە ساڵی ١٣٧٥ی زایینی وڵاتەکەیان دامەزراند، و فەرمانڕەوایی ڕۆژھەڵاتی [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و [[قەوقاز|قەفقاز]] و ھەندێک ناوچەی [[ئێران]] [[عێراق|و عێراقیان]] کرد، لە نێوان ساڵانی [[١٣٨٠]]ی زایینی تا [[١٤٦٩]] ی زایینی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا universalis.fr|ناونیشان=https://www.universalis.fr/encyclopedie/moutons-noirs-kara-koyunlu/|بڵاوکەرەوە=universalis.fr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا britannica.com|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Kara-Koyunlu|بڵاوکەرەوە=britannica.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا nomisma.org|ناونیشان=http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|بڵاوکەرەوە=nomisma.org|ڕێکەوتی سەردان= ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180707123207/http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Qaraqoyunlu Dynasty AZƏRBAYCAN.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|تورکمانە قەرەقۆینلۆکان، شینێکی کاڵ، گەورەترین ڕادەی خۆیان لە عێراق و کەناری ڕۆژھەڵاتی عەرەبی بۆ ماوەیەکی کەم نیشان دەدەن]] [[ئاق قۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی تورکمان و لە «خێڵی بێندەر»ن لە نێوان ساڵانی [[١٤٦٧]] - [[١٥٠٢|١٥٠٢ی زایینی]] لە ڕۆژھەڵاتی [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و فارس و [[عێراق]] و [[ئەفغانستان]] [[شینجیانگ|و تورکستان]] فەرمانڕەواییان کردووە. و لە ساڵی ١٤٦٩ی زایینی توانی وڵاتی [[قەرەقۆینلۆ]] لەناو ببات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131020105336/http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Map Aq Qoyunlu 1478-en.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|کۆنفیدراسیۆنی ئاق قۆینلۆ لە گەورەترین ئاستدا لە سەردەمی ئوزون حەسەن]] لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ھەولێر بە یەک لە دوای یەک لەلایەن [[ئومەویەکان]]، [[خەلافەتی عەباسی|عەباسیەکان]]، [[دەوڵەتی بوەیھی]]، [[شانشینی سەلجووقی|سەلجوقییەکان]] و پاشان تورکمانەکانی بەگتەگینید میرەکانی ھەولێر (١١٣١-١٢٣٢) حوکمڕانی دەکرا، دیارترینیان [[موزەفەرەدین کۆکبری]] بوو کە یەکێک بوو لە ژەنەڕاڵە پێشەنگەکانی [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەلاحەدین]]؛ بە نۆرە ئیلخانیەکان و جەلاییریدەکان و [[قەرەقۆینلۆ]] و ئیمپراتۆریەتیی تەیموور و [[ئاق قۆینلۆ]] بەدوایاندا ھاتن. لە ساڵی ١٥٠٩دا شاری [[ھەولێر]] و ناوچەکە لەلایەن [[شانشینی سەفەوی|سەفەوییەکانەوە]] داگیرکرا و بووە بەشێک لە فەرمانڕەواییان. یەکێک بوو لە گەورەترین ئیمپراتۆرییەتەکانی ئێران دوای لەشکرکێشی عەرەبەکان کە لەلایەن [[سەفەوییەکان|بنەماڵەی سەفەوییەکانەوە]] لە ساڵی ١٥٠١ تا ١٧٣٦ حوکمڕانی کرا.<ref>Helen Chapin Metz. ''Iran, a Country study''. 1989. University of Michigan, p. 313.</ref><ref>Emory C. Bogle. ''Islam: Origin and Belief''. University of Texas Press. 1989, p. 145.</ref><ref>Stanford Jay Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge University Press. 1977, p. 77.</ref><ref>Andrew J. Newman, ''Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire'', IB Tauris (March 30, 2006).</ref> [[پەڕگە:Safavid Iran.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سەفەوی لە سەردەمی شا عەباسدا]] ھەولێر شوێنی لە دایکبوونی مێژوونووس و نووسەرانی بەناوبانگی سەدەی ١٢ و ١٣ی کورد [[ئیبن خەلەکان]] و [[ئیبن ئەلمستەوفی]] بووە. دوای [[شەڕی چاڵدێران]] لە ساڵی ١٥١٤، ھەولێر کەوتە ژێر [[میرنشینی سۆران]]. لە سەدەی ١٨دا [[میرنشینی بابان]] شارەکەی گرتەوە بەڵام لەلایەن [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەمەد کۆر]] فەرمانڕەوای سۆران لە ساڵی ١٨٢٢ دەستی بەسەردا گیرا. [[پەڕگە:Soran Emirate.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی [[میرنشینی سۆران]] لە لووتکەی دەسەڵاتیدا لە سەردەمی [[شۆڕشی ڕەواندز]] بە سەرکردایەتیی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]. کە سنوورەکەی لە باکوورەوە لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]] و [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]] و لە باشووریشەوە لەگەڵ قەبیلەی عەنزەی نەجد و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە لەگەڵ [[ئێرانی قاجاڕی]] و [[میرنشینی ئەردەڵان]] ھاوسنوور بوو.]] [[میرنشینی سۆران]] بەردەوام بوو لە حوکمڕانی بەسەر ھەولێردا تا ساڵی ١٨٥١ لەلایەن عوسمانییەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا، ھەولێر بوو بە بەشێک لە [[ویلایەتی مووسڵ]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] تا [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، کاتێک عوسمانییەکان و ھاوپەیمانە [[کورد]] و [[تورکمان]]ەکانیان لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا]]وە تێکشکێنران. === سەردەمی عوسمانی(١٥٣٨-١٩١٨) === * دوای ئەوەی لە ساڵی ١٥١٧ بە ھێرشی ناڕێک دەستی پێکرد لە ساڵی ١٥٣٨ کۆتایی پێھات، کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی]] خاکی [[باشووری کوردستان]]ی ئێستای زیاد کرد بۆ ئیمپراتۆریەتەکەی بە گرتنی لە دەستی ڕکابەرە سەرەکییەکەی کە [[شانشینی سەفەوی]] بوو.<ref>Rothman, E. Nathalie (2015). Brokering Empire: Trans-Imperial Subjects between Venice and Istanbul. Cornell University Press.</ref> * [[مێزۆپۆتامیا]] لە ساڵی ١٥٥٥ لە لایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] بە [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە]] دەستی کەوتبوو، بەڵام تا [[گرێبەستی زەھاب]] لە ساڵی ١٦٣٩ کۆنترۆڵی عوسمانی بەسەر میزۆپۆتامیادا یەکلاکەرەوە نەبوو.<ref>https://archive.org/details/historyofottoman00stan/page/198/mode/2up</ref> دوای [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە]]، سەفەوییەکان جارێکی دیکە زۆربەی ناوچەی میزۆپۆتامیایان گرتەوە لە سەردەمی [[شا عەباسی یەکەم]] (١٥٨٨-١٦٢٩).<ref>Nasiri, Ali Naqi; Floor, Willem M. (2008). Titles and Emoluments in Safavid Iran: A Third Manual of Safavid Administration. Mage Publishers. p. 309.</ref> پاشان لەگەڵ داگیرکردنەوەی [[بەغدا]](١٦٣٨) لیوای مووسڵ بوو بە ویلایەتێکی سەربەخۆ.<ref>Kemp, Percy (1983). "Power and Knowledge in Jalili Mosul". Middle Eastern Studies. 19 (2): 201–12.</ref> * شاری ھەولێر لەم ماوەی دەسەڵاتی عوسمانیدا قەزایەک بوو لە لیوای کەرکووک. ھەرچەندە ماوەیەکیش قەزا بوو لە لیوای ڕەواندز. * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ [[حکوومەتی ناوەندی]]ی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا [[ئەیالەتی شارەزوور]]یان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== لیوای ھەولێر لە سەردەمی عوسمانیدا(١٨٥٠-١٩١٨) ==== شارۆچکەی مۆدێرنی [[ھەولێر]] لەسەر گردێک وەستاوە کە قەڵایەکی عوسمانی لە سەرەوەیە. لە سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاستدا، ھەولێر بووە ناوەندێکی بازرگانی سەرەکی لەسەر ڕێگای نێوان [[بەغدا]] و [[مووسڵ]]، ڕۆڵێک کە تا ئەمڕۆش دەیگێڕێت لەگەڵ پەیوەندییە گرنگەکانی ڕێگاوبان بە جیھانی دەرەوە. ئەم سەردەمە بە کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی کرداریی ھەردوو و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] و [[میرنشینی بابان|بابان]] و چەسپاندنی دەسەڵاتی [[بەغدا]] بە سەر تەواوی خاکی [[باشووری کوردستان]] دەست پێدەکات جگە لە چەند ساڵێک نەبێت کە ھەموو یەکە کارگێڕییەکانی نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] بە یەکگرتوویی لە یەکەیەکی کارگێڕیدا کۆکرابوونەوە و ناوەندەکەسی شاری [[ڕەواندز]] بوو. دوای ئەوە سەر بە سنجاق(لیوا)ی کەرکووک بوو تاوەکوو ساڵی (١٩٢٣) کرایە لیوا.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٨) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا [[زێی بچووک]] و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf | نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> خاکی ئێستای پارێزگای ھەولێر، لەم سەردەمەدا دابەش ببوو بەسەر [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] و [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]]دا، لە [[ئەیالەتی شارەزوور]] و [[ئەیالەتی بەغدا]] و [[ئەیالەتی وان]]دا. قەزاکانی([[قەزای ھەولێر|ھەولێر]]، [[قەزای کۆیە|کۆیە]]، [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] و [[ناحیەی بالیسان|بالیسان]]) سەر بە [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] بوون. قەزاکانی ([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای ھەریر|حەریر]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]]، [[ناحیەی بجیل|سورچی]] و [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]) سەر بە لیوای ڕەواندز بوون. [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] سەر بە لیوای مووسڵ بوو. لەم سەردەمەدا [[قەزا]]کان فرە ناوەند بوون و لە ژێر ھەژموونی [[ھۆز]]ەکاندا بوون بۆیە ھەندێک قەزا ناوی ھۆزەکانیشی لەگەڵدا دەھات. وە ھەندێک قەزا دراوەتە [[ھۆز]]ەکان بەڵام ناوەندیان نەبووە لە بەر ئەوەی لەو کاتەدا کۆچەری بوون بەڵام لە سنووری ئەو یەکە کارگێڕیانەی ئێستادا بوون. ئەم خشتەیەی خوارەوە ئەو یەکە کارگێڕییانە ڕوون دەکاتەوە کە پارێزگای ھەولێری ئێستا پێکدەھێنن کە سەر بە لیوا جیاوازەکان بوون.<ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = العراقی الشمالی | ناونیشان = https://drive.google.com/file/d/1KN0rYRFz_grB4hi84ATBdDN7KklFSY8r/view | نووسەر = محمد ھادی الدفتر و عبداللە حسن |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref>  {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە نێوان ساڵانی(١٨٥٠-١٨٦٥)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! لیوا ! ناوی قەزا ! پێڕستی یەکە کارگێڕییەکان ! لیوا ! ناوی قەزا ! پێڕستی یەکە کارگێڕییەکان |- | rowspan=5 style="text-align: center;"| [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] لەگەڵ فرە ناوەندی(ڕۆست، ڕەوەندۆک، شکیو، دەرگەڵە، دولە، ھەڕوتیان، بیاو، سەرچیان، کورە، دیوە و دەراریان) | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|دیانا]]، بەشێک لە [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] | rowspan=5 style="text-align: center;"| [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]](ئەربیل) | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]]، [[قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]، [[ناحیەی کەندێناوە|کەندێناوە]]، [[قەزای مەخموور|مەخموور]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ھەریر]] | style="text-align: center;" | دێرە حەریر | style="text-align: center;" | [[ناحیەی بالیسان|بالیسان]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|باڵەک]] | style="text-align: center;" | باڵەک | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] لەگەڵ فرە ناوەندی([[بۆگد]]، [[خەرابە]]، [[ساتووقەڵا]]، شێخان، دەربەند، گردی و چنارە، [[خەلەکان]]، [[خدران]] و [[ھیزۆپی گەورە|ھیزۆپ]]) | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیسنجەق]]، [[قەزای تەقتەق|تەقتەق]]، [[ناحیەی خەلەکان|چناران]]، بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]] | style="text-align: center;" | سیدەکان | style="text-align: center;" | ھۆزی سن و [[ئاکۆ]] و [[خۆشناو]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] و [[ناحیەی بێتواتە|بێتواتە]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی بجیل|سورچی]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] | style="text-align: center;" | [[ئێلی بڵباس]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] و [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] و [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- | rowspan=1 style="text-align: center;"| [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]] | style="text-align: center;" | ھۆزی [[مامەش]] و [[مەنگوڕ]] و ڕەمەک | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] | rowspan=1 style="text-align: center;"| [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|زێبار]] | style="text-align: center;" | مێرگەسۆر |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] [[پەڕگە:لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٥٠ - ١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٥٠ - ١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣) ==== لەم قۆناغەدا سیستەمی کارگێڕیی بەغدا لە [[ئەیالەت]]ەوە گۆڕدرا بۆ [[ویلایەت]]، ئەمەش لەلایەن [[والی]] تازە (مەدحە ت پاشا) کە لە ڕۆژی (۱۸ی موحەڕەمی ساڵی ۱۲۸٦ز-١٨٦٩/٤/٣٠ز)دا. گەیشتە [[بەغدا]] جیبەجێکرا، [[ویلایەتی بەغدا]] لەم قۆناغەدا لە (١٥) لیواوە کرا بە(١٤) لیوا، ژمارەی [[قەزا]]کانیشی لە(١٣٦)ەوە بۆ (۹۳) قەزا کەمکرایەوە. قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ [[والی]] [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|لیوای کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # سنووری ئێستای '''پارێزگای ھەولێر''' لەم سەردەمەدا لە لیوای ڕەواندزدا کۆکرایەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! ناوی قەزا ! یەکەی کارگێڕییەکان ! ژ ! ناوی قەزا ! یەکەی کارگێڕییەکان |- | style="text-align: center;"| ١ | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ھەریر]] | style="text-align: center;" | دیرە حەریر | style="text-align: center;"| ٥ | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]]، [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]، [[ناحیەی کەندێناوە|کەندێناوە]]، [[قەزای مەخموور|مەخموور]] |- | style="text-align: center;" | ٢ | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|باڵەک]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | style="text-align: center;" | ٦ | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]]، [[قەزای تەقتەق|تەقتەق]]، [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] |- | style="text-align: center;" | ٣ | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|برادۆست]] | style="text-align: center;" | ٧ | style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر|پشدەر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر|پشدەر]]، [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- | style="text-align: center;" | ٤ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی شێروان مەزن|شێروان]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|مێرگەسۆر]] | style="text-align: center;" | ٨ | style="text-align: center;" | دارەبیان | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]]، [[ناحیەی خدران|خدران]]، [[ناحیەی خەلەکان|خەلەکان]]، [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- |} [[پەڕگە:نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨) ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری [[سنجاق]]ەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی([[مەنگوڕ]] و [[مامەش]] و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]]، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[قەزای ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا:''' سنووری ئێستای پارێزگای ھەولێر لەم قەزایانە پێکھاتبوو: # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە ([[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] و [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای کۆیە]] یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] بوو. # [[قەزای ڕەواندز]] لە ([[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]]، [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە ھەریر]]، [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای ڕانیە]] تەنھا [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]]ی ھەبووە. # ھێنانە کایەی ناحیەی شێروان لە ساڵی(١٨٩٠)دا، دواتر لکاندنی بە قەزای زێبار. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٢٩٢ک-١٨٧٥ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | ٢ | [[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]] |- | [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] |- | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | ٤ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا:''' # ناوی [[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]] گۆڕدرا بە ناحیەی برادۆست. # [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە سنووری [[قەزای کۆیە]] ھاتە کایەوە. # ناحیەی ئەملاکی شەمامک لە لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ھاتە کایەوە، کە سنووری ئێستای [[قەزای مەخموور]] و [[قەزای خەبات]] دەکات. # لە ساڵی (١٩٠٣)دا [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] لکێندران بە [[قەزای ڕەواندز]]ەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٣٢٥ک-١٩٠٧ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | rowspan=3 |٢ | rowspan=3 |[[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] |- | [[ناحیەی بالیسان]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=6 | ٣ | rowspan=6 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] |- | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] |- | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | ٤ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === لیوای ھەولێر لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد، دەتوانرێت سەردەمی پاشایەتی بە سەر چوار قۆناغدا دابەشبکرێت.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # جێگیرکردنی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوش تەپە]] لە بری ناحیەی دزەیی. # دابەشکردنی ھۆبەی ئەملاکی ئەمیری شەمامک بۆ دوو ناحیە([[قەزای مەخموور|مەخموور]] و [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]). # بەستنەوەی ناحیەی سولتانیە بە ناوەندی [[قەزای مووسڵ]]ەوە، دواتر دابەشکرا لە نێوان ھەردوو [[قەزای شەرقات|ناحیەی شەرقات]] و [[ناحیەی شۆڕە]]، ئیتر ناوی سولتانیەش لە دەفتەرە تۆمارییەکاندا نەما. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە. # دابڕاندنی [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] لە [[قەزای ڕەواندز]] و لکاندنی بە [[ناحیەی بارزان|ناحیەی زێبار]]ی سەر بە [[قەزای ئاکرێ]]. بەم شێوەیە یەکە کارگێڕییەکان کە دواتر لیوای ھەولێریان پێکھینا پێکھاتبوو لە (٣ [[قەزا]] و ٩ [[ناحیە]])، خاڵێکیتر کە پێویستە ئاماژەی پێبکریت ئەوەیە لە کاتی ھێنانە کایەی لیوای ھەولێردا بە ھۆی ناجێگیری ڕەوشی لیوای سلێمانییەوە ئاماژە بە [[قەزای ڕانیە]] نەکراوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێرلە ساڵی(١٩٢٢)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە |- | rowspan=4 | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|ناحیەی مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | rowspan=1 | ٢ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | rowspan=1 colspan=2 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=2 style="text-align: center | (٣)[[قەزا]] و (٩)[[ناحیە]] |- |} ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # [[قەزای ڕانیە]] دوای جێگیربوونی چارەنووسی [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، [[قەزای ڕانیە]] سەر لە نوێ بە لیوای ھەولێرەوە بەسترایەوە، سەرەتا بەشی ڕۆژئاوای [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] کە دەکەونە نێوان چیای [[ھەیبەت سوڵتان]]، [[زێی بچووک]] و ڕووباری باسەلامەوە بە [[قەزای کۆیە]] لکێندرا، لکاندنیشی پەیوندی بە موڵکداری ئاغاکانی کۆیەوە ھەیە، کە خاوەنی زۆربەی زەوییەکانی ئەم ناحیە بوون، دواتر گەڕێنرایەوە بۆ [[قەزای ڕانیە]]. # ھەروەھا لە سنووری [[قەزای ڕانیە]]، [[ناحیەی ناودەشت]] ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شاردەێی [[سەنگەسەر]] بوو. # لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا کە بە دوو زنجیرە چیا و بەرزایییەکانی ([[قەرەچوغ]]) و (زوورگە زراو) دابەشکراوە بۆ سێ [[دەشت]]، ھەردوو دەشتی (شەمامک، کاندێناوە و قەراج)، بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٤٩) لە ۱۹۲۷/۷/۲۷دا لە [[قەزای ھەولێر]] دابڕێنران و کران بە [[قەزا]]، سەرەتا ناوی قەزای گوێڕ بوو، دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٥) لە ۱۹۲٨/٣/٥دا ناوی گۆڕدرا بە [[قەزای مەخموور]] ناوەندەکەی شارۆچکەی [[مەخموور]] بوو. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦١) لە ۱۹۲٨/٤/٤دا [[ناحیەی کەندێناوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[قەزای مەخموور]]دا و ناوەندەکەی شارەدێی [[دیبەگە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =کورد وترک وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سی جی ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێرلە ساڵی(١٩٣٦)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە |- | rowspan=2 | '''١''' | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | rowspan=1 | '''٣''' | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | rowspan=4 | '''٥''' | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | rowspan=3 | '''٤''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | rowspan=2 | '''٢''' | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | rowspan=1 colspan=2 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | rowspan=1 colspan=7 style="text-align: center | '''(٥)[[قەزا]] و (١١)[[ناحیە]]''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦٦٥) لە ٢٠\١٢\١٩٤٤دا [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] لەگەڵ ھەردوو [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و [[ناحیەی بارزان]] لە [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]] دابڕێنرا و لکێندرا بە پارێزگای ھەولێرەوە. # [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپ]]ە ھەڵوەشینرا و سەرجەم کەرتەکانی لکێندرا بە ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٤٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | style="text-align: center |[[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | ٨٥٤ | style="text-align: center | ٩٣ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ھەولێر]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٣٨٤٠ | style="text-align: center | ٣٠١ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٢٢٩٣ | style="text-align: center | ١١٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ١٢٢٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای مەخموور]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٤٠٩٤ | style="text-align: center | ٢٤٤ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ١٠٤٨ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٩٠٩ | style="text-align: center | ٦٧ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای کۆیە]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ١٩٥٧ | style="text-align: center | ١٤٢ |- | rowspan=6 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=6 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٠١٧ | style="text-align: center | ١٠٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٩٣١ | style="text-align: center | ٩٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٧٥٢ | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٨٢٥ | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٦١١ | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ڕەواندز]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٥١٣٦ | style="text-align: center | ٤٤٨ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[بلێ]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[بلێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٤٧٥ | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٣٥٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٨٢٩ | style="text-align: center | ٦٥ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕانیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center | [[ڕانیە]] | style="text-align: center | ١٠١٣ | style="text-align: center | ٩٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | [[میرزا ڕۆستەمی گەورە]] | style="text-align: center | ٤١٤ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | [[سەنگەسەر]] | style="text-align: center | ٨٧٣ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ڕانیە]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٢٣٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٢) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨١٧٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٠٨''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== لەم قۆناغەدا ڕووبەری پاریزگای ھەولێر کەم بووەوە بەھۆی ئەوەی [[قەزای ڕانیە]]ی لێدابڕێنرا. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای کۆیە]]. [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە [[قەزای شەقڵاوە]]وە. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٢دا [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]، بە دابڕانی (٢٧) کەرت لە [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] و (٣٤) کەرت لە [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرەحەریر]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[قەزای شەقڵاوە]]، ناوەندەکەی لە شارەدێی [[پیرمام]]ە. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٤دا، ناحیەی [[ھیران|ناحیەی خۆشناو]] لە سنووری [[قەزای شەقڵاوە]]دا ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شارەدێی [[ھیران]] بوو. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٥٨٣) لە ٥\٧\١٩٥٦دا، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە قەزای [[مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]، وە ناوەندی قەزاکەش لە گوندی [[بلێ]]وە گواسرتایەوە بۆ شارۆچکەی [[مێرگەسۆر]]. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٦١٠) لە ١٢\٧\١٩٥٦دا، [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی ناودەشت]] و [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] لەم پارێزگایە دابڕێنرا و لکێندرا بە [[پارێزگای سلێمانی]]یەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٣٥٠) لە ٢٢\٦\١٩٥٧دا، [[ناحیەی قەراج]] لە سنووری [[قەزای مەخموور]]دا ھاتە کایەوە و ناوەندەکەی لە گوندی [[گۆمەشین]] دانرا.<ref name=":8" /> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٥٨)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=1 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=1 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٤٥٦ | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ١٢٢٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[گۆمەشین، قەراج|گۆمەشین]] | style="text-align: center | ١٨٣٧ | style="text-align: center | ٨٦ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ١٠٤٨ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٩٠٩ | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٠١٧ | style="text-align: center | ١٠٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٧٥٢ | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٨٢٥ | style="text-align: center | ١١٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٦١١ | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٤٧٥ | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٣٥٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٥١٩ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٥٨٧ | style="text-align: center | ٦٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٦٧٩ | style="text-align: center | ٧٠ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٦) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٥٨٧٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠٠''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٥٨)دا.]] === پارێزگای ھەولێر لە سەردەمی کۆماریدا(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان. ئەم سەردەمە دابەشی چوار قۆناغ دەکرێت.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بەفەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٨) لە ١٩٦٠/٨/٣٠دا، (١٠٠) کەرتی ناوەندی پارێزگای ھەولێر دابڕێنرایەوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[قوشتەپە]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحية قوشتبة | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/204.html | نووسەر = القوانين والتشريعات العراقية |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٠ دا، (١٣) کەرتی [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خوشناو]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] و (٣) کەرتیشی بە [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]ەوە لکێنراوە، ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]]یش بە [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]ەوە لکێنراوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٣) لە ١٩٦٢/١٢/٢٣دا، [[ناحیەی دیانا]] لە سنووری [[پارێزگای ھەولێر]]دا ھێنرایە کایە و بەسترایەوە بە [[قەزای ڕەواندز]] و (٥٤) گوندی و (٣) مەخفەری [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]ی پێوە گریدرا و ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[دیانا]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحية دیانا | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/790.html| نووسەر = القوانين والتشريعات العراقية |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٦٥)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژ. کەرت |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | style="text-align: center | [[قوشتەپە]] | style="text-align: center | ١٠٠ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[گۆمەشین، قەراج|گۆمەشین]] | style="text-align: center | ٨٦ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٧١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ٤٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی دیانا]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٨) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠٠''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٦دا ، (٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی قەراج]]ەوە لکێندراوە. # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٧٤٢) لە ١٩٦٧/٧/٢٦دا، (٣٢) گوندی [[ناحیەی دیانا]] و (٢٢) گوندی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] دابڕێنران، بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] لە سنووری [[قەزای ڕەواندز]] و ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[خەلیفان]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خلیفان | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/13278.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # لە ناوەڕۆکی بەیانی وەزارەتی داد لە سالی ١٩٦٧دا، جەختکراوە لە لکاندنی (٢٦) گوند بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]]ەوە. # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] ژمارە (٧٥٢) لە ١٩٧٠/٧/٥دا، [[قەزای چۆمان]] ھێنرایە کایە و ناوەندەکەی لە گوندی [[چۆمان]] بوو و سنووری کارگێڕییەکەیشی ھەمان سنووری کارگێڕیی [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث قضاء جومان | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/6215.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] لە ١٩٧٣/٧/١٦دا، ناوەندی [[ناحیەی قەراج]] لە گوندی [[گۆمەشین، قەراج|گومەشین]]ەوە گوێزرایەوە بۆ گوندی [[باقرتە]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٠٣) لە ١٩٧٣/١٠/١٥دا، بە دابڕاندنی (١٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]]، (٢٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] و (٤) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی شۆڕش]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای کۆیە]]وە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[دێگەڵە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة شورش | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9281.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٦٨) لە ١٩٧٣/١٢/٥دا، (٣١) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات |ناحیەی خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[خەبات|ھەنجیرۆک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خبات | ناونیشان = https://wiki.dorar-https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9283.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٩٨) لە ١٩٧٥/٩/٤دا، (١٩) کەرتی [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای چۆمان]]ەوە بە ستراوە و ناوەندەکەیشی گوندی [[حاجی ئۆمەران]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة حاجی عمران | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11207.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٣٣) لە ١٩٧٦/١/٢٥دا، (٢٩) کەرتی [[ناحیەی کەندێناوە]]، (١١) کەرتی [[ناحیەی قەراج]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێنراوە ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]]ی سەر بە [[قەزای ھەولێر]] بە [[ناحیەی پردێ]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ارتباط مقاطعات من محافظة اربيل والحاقها بالتأميم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] ژمارە (٦٤٨) لە ١٩٧٧/٦/١دا، [[ناحیەی بارزان]] ھەڵوەشێنراوە و ھەموو زەوییەکانیشی بە [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]]ی سەر بە [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]ەوە لکێندراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الغاء ناحية بارزان التابعة لمحافظة اربيل | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7966.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٧٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[عەنکاوە]] | style="text-align: center | ٩٤٠ | style="text-align: center | ٦٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | style="text-align: center | [[قوشتەپە]] | style="text-align: center | ١٢٧٣ | style="text-align: center | ٩٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center | [[خەبات]] | style="text-align: center | ٤٧٠ | style="text-align: center | ٣١ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ھەولێر]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٦٨٣''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٩٣''' |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٤٤٨ | style="text-align: center | ٢٩ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ٧٠٧ | style="text-align: center | ٤٦ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[باقرتە]] | style="text-align: center | ٩٧٣ | style="text-align: center | ٧٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مەخموور]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٦٣٧''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٠٤''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٦٤٧ | style="text-align: center | ٤٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ١٠٧٣ | style="text-align: center | ٥٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شۆڕش]] | style="text-align: center | [[دێگەڵە]] | style="text-align: center | ٤٠٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای کۆیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢١٢٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٢''' |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ٥٠٩ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی دیانا]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٢٩٠ | style="text-align: center | ٤١٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٦٩٠ | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center | [[خەلیفان]] | style="text-align: center | ٤١٥ | style="text-align: center | ٣٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ڕەواندز]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٩٠٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢١٥''' |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٧٨٥ | style="text-align: center | ٧٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٦٢٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٠٩''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٤٩٢ | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[ھەریر]] | style="text-align: center | ٤٦٠ | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٨٠٠ | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای شەقڵاوە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٧٥٢''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٦''' |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٧ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[چۆمان]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٦٧٤ | style="text-align: center | ٦٦ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] | style="text-align: center | [[حاجی ئۆمەران]] | style="text-align: center | ٢٤٥ | style="text-align: center | ١٩ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای چۆمان]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٩١٩''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٨٥''' |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(٢١) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٤٢٧''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١١٤٥''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٤) لە ١٩٨١/١٢/٢٠دا، [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]] ھێنرایە کایەوە و ناوەندەکەیشی شارۆچکەی [[دیانا]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٧٩) لە ١٩٨٢/٢/١دا، [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] ھەڵوەشێنراو و ھەموو کەرتەکانیشی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]ەوە لکێنرا. # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و لکاندنی ھەموو کەرتەکانی بە [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]]ەوە بەپێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٢٦٧) لە ١٩٨٢/٥/١٢دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الغاء ناحیة مزوری بالا فی محافظة اربیل | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/20502.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٤٢) لە ١٩٨٧/٧/١٨دا، ھەردوو [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خوشناو]]ی سەر بە [[قەزای شەقڵاوە]] و [[ناحیەی کەندێناوە]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی قەزای ھەولێرەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٩٨٧)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ناوەند ! ڕووبەر^٢ ! ژ.کەرت ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ناوەند ! ڕووبەر^٢ ! ژ.کەرت |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''١''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[ ھەولێر]] | style="text-align: center;" | ٢١٨٥ | style="text-align: center;" | ١٦٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٣''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|سدیق]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی دیانا|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[دیانا]] | style="text-align: center;" | ٤٦٥٦ | style="text-align: center;" | ٣٤٤ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center;" | [[خەبات]] | style="text-align: center;" | ٥٢١ | style="text-align: center;" | ٣١ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center;" | [[ خەلیفان]] | style="text-align: center;" | ٤٤٨ | style="text-align: center;" | ٣١ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[کۆیە]] | style="text-align: center;" | ٢١٢٤ | style="text-align: center;" | ١٤٢ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز|ناحیەی ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | ١٨٠ | style="text-align: center;" | ٣٤ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای ھەولێر''' | style="text-align: center;" | '''٤٨٣٠''' | style="text-align: center;" | '''٣٣٥''' | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای سدیق''' | style="text-align: center;" | '''٥٢٨٤''' | style="text-align: center;" | '''٤١٦''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٢''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[ مەخموور]] | style="text-align: center;" | ١٢١٤ | style="text-align: center;" | ٧٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٤''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | ٤٠٤ | style="text-align: center;" | ٣٤ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center;" | [[باقرتە]] | style="text-align: center;" | ٩٨٣ | style="text-align: center;" | ٧٨ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی ھەریر]] | style="text-align: center;" | [[ھەریر]] | style="text-align: center;" | ٦٤١ | style="text-align: center;" | ٧٦ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center;" | [[گوێڕ]] | style="text-align: center;" | ٥٨٦ | style="text-align: center;" | ٥١ | style="text-align: center;" | [[قەزای پیرمام|ناحیەی پیرمام]] | style="text-align: center;" | [[پیرمام]] | style="text-align: center;" | ٧٨٩ | style="text-align: center;" | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای مەخموور''' | style="text-align: center;" | '''٢٧٨٣''' | style="text-align: center;" | '''٢٠٤''' | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای شەقڵاوە''' | style="text-align: center;" | '''١٨٣٤''' | style="text-align: center;" | '''١٨٦''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٨٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٨٧)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨-١٩٨٩)دا ==== # ڕووبەری پارێزگاکە زیادیکرد و ژمارەی کەرتەکانیشی لە (١١٤١) کەرتەوە بە رزبووەتەوە بۆ (۱۱۸۳) کەرت. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٣٤) لە ۱۹۸۹/۹/۱۱دا، (٤) کەرتی [[ناحیەی پردێ]] و (۳۸) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنرا و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا، ھەر لەو فەرمانەدا ھاتووە [[ناحیەی پردێ]] بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندراوە، ڕووبەری [[ناحیەی پردێ]] تەنھا ڕووبەری سەرۆکایەتی شارەوانی شارۆچکەی [[پردێ]]ی لە خۆدەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم تنظیم الحدود الاداریة لمحافظة التأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٤٥ | style="text-align: center | ٢٠٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center | [[خەبات]] | style="text-align: center | ٥١٢ | style="text-align: center | ٣١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٢١٢٤ | style="text-align: center | ١٤٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ھەولێر]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٥٦٩٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٣٧٧''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ١٢١٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٨٦ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[باقرتە]] | style="text-align: center | ٩٨٣ | style="text-align: center | ٧٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مەخموور]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٧٨٣''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٠٤''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[دیانا]] | style="text-align: center | [[ناحیەی دیانا|ناحیەی ناوەندی قەزای سدیق]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٤٦٥٦ | style="text-align: center | ٣٤٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center | [[خەلیفان]] | style="text-align: center | ٤٤٨ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز|ناحیەی ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٨٠ | style="text-align: center | ٣٤ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٥٢٨٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٤١٦''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | ٤٠٤ | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] | style="text-align: center | [[ھەریر]] | style="text-align: center | ٦٤١ | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٧٨٩ | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای شەقڵاوە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٣٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٦''' |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٣) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٥٥٩١''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١١٨٣''' |- |} [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٨٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٨٩)دا.]] === لە دوای ڕاپەڕین === ==== قۆناغی یەکەم ساڵی ١٩٩١-١٩٩٢ ==== * لەم قۆناغەدا [[پارێزگای سلێمانی]] و پارێزگای ھەولێر و [[پارێزگای دھۆک]] لە لایەن [[بەرەی کوردستانی]]ەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕێوەدەبرا، لەبەرئەوەی گوندەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە [[ھەرێمی کوردستان]] دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ [[پەرلەمانی کوردستان]] پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە. ==== قۆناغی دووەم ساڵی ١٩٩٢-٢٠٠٣ ==== لەم قۆناغەدا یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر بە پێی ئاوەدانکردنەوە نوێ کرانەوە و یەکە کارگێڕییەکان چوونەوە جێی خۆیان و ناوی کوردییان لێنرانەوە، ھەرچەندە [[شەڕی براکوژی]] کاریگەری خۆی لەسەر ئەم ئاواکردنەوەیەش دانا و [[ھەرێمی کوردستان]] بووە دوو حکومەتی جوودا و تاوەکو ئێستاش کاریگەری لەسەر پڕۆسەی حکومداری جێھێشتووە. # ھێنانەکایەی [[ناحیەی سمێلان|ناحیەی دۆڵی ڕوست]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(٧) لە بەرواری ٢٠٠٠/٤/١٩دا، لە سنووری [[قەزای چۆمان]] کە ناوەندەکەی گوندی [[سمێلان]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/2.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # ھێنانەکایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(١٥) لە بەرواری ٢٠٠١/٣/٢٨دا، لە سنووری [[قەزای ھەولێر]] کە ناوەندەکەی کۆمەڵگەی [[بەحرکە]]یە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/14.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (١٤) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # ھەڵوەشاندنی [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(١٢٨٠) لە بەرواری ٢٠٠٣/٦/٢٢دا، لە سنووری [[قەزای مێرگەسۆر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/43.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٤٣) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم ٢٠٠٣-٢٠١٤ ==== لەم قۆناغەدا چەند گۆڕانکارییەک لە یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێردا کرا لەوانەم: # بە بەیانی ژمارە (١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٤/١٠/٢٦دا، '''(ا)'''ھێنانە کایەی [[قەزای خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر، بە دابڕانی ناحیەی خەبات لە [[قەزای ھەولێر]]. '''(ب)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی دارەشەکران]] لە ناوچەی زرارەتی سەر بە [[قەزای خەبات]] کە ناوەندەکەی لە گوندی [[دارەشەکران|قەرەقاجین]] دەبێت. '''(ج)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕزگاری، ھەولێر|ناحیەی ڕزگاری]] سەر بە [[قەزای خەبات]] و ناوەندەکەی لە کۆمەڵگای ([[تۆپزاوە]]) دەبێت. '''(د)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی شەمامک]] کە ناوەندەکەی لە گوندی (پیرداود) و سە ر بە [[قەزای خەبات]] دەبێت. '''(و)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی گۆڕەتوو]] لە سنووری [[قەزای مێرگەسۆر]]، لە گوند و کەرتەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای مێرگەسۆر دروستکرا، بەمەش ناحیەی ناوەندی قەزای مێرگەسۆر ھەڵوەشێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بەیانی ژمارە(١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٤دا | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٥٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٥٩٥) لە بەرواری ٢٠٠٥/١/١٧دا، لکاندنی ھەرسێ گوندی([[خرابە دراو]]/کەرتی ٥١، [[سەیدان]]/کەرتی ٥٢، [[مامەلۆک]]/کەرتی ٦٩) بە [[ناحیەی ڕزگاری، ھەولێر|ناحیەی ڕزگاری]] لە [[قەزای خەبات]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بەیانی ژمارە(١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٥دا | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/55.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٥٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(٨) لە ٢٠٠٦/١٠/١٢، [[ناحیەی شەمامک]] بە سەرجەم گوندەکانییەوە دابڕێنرا لە [[قەزای خەبات]] و لکێندرا بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٦٣) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٣٩٧٨) لە بەرواری ٢٠٠٧/٩/٢٦دا، دابڕاندنی ھەر دوو گوندی([[گوێزان، چۆمان|گوێزان]] و [[داروسەلام]]) لە [[ناحیەی سمێلان]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی گەڵاڵە]] لە [[قەزای چۆمان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٦٦) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١٢٤١٠) لە بەرواری ٢٠٠٧/٤/١٧دا، دابڕاندنی ھەر حەوت گوندی([[گردجۆتیار]]، [[پیرزین]]، [[کەرک]]، [[زەرزویان]]، [[زورگەبات]]، کۆمەڵگەی پیرزین و [[گەزنە، قەزای ھەولێر|گەزنە]]) لە [[قەزای عەنکاوە|ناحیەی عەنکاوە]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] لە [[قەزای ھەولێر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/74.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٧٤) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٩٣٢) لە بەرواری ٢٠٠٨/٩/١دا، دابڕاندنی گوندی([[سەیدان]]) لە [[ناحیەی کەورگۆسک]] و لکاندنی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] لە [[قەزای ھەولێر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/91.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٩١) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == قەزاکانی پارێزگای ھەولێر == {| class="wikitable sortable" |- ! ژمارە !! ناوی قەزا !! ناوەند !! ژمارەی دانیشتووان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krso.net/Default.aspx?page=article&id=1137&l=3 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160305034943/http://krso.net/Default.aspx?page=article&id=1137&l=3 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | ١ || [[قەزای ھەولێر]] || [[ھەولێر]] || ٩٣٠٬٣٨٩ |- | ٢ || [[قەزای دەشتی ھەولێر]] || [[بنەسڵاوە]] || ٢١٧٬٥٨٩ |- | ٣ || [[قەزای مەخموور]] || [[مەخموور]] || ٢٠٥٬٠٦٦ |- | ٤ || [[قەزای سۆران]] || [[سۆران]] || ١٨٢٬٩٧٦ |- | ٥ || [[قەزای شەقڵاوە]] || [[شەقڵاوە]] || ١٤٧٬٢١٩ |- | ٦ || [[قەزای کۆیە]] || [[کۆیە]] || ١١٠٬٠٢٥ |- | ٧ || [[قەزای خەبات]] || [[خەبات (شار)|خەبات]] || ١٠٨٬٤٦٢ |- | ٨ || [[قەزای مێرگەسۆر]] || [[مێرگەسۆر]] || ٥٢٬١٧٨ |- | ٩ || [[قەزای چۆمان]] || [[چۆمان]] || ٣٠٬٧٤٨ |- |١٠ |[[تەقتەق|قەزای تەق تەق]] |[[تەقتەق|تەق تەق]] |٢٥٬٠٠٠ |- | ١١ || [[قەزای ڕەواندز]] || [[ڕەواندز]] || ٢٤٬٩٨٦ |} == ھاوینەھەوارەکانی ھەولێر == '''[[ھاوینەھەواری شەقڵاوە]]:''' ھاوینە ھەواری شەقڵاوە دەکەوێتە لای باکوور و دەکەوێتە نێوان ھەردوو چیای سەفین (٩٦٠م) و چیای سوورکە و، پلەی گەرمای لە ھاویندا دەگاتە (٣٠–٣٥) پلە و، لە زستاندا دەگاتە -١٠ ژێر سفر. لە شەقڵاوەدا داروباری چر بەدی دەکرێ، کە پێکھاتووە لە داری (خۆخ و جوێز و ترێ و ھەنار و ھەنجیر…)و بازارێکی گەورەی تێدایە کە جۆرەھا خواردەمەنی و سەوزە و میوەی و بەوشک کراوەیی وەکو کوێز و ھەنجیر و قەیسی. ساڵانە بەسەدان گەشتیار ڕوو لە شەقڵاوە دەکەن بەھۆی دیمەنی سەرنج ڕاکێشی و ئاووھەواکەی. '''[[تاڤگەی گەلیی عەلی بەگ]]':'' ئەم ھاوینە ھەوارە ١٣٠کم لە ناوەڕاستی شاری ھەولێر دوورە و، بەیەکێک لە ھاوینەھەوارە سەرنج ڕاکێشەکانی ھەرێمی کوردستان دەژمێردرێت. دەکەوێتە نێوان چیای کۆڕەک و برادۆست بەدرێژایی١٢کم، شوێنەکە بەبەرزی ٨٠٠ مەتر لە ئاستی ڕووی دەریاوە بڵندە و، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٥ پلە لە ھاویندا و، ١٠ لە زستاندا. لەم شوێنەدا دوو ڕووبار بەیەک دەگەن، یەکیان لە دۆڵی ئالانە سەر بەناحیەی خەلیفان کە تاڤگەی گەلی عەلی بەگ پێک دەھێنێ، لەگەڵ ئەویتریان کە لە شارۆچکەی ڕەواندوز ھەڵدەقوڵێ کە ئاوی بێخاڵە، زێی گەورە پێک دەھێنن. سەرەڕای تاڤگە گەورەکە چەندان تاڤگەی بچووکی تری تێدایە. ئەم شوێنە بە سروشتی شاخاویەکەی و داروبارە جۆراو جۆرەکەی، بووەتە شوێنی گەشتوگوزار کە خەڵکی زۆر ڕووی تێدەکەن. '''[[تاڤگەی بێخاڵ|ھاوینەھەواری بێخاڵ<nowiki>'''</nowiki>]]:''' ھاوینە ھەواری بێخاڵ ١٤٠کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی گەلی عەلی بەگ و، لە دووری ١٠کم لە ڕۆژئاوای شارۆچکەی ڕەواندوز و پلەی گەرمای لە ٣٢ پلە بەرز نابێتەوە لە ھاوین دا. دەتوانین بگەین بە بێخاڵ لە ڕێگای گەلی عەلی بەگ یان لە ڕێگای ڕەواندوز. لەم ھاوینە ھەوارە تافگەیەکی ڕوون و گەورە ھەیە کە بە درێژایی شاخەکەی داپۆشیوە، شوێنێکی زۆر سەرنج ڕاکێشە، خەڵکی لە سەرەتای بەھاردا ڕووی تێدەکەن تا کۆتایی ھاوین. '''[[ھاوینەھەواری جوندیان]]:''' ئەم ھاوینە ھەوارە ١٤٧ کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، ٥ کم لە شاری دیانا دوورە، و دەکەوێتە لای خوارەوەی چیای ھندرێن، پلەی گەرمای لە ھاوین دا دەگاتە ٣٢ پلە. ھاوینە ھەواری جندیان ناوبانگی بە چاوی ئاوی سیحری دەرکردووە (عیون الماء السحریە) بەھۆی بوونی ئەشکەوتێک، کە تێیدا ئاوی تێدا ھەڵدەقوڵێ و، بووەتە شوێنی سەرەنجی گەشتیاران. '''ھاوینەھەواری '''حاجی ئۆمەران:''' دەکەوێتە باکووری شاری ھەولێر بە دووری ١٨٠ کم، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٠ پلە لە ھاویندا. ئەم شوێنە بەسەوزایی چیاکانی ناوبانگی دەرکردووە، ھەروەھا بەسروشتەکەی و ھەڵقوڵاوەکانی بەتایبەتی سەرچاوەی ئاوی کانزایی شێخی باڵەکیان کە خەڵکی سەردانی دەکات بۆ چارەسەری ھەندێ نەخۆشی وەکو (جگەر و پێست)، بۆیە لە ھاوین دا ئەم شوێنە ناودەبرێت شوێنی گەشتوگوزاری چارەسەری. '''سەری ڕەش و پیرمام:''' دوو ناوچەی نزیک شاری ھەولێرن، لە ھەولێرەوە بە ئۆتۆمبێل بۆ شارۆچکەی سەلاحەدین ١٥ خولەک ڕێگەیە، ئەو شوێنەی لە بەرزایییەوە دەڕوانێتە دەشتی کاکی بە کاکی ھەولێر. مەودای ڕاستەوخۆی لە گەڵ تورکیا ١٨٠ کیلۆمەترە. بەڵام ئەوێش لە زمانی خەڵکەوە سەلاحەدین نییە و مەسیفە. لە بەرزترین خاڵی مەسیف کە بە یەکێک لە چیا بەرزەکانی کوردستان دێتە ئەژمار، سەری ڕەش ھەڵکەوتووە؛ و لەو شوێنەوە [[باشووری کوردستان]] بەڕێوە دەبرێ چونکە شوێنگەی سەرەکی سەرۆکی ھەرێمی کوردستانە. ئێستا پیرمام (مەسیف) بووەتە بارەگای سەرەکی پارتی دیموکراتی کوردستان و جەرگەی فەرمانرەوایەتی کردنی کوردستانە و ھەمو ھێزە سیاسییەکانی پارتی و ھێزەکانی [[پێشمەرگە]]ی کوردستان لە پیرمامن و ئارامترین شوێنە بە تایبەتی لە دوای تەواوبونی تونێلی ھەولێر-شەقڵاوە کە لەژێر چیای سەربەنەوە تێدەپەڕێت سەلاحەددین دەبێتە جومگەی پاراستنی کوردستان، ھەر کە دەگەیت بە ناو شارۆچکەی پیرمامدا چەندین کۆشک و ڤیلا سەرنجت ڕادەکێشێت، و لە ئێستادا چەندین پلانی تۆکمە ھەیە بۆ ئەم شارۆچکەیە لە ڕووی ئاسایشی و گەشتیارەوەبەلام بە ھەبوونی پلانێکی گەورە و تۆکمەی پارێزڤانی، و سەری ڕەشیش تەنھا ٥ دەقیقە لە ناو مەسیفەوە دورە شوێنی حەوانەوەی سەرۆک مسعود بەرزانی یە، ئێستا بارەگای سەرۆکایەتی ھەرێم و پارتییان لێیە. == کشتوکاڵ == ھەروەک دەزانرێت [[ھەرێمی کوردستان]] بەوە دەناسرێت کە کۆنترین شوێنە کە مرۆڤ لەمێژووی خوێدا کشتوکاڵی لێوە کردبێت، ئەوەتا لەھەولێرو لەگوندی ([[زار چەمی]]) یەکەم گوندی کشتوکاڵی لەجیھاندا لەنزیک ([[شانەدەر]]) ھەبووە. ھەولێری پایتەخت بەوەجیا دەکرێتەوە کە کەشوھەوای یەکجار باش و زەویەکی بەپیت و بەرەکەتی ھەیە. بەیانیان وەزرەکان لە ھەولێر دوو وەرزی چاندن ھەیە (ھاوینە و زستانە) کە لەم پێدەشتەدا لە وەرزی [[ھاوین]] بەرھەمەکانی وەک ([[تەماتە]]، خەیار، [[باینجان]]، شفتی، باڵندە، پیاز، سیر، کونجی، توتن، گوڵە بەرۆژە، فاسولیا، کودی.. ھتد) دەچێندرێت. سەبارەت بە بەرھەمەکانی زستانە ئەوا بریتییە لە ([[گەنم]]، [[جۆ]]، [[نیسک]]، [[نۆک]]، پاقڵەمەنییەکان. گەر سەیرێکی بەرھەمی پارێزگا بکەین لە بواری کشتوکاڵدا بەروبوومی سەرەکییەکان دەکرێتە چەند بەشێک: # دانەوێڵە (گەنم، جۆ، برنج). # بەرووبوومی پیشەسازی و ڕۆندارەکان (کونجی، گوڵە بەڕۆژە، توتن) # سەوزەوات ([[تەماتە]]، [[خەیار]]، شفتی، گندۆرە، [[پیاز]]) # میوە ([[ترێ]]، [[سێو]]، [[قەیسی]]، خۆخ، ھەرمێ، [[ھەنار]]). # پاقڵەمەنییەکان (نۆک، نیسک، [[فاسولیای تەڕ]]). جێگای ئاماژەیە کە قوڵی ئاوی ژێر زەوی لەو پارێزگایە بەپێی وەزارەتی کشتوکاڵ بریتییە لە ١٠٠–١٥٠ مەتر کە ئاوێکی سازگارە و ڕادەی سوێریی ٤٠٠/١٠٠٠٠٠٠ ملم سێجایە، ھەرچی ئاوی سەر زەوییە لەنێوان ١٠–١٥مەترو لە ئەوانی تر سوێرترەو تەنھا بۆ ئاودێری بەکاردێت لەبەر ئەویش دەشتەکانی پارێزگا زۆر بەپیت و بەرەکەتن و ژمارەیەکی زۆر بیر ئیرتوازی لێدراوە لەدەشتەکانی (ھەولێر، ھەریر، کویسنجەق، مەخمور). سەبارەت بە ڕووبەری پارێزگای ھەولێر ١٢،٤٨٠ کم دووجایە کە دەکاتە ٢.٨٥٪ی ڕووبەری [[عێراق]]. == نەخشەکان == <gallery> Kurdistan governorates 2012.png|پارێزگاکانی ھەرێم Hewler governorate 2012.png|قەزاکانی ھەولێر (٢٠١٢) Hawler Governorate.png|قەزاکانی ھەولێر (٢٠٢٦) Arbil Districs.png|قەزاکانی(ھەولێر، بەحرکە، خەبات، بنەسڵاوە و قوشتەپە) </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://web.archive.org/web/20110308105346/http://hawlergov.org/kur/subject.aspx?ID=97 نەخشەی پارێزگای ھەولێر- وەزارەتی پلان دانان] * [https://web.archive.org/web/20100810220702/http://krso.net/default.aspx?l=2 یەکە کارگێریەکانی ھەرێمی کوردستان]، دەستەی ئاماری ھەرێم - وەزارەتی پلان دانان {{پارێزگای ھەولێر}} {{قەزاکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پارێزگاکانی کوردستان}} {{پارێزگاکانی عێراق}} {{ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|عێراق|جوگرافیا|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Arbil Governorate}} [[پۆل:پارێزگای ھەولێر|*]] [[پۆل:مانگیلەی بەپیت]] [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان|ھەولێر]] [[پۆل:پارێزگاکانی عێراق|ھەولێر]] [[پۆل:پارێزگاکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] [[پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو]] 6w5sodh3bd4r4lurrk84w5784vox3lw 0 691 1592308 1470469 2026-06-20T08:54:45Z Slashzanyar 51055 چاککردنی ھەڵەی نووسین 1592308 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی گۆرانیبێژ | ناو = تاهیر تۆفیق{{ھن}}Tahîr Tewfîq | وێنە = | جێگری وێنە = | شرۆڤەی وێنە = | نەتەوە = [[کورد]] | ناوی لەدایکبوون = | ناوی خۆماڵی = | زمانی ناوی خۆماڵی = | نازناو = ھونەرمەندی گەل | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٢٢ | شوێنی لەدایکبوون = [[کۆیە]] | بنەچە = {{ئاڵا|کوردستان}}، {{ئاڵا|عێراق}} | ئامێر = | ساڵانی چالاکبوون = | تۆمارگە = | کارە پەیوەستەکان = | ماڵپەڕ = | ئامێرە دیارەکان = | ڕێکەوتی مردن = ٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٧ (٦٥ ساڵ) | شوێنی مردن = کۆیە |شوێنی گۆڕ = غەریبان | پیشە = [[گۆرانیبێژ]] }} '''تاھیر تۆفیق ئاوڕەحمان حەمەد شێخانی''' (ناسراو بە '''تایەر تۆفیق'''؛ {{بە کوردیی باکووری|Tahîr Tewfîq}}) [[گۆرانیبێژ|گۆرانیبێژێکی]] کورد بوو. == ژیان == ''تایەر تۆفیق'' نازناوی بنەماڵەکەی شێخانییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20081110130500208&lng=1| سەردێڕ = تاهیر تۆفیق - تایەر تۆفیق| بڵاوکەرەوە = kurdipedia.org}}</ref> لە ساڵی [[١٩٢٢]] لە شاری [[کۆیە]] لە گەڕەکی بەفری قەندی ھاتووەتە دونیاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = https://kurdistantv.net/kurmanji/node/77122| سەردێڕ = ئه‌مڕۆ یادی هونەرمەندی گەورەی كورد تایەر تۆفیق ده‌كرێته‌وه‌| بڵاوکەرەوە = kurdistantv.net}}</ref> لە ساڵى ١٩٢٩ لە تەمەنی ۷ ساڵیدا باوکی بردوویەتی بۆ حوجرەی (مەلای ڕەش) و لەوێ خوێندنی [[قورئان]]ی تەواو کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = http://www.ekurds.com/kurdish/tahirtofiq.htm| سەردێڕ = هونه‌رمه‌ند تايه‌ر تۆفيق| بڵاوکەرەوە = ekurds.com| ڕێکەوتی سەردان = ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١| ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20211020205823/http://www.ekurds.com/kurdish/tahirtofiq.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەر لەوێشەوە فێری ئەلف بێی کوردی و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = https://galawej.com/2019/10/2019-10-22062559.html| سەردێڕ = کۆیە، یادی تایەر تۆفیق کرایەوە - بنکەی روناکبیریی گەلاوێژ| بڵاوکەرەوە = galawej.com}}{{بەستەری مردوو|url=https://galawej.com/2019/10/2019-10-22062559.html |date=تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ }}</ref> لە ساڵی ١٩٣٢ دەچێتە خوێندنگای سەرەتایی و لەبەر زیرەکیی لە پۆلی دووەم دادەنرێت و تاکو پۆلی سێیەمی ناوەندیی خوێندووە. لە ساڵى ١٩٣٦ لە تەمەنی ١٤ ساڵیدا کە لە پۆلی پێنجەمی سەرەتایی بووە بەھرەی گۆرانیبێژیی ھەبووە و مامۆستاکانی ھانیان داوا سروود و گۆرانی بڵێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = https://xelk.org/slider/329812/| سەردێڕ = ساڵوەگەڕی كۆچی دوایی تایەر تۆفیق - تۆڕی میدیایی خەڵک| بڵاوکەرەوە = xelk.org}}{{بەستەری مردوو|url=https://xelk.org/slider/329812/ |date=تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ }}</ref> لە ساڵانی ١٩٤٢ – ١٩٤٣ بەھۆى گرانى و ھەژارییەوە دەست بەرداری خوێندن دەبێت و لە [[شارەوانی]] کۆیە دەبێتە کرێکار ماوەیەکیش لەگەڵ حەمە تەیاری حەمە فەندی بە فەرمانبەری چووەتە بەسڕە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = https://www.pukmedia.com/KS/details/?Jimare=145513| سەردێڕ = کۆیە.. یادی تایەر تۆفیق و رۆژی هونەر کرایەوە| بڵاوکەرەوە = pukmedia.com| ڕێکەوتی سەردان = ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20211020205823/https://www.pukmedia.com/KS/details/?Jimare=145513|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ١٩٤٥ دەچێتە ئێستگەی ڕادیۆی [[بەغدا]] حەفتانە بۆ نیو سەعات گۆرانی دەڵێت، بۆ یەکەم جاریش گۆرانی (ئەی لە گورێ لە سۆرە گورێ) و بەستەی (کراس زەردێ)ی تۆمارکردووە و بڵاوی کردووەتەوە. تایەر لە ١٢ی ئەیلوولی ١٩٥٦ دەگەڕێتەوە ھەولێر و دەبێتە فەرمانبەر بە کاتبی ناحیەی سیدەکان. لە ساڵی ١٩٥٧ دەچێتەوە بەغدا و لە دوای [[شۆڕشی ١٤ی تەممووز]] ١٩٥٨ دەگەڕێتەوە کۆیە. ساڵی ١٩٧٥ ژیانی ھاوسەریی پێک ھێناوە و خاوەنی پێنج کوڕە بەناوەکانی ( سروود، سامان، سەنگەر، ماردین و ڕابەر).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = http://hawler.in/index.php/2017-12-28-23-19-46/item/14222-2019-08-07-11-49-02| سەردێڕ = دەچووینە لای خاڵە تایەر تۆفیق ماڵمان بۆ گەسك دەدا| بڵاوکەرەوە = hawler.in}}</ref> تایەر لە ساڵی ١٩٨٠ تووشی پاڵە پەستۆی خوێن و شەکرە دەبێت چەند جاریش بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشیەکانی چووە بۆ دەرەوەی ووڵات بەڵام بێ سوود بووە. == ھونەری تایەر تۆفیق == [[پەڕگە:تایەر تۆفیق 1.jpg|وێنۆک|ئاهەنگێک لە یانەی فەرمانبەرانی سلێمانی، ١٩٥٦. لە وێنەکەدا تایەر تۆفیق گۆرانی دەڵی و [[قادر دیلان]] کەمانی بۆ دەژەنێ.]] تایەر تۆفیق لەسەرەتای ژیانی ھونەریدا کەوتووەتە بەر کاریگەریی گۆرانیبێژە لێھاتووەکانی ئەوسای کۆیە وەک [[سێوە]] و [[مەلا ئەسعەد]] و سوودێکی زۆریشی لە ھونەرمەند [[ئەحمەدی ‌حەمە مەلا]] وەرگرتووە، بەڵام کاتێک کە بازووی ھونەری گۆرانی گوتنی بەھێز بووە، ھەوڵی داوە دەنگ و ڕێبازی تایبەتی خۆی ھەبێ و لە ناوەڕاستی چلەکانی سەدەی ڕابووردووەوە بووەتە گۆرانیبێژێکی خاوەن دەنگ و ڕێبازی تایبەتی خۆی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = https://polanews.wordpress.com/2012/10/12/tahir-tofiq/| سەردێڕ = کۆیه‌: یۆبیلی‌ زیوینی‌ هونه‌رمه‌ندی‌ کۆچکردوو (تاهیر تۆفیق) به‌ڕێوه‌ده‌چێت| بڵاوکەرەوە = polanews.wordpress.com}}</ref> لە بەناوبانگترین گۆرانیی «شیرن بەھارە» کە ھۆنراوەی [[ئیبراھیم ئەحمەد]]ە و بە یەکێک لە بەچێژترین گۆرانییە کوردییەکان دادەنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = https://www.rojikurd.net/tahir-tofiq-ew-dengey-qet-namret/| سەردێڕ = تاهیر تۆفیق، ئەو دەنگەی هەمیشە زیندووە| بڵاوکەرەوە = rojikurd.net| ڕێکەوتی سەردان = ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١| ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20211020205823/https://www.rojikurd.net/tahir-tofiq-ew-dengey-qet-namret/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> تایەر تۆفیق لە ساڵی ١٩٤٥ەوە بووەتە سەر دەستەی [[مەقامبێژ]]انی سەر شانۆی ئاھەنگەکانی [[نەورۆز]]ی کورد و گەلێک گۆرانی نیشتمانی و نەتەوەیی بە دەنگە خۆشەکەی چڕیوە و گوێگرانی سەرسام کردووە، و تایەر خاوەن دەنگێکی زوڵاڵی دڵکێش بووە و باشترین دەقی شاعیرە مەزنەکانی کوردی بۆ ئاوازەکانی ھەڵبژاردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = https://www.khaktv.net/profile-detail.aspx?jimare=2057| سەردێڕ = تایەر توفیق| بڵاوکەرەوە = khaktv.net| ڕێکەوتی سەردان = ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١| ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20211020205823/https://www.khaktv.net/profile-detail.aspx?jimare=2057|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> '''تایەر تۆفیق''' [[شیعر]]ی [[شاعیر]]انی زۆری کردووە بە گۆرانی، وەکوو: * [[لەسەر شەو و ڕۆژی داناوە]] لە سەر شیعری [[حاجی قادری کۆیی]] * [[لەباخان ئاھ و ناڵێن دێ]] لە سەر شیعری [[وەفایی]] * [[شیرین بەھارە]] لە سەر شیعری [[ئیبراھیم ئەحمەد]] * [[گولی سەربەستی]] لە سەر شیعری [[بەختیار زێوەر]] * [[بیست و ‌حەوت ساڵە]] لە سەر شیعری [[فایەق بێکەس]] * [[تۆراوە دڵی من]] لەسەر شیعری [[بێخود]] و شاعیریرانی تر وەکوو : [[مستەفا بەگی کوردی]]، [[سافیی ھیرانی]]، [[تایەر بەگی جاف]]، [[عوسمان عەونی]]، [[ھەژار]]، [[ھێمن]]، [[گۆران]]، [[مەدھۆش]]، [[دڵدار]]، [[دڵزار]]، [[مەجید ئاسنگەر]]، [[بێخود]]، و [[شار‌ەزا]]. تایەر تۆفیق بەھونەرمەند و کەسێکی خاوەن ھەڵوێستی نیشتمانی ناسراوە و لەھیچ کۆڕ و کۆبوونەوەیەکدا گۆرانی بۆ کاربەدەستانی میریی نەوتووە و ھەموو گۆرانییەکی بۆ کورد و بۆ شادکردنی دڵی ھونەردۆستانی چڕیوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = https://sana23kurd.wordpress.com/2013/05/07/%D8%A6%D9/| سەردێڕ = ئه‌ رشیف و تاگی .هونه‌ ری كوردی | ماڵپه‌ڕی سانا| بڵاوکەرەوە = sana23kurd.wordpress.com}}</ref> == بەرھەمەکان == [[پەڕگە:تاهیر تۆفیق 1.jpg|وێنۆک|لەلای ڕاستەوە تایەر تۆفیق لەگەڵ [[فوئاد ئەحمەد]] و بورهان قانع، باکووری لە پشتەوە وەستاوە.]] *تایەر تۆفیق لەماوەی ژیانیدا شەش نامیلەکە و پەرتووکی بەو دەقە شیعریانەی بەگۆرانی وتوویەتی بەچاپ گەیاندووە و لە ھەموویان باشترین پەرتووکەکەی [[گوڵی سەربەستی]]یە کە بە پێشەکی [[کەریم شارەزا]] لە ساڵی [[١٩٨٣]] بەچاپی گەیاندووە. *لە بەرھەمەکانی تری کراس زەردێ، شلێرە وای شلێرە، نەسرین ئەوڕۆ نەورۆزە. == مردن == لە ڕۆژی ٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٧ لە تەمەنی ٦٥ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = http://wishe.net/details.aspx?=hewal&jmare=1161&Jor=5| سەردێڕ = پەردە لەسەر پەیكەری تایەر تۆفیق لا دەبرێت| بڵاوکەرەوە = wishe.net}}</ref> تەرمەکەی لە شاری [[کۆیە]] لە گۆڕستانی غەریبان بە خاک سپێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = https://raprsi.com/so/hunermand/tahirtofiq| سەردێڕ = تاهیر تۆفیق| بڵاوکەرەوە = raprsi.com}}</ref> ڕۆژی کۆچی دواییشی بە ڕۆژی ھونەر ناسێنراوە لە کۆیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/221020137| سەردێڕ = کۆیە.. سێیەم فێستیڤاڵی هونەرمەندی گەل تاهیر تۆفیق| بڵاوکەرەوە = rudaw.net}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان]] == سەرچاوەکان == {{Reflist}} * [https://books.vejin.net/ck/News/1016 «دیوانی سافی هیرانی» لە ڤەژینبوکسدا دانرا] * ماڵپەڕی چیا [http://chia.se] {{تووڵی دەروازە|مۆسیقا|مۆسیقای کوردی|ژیاننامە}} {{گۆرانیبێژانی کورد}} [[پۆل:مردووانی ١٩٨٧]] [[پۆل:گۆرانیبێژانی کورد]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٢]] [[پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی]] [[پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد]] [[پۆل:خەڵکی پارێزگای ھەولێر]] srrkhztt61wh7pftbbgtmtcru4z4nkq 1592309 1592308 2026-06-20T08:56:08Z Slashzanyar 51055 /* ژیان */ چاککردنی ھەڵەی نووسین 1592309 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی گۆرانیبێژ | ناو = تاهیر تۆفیق{{ھن}}Tahîr Tewfîq | وێنە = | جێگری وێنە = | شرۆڤەی وێنە = | نەتەوە = [[کورد]] | ناوی لەدایکبوون = | ناوی خۆماڵی = | زمانی ناوی خۆماڵی = | نازناو = ھونەرمەندی گەل | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٢٢ | شوێنی لەدایکبوون = [[کۆیە]] | بنەچە = {{ئاڵا|کوردستان}}، {{ئاڵا|عێراق}} | ئامێر = | ساڵانی چالاکبوون = | تۆمارگە = | کارە پەیوەستەکان = | ماڵپەڕ = | ئامێرە دیارەکان = | ڕێکەوتی مردن = ٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٧ (٦٥ ساڵ) | شوێنی مردن = کۆیە |شوێنی گۆڕ = غەریبان | پیشە = [[گۆرانیبێژ]] }} '''تاھیر تۆفیق ئاوڕەحمان حەمەد شێخانی''' (ناسراو بە '''تایەر تۆفیق'''؛ {{بە کوردیی باکووری|Tahîr Tewfîq}}) [[گۆرانیبێژ|گۆرانیبێژێکی]] کورد بوو. == ژیان == ''تاهیر تۆفیق'' نازناوی بنەماڵەکەی شێخانییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20081110130500208&lng=1| سەردێڕ = تاهیر تۆفیق - تایەر تۆفیق| بڵاوکەرەوە = kurdipedia.org}}</ref> لە ساڵی [[١٩٢٢]] لە شاری [[کۆیە]] لە گەڕەکی بەفری قەندی ھاتووەتە دونیاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = https://kurdistantv.net/kurmanji/node/77122| سەردێڕ = ئه‌مڕۆ یادی هونەرمەندی گەورەی كورد تایەر تۆفیق ده‌كرێته‌وه‌| بڵاوکەرەوە = kurdistantv.net}}</ref> لە ساڵى ١٩٢٩ لە تەمەنی ۷ ساڵیدا باوکی بردوویەتی بۆ حوجرەی (مەلای ڕەش) و لەوێ خوێندنی [[قورئان]]ی تەواو کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = http://www.ekurds.com/kurdish/tahirtofiq.htm| سەردێڕ = هونه‌رمه‌ند تايه‌ر تۆفيق| بڵاوکەرەوە = ekurds.com| ڕێکەوتی سەردان = ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١| ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20211020205823/http://www.ekurds.com/kurdish/tahirtofiq.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەر لەوێشەوە فێری ئەلف بێی کوردی و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = https://galawej.com/2019/10/2019-10-22062559.html| سەردێڕ = کۆیە، یادی تایەر تۆفیق کرایەوە - بنکەی روناکبیریی گەلاوێژ| بڵاوکەرەوە = galawej.com}}{{بەستەری مردوو|url=https://galawej.com/2019/10/2019-10-22062559.html |date=تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ }}</ref> لە ساڵی ١٩٣٢ دەچێتە خوێندنگای سەرەتایی و لەبەر زیرەکیی لە پۆلی دووەم دادەنرێت و تاکو پۆلی سێیەمی ناوەندیی خوێندووە. لە ساڵى ١٩٣٦ لە تەمەنی ١٤ ساڵیدا کە لە پۆلی پێنجەمی سەرەتایی بووە بەھرەی گۆرانیبێژیی ھەبووە و مامۆستاکانی ھانیان داوا سروود و گۆرانی بڵێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = https://xelk.org/slider/329812/| سەردێڕ = ساڵوەگەڕی كۆچی دوایی تایەر تۆفیق - تۆڕی میدیایی خەڵک| بڵاوکەرەوە = xelk.org}}{{بەستەری مردوو|url=https://xelk.org/slider/329812/ |date=تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ }}</ref> لە ساڵانی ١٩٤٢ – ١٩٤٣ بەھۆى گرانى و ھەژارییەوە دەست بەرداری خوێندن دەبێت و لە [[شارەوانی]] کۆیە دەبێتە کرێکار ماوەیەکیش لەگەڵ حەمە تەیاری حەمە فەندی بە فەرمانبەری چووەتە بەسڕە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = https://www.pukmedia.com/KS/details/?Jimare=145513| سەردێڕ = کۆیە.. یادی تایەر تۆفیق و رۆژی هونەر کرایەوە| بڵاوکەرەوە = pukmedia.com| ڕێکەوتی سەردان = ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20211020205823/https://www.pukmedia.com/KS/details/?Jimare=145513|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ١٩٤٥ دەچێتە ئێستگەی ڕادیۆی [[بەغدا]] حەفتانە بۆ نیو سەعات گۆرانی دەڵێت، بۆ یەکەم جاریش گۆرانی (ئەی لە گورێ لە سۆرە گورێ) و بەستەی (کراس زەردێ)ی تۆمارکردووە و بڵاوی کردووەتەوە. تایەر لە ١٢ی ئەیلوولی ١٩٥٦ دەگەڕێتەوە ھەولێر و دەبێتە فەرمانبەر بە کاتبی ناحیەی سیدەکان. لە ساڵی ١٩٥٧ دەچێتەوە بەغدا و لە دوای [[شۆڕشی ١٤ی تەممووز]] ١٩٥٨ دەگەڕێتەوە کۆیە. ساڵی ١٩٧٥ ژیانی ھاوسەریی پێک ھێناوە و خاوەنی پێنج کوڕە بەناوەکانی ( سروود، سامان، سەنگەر، ماردین و ڕابەر).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = http://hawler.in/index.php/2017-12-28-23-19-46/item/14222-2019-08-07-11-49-02| سەردێڕ = دەچووینە لای خاڵە تایەر تۆفیق ماڵمان بۆ گەسك دەدا| بڵاوکەرەوە = hawler.in}}</ref> تایەر لە ساڵی ١٩٨٠ تووشی پاڵە پەستۆی خوێن و شەکرە دەبێت چەند جاریش بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشیەکانی چووە بۆ دەرەوەی ووڵات بەڵام بێ سوود بووە. == ھونەری تایەر تۆفیق == [[پەڕگە:تایەر تۆفیق 1.jpg|وێنۆک|ئاهەنگێک لە یانەی فەرمانبەرانی سلێمانی، ١٩٥٦. لە وێنەکەدا تایەر تۆفیق گۆرانی دەڵی و [[قادر دیلان]] کەمانی بۆ دەژەنێ.]] تایەر تۆفیق لەسەرەتای ژیانی ھونەریدا کەوتووەتە بەر کاریگەریی گۆرانیبێژە لێھاتووەکانی ئەوسای کۆیە وەک [[سێوە]] و [[مەلا ئەسعەد]] و سوودێکی زۆریشی لە ھونەرمەند [[ئەحمەدی ‌حەمە مەلا]] وەرگرتووە، بەڵام کاتێک کە بازووی ھونەری گۆرانی گوتنی بەھێز بووە، ھەوڵی داوە دەنگ و ڕێبازی تایبەتی خۆی ھەبێ و لە ناوەڕاستی چلەکانی سەدەی ڕابووردووەوە بووەتە گۆرانیبێژێکی خاوەن دەنگ و ڕێبازی تایبەتی خۆی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = https://polanews.wordpress.com/2012/10/12/tahir-tofiq/| سەردێڕ = کۆیه‌: یۆبیلی‌ زیوینی‌ هونه‌رمه‌ندی‌ کۆچکردوو (تاهیر تۆفیق) به‌ڕێوه‌ده‌چێت| بڵاوکەرەوە = polanews.wordpress.com}}</ref> لە بەناوبانگترین گۆرانیی «شیرن بەھارە» کە ھۆنراوەی [[ئیبراھیم ئەحمەد]]ە و بە یەکێک لە بەچێژترین گۆرانییە کوردییەکان دادەنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = https://www.rojikurd.net/tahir-tofiq-ew-dengey-qet-namret/| سەردێڕ = تاهیر تۆفیق، ئەو دەنگەی هەمیشە زیندووە| بڵاوکەرەوە = rojikurd.net| ڕێکەوتی سەردان = ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١| ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20211020205823/https://www.rojikurd.net/tahir-tofiq-ew-dengey-qet-namret/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> تایەر تۆفیق لە ساڵی ١٩٤٥ەوە بووەتە سەر دەستەی [[مەقامبێژ]]انی سەر شانۆی ئاھەنگەکانی [[نەورۆز]]ی کورد و گەلێک گۆرانی نیشتمانی و نەتەوەیی بە دەنگە خۆشەکەی چڕیوە و گوێگرانی سەرسام کردووە، و تایەر خاوەن دەنگێکی زوڵاڵی دڵکێش بووە و باشترین دەقی شاعیرە مەزنەکانی کوردی بۆ ئاوازەکانی ھەڵبژاردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = https://www.khaktv.net/profile-detail.aspx?jimare=2057| سەردێڕ = تایەر توفیق| بڵاوکەرەوە = khaktv.net| ڕێکەوتی سەردان = ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١| ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20211020205823/https://www.khaktv.net/profile-detail.aspx?jimare=2057|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> '''تایەر تۆفیق''' [[شیعر]]ی [[شاعیر]]انی زۆری کردووە بە گۆرانی، وەکوو: * [[لەسەر شەو و ڕۆژی داناوە]] لە سەر شیعری [[حاجی قادری کۆیی]] * [[لەباخان ئاھ و ناڵێن دێ]] لە سەر شیعری [[وەفایی]] * [[شیرین بەھارە]] لە سەر شیعری [[ئیبراھیم ئەحمەد]] * [[گولی سەربەستی]] لە سەر شیعری [[بەختیار زێوەر]] * [[بیست و ‌حەوت ساڵە]] لە سەر شیعری [[فایەق بێکەس]] * [[تۆراوە دڵی من]] لەسەر شیعری [[بێخود]] و شاعیریرانی تر وەکوو : [[مستەفا بەگی کوردی]]، [[سافیی ھیرانی]]، [[تایەر بەگی جاف]]، [[عوسمان عەونی]]، [[ھەژار]]، [[ھێمن]]، [[گۆران]]، [[مەدھۆش]]، [[دڵدار]]، [[دڵزار]]، [[مەجید ئاسنگەر]]، [[بێخود]]، و [[شار‌ەزا]]. تایەر تۆفیق بەھونەرمەند و کەسێکی خاوەن ھەڵوێستی نیشتمانی ناسراوە و لەھیچ کۆڕ و کۆبوونەوەیەکدا گۆرانی بۆ کاربەدەستانی میریی نەوتووە و ھەموو گۆرانییەکی بۆ کورد و بۆ شادکردنی دڵی ھونەردۆستانی چڕیوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = https://sana23kurd.wordpress.com/2013/05/07/%D8%A6%D9/| سەردێڕ = ئه‌ رشیف و تاگی .هونه‌ ری كوردی | ماڵپه‌ڕی سانا| بڵاوکەرەوە = sana23kurd.wordpress.com}}</ref> == بەرھەمەکان == [[پەڕگە:تاهیر تۆفیق 1.jpg|وێنۆک|لەلای ڕاستەوە تایەر تۆفیق لەگەڵ [[فوئاد ئەحمەد]] و بورهان قانع، باکووری لە پشتەوە وەستاوە.]] *تایەر تۆفیق لەماوەی ژیانیدا شەش نامیلەکە و پەرتووکی بەو دەقە شیعریانەی بەگۆرانی وتوویەتی بەچاپ گەیاندووە و لە ھەموویان باشترین پەرتووکەکەی [[گوڵی سەربەستی]]یە کە بە پێشەکی [[کەریم شارەزا]] لە ساڵی [[١٩٨٣]] بەچاپی گەیاندووە. *لە بەرھەمەکانی تری کراس زەردێ، شلێرە وای شلێرە، نەسرین ئەوڕۆ نەورۆزە. == مردن == لە ڕۆژی ٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٧ لە تەمەنی ٦٥ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = http://wishe.net/details.aspx?=hewal&jmare=1161&Jor=5| سەردێڕ = پەردە لەسەر پەیكەری تایەر تۆفیق لا دەبرێت| بڵاوکەرەوە = wishe.net}}</ref> تەرمەکەی لە شاری [[کۆیە]] لە گۆڕستانی غەریبان بە خاک سپێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = https://raprsi.com/so/hunermand/tahirtofiq| سەردێڕ = تاهیر تۆفیق| بڵاوکەرەوە = raprsi.com}}</ref> ڕۆژی کۆچی دواییشی بە ڕۆژی ھونەر ناسێنراوە لە کۆیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/221020137| سەردێڕ = کۆیە.. سێیەم فێستیڤاڵی هونەرمەندی گەل تاهیر تۆفیق| بڵاوکەرەوە = rudaw.net}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان]] == سەرچاوەکان == {{Reflist}} * [https://books.vejin.net/ck/News/1016 «دیوانی سافی هیرانی» لە ڤەژینبوکسدا دانرا] * ماڵپەڕی چیا [http://chia.se] {{تووڵی دەروازە|مۆسیقا|مۆسیقای کوردی|ژیاننامە}} {{گۆرانیبێژانی کورد}} [[پۆل:مردووانی ١٩٨٧]] [[پۆل:گۆرانیبێژانی کورد]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٢]] [[پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی ناوەندی]] [[پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد]] [[پۆل:خەڵکی پارێزگای ھەولێر]] migf9ggql4717yafme19zd7rxaw7zbd 10 848 1592273 1591276 2026-06-20T01:40:42Z CommonsDelinker 62 ئاڵوگۆڕی Weapons_Instructor_Course.jpg لەگەڵ [[File:Oregon_ANG_pilot_preparing_F-15_flight_at_Nellis_-_Weapons_Instructor_Course.jpg]] (لەلایەن [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] بە ھۆی:[[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|]] ambiguity.) 1592273 wikitext text/x-wiki <!--<templatestyles src="وێنەی ھەڵبژێردراو/styles.css"/><div id="fit-video">--> <div id="mp-fp"> [[پەڕگە:Oregon ANG pilot preparing F-15 flight at Nellis - Weapons Instructor Course.jpg|ناوەڕاست|800px|سنوور]] </div> <!--</div>--> {{چینی ناوەند}}کاتێک خۆر لە بنکەی ئاسمانیی نێڵیس لە نیڤادا بەرەو ئاوابوون دەچێت، موقەدەم نێک ڕەتگەرز لە پاسەوانی نیشتمانیی ئاسمانیی ئۆریگۆن، سەر بە سەکۆدرۆنی جەنگیی ١٢٣ و باڵی جەنگیی ١٤٢، فڕۆکە ئێف-١٥ ئیگڵەکەی بۆ گەشتێکی ئاسمانیی کۆتاییی ڕۆژ ئامادە دەکات، ٨ی حوزەیرانی ٢٠١٧. زیاتر لە ١٢٠ کارمەندی پاسەوانی ئاسمانیی ئۆریگۆن پاڵپشتیی خولی ڕاھێنەری چەک دەکەن لە ماوەی ئەرکە سێ ھەفتەیییەکەیاندا. (وێنەی پاسەوانی نیشتمانیی ئاسمانیی ئەمریکا لەلایەن ماستەر سێرجێنت جۆن ھوگێڵ){{کۆتایی}} 36l6x4xh9lo4oe4ukkh4qs02olis1i9 0 1771 1592291 1587975 2026-06-20T05:41:20Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1592291 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = دھۆک | ناوی_فەرمی = Duhok | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = دھوک - Dihok - ܒܝܬ ܢܘܗܕܪܐ | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = City of Duhok.jpg | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنێکی شاری دھۆک | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = '''<span style="color:#090;">دھۆکا داسنیا</span>''' | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=١٢ |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری دھۆک''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە =300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | پۆتانەکان = {{coord| 36.86709 |N| 42.98845 |E|region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای دھۆک|دھۆک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای دھۆک|ناوەندی قەزای دھۆک]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەن - بەڕێوەبەرایەتی | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = پارێزگاری دھۆک | ناوی_سەرۆک = [[عەلی تەتەر]] <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٥٧٧ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = ٤٤–٤٦ | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٥٦٥ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٩٧،٠٢٩<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.iauiraq.org/gp/sulaymaniyah/default.asp |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تەممووزی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110205092248/http://www.iauiraq.org/gp/sulaymaniyah/default.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی شوباتی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | دانیشتووان_لە = ٢٠١٢{{ھن}}(بەپێی Gol COSIT) | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = زۆرینە: [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|کورمانجی]]){{ھن}}کەمینە: [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = زۆرینە: [[ئیسلام]] ([[سوننە]]){{ھن}}کەمینە: [[مەسیحییەت]]، [[ئێزیدی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = +٣ | جیاوازی١_لە_utc = تێبینی نەکراوە | کاتناوچە١_DST = +٣ | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = پۆستاڵ کۆد | کۆدی_پۆستە = ٤٢٠٠١ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٦٢ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = [http://duhok.gov.krd// پارێزگای دھۆک] | پەراوێزەکان = }} '''دھۆک''' (بە [[زمانی ئارامی|ئارامی]]: ܢܘܗܕܪܐ، خوێندنەوەی: نۆھەدرا) شارێکی [[باشووری کوردستان]] و ناوەندی [[پارێزگای دھۆک]]ە و لە [[ناوچەی بادینان]] ھەڵکەوتووە و سێیەم گەورەترین شاری ھەرێمە لەدوای [[سلێمانی]] و [[ھەولێر]]. خەڵکەکەی بە شێوەزاری [[کوردیی باکووری|کورمانجی]] (بادینی) قسە دەکەن. دانیشتووانی ئەو پارێزگایە بە گشتی بە ١٬٦٤٨٬٦١١ کەس مەزەندە دەکرێت، و ھەروەھا خەڵکی شارەکە ژمارەی دانیشتووانی ٤٩٧،٠٢٩ ھەزار کەسە بەپێی ئەنجامی دووایین سەرژمێریی گشتیی دانیشتووانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٥. == ناوی دھۆک == لە بارەی ناوی دھۆک بۆچوونی جیاواز ھەیە، بەڵام ئەوەی کە لە ھەموویان بەناوبانگترە ئەوەیە کە (دھۆک) بە مانای (دوو چیا، یان دوو ھێلکە) دێت. ناوی ئاشوری شارەکە نوھەدرایە. == چاند == [[چاند]]ی شاری دھۆک ڕەنگدانەوەی پێکھاتە نەتەوەیی و ئایینییە جۆراوجۆرەکانی شارەکەیە، لە پاڵ کۆمەڵگە گرنگەکانی [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] و [[ئێزیدییەکان|ئێزیدی]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The American University of Kurdistan |ناونیشان=https://auk.edu.krd/about/life-in-duhok |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=auk.edu.krd |زمان=en-US}}</ref> === ڤیستیڤاڵ و ئاھەنگگێڕانەکان === ==== نەورۆز (سەری ساڵی کوردی) ==== [[نەورۆز]] ساڵانە لە ٢١ی ئازاردا پیرۆز دەکرێت و نیشانەی یەکەم ڕۆژی بەھارە. ڤیستیڤاڵی نەورۆز خاوەن گرنگییەکی کولتووری قووڵە بۆ [[کوردەکان|کورد]]، کە ھێمای ئازادی و بەرگرییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kurdistan24 |ڕێکەوت=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٥|سەردێڕ=President Masoud Barzani, PM Barzani to attend Newroz celebration in Akre |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/830803/slug |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=President Masoud Barzani, PM Barzani to attend Newroz celebration in Akre |زمان=en|بڵاوکەرەوە=[[Kurdistan24]]}}</ref> لە دھۆک، نەورۆز بە کۆبوونەوە جەماوەرییە گەورەکان، [[مۆسیقای کوردی]] نەریتی (بەتایبەت گۆرانییەکانی [[حەسەن زیرەک]])، سەما فۆلکلۆرییەکانی وەک [[ھەڵپەڕکێ]]، و گەشت و سەیرانی خێزانی پیرۆز دەکرێت. دانیشتووان [[جلوبەرگی کوردی]] دەپۆشن و ژەمە جەژنەکان بۆ دابەشکردن لەگەڵ خێزان و دراوسێیەکانیان ئامادە دەکەن.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Spring gatherings: Duhok celebrates Nowruz |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Spring-gatherings-Duhok-celebrates-Nowruz |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref> ئاھەنگی نەورۆز بەستراوەتەوە بە مێژووی دھۆکەوە. لە کاتی [[ڕاپەڕینی ١٩٩١|ڕاپەڕینە کوردییەکانی ١٩٩١]]، خەڵکی دھۆک لەگەڵ [[پێشمەرگە]] شارەکەیان ڕزگار کرد و لە ١٤ی ئازاری ١٩٩١ بەسەر [[ڕژێمی بەعس]] سەرکەوتن. ئەم سەرکەوتنە ڕێگەی خۆش کرد بۆ داگیرساندنی مەشخەڵی نەورۆز حەوت ڕۆژ دواتر، لە ٢١ی ئازاری ١٩٩١.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kurdistan24 |ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Duhok Commemorates 35th Anniversary of 1991 Uprising Against Ba'ath Rule |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/900382/slug |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Duhok Commemorates 35th Anniversary of 1991 Uprising Against Ba'ath Rule |زمان=en}}</ref> لە ٢٠٢٥، ھەزاران کەس لە دانیشتووان نەورۆزیان پیرۆز کرد دوای ئەوەی بەھۆی ھاوکاتبوونی لەگەڵ [[ڕەمەزان]] و [[جەژنی ڕەمەزان]] دواخرابوو. خێزانەکان خێوەتیان لە دۆڵ و چیاکانی سەرانسەری شارەکەدا ھەڵدا، و بەشدارییان لە سەما، مۆسیقا و ژەمە نەریتییەکاندا کرد. قەرەباڵغییەکی زۆر لە دھۆک و پارێزگاکەدا تۆمار کرا لەکاتێکدا خەڵکی ناوچەکە پێشوازییان لە کەشوھەوای بەھار دەکرد.<ref name=":2" /> ==== ئەکیتۆ (سەری ساڵی ئاشووری) ==== دھۆک میوانداریی ئاھەنگە سەرەکییەکانی ڤیستیڤاڵی [[ئەکیتۆ]] دەکات، کە نیشانەی [[سەری ساڵی ئاشووری]]یە. ڤیستیڤاڵەکە کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ [[ھەزارەی پێنجەمی پێش زایین]]، ساڵانە لە ١ی نیسان پیرۆز دەکرێت. ڕێپێوانی جەژنەکە لە بەردەم کڵێسای مریەمی پاکیزە لە دھۆک دەست پێ دەکات و بەشداربووان بەرەو شوێنی ئاھەنگەکە بەڕێ دەکەون. لە کاتی ڕێپێوانەکەدا، ئامادەبووان ئاڵا و پۆستەر بەرز دەکەنەوە، سەما فۆلکلۆرییەکان ئەنجام دەدەن و کەلەپوور و دابونەریتی ئاشووری نمایش دەکەن.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Hanna |یەکەم=Fadi |ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=A Vibrant and Defiant Start to the Assyrian New Year in Iraq |ناونیشان=https://hcef.org/790836386-a-vibrant-and-defiant-start-to-the-assyrian-new-year-in-iraq/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Holy Land Christian Ecumenical Foundation |زمان=en-US}}</ref> لە ٢٠٢٥، ھەزاران [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] لە عێراق و سەرانسەری [[ڕەوەندی ئاشووری|ڕەوەند]] بەشدارییان لە ئاھەنگەکانی دھۆکدا کرد. نینۆس ئۆدیشۆ، ئەندامی لێژنەی ڕێکخەر، ڕای گەیاند کە ئامانجی چالاکییەکە ناردنی پەیامێکی ڕوون بووە بۆ ئەو ئاشوورییانەی کە لە نیشتمانی خۆیاندا بە ڕەگ و ڕیشەوە ماونەتەوە.<ref name=":3" /> ==== ڤیستیڤاڵی پارێزگای دھۆک ==== لە ئایاری ٢٠٢٥، دھۆک میوانداریی ١١یەمین خولی ڤیستیڤاڵی ساڵانەی پارێزگاکەی کرد، کە ھەزاران کەسی لە [[ھەرێمی کوردستان]] و [[عێراق]]ەوە ڕاکێشا. ڤیستیڤاڵەکە شارەکەی گۆڕی بۆ نمایشگەیەکی کەلەپوور، چاند و شانازی. تیپە فۆلکلۆرییە ناوخۆیییەکان سەمای دەبکەی نەریتییان ئەنجام دا، لەکاتێکدا گۆرانیبێژان ئەو ئاوازانەیان دەگوتەوە کە لە میراتە فرەنەتەوەیییەکەی ناوچەکەوە سەرچاوەی گرتووە.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=More than a party: Duhok festival reaffirms province's evolving identity |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/More-than-a-party-Duhok-festival-reaffirms-province-s-evolving-identity |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref> ڤیستیڤاڵەکە ھەروەھا ڕێزی لە فۆلکلۆری دەوڵەمەندی ناوچەکە گرت، بە بەشداریی دەیان گرووپ کە دیمەنەکانی ژیانی ڕۆژانە، زەماوەند و ڕێوڕەسمەکانی کۆمەڵگە جیاوازەکانی دھۆکیان پێشکەش کرد. [[فەرمانگە حکوومییەکان]]، [[ڕێکخراوە ناحکوومییەکان]]، و کۆمپانیا تایبەتەکان لە گۆڕەپانی نەورۆزدا پەڤیلیۆنیان بۆ نمایشکردنی پڕۆژە و دەستپێشخەرییە ناوخۆیییەکان دانا.<ref name=":4" /> ==== ڤیستیڤاڵی خۆراکی کوردی ==== لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥، دھۆک میوانداریی ڤیستیڤاڵێکی کرد بۆ نمایشکردنی [[چێشتی کوردی]] نەریتی، کە ھاوکات بوو لەگەڵ [[ڕۆژی جیھانیی خۆراک]]. بەشداربووان لە سەرانسەری پارێزگای دھۆک کۆمەڵێکی بەرفراوان لە بەرھەمە خۆراکییە کوردییەکان و دەستکردەکانیان نمایش کرد کە ڕەنگدانەوەی ناسنامەی کولتووریی ناوچەکەیە.<ref name=":5">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Duhok hosts Kurdish food festival |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Duhok-hosts-Kurdish-food-festival |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref> خەلیل مەحموود، [[قایمقام]]ی [[قەزای سێمێل]]، ڕای گەیاند کە «ئامانجی ڤیستیڤاڵەکە ناساندنی نەوەی نوێ بووە بە چێشتی کوردی نەریتی و پاراستنی کولتووری ناوچەکە.» بەشداربووان خواردنە نەریتییەکانی وەک [[دۆڵمە]]، [[کوبەی ترش]]، [[کوبەی ماست]]، و [[برنج]] و [[نۆک]]یان ئامادە کرد.<ref name=":5" /> === مۆسیقا === دھۆک خاوەن میراتێکی دەوڵەمەندی مۆسیقایە کە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی حەفتاکان. تیپی دھۆک بوو بە یەکێک لە بەناوبانگترین تیپەکان لە عێراقدا. گۆرانیی «نێرگز-نێرگز» لە سەرانسەری عێراقدا باو بوو.<ref name=":6">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=What happened to "Nergiz-Nergiz" that charmed Iraqis' hearts |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Report/What-happened-to-Nergiz-Nergiz-that-charmed-Iraqis-hearts |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref> تیپەکە تا ساڵی ٢٠١٤ بەردەوام بوو، کاتێک بەھۆی [[شەڕ لە عێراق (٢٠١٣–٢٠١٧)|شەڕ دژی داعش]]، [[حکوومەتی عێراق]] ناچار بوو بودجەی کوردستان ببڕێت، بۆیە تیپەکە ناچار بوو کارەکانی ڕابگرێت.<ref name=":6" /> مۆسیقییە دیارەکانی دھۆک بریتین لە مۆسیقاژەن و ئاوازدانەری کورد [[دڵشاد سەعید]]، ھەروەھا دەستوور (محەممەد سەڵاح)، گۆرانیبێژێکی کورد کە بە کارەکانی لە مۆسیقای [[ڕاپ]] و [[پۆپ]]دا ناسراوە و زیاتر لە ١٠٠ تراکی بەرھەم ھێناوە.<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kurdistan24 |ڕێکەوت=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=The music store that witnessed the evolution of Kurdish music |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/386981/slug |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=The music store that witnessed the evolution of Kurdish music |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Dastor |ناونیشان=https://genius.com/artists/Dastor |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Genius |زمان=en}}</ref> مۆسیقا لە دھۆک بە چەندین قۆناغدا تێپەڕیوە. ماوەی ساڵی ٢٠٠٣ بۆ ٢٠١٣ بە سەردەمی زێڕینی مۆسیقا بۆ دھۆک دادەنرێت. سەرھەڵدانی [[داعش]] و کێشە دارایییەکان لە [[ھەرێمی کوردستان]] کاریگەری نەرێنییان لەسەر پیشەسازیی مۆسیقا ھەبوو.<ref name=":7" /> === ھونەر و پێشانگاکان === پێشانگای دھۆک لە ساڵی ١٩٩٨ لەلایەن بەڕێوەبەرایەتیی [[چاند]] لە دھۆک کرایەوە. پێشانگاکە کە لە ناوەندی شارەکەدا ھەڵکەوتووە، لە کاتی کرانەوەیەوە چەندین پێشانگەی گشتی و تایبەتی نمایش کردووە. لە کانوونی دووەمی ٢٠١٩، پێشانگاکە میوانداریی ١٤یەمین پێشانگەی ساڵانەی خۆی کرد، کە تێیدا زیاتر لە سەد پارچە ھونەری نوێ کە لەلایەن ھونەرمەندانی سەرانسەری ناوچەکە دروست کرابوون نمایش کران. ھونەرمەندان لە شارە کوردییەکانی وەک دھۆک، [[ھەولێر]]، [[سلێمانی]]، [[ھەڵەبجە]]، و [[کەرکووک]] بەشدارییان لە پێشانگەکەدا کرد. === مۆزەخانەکان === دھۆک چەندین مۆزەخانەی تێدایە کە کەلەپووری کولتووریی ناوچەکە دەپارێزن. یەکێک لەم مۆزەخانانە مۆزەخانەی کولتووریی دھۆکە، کە لە ناو تەلاری بەڕێوەبەرایەتیی کولتوور و ھونەری دھۆکدا ھەڵکەوتووە. مۆزەخانەکە لە ساڵی ١٩٩٨ لەلایەن ڕەفعەت ڕەجەبەوە دامەزراوە، کە لە پشت سەرکەوتنی بوو تا کۆچی دوایی لە ٢٠١٩. مۆزەخانەکە چەندین پارچە شوێنەوار لەخۆ دەگرێت کە نوێنەرایەتی کولتووری پێکەوەژیان لە ناوچەکەدا دەکەن. [[کوردەکان|کورد]]، ئاشووری، مەسیحی، ئێزیدی، و عەرەب ھەموویان خاوەن مێژوویەکی کولتووری بێوێنەن کە لەم پارچە شوێنەوارانەدا نوێنەرایەتی دەکرێن.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kurdistan24 |ڕێکەوت=١٩ی ئایاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=Duhok showcases its cultural wealth on World Museum Day |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/388403/slug |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Duhok showcases its cultural wealth on World Museum Day |زمان=en}}</ref> نمایشکراوەکانی ناو مۆزەخانەکە بە شێوەیەکی سەرەکی باس لە ژیانی کۆنی کشتوکاڵی دەکەن کە لەو کاتەدا لە ناوچەکەدا ھەبووە. گیای جۆراوجۆر ھەبوون کە بۆ دەرمان و خۆراک بەکار دەھێنران، جلوبەرگی نەریتی، گۆزەگەری، دارتاشی، و کەلوپەلی ناوماڵ کە بۆ ماوەیەکی درێژ بەکار دەھاتن. زۆرێک لە کۆکەرەوەکانی پارچە کۆنەکان بە بەخشینی کەلوپەلە پارێزراوەکانیان یارمەتی مۆزەخانەکەیان داوە. ھەندێک لە کەلوپەلەکان تەمەنیان لە ٥٠٠ ساڵ زیاترە.<ref name=":8" /> لە [[خانکێ]]، شارۆچکەیەک لە باشووری دھۆک، دانیشتوویەکی ناوخۆیی بە ناوی ئیڤان حاجی بە تەنھا مۆزەخانەیەکی دامەزراند، کە زیاتر لە شەش ساڵی بەسەر برد بۆ کۆکردنەوەی ھەزاران پارچەی بەنرخ کە چیرۆکی کەلەپووری کۆمەڵگەکەی دەگێڕنەوە. مۆزەخانەکە قوماشی کوردی، کامێرای کۆن، تەلەفۆنی کۆن، ئامێری چاپکردن، ئامێرە مۆسیقییە نەریتییەکان، جانتای چنین و ئامێرە کۆنەکانی [[کشتوکاڵ]] لەخۆ دەگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kurdistan24 |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=In Khanke, One Man's Dream Preserves a Community's Past |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/867577/slug |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=In Khanke, One Man’s Dream Preserves a Community’s Past |زمان=en}}</ref> == شوێنەوارناسی == حەوت کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژاوای دھۆک، [[ئەشکەوتی ھەلامەتا]] [[شوێنەوار|شوێنەوارێکی شوێنەوارناسییە]] کە [[نەخشەبەرجەستەکان|نەخشەبەرجەستە ئاشوورییەکانی]] تێدایە و بە نەخشەبەرجەستەکانی ماڵتای ناسراون، و بەستراونەتەوە بە سیستمی جۆگەی باکوور کە لەلایەن پاشای ئاشووری [[سەنحاریب]] (فەرمانڕەوایەتی: ٧٠٤–٦٨١ پ.ز) دروست کراوە بۆ گواستنەوەی ئاو بۆ پایتەختەکەی، شاری [[نەینەوا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Maltai Rock Reliefs {{!}} Mapping Mesopotamian Monuments|ناونیشان=https://mcid.mcah.columbia.edu/art-atlas/mapping-mesopotamian-monuments/monuments/maltai-sample|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=mcid.mcah.columbia.edu|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221221143138/https://mcid.mcah.columbia.edu/art-atlas/mapping-mesopotamian-monuments/monuments/maltai-sample|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ٢٠٢٠، توێژەران لە گردەکانی بالیۆز، دە کیلۆمەتر لە ڕۆژاوای شاری دھۆک، تابلۆیەکی کۆنیان دۆزییەوە کە [[زمانی یۆنانی|نووسینی یۆنانی]] لەسەرە و مێژووەکەی بۆ ١٦٥ پ.ز دەگەڕێتەوە. نووسینەکان ئاماژە بە [[دیمیتریۆسی یەکەم|دیمیتریۆس]] دەکەن، کە فەرمانڕەوای ناوچەکە بووە لەو سەردەمەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/383310/Researchers-in-Kurdistan%27s-Duhok-find-artifact-over-2,000-years-old#:~:text=%22After%20careful%20study%2C%20we%20found,East%20and%20spread%20Greek%20influence|سەردێڕ=Researchers in Kurdistan's Duhok find artifact over 2,000 years old}}</ref> == ئاووھەوا == بەگوێرەی [[پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن|سیستمی پۆلێنکردنی ئاووھەوای کۆپن-گایگەر]]، دھۆک وەک زۆربەی ناوچەکانی [[مێزۆپۆتامیای سەروو]]، خاوەن [[ئاووھەوای دەریای ناوەڕاست]]ی ھاوینە گەرمە (''Csa'') کە تێیدا ھاوینان زۆر گەرم و بێ بارانە و زستانانی فێنک بۆ سارد و تەڕە.<ref name=":11">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Hakgudener |یەکەم=Serhan Hakgudener, Siniša Prvanov, Dr Serhan Hakgudener, Serhan |سەردێڕ=Figure 2 - from Renewable Energy Potential of Duhok: A |ناونیشان=https://www.academia.edu/figures/41228503/figure-2-average-monthly-temperatures-and-weather-in-duhok |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Academia.edu}}</ref> [[دابارین]] لە مانگە ساردەکاندا دەبێت، و لە کۆتاییی [[زستان]] و سەرەتای [[بەھار]]دا زۆرترینە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Climate Dohuk: Temperature, climate graph, Climate table for Dohuk |ناونیشان=https://en.climate-data.org/asia/iraq/dohuk-2036/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> شارەکە ساڵانە نزیکەی دوو بۆ سێ ڕۆژی بەفراوی بەخۆوە دەبینێت، کە لە ناوچە بەرزەکاندا بەفرێکی زۆرتر دەبارێت. ھاوینان بە تەواوی بێ بارانن و باران لە کۆتاییی پاییزدا دەست پێ دەکاتەوە.<ref name=":11" /> {{Weather box|width=auto |metric first=yes |single line=yes |location=دھۆک، [[ھەرێمی کوردستان]] |Jan record high C=20 |Feb record high C=27 |Mar record high C=30 |Apr record high C=34 |May record high C=38 |Jun record high C=41 |Jul record high C=45 |Aug record high C=46 |Sep record high C=44 |Oct record high C=39 |Nov record high C=31 |Dec record high C=24 |Jan high C=11 |Feb high C=14 |Mar high C=19 |Apr high C=24 |May high C=32 |Jun high C=38 |Jul high C=42 |Aug high C=41 |Sep high C=37 |Oct high C=29 |Nov high C=20 |Dec high C=13 |Jan mean C=7 |Feb mean C=10 |Mar mean C=14 |Apr mean C=18 |May mean C=25 |Jun mean C=31 |Jul mean C=34 |Aug mean C=34 |Sep mean C=29 |Oct mean C=22 |Nov mean C=14 |Dec mean C=9 |Jan low C=3 |Feb low C=5 |Mar low C=9 |Apr low C=13 |May low C=18 |Jun low C=23 |Jul low C=27 |Aug low C=26 |Sep low C=21 |Oct low C=15 |Nov low C=8 |Dec low C=6 |Jan record low C=-4 |Feb record low C=-6 |Mar record low C=-1 |Apr record low C=3 |May record low C=6 |Jun record low C=10 |Jul record low C=13 |Aug record low C=17 |Sep record low C=11 |Oct record low C=4 |Nov record low C=-2 |Dec record low C=-2 |precipitation colour = green | Jan precipitation mm =92.2 | Feb precipitation mm =99.3 | Mar precipitation mm =105 | Apr precipitation mm =96.4 | May precipitation mm =44.3 | Jun precipitation mm =4.9 | Jul precipitation mm =0.1 | Aug precipitation mm =0.1 | Sep precipitation mm =2.1 | Oct precipitation mm =36 | Nov precipitation mm =68.9 | Dec precipitation mm =95.8 | year precipitation mm = | Jan precipitation days =13.1 | Feb precipitation days =11.5 | Mar precipitation days =12.2 | Apr precipitation days =12 | May precipitation days =7.6 | Jun precipitation days =2.5 | Jul precipitation days =3.3 | Aug precipitation days =3.6 | Sep precipitation days =3.1 | Oct precipitation days =6.1 | Nov precipitation days =8 | Dec precipitation days =10.2 | year precipitation days = |rain colour=green |Jan snow days=1 |Feb snow days=0 |Mar snow days=0 |Apr snow days=0 |May snow days=0 |Jun snow days=0 |Jul snow days=0 |Aug snow days=0 |Sep snow days=0 |Oct snow days=0 |Nov snow days=0 |Dec snow days=0 |Jan humidity=72.4 |Feb humidity=69.4 |Mar humidity=64.5 |Apr humidity=60.2 |May humidity=46 |Jun humidity=30.5 |Jul humidity=25.8 |Aug humidity=26.7 |Sep humidity=30.6 |Oct humidity=46.8 |Nov humidity=62.9 |Dec humidity=72.9 | Jan dew point C =-0.1 | Feb dew point C =1.0 | Mar dew point C =3.8 | Apr dew point C =7.5 | May dew point C =9.2 | Jun dew point C =8.2 | Jul dew point C =9.2 | Aug dew point C =9.1 | Sep dew point C =7.6 | Oct dew point C =7.6 | Nov dew point C =5.2 | Dec dew point C =2.0 | Jan percentsun =50.1 | Feb percentsun =53.2 | Mar percentsun =56.4 | Apr percentsun =57.8 | May percentsun =70.2 | Jun percentsun =89.8 | Jul percentsun =95.2 | Aug percentsun =94.4 | Sep percentsun =90.5 | Oct percentsun =71.8 | Nov percentsun =59.5 | Dec percentsun =50.1 | year percentsun = |source 1= ''My Forecast''<ref name="My Forecast">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.myforecast.com/bin/climate.m?city=66292&metric=true |سەردێڕ=Dahuk, Iraq Climate |بڵاوکەرەوە=My Forecast |ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤}}</ref> |source 2 = ''Weatherbase'' (دابارین-ڕۆژانی دابارین-شێ-خاڵی شەونم-خۆر)<ref name="weatherbase">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=602776&cityname=Dahuk%2C+Dahuk%2C+Iraq&units= |سەردێڕ=Dahuk, Iraq travel weather averages |بڵاوکەرەوە=CantyMedia |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠٢٤ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240717170733/https://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=602776&cityname=Dahuk,+Dahuk,+Iraq&units= |url-status=dead }}</ref> }} == جوگرافیا == دھۆک و ناوچەکانی ژێر کارگێڕی دھۆک زیاتر لە ١٬٦٠٠٬٠٠٠ کەسە و لەو ڕێژەیەش ٩٠٪ [[موسڵمان]] و ٥٪ [[ئێزیدی]] و ٥٪ [[مەسیحی]]. دوو چەم بەناو شاری دھۆکدا دەڕژێن، یەکەمیان چەمی دھۆکی ناوە و لە خوارووی شاری دھۆکە و لە گوندی [[خازیاڤا]] ھەڵدەقوڵێت و لەسەر چەمەکەش پێش ئەوەی بگەیت بە دھۆک [[بەنداوی دھۆک]] دروست کراوە. دووەمیان کە بچووکترە و ناوی ھیشکەرووە، ئەمیشیان لە نێزیکی دھۆک لە دەوروبەری گوندی بەرێبوھارێ دەزێت. چواردەوری ھەردوو چەکەمە ڕازاوەتەوە بە باخچە و ڕەز و باغی: ھەنار و قەیسی و ئالوبالوو و سێو و ترێ و ھەرمێ و ھی تریش. === گەڕەکانی دھۆک === {| class="wikitable" |+پێڕستی گەڕەکەکان |نزارکێ |بەرۆشکێ |- |سەرھلدان |سەربەستی |- |مەھاباد |مازی |- |دیاری |ئاشتی |- |ڕەزا |گرێ باسێ |- |شۆڕش |برایەتی |- |گەلی |مەزار |- |ڕۆناھی |کانی محەممەدکێ |- |بازاڕ |شەھیدان |- |شاخکێ |بن تکە |- |ماسیکێ (زرکا) |بۆتان |- |کانی خشمەنا |شێلێ |- |نوھەدرا |سێ گرکا |- |مالتا ژۆر |مالتا ژێر |- |شندۆخا |ئازادی |- |گەڤەرکێ |خەبات |} == دەستە خوشکەکان == * {{ھێمای ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکان}} [[گاینسڤایڵ]]، [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکان]]<ref>[https://www.kurdistan24.net/ckb/story/202255-دهۆک-دەبێتە-دەستەخوشکی-شاری-گاینسڤایڵ-لە-ویلایەتی-فلۆریدا دهۆک دەبێتە دەستەخوشکی شاری گاینسڤایڵ لە ویلایەتی فلۆریدا]</ref> == پێشانگا == <gallery> I love Duhok.jpg|ھێمای خۆشمدەوێی دھۆک لەناو بازاڕی دھۆک Newroz Cinema, Duhok.jpg|سینەما نەورۆز، یەکێک لە سینەما کۆنەکانی دھۆک کە ئێستا لەکار کەوتووە Dream City, Duhok.jpg|دریم ستی، یەکێک لەشوێنە گەشتیاری و خێزانییەکان لە دھۆک Iraqi Kurdistan, Duhok Dam.jpg|[[بەنداوی دھۆک]] </gallery> == ئەمانەش ببینە == * [[کاتنامەی دھۆک]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{شارەکانی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|عێراق|جوگرافیا}} {{پڕگەلھەترین شارەکانی کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Dohuk}} [[پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:ئاشوور]] [[پۆل:شارەکانی عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک]] [[پۆل:دھۆک]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] hr9le63o84n7hxj7qmu0xx841fgqh9a 0 2661 1591982 1591655 2026-06-19T12:06:57Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591982 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی_وڵات |ناو_خۆماڵی =יִשְׂרָאֵל{{ھن}}إسرائیل |ناو_فەرمی =دەوڵەتی ئیسرائیل |ناوی_باو =מְדִינַת יִשְׂרָאֵל |ئاڵا_وێنە =Flag of Israel.svg |نیشانی_نەتەوەیی_وێنە =Coat of arms of Israel.svg |دروژمی_نەتەوەیی = |سروودی_نیشتمانی ={{چینی ناوەند}}[[پەڕگە:Hatikvah instrumental.ogg]]{{کۆتایی}}{{ھن}}Hatikvah ('''הַתִּקְוָה''') |سروودی_پاشایی = |نەخشە_وێنە =LocationIsrael.svg |نەخشە_سەردێڕ = |پایتەخت = [[ئورشەلیم]] |شار_گەورەترین = [[ئورشەلیم]] (قودس) |زمانەکان_فەرمی =[[زمانی عیبری|عیبری]] |زمانەکان_ناوچەیی = [[عەرەبی]] |جۆری_زمانەکان = |زمانەکان = |ڕەگەز_گرووپەکان =٧٣٫٩٪ [[جوو]]، ٢١٫١٪ [[عەرەب]]، ٥٪ ئەوانی دیکە |جۆری_دەسەڵات =[[پەرلەمان]]ی |پلەی_سەرۆک١ = [[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]] |ناوی_سەرۆک١ =[[ئایزک ھێرزۆگ]] |پلەی_سەرۆک٢ =[[سەرۆک وەزیران]] |ناوی_سەرۆک٢ =[[بێنیامین نێتانیاھوو]]<ref>https://www.gov.uk/government/news/pm-call-with-prime-minister-netanyahu-of-israel-8-october-2023#:~:text=The%20Prime%20Minister%20spoke%20to,attacks%20by%20Hamas%20against%20Israel.</ref><ref>https://www.jewishvirtuallibrary.org/prime-ministers-of-israel</ref> |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات =وەرگرتنی سەربەخۆیی |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات =سەربەخۆیی لە حووکمی [[بەریتانیا]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ =[[١٤ی ئایار]] [[١٩٤٨]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ = |پلە_ڕووبەر =١٥١ەم |area_km2 = 20,770{{\}}22,072 ([[List of countries and dependencies by area|153rd]]) |area_sq_mi = ٨٬٠١٩{{\}}٨٬٥٢٢ |مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتووان =٩٬٥١٧٬١٨١ |پلە_مەزەندەی_دانیشتووان =٩٥ەم |ساڵی_مەزەندەی_دانیشتووان =[[٢٠٢٥]] |سەرژمێریی_دانێشتوان = |ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = |چڕیی_دانیشتووان_ک. م. ٤گۆش =36503 |پلە_چڕیی_دانیشتوان =٣٠ەم |دراو = [[شێکێل]] ₪ |کۆدی_دراو =ILS |کاتی_ناوچەیی =IST |قەرەبووی_کات =+٢ |لای_لێخوڕین =ڕاست |پاشگر_دۆمەین = [[.il]] |کۆدی_تەلەفوون =٩٧٢ }} '''ئیسرائیل''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: יִשְׂרָאֵל‎)، وڵاتێکە لە ناوچەی [[باشووری شام]] لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]]. لە باکوورەوە [[سنوورەکانی ئیسرائیل|ھاوسنوورە]] لەگەڵ [[لوبنان]]، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[سووریا]]، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئوردن]]، و لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]]. [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|کەناراوی ڕۆژاوای ئیسرائیل]] دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوەڕاست]]، لووتکەی باشووری دەگاتە [[دەریای سوور]]، و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە [[نزمترین خاڵی زەوی]] لە نزیک [[دەریای مردوو]] ھەیە. [[ئورشەلیم]] شوێنی حکوومەت و [[بارودۆخی ئورشەلیم|پایتەختی ڕاگەیەندراوە]]،<ref>Akram, Susan M. , Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010. "International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace". Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future. This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967. To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."</ref> لەکاتێکدا [[تێل ئەڤیڤ]] [[گوش دان|گەورەترین ناوچەی شارنشین]] و [[ئابووریی ئیسرائیل|ناوەندی ئابووریی]] ئیسرائیلە. [[خاکی ئیسرائیل]]، کە بە [[فەلەستین]] یان [[خاکی پیرۆز]]یش ناودەبرێت، نیشتمانی کەنعانییە کۆنەکان و دواتریش شانشینەکانی [[ئیسرائیل و یەھوودای کۆن|ئیسرائیل و یەھوودا]] و [[ھەسمۆنیی یەھوودا]] بووە. دەکەوێتە نزیک [[ڕێڕەوی شام|ڕێڕەوی کیشوەرەکان]]، [[مێژووی دانیشتووانناسیی فەلەستین (ناوچە)|دانیشتووانناسییەکەی گۆڕا]] لەژێر ئیمپراتۆریەتە جۆراوجۆرەکاندا. [[دژەسامییەتیی ئەورووپی]] لە سەدەی ١٩دا پەرەی بە بزووتنەوەی [[زایۆنیزم|زایۆنیست]] دا بۆ [[نیشتمانی جوولەکە]]، کە پاڵپشتی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|بەریتانیا]]ی بەدەستھێنا بە [[ڕاگەیەندراوی بالفۆر]] لە ساڵی ١٩١٧. دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، بەریتانیا ناوچەکەی داگیرکرد و [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا]]ی دامەزراند. فەرمانڕەوایی بەریتانیا و [[ئالیا|کۆچی جوولەکەکان]] لە سەروبەندی [[ھۆلۆکۆست]]دا [[ململانێی نێوان پێکھاتەکان لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|گرژییەکانی نێوان عەرەب و جوولەکە]]ی چڕتر کردەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Morris |یەکەم= Benny |بەستەری نووسەر= Benny Morris|سەردێڕ= Righteous Victims: A History of the Zionist-Arab Conflict, 1881–2001 |بڵاوکەرەوە= Knopf |ساڵ= ١٩٩٩|edition= reprint |ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧٩-٧٤٤٧٥-٧|وتەگێڕانەوە= The fear of territorial displacement and dispossession was to be the chief motor of Arab antagonism to Zionism down to 1948 (and indeed after 1967 as well). |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕێکەوتی سەردان= ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20240322131219/https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} Also quoted, among many, by Mark M. Ayyash (2019). "Hermeneutics of Violence: A Four-Dimensional Conception". University of Toronto Press, p. [https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 195] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240322131220/https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 |date=22 March 2024}}, {{ISBN|978-1-4875-0586-8}}. Accessed 22 March 2024.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Fildis |یەکەم١=Ayse |دوایین٢=Nisanci |یەکەم٢=Ensar |سەردێڕ=British Colonial Policy "Divide and Rule": Fanning Arab Rivalry in Palestine |ساڵ=٢٠١٩|journal=International Journal of Islamic and Civilizational Studies |بەرگ=٦|issue=1 |بڵاوکەرەوە=UTM Press |ناونیشان=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBritish_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240510121206/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%20filename=British_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کە پەرەی سەند بۆ [[جەنگی ناوخۆیی ١٩٤٧–١٩٤٨ لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|جەنگێکی ناوخۆیی]] دوای [[پلانی دابەشکردنی فەلەستین لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە|پلانی دابەشکردن]]ی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە ساڵی ١٩٤٧. ئیسرائیل [[ڕاگەیەندراوی سەربەخۆییی ئیسرائیل|سەربەخۆییی ڕای گەیاند]] کاتێک [[کۆتاییی دەسەڵاتی بەریتانیا بەسەر فەلەستین|دەسەڵاتی بەریتانیا کۆتایی ھات]] لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨، کە بەدوایدا [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|داگیرکارییەک]] لەلایەن [[جیھانی عەرەب|وڵاتانی عەرەبی]]یەوە ڕوویدا. [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەستی ١٩٤٩|ئاگربەستی ١٩٤٩]] ئیسرائیلی لە دەرەوەی پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان فراوانتر کرد،<ref name="Britannica">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Zionism {{!}} Definition, History, Examples, & Facts {{!}} Britannica |ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181225204632/https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەکاتێکدا ھیچ وڵاتێکی نوێی عەرەبی دروست نەکرا، و [[داگیرکردنی کەرتی غەززە لەلایەن کۆماری یەکگرتووی عەرەبییەوە|غەززە لەژێر کۆنترۆڵی میسر]] و [[لکاندنی کەناری ڕۆژاوا بە ئوردن|کەناری ڕۆژاوا لەلایەن ئوردنەوە فەرمانڕەوایی دەکرا]] مایەوە.<ref name="Britannica"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Meir-Glitzenstein |یەکەم١=Esther |ڕێکەوت=پاییزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel |journal=Israel Studies |بڵاوکەرەوە=Indiana University Press |بەرگ=٢٣|issue=3 |پەڕەکان=١١٤–١٢٢|doi=10.2979/israelstudies.23.3.15 |jstor=10.2979/israelstudies.23.3.15 |s2cid=150208821 |وتەگێڕانەوە=The mass immigration from Arab countries began in mid-1949 and included three communities that relocated to Israel almost in their entirety: 31,000 Jews from Libya, 50,000 from Yemen, and 125,000 from Iraq. Additional immigrants arrived from Egypt, Morocco, Tunisia, Turkey, Iran, India, and elsewhere. Within three years, the Jewish population of Israel doubled. The ethnic composition of the population shifted as well, as immigrants from Muslim counties and their offspring now comprised one third of the Jewish population—an unprecedented phenomenon in global immigration history. From 1952–60, Israel regulated and restricted immigration from Muslim countries with a selective immigration policy based on economic criteria, and sent these immigrants, most of whom were North African, to peripheral Israeli settlements. The selective immigration policy ended in 1961 when, following an agreement between Israel and Morocco, about 100,000 Jews immigrated to the State. From 1952–68 about 600,000 Jews arrived in Israel, three quarters of whom were from Arab countries and the remaining immigrants were largely from Eastern Europe. Today fewer than 30,000 remain in Muslim countries, mostly concentrated in Iran and Turkey.}}</ref>{{sfn|Fischbach|2008|p=٢٦–٢٧}} زۆربەی [[فەلەستینییەکان|عەرەبە فەلەستینییەکان]] لە کاتی [[نەکبە]]دا [[دەرکردن و ڕاکردنی فەلەستینییەکان لە ١٩٤٨|ڕایانکرد یان دەرکران]]، {{sfn|Slater|2020|pp=٨١–٩٢, ٣٥٠|ps=, "[p. 350] It is no longer a matter of serious dispute that in the 1947–48 period—beginning well before the Arab invasion in May 1948—some 700,000 to 750,000 Palestinians were expelled from or fled their villages and homes in Israel in fear of their lives—an entirely justifiable fear, in light of massacres carried out by Zionist forces."}}<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Ghanim |یەکەم١=Honaida |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٩|سەردێڕ=Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/40608203 |journal=[[International Journal of Politics, Culture, and Society]] |بەرگ=٢٢|پەڕەکان=٢٣–٣٩ [٢٥–٢٦]|doi=10.1007/s10767-009-9049-9 |jstor=40608203 |s2cid=144148068 |ژمارە=١|issn=0891-4486 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211106040944/https://www.jstor.org/stable/40608203 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |وتەگێڕانەوە=Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed. |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Cleveland |یەکەم١=William L. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CuHaDwaAQBAJ&pg=PT290 |سەردێڕ=A History of the Modern Middle East |دوایین٢=Bunton |یەکەم٢=Martin |ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٩٧٥١٣-٤|زمان=en |پەڕە=٢٧٠|وتەگێڕانەوە=Not only was there no Palestinian Arab state, but the vast majority of the Arab population in the territory that became Israel-over 700,000 people-had become refugees. The Arab flight from Palestine began during the intercommunal war and was at first the normal reaction of a civilian population to nearby fighting-a temporary evacuation from the zone of combat with plans to return once hostilities ceased. However, during spring and early summer 1948, the flight of the Palestinian Arabs was transformed into a permanent mass exodus. ...}}</ref> لەکاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل. لەکاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل.<ref name=":05">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Beker |یەکەم=Avi |ڕێکەوت=٢٠٠٥|سەردێڕ=The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/25834637 |journal=Jewish Political Studies Review |بەرگ=١٧| issue=3/4 |پەڕەکان=٣–١٩|jstor=25834637 |issn=0792-335X |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240109013108/https://www.jstor.org/stable/25834637 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dinstein |یەکەم=Yoram |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&pg=PA282 |سەردێڕ=Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) |ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٤٢٢٨٧-٢|پەڕە=٢٨٢|زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240521171644/https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&pg=PA282&lpg=PA282&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&source=bl&ots=F8PgTaUHaN&sig=ACfU3U0WsIDoJxluxSyPsNK60ypjp280-A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjnzt69mZ-GAxUiweYEHYlBh04ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=650000%20(72%25)%20of%20these%20Jews%20resettled%20in%20Israel.&f=false |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای [[جەنگی شەش ڕۆژە]]ی ١٩٦٧، ئیسرائیل کەناری ڕۆژاوا، غەززە و [[داگیرکردنی نیمچەدوورگەی سینا لەلایەن ئیسرائیلەوە|سینا]]ی میسری داگیرکرد، و [[لکاندنی قودسی ڕۆژھەڵات بە ئیسرائیل|قودسی ڕۆژھەڵات]] و [[یاسای بەرزایییەکانی جۆلان|بەرزایییەکانی جۆلان]]ی سووریای لکاند. پەیماننامەی ئاشتی لەگەڵ [[پەیماننامەی ئاشتیی میسر و ئیسرائیل|میسر]] لە ساڵی ١٩٧٩ (سینا لە ساڵی ١٩٨٢ گەڕێندرایەوە) و [[پەیماننامەی ئاشتیی ئیسرائیل و ئوردن|ئوردن]] لە ساڵی ١٩٩٤ واژوو کران. [[ڕێککەوتنی ئۆسلۆ ١|ڕێککەوتننامەکانی ئۆسلۆ]]ی ١٩٩٣ [[خۆبەڕێوەبەریی فەلەستینی]] سنوورداری لە [[کەناری ڕۆژاوا]] و [[کەرتی غەززە|غەززە]] ھێنایە ئاراوە، لەکاتێکدا [[ڕێککەوتننامەکانی ئیبراھیم]]ی ٢٠٢٠ پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتانی زیاتری عەرەبی [[ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی عەرەب و ئیسرائیل|ئاسایی کردەوە]]، بەڵام [[ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین]] بەردەوامە. [[یاسا بنەڕەتییەکانی ئیسرائیل]] [[کنێسێت]] وەک [[نوێنەرایەتیی ڕێژەیی|پەرلەمان]]ێکی ھەڵبژێردراو بە شێوەیەکی ڕێژەیی جێگیر دەکەن. ئەو [[کابینەی ئیسرائیل|حکوومەت]] پێکدەھێنێت، کە لەلایەن [[سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل|سەرۆک وەزیران]]ەوە سەرکردایەتی دەکرێت، و [[سەرۆککۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]]ی تا ڕادەیەکی زۆر ڕێوڕەسمی ھەڵدەبژێرێت. ئیسرائیل خاوەنی یەکێک لە گەورەترین ئابوورییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Israel datasets |ناونیشان=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.imf.org}}</ref> [[پێڕستی وڵاتانی ئاسیا و ئۆقیانووسیا بەپێی پێوەری گەشەپێدانی مرۆیی|یەکێکە لە بەرزترین ئاستەکانی بژێوی لە ئاسیا]]، و لەسەر ئاستی جیھان لە ڕیزبەندی [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی|٢٥ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی]] و [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس|١٤ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|سەردێڕ=30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth |ناونیشان=https://finance.yahoo.com/news/30-wealthiest-countries-per-capita-111348314.html |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Yahoo Finance |زمان=en-US}}</ref> یەکێکە لە پێشکەوتووترین وڵاتانی جیھان لە ڕووی [[زانست و تەکنۆلۆژیا لە ئیسرائیل|پێشکەوتووی تەکنەلۆژییەوە]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Global Innovation Index (GII) |ناونیشان=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=global-innovation-index |زمان=en-US}}</ref> ئیسرائیل بەشێکی گەورەتری ئابوورییەکەی بۆ توێژینەوە و پەرەپێدان تەرخان دەکات [[پێڕستی وڵاتانی سەروەر بەپێی خەرجییەکانی توێژینەوە و پەرەپێدان|زیاتر لە ھەر دەوڵەتێکی دیکە]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |ناونیشان=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوت=٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=World Intellectual Property Organization |doi=10.34667/tind.46596 |ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٠٥-٣٤٣٢-٠|زمان=en |دوایین١=Dutta |یەکەم١=Soumitra |دوایین٢=Lanvin |یەکەم٢=Bruno |دوایین٣=Wunsch-Vincent |یەکەم٣=Sacha}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Getzoff |یەکەم=Marc |ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Most Technologically Advanced Countries In The World 2023 |ناونیشان=https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231108044803/https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Global Finance Magazine |زمان=en-US}}</ref> و وا بڕوادەکرێت کە [[ئیسرائیل و چەکی ناوەکی|خاوەنی چەکی ناوەکی بێت]]. تاکە وڵاتە کە خاوەنی زمانێکی فەرمیی [[بووژاندنەوەی زمانی عیبری|بووژاوە]] بێت، [[عیبریی مۆدێرن|عیبری]]، [[چاندی ئیسرائیل]] [[چاندی جوولەکە|دابونەریتە جوولەکەکان]] لەگەڵ کاریگەرییەکانی [[چاندی عەرەبی|عەرەب]] تێکەڵ دەکات. == مێژوو == === پێش مێژوو === [[شوێنی پێش مێژووی عوبەیدییە]] لە باکووری ئیسرائیل [[فراوانبوونی پێشوەختەی ھۆمینینەکان بۆ دەرەوەی ئەفریقا|بوونی مرۆڤە دێرینەکان]] نزیکەی ١٫٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر نیشان دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Tchernov |یەکەم=Eitan |بەستەری نووسەر=Eitan Tchernov |ڕێکەوت=١٩٨٨|سەردێڕ=The Age of 'Ubeidiya Formation (Jordan Valley, Israel) and the Earliest Hominids in the Levant |journal=[[Paléorient]] |بەرگ=١٤|issue=2 |پەڕەکان=٦٣–٦٥| doi=10.3406/paleo.1988.4455}}</ref> دووەم کۆنترین بەڵگەی [[مرۆڤی لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرن|مرۆڤە لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرنەکان]] [[ڕەچەڵەکی ئەفریقیی دوایینی مرۆڤە مۆدێرنەکان|دەرەوەی ئەفریقا]] بەردبوویەکی تەمەن ٢٠٠٬٠٠٠ ساڵەیە لە [[دەشکەوتی میسلیا]] لەسەر کێوی کارمێل.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Wade |یەکەم=Lizzie |ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠١٩|سەردێڕ=Skull fragment from Greek cave suggests modern humans were in Europe more than 200,000 years ago |ناونیشان=https://www.science.org/content/article/skull-fragment-greek-cave-suggests-modern-humans-were-europe-more-200000-years-ago |journal=[[Science (journal)|Science]] |بڵاوکەرەوە=American Association for the Advancement of Science |doi=10.1126/science.aay6927 |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> [[کالچەری ناتوفی]] (١٠٬٠٠٠ پێش زایین) ڕەنگە پەیوەندی بە [[زمانی پرۆتۆ-ئەفرۆئاسیایی]]یەوە ھەبێت<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Winfried Nöth |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Y4_It_sAuMYC&pg=PA293 |سەردێڕ=Origins of Semiosis: Sign Evolution in Nature and Culture |بڵاوکەرەوە=Walter de Gruyter |ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٣-١١-٠٨٧٧٥٠-٢|پەڕە=٢٩٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Roger Blench, Matthew Spriggs |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NUvnqjutFmoC&pg=PT70 |سەردێڕ=Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=٢٠٠٣|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-٨١٦٢٣-١|پەڕە=٧٠}}</ref> و بەھۆی وەرگرتنی [[نشینگەیی]] پێش [[سەرەتای کشتوکاڵ لە ڕۆژاوای ئاسیا|سەرھەڵدانی کشتوکاڵ]] و [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] بەرچاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hershkovitz |یەکەم١=Israel |بەستەری نووسەر١=Israel Hershkovitz |دوایین٢=Gopher |یەکەم٢=Avi |بەستەری نووسەر٢=Avi Gopher |ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|chapter=Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/225258426 |سەردێڕ=The Neolithic Demographic Transition and its Consequences |editor-last1=Bocquet-Appel | editor-first1=Jean-Pierre |editor-last2=Bar-Yosef |editor-first2=Ofer |editor-link2=Ofer Bar-Yosef |بڵاوکەرەوە=Springer Science+Business Media |پەڕە=٤٦٥|doi=10.1007/978-1-4020-8539-0_17 |ژپنک= ٩٧٨-١-٤٠٢٠-٨٥٣٨-٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> === سەردەمەکانی بڕۆنز و ئاسن === ئاماژە سەرەتایییەکان بۆ شارەکانی «[[کەنعان]]ی» و دواتر [[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]] لە دەقە دێرینەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن|ڕۆژھەڵاتی نزیک]] و [[میسری کۆن|میسری]]دا (٢٠٠٠ پێش زایین) دەردەکەون؛ ئەم دانیشتووانە وەک [[شارە-دەوڵەت]]ە سەربەخۆکانی لەڕووی ڕامیارییەوە ڕێکخرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Canaanites |ناونیشان=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=obo |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230403082451/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Glassman |یەکەم=Ronald M. |سەردێڕ=The Political Structure of the Canaanite City-States: Monarchy and Merchant Oligarchy |ڕێکەوت=٢٠١٧|ناونیشان=https://doi.org/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ئیش=The Origins of Democracy in Tribes, City-States and Nation-States |پەڕەکان=٤٧٣–٤٧٧|editor-last=Glassman |editor-first=Ronald M. |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|شوێن=Cham |بڵاوکەرەوە=Springer International Publishing |زمان=en | doi=10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ژپنک=٩٧٨-٣-٣١٩-٥١٦٩٥-٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی نیسانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240429061941/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> لە ماوەی [[سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]] (١٥٥٠–١٢٠٠ پێش زایین)، بەشێکی زۆری کەنعان [[دەوڵەتی پاشکۆ]]کانی [[شانشینی نوێی میسر]]یان پێکھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Braunstein |یەکەم١=Susan L. |ساڵ=٢٠١١|سەردێڕ=The Meaning of Egyptian-Style Objects in the Late Bronze Cemeteries of Tell el-Far'ah (South) |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |بەرگ=٣٦٤|issue=364 |پەڕەکان=١–٣٦|doi=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |jstor=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |s2cid=164054005}}</ref> لە ئەنجامی [[داڕمانی سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]]، کەنعان کەوتە ناو پشێوییەوە و دەسەڵاتی میسری بەسەر ناوچەکەدا داڕما.<ref>Dever, William G. "Beyond the Texts", Society of Biblical Literature Press, 2017, pp. 89–93</ref><ref>S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", "The Biblical Archaeologist" (1987)</ref> وا بڕوا دەکرێت باپیرانی [[ئیسرائیلییەکان]] [[گەلە دێرینە سامی-ئاخێوەرەکان]] بووبێتن کە خەڵکی ڕەسەنی ئەم ناوچەیە بوون.<ref name="Miller1986">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Miller |یەکەم١=James Maxwell |ناونیشان=https://archive.org/details/historyofancient00mill |سەردێڕ=A History of Ancient Israel and Judah |دوایین٢=Hayes |یەکەم٢=John Haralson |بڵاوکەرەوە=Westminster John Knox Press |ساڵ=١٩٨٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٦٤-٢١٢٦٢-٩}}</ref>{{rp|78–79}} گێڕانەوە شوێنەوارییە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئیسرائیلییەکان و کالچەرەکەیان لە گەلانی کەنعانییەوە جیابوونەتەوە لە ڕێگەی پەرەپێدانی ئایینێکی جیاوازی [[تایبەتپەرستی|تایبەتپەرست]]—و دواتر [[یەکتاپەرستی|یەکتاپەرست]]—کە چەقی لەسەر [[یەھوە]] بوو.<ref>Rendsberg, Gary (2008). "Israel without the Bible". In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Gnuse |یەکەم١=Robert Karl |سەردێڕ=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel |ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Sheffield Academic Press Ltd |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٠٧٥-٦٥٧-٦|پەڕەکان=٢٨, ٣١}}</ref> ئەوان بە شێوەیەکی دێرینی [[زمانی عیبری|عیبری]] قسەیان دەکرد، کە بە [[عیبریی ئینجیلی]] ناسراوە.<ref>Steiner, Richard C. (1997), "Ancient Hebrew", in Hetzron, Robert (ed.), "The Semitic Languages", Routledge, pp. 145–173, {{ISBN|978-0-415-05767-7}}</ref> نزیکەی لە ھەمان کاتدا، [[فەلەستییەکان]] لە باشووری [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|دەشتی کەناراوەکان]] نیشتەجێ بوون.{{sfn|Killebrew|2005|p=230}}{{sfn|Shahin|2005|p=٦}} [[پەڕگە:Mesad Hashavyahu ostracon.jpg|وێنۆک|[[ئۆستراکۆنی یاڤنێ-یام]]، نووسراوێکی بە [[ئەلفوبێی عیبریی دێرین|عیبریی دێرین]] کە بەڵگەنامەی بەڕێوەبردنە لە [[شانشینی یەھوودا|یەھوودا]]]] زۆربەی زانایانی مۆدێرن ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە گێڕانەوەی [[کۆچی بەکۆمەڵ]] لە [[تەورات]] و [[پەیمانی کۆن]]دا بەو شێوەیەی وێنا کراوە ڕووی نەداوە؛ بەڵام ھەندێک لە ڕەگەزەکانی ئەم نەریتانە [[مێژووییبوونی ئینجیل|ڕەگە مێژووییەکان]]یان ھەیە.<ref>{{harvnb|Faust|2015|p=476}}: "While there is a consensus among scholars that the Exodus did not take place in the manner described in the Bible, surprisingly most scholars agree that the narrative has a historical core, and that some of the highland settlers came, one way or another, from Egypt."</ref><ref>{{harvnb|Redmount|2001|p=61}}: "A few authorities have concluded that the core events of the Exodus saga are entirely literary fabrications. But most biblical scholars still subscribe to some variation of the Documentary Hypothesis, and support the basic historicity of the biblical narrative."</ref> مشتومڕ لەسەر سەرەتاییترین بوونی [[مێژووی ئیسرائیل و یەھوودای دێرین|شانشینەکانی ئیسرائیل و یەھوودا]] و ڕادەی دەسەڵاتیان ھەیە. لەکاتێکدا ڕوون نییە ئایا [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل]] ھەبووە یان نا،<ref name="lipschits">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lipschits |یەکەم١=Oded |سەردێڕ=The Jewish Study Bible |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ساڵ=٢٠١٤|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٩٧٨٤٦-٥|editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |زمان=en |chapter=The History of Israel in the Biblical Period |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="Kuhrtp438">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kuhrt |یەکەم=Amiele |ناونیشان=https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438 |سەردێڕ=The Ancient Near East |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=١٩٩٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-١٦٧٦٢-٨|پەڕە=[https://archive.org/details/ancientneareastc٠٠akuh/page/٤٣٨ ٤٣٨]}}</ref> مێژوونووسان و شوێنەوارناسان کۆکن لەسەر ئەوەی کە باکووری [[شانشینی ئیسرائیل (سامیرە)|شانشینی ئیسرائیل]] نزیکەی ٩٠٠ پێش زایین ھەبووە<ref name="Finkelstein">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Finkelstein |یەکەم١=Israel |سەردێڕ=The Bible Unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories |دوایین٢=Silberman |یەکەم٢=Neil Asher |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Simon & Schuster |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٨٤-٨٦٩١٢-٤|edition=1st Touchstone}}</ref>{{rp|169–195}} و [[شانشینی یەھوودا]] نزیکەی ٨٥٠ پێش زایین.<ref name="Finkelstein, Israel, (2020)">Finkelstein, Israel, (2020). [https://books.google.com/books?id=wH3-DwAAQBAJ&pg=PA33 "Saul and Highlands of Benjamin Update: The Role of Jerusalem"], in Joachim J. Krause, Omer Sergi, and Kristin Weingart (eds.), "Saul, Benjamin, and the Emergence of Monarchy in Israel: Biblical and Archaeological Perspectives", SBL Press, Atlanta, GA, p. 48, footnote 57: "...They became territorial kingdoms later, Israel in the first half of the ninth century BCE and Judah in its second half..."</ref><ref name="Pitcher">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=9 April 2023}} Quote: "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> شانشینی ئیسرائیل لەو دووانە گەشاوەتر بوو و زوو بوو بە ھێزێکی ناوچەیی، پایتەختەکەشی لە [[سامیرە (شاری دێرین)|سامیرە]] بوو؛<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|pp=146–147}}: Put simply, while Judah was still economically marginal and backward, Israel was booming. … In the next chapter we will see how the northern kingdom suddenly appeared on the ancient Near Eastern stage as a major regional power.</ref><ref name=":04">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Finkelstein |یەکەم=Israel |سەردێڕ=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٩٨٣-٩١١-٣|پەڕەکان=٦٥–٦٦; ٧٣; ٧٤; ٧٨; ٨٧–٩٤|oclc=٨٨٠٤٥٦١٤٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Finkelstein |یەکەم=Israel |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Observations on the Layout of Iron Age Samaria |journal=Tel Aviv |بەرگ=٣٨|issue=2 |پەڕەکان=١٩٤–٢٠٧|doi=10.1179/033443511X13099584885303 |issn=0334-4355 |s2cid=128814117}}</ref> لەژێر دەسەڵاتی [[بنەماڵەی عۆمری]]دا، کۆنترۆڵی [[سامیرە]]، [[جەلیل]]، بەشی سەرەوەی [[دۆڵی ئوردن]]، [[دەشتی شارۆن]] و بەشێکی زۆری [[ترانسئوردن (ناوچە)|ترانسئوردن]]ی دەکرد.<ref name=":04"/> شانشینی ئیسرائیل لە دەوروبەری ٧٢٠ پێش زایین لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]وە [[سامێرینا|داگیرکرا]].<ref name="Broshi 2001 174">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Broshi |یەکەم=Maguen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |سەردێڕ=Bread, Wine, Walls and Scrolls |بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing |ساڵ=٢٠٠١|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٢٧-٢٠١-٦|پەڕە=١٧٤|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230210203455/https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> شانشینی یەھوودا، لەژێر دەسەڵاتی [[شوێنکەوتووی داوود|داوودی]]دا و بە پایتەختیی [[قودس]]، دواتر بوو بە [[دەوڵەتی پاشکۆ]]ی سەرەتا ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ و پاشان [[ئیمپراتۆریەتیی بابلیی نوێ]]. مەزەندە دەکرێت [[مێژووی دانیشتووانناسیی ناوچەی فەلەستین|دانیشتووانی ناوچەکە]] لە دەوروبەری ٤٠٠٬٠٠٠ کەس بووبێت لە [[سەردەمی ئاسنی دووەم]]دا.<ref name=":42">Broshi, M. , & Finkelstein, I. (1992). [https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 "The Population of Palestine in Iron Age II"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230305224039/https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 |date=5 March 2023}}. "Bulletin of the American Schools of Oriental Research", "287"(1), 47–60.</ref> لە ٥٨٧/٦ پێش زایین، دوای [[ڕاپەڕینەکانی یەھوودا دژی بابل|ڕاپەڕین لە یەھوودا]]، شا [[نەبووخەدنسەری دووەم]] [[گەمارۆدانی قودس (٥٨٧ پێش زایین)|قودسی گەمارۆ دا و وێرانی کرد]] و ھەروەھا [[پەرستگای سولەیمان]]،<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|p=307}}: "Intensive excavations throughout Jerusalem have shown that the city was indeed systematically destroyed by the Babylonians. The conflagration seems to have been general. When activity on the ridge of the City of David resumed in the Persian period, the-new suburbs on the western hill that had flourished since at least the time of Hezekiah were not reoccupied."</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Lipschits |یەکەم=Oded |ڕێکەوت=١٩٩٩|سەردێڕ=The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule |journal=Tel Aviv |بەرگ=٢٦|issue=2 |پەڕەکان=١٥٥–١٩٠|doi=10.1179/tav.1999.1999.2.155 |issn=0334-4355}}</ref> شانشینەکەی ھەڵوەشاندەوە و [[بێسەروشوێنکردنی بابلی|زۆربەی نوخبەی یەھوودی بۆ بابل دوورخستەوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Wheeler |یەکەم=P. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe |journal=The Catholic Biblical Quarterly |بەرگ=٧٩|issue=4 |پەڕەکان=٦٩٦–٦٩٧|doi=10.1353/cbq.2017.0092 |s2cid=171830838}}</ref> === شانشینی ئیسرائیل و جودا === [[پەڕگە:Kingdoms of Israel and Judah map 830-ms.svg|وێنۆک|430x430پیکسڵ|شانشینی ئیسرائیل و جودا؛ ساڵی ٨٣٠ پێش زاین]] لە دەوروبەری ساڵانی ١٠٠٠ پ. ز دوو شانشینی (ئیسرائیلی/عیبری) پێکھات # باناوی شنشینی ئیسرائیل - باکوور # شانشینی (یەھوود/جودا) - باشوور ھەردوو شانشینەکە لە [[تەورات]] و [[ئینجیل]] ئاماژەیان پێکراوە<ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> ==== ململانێ و ئیمپراتۆرییەتەکان ==== ناوچەکە لەم ماوەیەدا ز زۆر بە جێگیری نەماوەتەوە ئاشوورییەکان شانشینی ئیسرائیلیان داگیرکرد (٧٢٢ پێش زایین) [[بابل|بابلییەکان]] (جودا/یەھوودا)یان داگیرکرد (٥٨٦ پێش زایین) و ئۆرشەلیمیان وێرانکرد<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref> زۆرێک لە جووەکانیان دەربەدەر کرد لەم ماوەیەدا<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Jerusalem_(587_BC)#cite_note-:42-8</ref> لەپاشان فارسەکان دەستیان بەسەردا گرت و ڕێگەیان دا ھەندێک جوو بگەڕینەوە بۆ شوێنی خۆیان.<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref><ref>https://www.britannica.com/topic/Achaemenian-Empire</ref> === دەسەڵاتی یۆنانی و ڕۆمانییەکان === لەپاش ئەمانە دەسەڵاتی [[یۆنانی کۆن|یۆنانییەکان]] پەرەیسەند لە نێون ساڵانی (٣٣٠ پێش زایین) [[ئەسکەندەری مەزن]] ناوچەکەی داگیرکرد لەگەڵ زۆرینەی ناوچەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] و [[ئاناتۆلیا|ئەناتۆڵی ڕۆژاوا]] و [[کوردستان|کوردستانیش]]؛ لەپاشان چەندنین فەرمانڕەوای یۆنانی بەڕێوەیان بردووە.<ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref><ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> دەسەڵاتداری یۆنانییەکان بەردەوام بوو ھەتا لەپڕێکدا ڕۆمانییەکان ([[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتینییەکان)]] دەسەڵاتیانگرتەدەست لە ساڵانی (٦٣ پێش زایین)<ref>https://www.britannica.com/place/Byzantine-Empire</ref> === پاش ھاتنی ساڵی زایینی === لە ساڵی (٧٠ زایینی) دا دەسەڵاتداری ڕۆمانییەکان ھەر بەردەوام بوو بەجۆرێک کە دووبارە ھێرشکرایەوە سەر ئۆرشەلیم و دووەم پەرستگای پیرۆزی جووەکانیان وێرانکرد؛ ھەندێک لە جووەکانیان کوشت و ھەندێکیشیان لابران.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Jerusalem_during_the_Byzantine_period</ref> ==== پاش پەرەسەندنی ئیسلام ==== لە سەدەی حەوتەمی زایینی بە دیاریکراوی ساڵانی (٦٣٧ زایینی) دەستیانبەسەر زۆر ناوچە داگرت و کۆتاییان بە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسنییەکان]] و بێشێکی زۆر لە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بێزەنتینییەکان]] (ڕۆمانییەکان) ھێنا لەژێر فەرمانڕەوایی [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] زۆرێک لە ناوچەکانی [[فەلەستین]] و [[کوردستان|کوردستانیان]] دەستبەسەرداگرت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of Palestine |ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Palestine |وێبگە=Encyclopaedia Britannica}}</ref> و زمانی عەرەبی و ئیسلامیان بڵاوکردەوە لەو ناوچانەدا و زۆربەی ھەرەزۆری ناوچەکان عەرەب نیشتەجێکران.<ref>https://global.oup.com/academic/product/the-oxford-history-of-the-ancient-near-east-9780190687854?cc=iq&lang=en&</ref><ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref><ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref> [[پەڕگە:The Crusader States in 1135.svg|وێنۆک|433x433پیکسڵ|نەخشەی دەسەڵاتی ھێزی خاچھەڵگران لە ساڵی ١١٣٥ی زایینی]] === ھاتنەوەی دەسەڵاتداری مەسیحی === لەسەڵانی (١٠٩٥–١٠٩٩) ڕێکخراوێکی سوپای زۆر گەورە دروستکرا بەناوی [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|سووپای خاچھەڵگران]]<ref>https://www.britannica.com/event/Crusades/The-First-Crusade-and-the-establishment-of-the-Latin-states</ref> توانیان لە کۆتاییدا کۆتایی بە دەسەڵاتی ئیسلامی بھێنن لە ناوچەکە خرایە ژێر دەسەڵاتی ھێزی خاچھەڵگران بە دیریکراوی لە ساڵی ١٠٩٩ی زایینی [[ئورشەلیم]]یان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kingdom_of_Jerusalem#:~:text=The%20Crusaders%20arrived%20at%20Jerusalem,newly%20created%20Kingdom%20of%20Jerusalem.</ref> بۆ ماوەی ٢٠٠ ساڵ فەرمانڕەواییان بەردەوام بوو<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_Kingdom_of_Jerusalem</ref> ؛ لە گرنگترین فەرمانڕەواکانی ئەم ماوەیە '''[[باڵدوینی چوارەم]]''' بوو کە پاشای شانشینی ئۆرشەلیم بوو.<ref>https://www.britannica.com/biography/Baldwin-IV-king-of-Jerusalem</ref> لە پاش ئەم ماوەیەدا ھێزە ئیسلامیەکان یەکیانگرتەوە و کۆتاییان ھێنا بە دەسەڵاتی مەسیحییەکان.<ref>https://www.historyextra.com/period/medieval/crusades-causes-history-when-how-many-were-there-death-toll/</ref> ==== پاش ھاتن و ڕووخانی عوسمانییەکان ==== ساڵی ١٥١٧ی زایینی [[عوسمانییەکان]] [[فەلەستین]]یان داگیرکرد بۆ ماوی ٤٠٠ ساڵ کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەوان<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ottoman_Palestine#:~:text=The%20Ottoman%20Empire%20proceeded%20to,the%20Mamluk%20capital%20in%20Egypt.</ref> ھەتا ساڵی ١٩١٧ لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ڕووداوێکی مێژووی گەورە ڕوویدا ئەویش ڕووخانی دەسەڵاتی [[عوسمانی]] بوو لەلایەن [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانییەکان]].<ref>https://jewishvirtuallibrary.org/ottoman-rule-1517-1917</ref> === دەسەڵاتی بەریتانییەکان === لە پاش ساڵانی ١٩١٧ی زایینی دا بەریتانییەکان ناوچەی ئیسرائیلیان کۆنتڕۆڵکرد<ref>https://www.britannica.com/place/Palestine/World-War-I-and-after</ref>؛ لێرەوە ناکۆکییەکی نوێ پەرەیسەند ئەویش ناکۆکی نێوان عەرەبە ھاوردەکان و ئیسرائیلییەکان بوو ئەمەش بوو<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Arab–Israeli_conflict#:~:text=In%201917%2C%20British‑led%20troops,nothing%20shall%20be%20done%20which</ref> ھۆی پێکدادانی نێوانیان لە ڕووی کۆمەڵایەتی و ڕامیارییەوە ئەمە بەردەوام بوو ھەتاوەک و ساڵی ١٩٤٧. ====== پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان ====== * لە ساڵی '''١٩٤٧''' [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] نەخشەڕێگایەکی پێشنیارکرد کە بریتیبوو لە جیاکردنەوەی ناوچەکە بۆ دوو بەش بەشێکی بۆ جووەکان و بەشێکی بۆ [[عەرەب]]ەکان.<ref>https://www.britannica.com/event/1948-Arab-Israeli-War</ref><ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref><ref>https://digitallibrary.un.org/record/3792734?ln=en&v=pdf</ref> لە دەرەنجامدا ئیسرائیل قبووڵی کرد بەڵام عەرەبەکان قبووڵیان نەکرد و دەوڵەتە عەرەبییەکانیش دەستیانکرد بە ھێرشکردنە سەر ئیسرائیل؛ سەر ئەنجام لە ساڵی ١٩٤٨ ئیسرائیل سەرکەوت و فراوانتر بوو ھەتا وەک و نزیکەیی ھەموو ڕووبەری ناوچەدێرینەکانی خۆی گرتەوە. <ref>https://www.idf.il/en/mini-sites/wars-and-operations/israels-war-of-independence-1948/#:~:text=The%20Fight%20for%20Independence,withdrawal%20on%20May%2014%2C%201948.</ref> === لەدوای جەنگی ١٩٦٧ === {{سەرەکی|شەڕی شەش ڕۆژە}} ئەم جەنگە لەنێوان [[عەرەب]] و دەوڵەتی ئیسرائیل بوو تێیدا لە کۆتاییدا بەھاوکاری [[ئەمریکا]]، ئیسرائیل سەرکەوت<ref>https://history.state.gov/milestones/1961-1968/arab-israeli-war-1967#:~:text=Between%20June%205%20and%20June,the%20Soviet%20Union%20to%20intervene.</ref>؛ دەسکەوتەکانی ئیسرائیل<ref>https://www.gov.il/en/pages/israel-after-the-six-day-war</ref> گرتنی [[بەرزایییەکانی جۆلان]] و لە [[کەرتی ڕۆژاوا]] گرتنەوەی کۆنتڕۆڵ لە [[کەرتی غەززە]] کۆنتڕۆڵکردنی [[نیمچەدوورگەی سینا]].<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Six-Day_War#:~:text=Israel%20is%20believed%20to%20have,nuclear%20weapon%20by%20December%201966.</ref><ref>https://www.gov.il/BlobFolder/generalpage/israel-after-the-six-day-war/en/English_HISTORY_MAPS_Israel-after-Six-Day-War.jpg</ref> == ڕەگناسی == [[پەڕگە:Political map of Israel-Palestine.jpg|وێنۆک|نەخشەی [[ڕامیاری]] ئیسرائیل و بەڕێوەبەرایەتیی [[میری]]ی [[فەلەستین]]]] لە کۆندا یۆنانییەکان بە گەلی ناوچەی [[کەنعان]]یان دەگوت «فۆنیسیا-فینیقیا» ،{{تێبینی|ئەو ناوەیە کە [[ھۆمیرۆس]] و [[ھێرۆدۆت]] بە کەنارەکانی باکووری [[شام]] ([[لوبنان]]ی ئەمڕۆ، بەشێک لە کەنارەکانی [[سووریا]] و باکووری [[فەلەستین]])یان داوە. وشەکە لە یۆنانی «Phoinix» وەرگیراوە، بە واتای «وەنەوشەیی»، بەھۆی بۆیەی بەناوبانگی مورێکسیانەوە.<ref>https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/phoenicia-phoenicians</ref>}} کە دەستەواژەیەک بوو بۆ کەنعانییەکان. دەستەواژەی [[فەلەستین]] پەیوەست نییە بە زمانی [[عەرەبی]] لە ڕووی ڕەگ و ڕیشەوە.<ref>https://www.euppublishing.com/doi/10.3366/hlps.2016.0140</ref>{{تێبینی|یەکەم کەس کە ئەم ناوەی لە ڕووی جوگرافییەوە بە زمانی [[یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] بەکارھێنا، مێژوونووسی یۆنانی [[ھێرۆدۆت]] بوو لە سەدەی پێنجەمی پێش زایین (٤٥٠ پێش زایین) لە پەرتووکی «مێژووەکان». ناوبراو بە «پارێزگایەکی سووریا بە ناوی فەلەستین» وەسفی کردووە، و بە وردی سنوورەکانی بەو شێوەیە پێناسە کردووە کە دەکەوێتە باشووری فینیقیا و درێژدەبێتەوە بۆ سنوورەکانی [[میسر]].<ref>https://www.jpost.com/opinion/article-752532</ref>}} ناوەکانی [[خاکی ئیسرائیل]] و منداڵانی ئیسرائیل بە درێژاییی مێژوو بۆ ئاماژەدان بە [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی ئیسرائیل]]ی پەرتووکی پیرۆز و ھەموو گەلی [[جووەکان|جوو]] بەکارھێنراون. [[ئیسرائیل (ناو)|ناوی «ئیسرائیل»]] ([[عیبری]]: {{lang|he-Latn|Yīsrāʾēl}}؛ [[سەپتۆجینت]]، بە [[یۆنانیی کۆن]]: Ἰσραήλ، بە [[لاتینی]]: Israēl، «[[ئێل (خواوەند)|ئێل (خوا)]] بەردەوام دەبێت/حوکم دەکات») ئاماژەیە بۆ پێشەوا [[یەعقووب]] کە، بە بۆچوونی [[کتێبی پیرۆزی عیبری|پەرتووکی پیرۆزی عیبری]]، دوای ئەوەی بە سەرکەوتوویی لەگەڵ [[فریشتەی پەروەردگار]] [[زۆرانبازی]] کرد، ئەو ناوەی لێنرا.<ref>{{cite encyclopedia |author=Geoffrey W. Bromiley |url=https://books.google.com/books?id=yklDK6Vv0l4C&pg=PA907 |title=Israel |encyclopedia=[[International Standard Bible Encyclopedia]]: E–J |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |date=1995 |page=907 |isbn=978-0-8028-3782-0}}</ref> کۆنترین بەرھەمی شوێنەواریی ناسراو کە ناوی «ئیسرائیل» وەک کۆمەڵێک بھێنێت، [[کێلی مێرنێپتا]]ی [[میسری کۆن]]ە (کە مێژووەکەی بۆ کۆتاییی سەدەی ١٣یەمی پێش زایین دەگەڕێتەوە).<ref>{{harvnb|Barton|Bowden|2004|p=126}}</ref> «کێلی مێرنێپتا… بە کۆنترین بەڵگە لە دەرەوەی پەرتووکی پیرۆز دادەنرێت بۆ بوونی ئیسرائیل تا سەدەی ١٣یەمی پێش زایین.»<ref name="NollMerneptah">K.L. Noll, [https://books.google.com/books?id=hMeRK7B1EsMC&pg=PA139 "Canaan and Israel in Antiquity: A Textbook on History and Religion,"] A&C Black, 2012, rev.ed. pp. 137ff.</ref><ref name="ThompsonMerneptah">[[تۆماس ل. تۆمپسۆن|Thomas L. Thompson]], [https://books.google.com/books?id=RwrrUuHFb6UC&pg=PA275 "Early History of the Israelite People: From the Written & Archaeological Sources,"] Brill, 2000 pp. 275–276</ref> [[ئیسرائیل (ناو)|ناوی کەسیی «ئیسرائیل»]] زۆر پێشتر دەردەکەوێت، لە [[ئیبلا]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Hasel |یەکەم=Michael G. |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٤|سەردێڕ=Israel in the Merneptah Stela |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |بەرگ=٢٩٦|issue=296 |پەڕەکان=٤٥–٦١|doi=10.2307/1357179 |jstor=1357179 |s2cid=164052192}}{{ھن}}{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bertman |یەکەم=Stephen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=1C4NKp4zgIQC&q=ebla%20israel%20ishmael%20abraham&pg=PA317 |سەردێڕ=Handbook to Life in Ancient Mesopotamia |ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٨٣٦٤-١}}{{ھن}}{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Meindert Dijkstra |سەردێڕ=Between Evidence and Ideology Essays on the History of Ancient Israel read at the Joint Meeting of the Society for Old Testament Study and the Oud Testamentisch Werkgezelschap Lincoln Nebraska, July 2009 |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Brill |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-١٨٧٣٧-٥|editor1-last=Becking |editor1-first=Bob |پەڕە=٤٧|chapter=Origins of Israel between history and ideology |وتەگێڕانەوە=As a West Semitic personal name it existed long before it became a tribal or a geographical name. This is not without significance, though it rarely mentioned. We learn of a maryanu named ysr"il (*Yiįsr—a"ilu) from Ugarit living in the same period, but the name was already used a thousand years before in Ebla. The word Israel originated as a West Semitic personal name. One of the many names that developed into the name of the ancestor of a clan, of a tribe and finally of a people and a nation. |editor2-last=Grabbe |editor2-first=Lester}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lemche |یەکەم١=Niels Peter |ساڵ=١٩٩٨|سەردێڕ=The Israelites in History and Tradition |بڵاوکەرەوە=Westminster John Knox Press |ناونیشان={{Google books |JIoy7PagAOAC |پەڕە=PA٣٥|plainurl=yes}} |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٦٤-٢٢٧٢٧-٢}}</ref> لە [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|ژێرفەرمانی بەریتانیا]] (١٩٢٠–١٩٤٨)، ھەموو ناوچەکە بە «[[فەلەستین]]» دەناسرا.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=https://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |سەردێڕ=Mandatory Palestine: What It Was and Why It Matters |نووسەر=Noah Rayman |magazine=[[تایم (گۆڤار)|Time]] |ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Avalon Project: The Palestine Mandate |ناونیشان=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/palmanda.asp |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=avalon.law.yale.edu}}</ref> لە کاتی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل|دامەزراندنی لە ساڵی ١٩٤٨]]، وڵاتەکە بە فەرمی ناوی «دەوڵەتی ئیسرائیل» ({{langx|he|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}}، {{Audio|He-Medinat Israel.ogg|{{transliteration|engvar=gb|he|''Medīnat Yisrā'el''}}|help=no}} {{IPA|he|mediˈnat jisʁaˈʔel}}؛ {{langx|ar|دَوْلَة إِسْرَائِیل}}، {{transliteration|engvar=gb|ar|ALA-LC|''Dawlat Isrāʼīl''}}, {{IPA|ar|dawlat ʔisra:ˈʔi:l}})ی وەرگرت، دوای ئەوەی ناوەکانی دیکەی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل#ناو|پێشنیارکراو]] لەوانە «[[خاکی ئیسرائیل]]» ({{lang|he-Latn|Eretz Yisrael}})، «ئەبەر» (لە باپیری [[ئەبەر]])، «[[زایۆن]]»، و «[[یەھوودا]]»، تاوتوێ کران بەڵام ڕەتکرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[پەلەستاین پۆست|The Palestine Post]] |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٧|پەڕە=١|سەردێڕ=Popular Opinion |ناونیشان=http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text%2Fhtml&Locale=english-skin-custom&Path=PLS%2F1947%2F12%2F07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئابی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/jj.18254265 |سەردێڕ=Israel: The First Decade of Independence |ڕێکەوت=١٩٩٥|بڵاوکەرەوە=State University of New York Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٢٢٦٠-١}}</ref> ناوی «ئیسرائیل» لەلایەن [[دەیڤید بن گوریۆن]] پێشنیار کرا و بە دەنگی ٦–٣ پەسەند کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html |سەردێڕ=One Day that Shook the world |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120112220409/http://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ئیش=[[قودس پۆست|The Jerusalem Post]] |ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ١٩٩٨|نووسەر=Elli Wohlgelernter}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Forman |یەکەم=Jacob |ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Jewish Word {{!}} Israel: What's in a Name? |ناونیشان=https://momentmag.com/jewish-word-israel-whats-in-a-name/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Moment Magazine |زمان=en-US}}</ref> لە ھەفتەکانی یەکەمی دوای دامەزراندنی، حکوومەت زاراوەی «[[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]]»ی ھەڵبژارد بۆ ئاماژەدان بە ھاووڵاتییەکی دەوڵەتەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,798687-2,00.html |magazine=[[تایم (گۆڤار)|Time]] |ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ١٩٤٨|سەردێڕ=On the Move |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071016074447/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C798687-2%2C00.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> == جوگرافیا == [[پەڕگە:Israel_Topography.png|وێنۆک|نەخشەی بەرز و نزمی ئیسرائیل]] سنوورە سیاسییەکانی ئیسرائیل یەکێکە لەو بابەتانەی کە زۆرترین مشتومڕی لەسەرە لە جیھاندا، بەو پێیەی لە سەرەتای دامەزراندنییەوە لە ساڵی ١٩٤٨ەوە تا ئێستا سنوورە فەرمییەکانی خۆی بە تەواوی ڕانەگەیاندووە، ئەو بەشە سنوورانەی کە لە نێوان ئیسرائیل و وڵاتانی دراوسێیدا ڕێککەوتوون، سنووری [[میسر]] (کە تێدەپەڕێت لە نێوان [[نیمچەدوورگەی سینا]] و نەگێڤ) و دوو بەشی سنووری [[ئوردن]] (لە وادی عەرەبە و لە مەرج بیسان)، کە لەدوای واژووکردنی دوو پەیماننامەی ئاشتی دەستنیشانکران. لە ساڵی ٢٠٠٠ ئیسرائیل داوای لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] کرد سنوورەکانی نێوان خۆی و لوبنان دیاری بکات و ھێزەکانی بەپێی فەرمانە نێونەتەوەیییەکان (بەناوی «ھێڵی شین») لە باشووری [[لوبنان]] کشانەوە. لە مانگی ئابی ٢٠٠٥ ئیسرائیل «ھێڵی سەوز»ی دەوروبەری [[کەرتی غەززە]]ی وەک سنووری خۆی ڕاگەیاند. دەوڵەتی ئیسرائیل دەکەوێتە کیشوەری [[ئاسیا]] لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و ھاوسنوورە لەگەڵ [[دەریای ناوین]]. لە ڕووی جوگرافییەوە ئیسرائیل وڵاتێکی بچووکە کە ڕووبەرەکەی نزیکەی ڕووبەری [[پارێزگای سلێمانی]]یە، و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٩٫٧ ملیۆن کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://hulul.el-jeel.com/200412/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە تا ئێستا، ئیسرائیل لایەنێک بووە لە ململانێکانی ناوچەکە، بەتایبەتی لەگەڵ میسر، سووریا، لوبنان، ئوردن و فەلەستینییەکان. == حکوومەت و سیاسەت == === پایتەخت === [[پەڕگە:Jerusalem, old city, historical religious sights, القدس البلده القديمه 34.jpg|وێنۆک|[[ئورشەلیم]]، پایتەختی ئیسرائیل]] [[قودس|ئورشەلیم]] پایتەختی وڵاتی ئیسرائیلە<ref>https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/2025/12/presidential-message-on-the-eighth-anniversary-of-recognizing-jerusalem-as-the-capital-of-the-state-of-israel/</ref> بەپێی یاسای «بنەڕەتی ئورشەلیم، پایتەختی ئیسرائیل»ە، کە لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن کنێسێتەوە پەسەندکرا، گەورەترین شاری ئیسرائیل شاری [[ئورشەلیم]]ە<ref>https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2023/10/13/مدينة-تل-أبيب-من-حي-لليهود-إلى-عاصمة</ref><ref>https://www.aninews.in/news/world/middle-east/jerusalem-is-israels-largest-city-with-a-population-above-one-million20240603225145/</ref> کە شاریکە دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوین| دەریای سپی ناوەڕاست]]؛ بەڵام پایتەختی وڵاتی ئیسرائیل شارێکی زۆر چڕە لەڕووی ژمارەی [[سەرژمێری|دانیشتووان]] و [[تەلارسازی|تەلارسازییەوە]]یەوە ھەندێک کونسوڵخانەی وڵاتانی وەک [[ئەمریکا]] و [[بەریتانیا]] و [[فەڕەنسا]] و ئەوانی تر لە [[قودس|ئورشەلیم]] ھەڵکەوتوون و ھەندێکی تریان لە [[تێل ئەڤیڤ]]. === بنەمای یاسا === [[پەڕگە:PikiWiki_Israel_7260_Knesset-Room.jpg|وێنۆک|[[کنێسێت]]]] [[کنێسێت]] [[پەرلەمان|پەرلەمانی ئیسرائیلە]]،<ref>https://www.gov.il/en/departments/knesset/govil-landing-page</ref> بەڵام ئیسرائیل دەستووری فەرمی پەسەند نەکردووە. سەرباری ئەوەی کە بەیاننامەی دەوڵەت داوای پەسەندکردنی [[دەستوور]]ێک بوو کە لە ڕێکەوتی ١ی ئابی ١٩٤٨ درەنگتر نەبێت، و سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی حکوومەتی کاتی بەناوی [[دەیڤید بن گوریۆن]]، فەرمانێکی دەرکرد کە بەردەوامی ڕەوایی یاساکانی ژێرفەرمانی بەریتانیا بوونی ھەبێت بە شێوەیەک کە ناکۆک نەبێت لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییەی کە لە ئەنجامی دامەزراندنی دەوڵەت و دەستنیشانکردنی ئەنجومەنی دامەزرێنەری ھەڵبژێردراو وەک دەزگایەک کە دامەزراندنی دەستوور و پەسەندکردنی پێسپێردراوە، بەڵام ئەم ئەرکە بەردەوام بوو لە گواستنەوە بۆ بەشەکانی دیکە، و سەرەڕای پێشبینی ئەوەی کە ئەم یەکلاکردنەوە و یەکلاکردنەوەکانی دواتر دەستبەجێ یان کاتی دەبن، بەڵام فەرمانی پێشوو لەگەڵ ھەموارکردنە جیاکراوەکانی لە «فەرمانی بنەماکانی حوکمرانی و یاسا» دا دەمینێتەوە کە لەلایەن ئەنجومەنی کاتی دەوڵەتەوە لە ١٩ی ئایاری ١٩٤٨ دەرچووە و تا ئێستا ماوەتەوە.<ref>https://www.nytimes.com/2024/01/01/world/middleeast/israel-supreme-court-netanyahu.html</ref> بەڵام [[کنێسێت]]، واتە پەرلەمانی ئیسرائیل، «یاسا بنەڕەتییەکان»ی وەک ئامرازی دادوەری جێگر بۆ [[دەستوور]] دەرکرد، کە کردەوەی دەسەڵاتداران و [[مافی مرۆڤ]] لە ھەندێک بواردا ڕێکدەخات، بەڵام نەبوونی دەستوورێکی تەواو و ڕوونکردنەوەی ئەولەوییەتەکانی یاسا بنەڕەتییەکان بەسەر یاسا ئاسایییەکاندا ھاووڵاتیان و دامەزراوەکان ناچار دەکات ڕووبکەنە دادگای باڵا، بۆ لێکدانەوەی سیستمی یاسایی لە زۆرێک لە حاڵەتە ناڕوونەکاندا، ئەمەش وا دەکات پێگەی دادگای باڵا بەھێزتر بێت زیاتر لەوەی لە وڵاتانی دیکەدا پەسەندکراوە.<ref>https://www.reuters.com/world/middle-east/netanyahu-judicial-overhaul-faces-showdown-israeli-supreme-court-2023-08-02/</ref> === دامودەزگاکانی حوکمڕانی === [[پەڕگە:Menora-virun-der-Knesset--w.jpg|وێنۆک|مێنۆرای حەوتی کە [[مووسا]] لە چادرەکە و پاشان لە [[پەرستگای سولەیمان]] لەبەردەم [[کنێسێت]]ی ئیسرائیلدا دای نا]] ئیسرائیل خۆی وەک دیموکراسییەکی پەرلەمانی فرە حیزبی پێناسە دەکات کە ھاوشێوەی دیموکراسییەکانی [[ئەورووپای ناوەڕاست]]ە. واتا دامودەزگای ناوەندی پەرلەمانە، کە ڕۆڵی ئەنجومەنی یاسادانان دەبینێت، ھەروەھا ئەندامەکانی حکوومەت و سەرۆکی دەوڵەت ھەڵدەبژێرن و چاودێری کاری دامودەزگاکانی حکوومەت دەکەن. پەرلەمانی ئیسرائیل پێی دەوترێت «کنێسێت» (بە واتای «کۆکەرەوە»). ھەموو ئەو ھاووڵاتیانەی تەمەنیان ١٨ ساڵ یان زیاترە و لە سنووری ساڵی ١٩٤٨ی ئیسرائیل و [[بەرزایییەکانی جۆلان|کەرتی جۆلان]] و لە شوێنە نیشتەجێبوونەکانی [[کەناری ڕۆژاوای ڕووباری ئوردن|کەرتی ڕۆژاوا]] نیشتەجێن، مافی دەنگدانیان بە [[کنێسێت]] ھەیە، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٧ەوە تا ئەمڕۆ نە دانیشتووی کەرتی ڕۆژاوا و نە دانیشتووی کەرتی [[غەززە]] مافی دەنگدانیان نەماوە لە کنێسێت. دوای ھەڵبژاردنە گشتییەکان، ئەندامانی کنێسێتی نوێ، لەنێو ئەندامان سەرۆکی حکوومەتی نوێ ھەڵدەبژێرن و ماوەیەکی دیاریکراوی پێدەبەخشن بۆ پێکھێنانی حکوومەتەکەی، دواتر ئەندامانی کنێسێت حکوومەت بەو شێوەیە پەسەند دەکەن کە سەرۆکە ھەڵبژێردراوەکەی پێشنیاری کردووە. ھەندێک لایەن ئیسرائیل بەم شێوەیە پۆلێن دەکەن کە لە پێشەنگی سیستمی [[دیموکراسی]] لە ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]دایە.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israeli_system_of_government</ref> == ئەو وڵاتە عەرەبییانەی دانیان بە دەوڵەتی ئیسرائیلدا ناوە == * {{ئاڵا|میسر}} * {{ئاڵا|ئوردن}} * {{ئاڵا|مۆریتانیا}} * {{ئاڵا|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}}<ref>https://www.dw.com/en/israel-and-uae-how-nominal-enemies-became-allies/a-60614394</ref> * {{ئاڵا|بەحرەین}}<ref>https://www.dw.com/ar/دول-عربية-قد-تتجه-نحو-تطبيع-علاقاتها-مع-إسرائيل/a-54901490</ref> * {{ئاڵا|سوودان}} * {{ئاڵا|مەغریب}}<ref>https://www.voronoiapp.com/geopolitics/Mapped-Recognition-of-Israel-by-Country-296</ref> == ئابووریی == === گەشتیاری === گەشتیاری یەکێکە لەو ھۆیانەی کە پەرەی بە ئابووری وڵاتی ئیسرائیل داوە، یەکێک لەو ھۆکارانەی کە گەشتیاران ڕووی تێدەکەن بوونی شوێنەوارە پیرۆزەکانی ھەرسێ ئایینیی [[جوویەتی|جوو]] و [[ئیسلام]] و [[مەسیحییەت|مەسیحی]]، و ڕەخساندنی تایبەت لەلایەن کەرتی تایبەتی وڵات لە خزمەتگوزاری ھۆتێل و شوێنی حەسانەوەو و چێشتخانە، لە ساڵی ٢٠٠٩ دا ئیسرائیل سەروو ٢٫٧ ملیۆن گەشتیاری ھەبووە. == دانیشتووان == بەپێی ئاماری ساڵی [[٢٠٢٣]] ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ئیسرائیل ٩٫٧ ملیۆن کەس دەبێت کە دەکاتە ٠٫١١ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٠٫١ ساڵە. ھەروەھا ٩٢ لە سەدی دانیشتووانی وڵاتەکە لە شارەکان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> و [[کوردە جووەکانی ئیسرائیل|کوردی جوو]] نزیکەی ٣٥٠٬٠٠٠–٥٠٠ ھەزار کەس دەخەملێنرێت. == ئایین == {{bar box | title=ئایینەکان لە ئیسرائیل (ئاماری ٢٠٢٠)<ref>https://fanack.com/ar/israel/population-of-israel/</ref> | titlebar=#ddd | left1='''ئایینەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|[[جوولەکایەتی|جوویەتی]]|gray|٧٣٫٩}} {{bar percent|[[ئیسلام]]|green|٢١٫١}} {{bar percent|[[مەسیحییەت]] و ھی دیکە|blue|٥}}}} == چاند == [[پەڕگە:Bar_Mitzvah_a_Jewish_culture.jpg|وێنۆک|چاندی جووەکان لە ئیسرائیل]] [[چاند]]ی ھەمەچەشنی ئیسرائیل لە فرەچەشنی دانیشتووانەکەیەوە سەرچاوە دەگرێت. جووەکانی کۆمەڵگە بڵاوەبووەکان لە سەرانسەری جیھاندا نەریتە چاندی و ئایینییەکانیان لەگەڵ خۆیان ھێنایەوە. کاریگەرییەکانی [[عەرەب]] لە زۆرێک لە بوارە کولتوورییەکانیاندا بوونیان ھەیە، وەک [[تەلارسازی]]، [[مۆسیقا]] و چێشتلێنان. ئیسرائیل تاکە وڵاتە لە جیھاندا کە تێیدا [[ڕۆژژمێری عیبری]] بەکاردێت. ڕۆژانی کارکردن و پشووی خوێندنگەکانی جووەکان بەپێی پشووەکانی جووەکان دیاری دەکرێن و ڕۆژی فەرمی پشوودان لە وڵاتەکەدا [[شەممە]]یە؛ یان شەممەی جووەکان.<ref>https://web.archive.org/web/20181212143120/https://www.hse.ru/en/news/28331917.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://books.google.com/books/about/From_the_Arab_Other_to_the_Israeli_Self.html?hl=ar&id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107225017/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFA+Publications/Photo+exhibits/Encounters-+The+Vernacular+Paradox+of+Israeli+Arch-+Intro.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150710000905/http://www.israel21c.org/culture/israeli-palestinian-and-jordanian-djs-create-bridge-for-peace/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181012134956/http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern%20History/Israel%20at%2050/The%20International%20Israeli%20Table</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070814055003/http://www.mfa.gov.il/mfa/facts%20about%20israel/people/jewish%20festivals%20in%20israel</ref> === وێژە === وێژەی ئیسرائیلی بە پلەی یەکەم [[شیعر]] و نووسراوەیە کە بە زمانی [[عیبری]] نووسراوە، ئەمەش وەک بەشێک لە ڕێنێسانسی زمانی عیبری وەک زمانێکی ئاخاوتن لە ناوەڕاستی [[سەدەی نۆزدەھەم]]ەوە، ھەرچەندە کۆمەڵێکی بچووکی [[وێژە]] بە زمانەکانی دیکە، وەک [[ئینگلیزی]] چاپ کراوە. بەپێی یاسا، دوو چاپی سەرجەم ئەو بڵاوکراوانەی لە ئیسرائیل بڵاودەکرێنەوە، دەبێت لە پەرتووکخانەی نیشتمانی ئیسرائیل لە زانکۆی عیبری [[ئورشەلیم]] دابنرێت. لە ساڵی ٢٠٠١ یاساکە ھەمووارکرایەوە و تۆمارە دەنگی و ڤیدیۆیییەکان و ھی دیکەی ناچاپکراو لەخۆبگرێت. لە ساڵی ٢٠١٦دا ٨٩٪ی ئەو ٧٣٠٠ پەرتووکەی کە گواستراونەتەوە بۆ پەرتووکخانەکە، بە زمانی عیبری بوون. ئەبراھام مابۆ بە یەکەم نووسەر دادەنرێت کە سەرکەوتنی گەورەی بەدەستھێناوە بەھۆی [[ڕۆمان]]ەکەیەوە کە بە زمانی عیبری نووسیوویەتی لە ساڵی ١٨٥٣ بوو، ھەروەھا ڕێنێسانسی عیبری قەرزاری ئەلیزەر بن یەھودایە، کە بەشدارییەکی زۆری لە زمانی عیبریدا کردووە و بەشدارییەکی زۆری کردووە لە دەوڵەمەندکردنی زمانی عیبری، وای کردووە ببێتە زمانێکی ئاخاوتن و نووسین بۆ مەبەستی تر جگە لە دەقە پیرۆزەکان و لێکۆڵینەوە لە [[تەورات]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠١٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160415143212/http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190115125821/http://web.nli.org.il/sites/NLI/English/library/depositing/statistics/Pages/lgd-statistics-2016.aspx</ref> لە ساڵی ١٩٦٦ [[شموئێل یووسف عەگنۆن|شموێل یووسف ئاگنۆن]] خەڵاتی نۆبڵی وێژەی لەگەڵ نووسەری ئەڵمانی-جوو نێلی ساکس ھاوبەش کرد. لە ناو [[شاعیر]]ە ھەرە دیارەکانی ئیسرائیلدا یەھودا ئەمیچای، ناتان ئاڵتەرمان، لیا گۆڵدبێرگ و ڕیتچێڵ بلوستاین بوون. ڕۆماننووسانی ھاوچەرخی ئیسرائیلی بەناوبانگی [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیی]] بریتین لە ئەمۆس ئۆز، ئیتگار کێرت و دەیڤید گڕۆسمان. نووسەر سەید قاشوو لە عەرەبی ٤٨ە کە لە ئاستی نێونەتەوەیییشدا ناسراوە. ھەروەھا ئیسرائیل نیشتمانی سیاسەتوان و نووسەر ئیمیل حەبیبی بووە، کۆمەڵێک ڕۆمانی نووسیوە، لەوانە «ڕاستییە سەیرەکان لە دیارنەمانی سەعید دەبی نەحسی مووتەشائیل» و نووسراوی تر، و خەڵاتی ئیسرائیلی بەدەستھێنا بۆ [[وێژەی عەرەبی]].<ref>https://web.archive.org/web/20180702150907/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1966/index.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150217200929/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/250792/Emile-Habibi</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190718233153/http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/PrasIsrael/Tashmag/Tashnab_Tashmag_Rikuz.htm?DictionaryKey=Tashnab</ref> === مۆسیقا و سەما === [[پەڕگە:Israel_Philharmonic_Orchestra.jpg|وێنۆک|ئۆرکێسترای ئیسرائیل کە لەلایەن زووبین میھتاوە بەڕێوەدەبرێت]] مۆسیقای ئیسرائیل کاریگەرییە مۆسیقییەکانی ھەموو جیھان لەخۆدەگرێت؛ مۆسیقای ڕۆژھەڵاتی و سێفاردی، ئاوازی حەسیدی، مۆسیقای یۆنانی، جاز و پۆپ ڕۆک بەشێکن لە دیمەنی مۆسیقا. لەنێو ئۆرکێسترا ئیسرائیلییە بەناوبانگەکانی جیھان ئۆرکێسترای ئیسرائیل ھەیە کە زیاتر لە حەفتا ساڵە کۆنسێرت پێشکەش دەکات و ئەمڕۆ ساڵانە زیاتر لە دوو سەد کۆنسێرت پێشکەش دەکات. ئیسحاق پێرلمان، پینچاس تسوکەرمان و عووفرا حازە ھەموویان مۆسیقاژەنی بەناوبانگی نێونەتەوەیین و لە ئیسرائیل لەدایکبوون. ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٧٣ەوە نزیکەی ھەموو ساڵێک بەشداری پێشبڕکێی گۆرانی ئەورووپی دەکات و چوار جار سەرکەوتنی بەدەستھێناوە و دووجاریش میوانداری ئاھەنگەکەی کردووە. زۆرێک لە فێستیڤاڵەکانی مۆسیقا و گۆرانی لە ئیسرائیل بەڕێوەدەچن، وەک فێستیڤاڵی دەریای سوور بۆ جاز کە لە ساڵی ١٩٨٧ەوە ساڵانە لە ئیلات بەڕێوەدەچێت، گۆرانییە فۆلکلۆرییە تەوراتییەکانی وڵاتەکە کە بە «گۆرانییەکانی خاکی ئیسرائیل» ناسراون، لەگەڵ باسکردنی ئەزموون و پێشەنگییەکانی بنیاتنانی نیشتمانی جووەکان.<ref>Broughton, Ellingham & Trillo 1999، صفحات 365–369</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120210070052/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/israel_36</ref><ref>Ben-Sasson 1985، صفحة 1095</ref><ref>https://web.archive.org/web/20210501081613/https://archive.org/details/whosemastersvoic0000unse</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070206190159/http://www.mfa.gov.il/MFA/Israel+beyond+politics/Israel+Philharmonic+Orchestra+celebrates+70th+anniversary+5-Feb-2007.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170411163728/http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=18</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170129130750/http://www.eurovision.tv/page/history/year</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120312202659/http://www.redseajazzeilat.com/en/about/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120103145812/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/genre/content.genre/israeli_folk_735/en_US</ref> === سینەما و شانۆ === ١٠ فیلمی ئیسرائیلی لە سەرەتای دامەزراندنی ئیسرائیلەوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار پاڵێوراون بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی. فیلمی عەجەمی ساڵی ٢٠٠٩ سێیەمین پاڵێوراوی لەسەریەک بوو بۆ فیلمێکی ئیسرائیلی. دەرھێنەرانی فەلەستینی-ئیسرائیلی کۆمەڵێک فیلمیان دروست کردووە کە باس لە ململانێی عەرەب و ئیسرائیل و دۆخی فەلەستینییەکانی ناو ئیسرائیل دەکەن، وەک فیلمەکانی محەممەد بەکری ٢٠٠٢: «جەنین و جەنین و بووکە سوورییەکە».<ref>https://web.archive.org/web/20130117112056/http://www.jpost.com/ArtsAndCulture/Entertainment/Article.aspx?id=167582</ref> ئیسرائیل بە درێژەدان بە نەریتی شانۆیی بەھێزی شانۆی یدیشی لە [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات]]، دیمەنێکی شانۆیی زیندوو دەپارێزێت. شانۆی حەبیمە لە ساڵی ١٩١٨ لە [[تێل ئەڤیڤ]] دامەزراوە و کۆنترین کۆمپانیای شانۆ و ڕێپەرتۆری نیشتمانییە لە ئیسرائیل.<ref>https://web.archive.org/web/20191211013717/https://www.habima.co.il/</ref> [[پەڕگە:Haredi_Judaism.jpg|وێنۆک|گەنجانی ھاریدی بە جلوبەرگی نەریتییەوە سەیری خشتەی ڕیکلامەکان دەکەن لە [[ئورشەلیم]]]] === میدیا === ڕاپۆرتی ساڵانەی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ماڵی ئازادییەوە (Freedom House) بڵاوکراوەتەوە، ئیسرائیلی وەک وڵاتێکی ئازاد لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و [[باکووری ئەفریقا]] ڕیزبەندی کردووە، ھەروەھا لە پلەی ٦٤ی جیھاندا ھاتووە. لە پێوەرەکانی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ڕۆژنامەنووسانی بێ سنوورەوە دەرچووە، ئیسرائیل لە ڕیزبەندی ٩١ی وڵاتدا بووە لە کۆی ١٨٠ وڵات، ھەروەھا لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوین و باکووری ئەفریقا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە. لە میدیای ئیسرائیلدا زیاتر لە ١٠ زمانی جیاواز ھەیە و زمانی عیبری باڵادەستە. ڕۆژنامەگەری بە زمانی [[عەرەبی]] پێداویستییەکانی ھاووڵاتیانی عەرەبی ئیسرائیل دابین دەکات، لەگەڵ گەیشتن بەو ناوچانەی کە لەلایەن دەسەڵاتی نیشتمانیی [[دەوڵەتی فەلەستین|فەلەستین]]ەوە بەڕێوەدەبرێن. لە ماوەی ساڵانی ھەشتا و نەوەدەکاندا، چاپەمەنی ئیسرائیل پرۆسەیەکی گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا ھات، چونکە میدیاکان وردە وردە ھاتنە ژێر کۆنترۆڵی ژمارەیەکی سنووردار لە ڕێکخراوەکانەوە، لەکاتێکدا ئەو ڕۆژنامانەی کە لەلایەن لایەنە سیاسییەکانەوە بڵاودەکرانەوە، دەستیان بە نەمان کرد. ئەمڕۆ لە تێل ئەڤیڤ سێ کۆمەڵەی گەورە و خاوەندارێتی تایبەت بەسەر میدیای گشتی ئیسرائیلدا زاڵن.<ref>https://web.archive.org/web/20190808014941/https://freedomhouse.org/sites/default/files/FOTP_2017_booklet_FINAL_April28.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190816203659/https://rsf.org/en/ranking</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170509085059/http://www.iba.org.il/world/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190507163600/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/culture/pages/the%20printed%20media-%20israel-s%20newspapers.aspx</ref> === مۆزەخانەکان === [[پەڕگە:Billy_Rose_Art_Garden_(14755133799).jpg|وێنۆک|بینای دەفری کتێب لە مۆزەخانەی ئیسرائیل، کە نووسراوەکانی [[دەریای مردوو]]ی تێدایە]] مۆزەخانەی ئیسرائیل لە [[ئورشەلیم]] یەکێکە لە گرنگترین دامەزراوە ڕۆشنبیرییەکانی ئیسرائیل و دەستنووسەکانی دەریای مردووی تێدایە، لەگەڵ کۆمەڵەیەکی بەرفراوان لە کەلوپەلی کۆنی جووەکان و ھونەری ئەورووپی. مۆزەخانەی یاد ڤاشێمی نیشتمانی بۆ یادکردنەوەی [[ھۆلۆکۆست]]، [[ئەرشیف]]ی ناوەندی جیھانە بۆ زانیارییە پەیوەندیدارەکان بە ھۆلۆکۆستەوە. مۆزەخانەی گەلی [[جوولەکە|جوو]] لە ماڵی تەفشی لە [[زانکۆی تێل ئەڤیڤ]] مۆزەخانەیەکی کارلێککارانەیە کە تایبەتە بە مێژووی کۆمەڵگە جووەکان لە سەرانسەری جیھان. جگە لە مۆزەخانە گەورەکان لە شارە گەورەکاندا، لە زۆرێک لە شار و کیبوتزیمەکاندا شوێنی ھونەری کوالێتی بەرز ھەیە. میشکان لۆمانۆت لە کیبوتز عەین ھاروود مەھاد گەورەترین مۆزەخانەی ھونەرییە لە باکووری وڵات.<ref>https://web.archive.org/web/20130302154234/http://www.english.imjnet.org.il/page_1465?c0=14896&bsp=14393</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070709044752/https://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html</ref><ref>http://www1.yadvashem.org/yv/en/about/index.asp</ref> ئیسرائیل زۆرترین مۆزەخانەی ھەیە بۆ ھەر تاکێک لە جیھاندا. ھەروەھا چەندین مۆزەخانەی ئیسرائیل تایبەتن بە چاندی ئیسلامی، لەوانە مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر و پەیمانگەی ئێڵ مایر بۆ ھونەری ئیسلامی کە ھەردووکیان لە [[ئورشەلیم]]ن. مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر تایبەتمەندە بە شوێنەوارناسیی سەردەمی [[عوسمانییەکان]] و مێژووی دیکەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]. ھەروەھا شوێنی یەکەمین کەللەسەری بەردبووە کە لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]] دۆزرایەوە. کۆمەڵێک لە کەللەسەرەکە لە مۆزەخانەی ئیسرائیل نمایشکراوە.<ref>https://web.archive.org/web/20140625091036/http://bh.org.il/about-us.aspx</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171107024929/https://www.haaretz.com/israel-news/travel/mishkan-leomanut-1.242533</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170629144146/http://travel.cnn.com/best-israel-museums-361281/</ref><ref>https://books.google.com/books?id=4Z0YrPfeHa8C</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161227024455/http://www.imj.org.il/imagine/galleries/viewItemE.asp?case=1&itemNum=359979</ref> === چێشتخانە === [[پەڕگە:Food_in_Israel.jpg|وێنۆک|قاپێک کە بریتییە لە [[فەلافل]] و [[حووموس]] و [[پەتاتە]]ی سوورکراوە و [[زەلاتە]]ی ئیسرائیلی]] خواردنی ئیسرائیل خواردنە ناوخۆیییەکان و ھەروەھا خواردنی جووەکان لەخۆدەگرێت کە لەلایەن کۆچبەرە جووەکانەوە ھێنراونەتە وڵاتەکە. لە دروستکردنی دەوڵەتەوە لە ساڵی ١٩٤٨ و بە تایبەتی لە کۆتایییەکانی حەفتاکاندا، چێشتخانەی فیووژنی ئیسرائیل پەرەی سەندووە. چێشتخانەی ئیسرائیل توخمەکانی شێوازی چێشتلێنانەکانی میزراھی، سێفاردی و ئەشکەنازی ھەیە. ھەروەھا زۆرێک لەو خواردنانە لەخۆدەگرێت کە بە شێوەیەکی نەریتی لە خواردنەکانی [[شام]]، عەرەب، [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و [[دەریای ناوین]]دا دەخورێن، وەک فەلافل، حووموس، شەکشووکە، کووسکووس و زەعتەر. ھەروەھا شنیتزل، [[پیتزا]]، [[ھەمبەرگر]]، پەتاتەی سوورکراوە، [[برنج]] و زەڵاتە خواردنی بەناوبانگی ئیسرائیلن.<ref>https://books.google.com/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119</ref><ref>https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3850942,00.html</ref><ref>Gur, The Book of New Israeli Food, pg. 11</ref> نزیکەی نیوەی دانیشتووانی جووەکانی ئیسرائیل کشرووت لە ماڵەکانیان دەپارێزن. چێشتخانەکانی کشرووت، ھەرچەندە لە ساڵانی شەستەکاندا دەگمەن بوون، بەڵام تا ساڵی ٢٠١٥ نزیکەی ٢٥٪ی ھەموو چێشتخانەکان پێکدەھێنن، ئەمەش ڕەنگە ڕەنگدانەوەی بەھا عەلمانییەکانی ئەو کەسانە بێت کە کشرووت ناخۆن. چێشتخانەکانی ھۆتێلەکان زیاتر خواردنی کشرووت پێشکەش دەکەن. بازاڕی فرۆشتنی تاکەکەسی بە شێوەیەکی نەریتی لەگەڵ یاسای جووەکاندا ناگونجێت، بەڵام بە خێرایی و بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش گەشەی کرد دوای ھاتنی کۆچبەرانی وڵاتانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ی پێشوو لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکاندا. لەگەڵ ئەو ماسییانەی کە لەگەڵ یاسای جووەکاندا ناگونجێت، [[کەروێشک]] و نەعامە، گۆشتی [[بەراز]] لە ئیسرائیل زۆر بەرھەمدەھێنرێت و دەخورێت، سەرەڕای سنووردارکردنەکان لەلایەن ھەردوو ئایینی [[جوولەکایەتی|جوو]] و [[ئیسلام]]ەوە.<ref>https://books.google.com/books/about/American_Israelis.html?hl=ar&id=CG-WQZDJdo8C#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://books.google.com/books/about/Food_for_Thought.html?hl=ar&id=FYXlAgAAQBAJ#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107171630/https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA233</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181215123309/http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2012/08/israel_s_pork_problem_and_what_it_means_for_the_country_s_christian_arabs_.single.html</ref> === وەرزش === [[پەڕگە:88750_sports_in_israel_PikiWiki_Israel.jpg|وێنۆک|کۆمەڵێک جوو یاری دەکەن (١٩٣٥–١٩٣٦)]] زۆرێک لە وەرزشەکان لە ئیسرائیل بەربڵاون، بەناوبانگترینیان [[تۆپی پێ]] و [[تۆپی باسکە]]یە، ١٢ تیپ کێبڕکێی جامی [[پریمەرلیگ]] دەکەن، بەناوبانگترینیان مەکابی حەیفا و بەیتاری قودس، ئیسرائیل بەشداری لە خولی یانە پاڵەوانەکانی [[ئەورووپا]] دەکات بۆ تۆپی پێ، ھەروەھا بۆ جامی باسکەی ئەورووپاش، ھەڵبژاردەی ئیسرائیل بەشداری دەکات و ھەردوو خولی ژنان و پیاوان لەم پاڵەوانێتییەدا ھەیە. جگە لە تۆپی باسکە و تۆپی پێ، زۆرێک لە وەرزشە بەناوبانگەکان لە ئیسرائیل ئەنجام دەدرێن، لەوانە [[تێنس]]، [[تۆپی دەست]]، و [[بالە|تۆپی بالە]]، ھەروەھا وەرزشی کەنار دەریا و ماراسۆنەکان، وەک ماراسۆنی ساڵانەی تیبیریاس، جگە لە وەرزشە مۆدێرنەکانی وەک بیسبۆڵ، [[تۆپی پێی ئەمریکی]]، و [[کریکێت]]، لەگەڵ باسکردنی [[وەرزشی شەڕکردن]] و ھی دیکە. ئیسرائیل لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردووەوە بەشداری یارییە ئۆڵۆمپییەکان کردووە، ھەروەھا ئیسرائیل میوانداری جووەکانی خۆی دەکرد لەم پاڵەوانێتییەدا، کە بە مەکابیا ناسراوە، کە لە ساڵی ١٩٣٢ەوە ھەر ٤ ساڵ جارێک بەڕێوەدەچێت، فەلەستینییەکان فێستیڤاڵی مەکابیایان بە ڕەگەزپەرستی دانا، کە لە ساڵی ١٩٣٢ بەڕێوەچوو، چونکە بەڕای ئەوان ئامانجی ئەوە بووە کە [[عەرەب]]ە [[فەلەستینییەکان]] پەراوێز بخات و جووەکان لە گۆڕەپانی وەرزشدا باڵادەست بکات بەبێ ئەوەی دانیشتووانی عەرەب بتوانن بەشداری بکەن.<ref>https://web.archive.org/web/20140409080736/http://www.thaqafa.org/Main/default.aspx?xyz=BOgLkxlDHteZpYqykRlUuI1kx/VDUOFosYKgFxmv1dyNMmXxBa+v9/W27KprXF82yuArZvAEM/TglrMe4IXyGsJO7fPW6Ub3PNX0LBeFiUjawcA/k1isisN/N/N9bFpHoALbPfiq0DI=</ref> لەیاریزانە ناودارەکانی تۆپی پێ لە پێشوو تا ئێستا [[یووسی بنعیوون]] کە لە یانەکانی خولی ئینگلیزی [[لیڤەرپوول]] و [[چێلسی]] یاری کردووە؛ و لە یانە بەناوبانگە وەرزشییەکانیان ماکابی تێل ئەڤیڤ و ماکابی حەیفا کە ئەو دوویانەیە چەند جارێک بەشدارییان لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا لە یاری [[تۆپی پێ]] و [[باسکە]] کردووە. == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{ووڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|ئیسرائیل|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{پۆلی کۆمنز|Israel}} [[پۆل:ئیسرائیل]] [[پۆل:شام]] [[پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:کۆمارەکان]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٨ لە ئیسرائیل]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو]] [[پۆل:ئەو وڵاتانەی کە دانپێدانانیان پێنەدراوە یان دانپێدانانیان سنووردارە]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨]] [[پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژھەڵات]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] 5h0tq89eh2r1255x5jd4tgpkcfvyvyl 0 3483 1592012 1588076 2026-06-19T15:02:06Z 1silent scientist 51740 /* سەرەتاکانی چاکسازی */ 1592012 wikitext text/x-wiki {{سەبارەت بە|پیاوێکی شوێنکەوتووی ئایینە کە دەستی بە [[چاکسازیی پرۆتیستانتی|چاکسازی]] کرد|چالاکەوانەکە|مارتین لووتر کینگ جەی-ئاڕ.}}{{Databox}} '''مارتن لووتەر''' (بە [[زمانی لاتینی|لاتینی]]: ''Martin Luther'') (١٠ی ئەیلوولی ١٤٨٣ – ١٨ی شوباتی ١٥٤٦) پیاوێکی ئایینی [[ئەڵمانییەکان|ئەڵمان]] بوو، کە بە مامۆستای [[ناڕەزاکان|چاکسازان]]<ref>Plass, Ewald M. "Monasticism," in What Luther Says: An Anthology. St. Louis: Concordia Publishing House, 1959, 2:964.</ref> و نوێکاریکردن دادەنرێت لە [[مەسیحییەت|ئایینی مەسیحی]]دا. لە یاسا خوێندوویەتی دواتر لە ژیانی زانستی دورکەوتووەتەوە و بووەتە [[ڕەبەن]] لە [[دێر]]ێک لە ساڵی (١٥٠٠ز) جەختی لەسەر ئەوە دەکردەوە کە ڕزگاربوون بە ھۆی باوەڕەوەیە و بە دەروازەیەکی دانا بۆ ڕزگاربوونی مرۆڤ و چوونە بەھەشت (واتا مرۆڤ لە خوا نزیک دەبێتەوە و بە باوەڕبوونی لە دڵەوە بە خوا نەک بەو کارانەی کە [[کڵێسا]] لەسەری دەیسەپێنێت)، لووتەر ھێرشی دەکردە سەر ئەو بۆچوونانەی کە کڵێسا ([[پاپا]]) لە توانای دا ھەیە بڕوانامەی لێخۆشبوون بۆ گوناھەکانی [[مرۆڤ]] دەربکات بەرامبەر پەخشینی سامان و موڵک بۆ کڵێسا، ئەم بڕوانامانەش ناسراون بە [[مۆرکردنەکانی لێ خۆش بوون]]، ھەروەھا ڕای دەگەیاند کە [[پەرتووکی پیرۆز]] سەرچاوەی سەرەکی ئایینی [[مەسیحییەت|مەسیحییەتە]]، داواشی کرد دەبێت پیاوانی کڵێسا بکەونە ژێر دەسەڵاتی مەدەنی ھەروەھا ڕێگەدانی [[قەشە]] بۆ ژن ھێنان. لووتر بەردەوام بوو لە بیروڕاکانی و بڵاوی دەکردنەوە تا وای لێھات لایەنگرانی زۆر بوو، ناوی لە کۆمەلەکەی نا [[ناڕەزاکان]] [[ناڕەزاکان|(پرۆستانت)]] بیروڕا نوێیەکەی لە بەشی باکوری ئەورووپا بڵاو بۆوە. ھەروەھا [[ئینجیل]]ی وەڕگێڕا بۆ سەر [[زمانی ئەڵمانی]] تا وای لێھات بانگەوازەکانی بۆ چاککردنی کڵێسە بۆچونێکی نەتەوەیی وەرگرت و کڵێسەی دابەشکرد بۆ دوو بەش کە [[ناڕەزاکان|(پرۆستانت)]]ـی لێ بوەوە. == ژیان == === منداڵی و خوێندن === [[پەڕگە:Hans and Margarethe Luther, by Lucas Cranach the Elder.jpg|وێنۆک|ڕاست|ھانز و مارگرێت لووتەر، دایک و باوکی مارتن.]] مارتن لووتەر وەک کوڕە گەورەی ھانز لۆدەر و مارگرێت نێی ییندمان لە ١٠ی تشرینی دووەمی ١٤٨٣ لە [[ئایسلێبن]] لە [[ئەڵمانیا]]ی ئێستادا لەدایک بووە،<ref name=Marty1>[[مارتن إميل مارتي|مارتن إي. مارتي]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, p. 1.</ref> کە بەشێک بوو لە [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]] وەک منداڵێکی کاتۆلیکی ڕۆمانی، و بەیانی ڕۆژی دوای لەدایکبوونی لە جەژنی قەشە مارتن [[خاچەکوتە|خاچەکوتە]] کرا. خێزانەکەی لە ساڵی ١٤٨٤ بۆ مانسفیڵد گواستیانەوە، کە باوکی لەوێ کانەمسێکی بەکرێ گرت و وەک یەکێک لە چوار نوێنەرەکەی شارەکە لە ئەنجومەنی خۆجێیی کاری دەکرد. چەند برا و خوشکێکی ھەبوو، نزیکترینیان لە مارتن براکەی جاکووب بوو.<ref name="Brecht3">{{Ill-WD2|Brecht, Martin|id=Q1903496}}. ''Martin Luther''. tr. James L. Schaaf, Philadelphia: Fortress Press, 1985–93, 1:3–5.</ref><ref name=Marty3>[[مارتن إميل مارتي|مارتن إي. مارتي]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, p. 3.</ref> ھانز لووتەر بە تەماح ناسرابوو ھەروەھا ئارەزووی دەکرد مارتنی کوڕە گەورەی ببێتە [[پارێزەر]]؛ و بۆ ئەم مەبەستە ناردی بۆ یەکێک لە خوێندنگە لاتینییەکان لە [[مانسفیڵد]]، پاشان بۆ [[ماگدێبوورگ]] لە ساڵی ١٤٩٧، لەوێ پەیوەندی بە [[خوێندنگە]]یەکەوە کرد کە لەلایەن کۆمەڵێک ڕەبەنەوە لەسەر بنەماکانی ژیانی ھاوبەش بەڕێوە دەبرا، و لە کۆتاییدا بۆ ئایزێنباخ لە ساڵی ١٤٩٨.<ref name="RuppEB">{{Ill-WD2|Rupp, Ernst Gordon|id=Q5393145}}. "Martin Luther," ''Encyclopædia Britannica'', accessed 2006.</ref> خاڵی ھاوبەشی نێوان ھەر سێ خوێندنگەکە پشتبەستن بوو بە شێوەیەکی چڕ بەوەی پێی دەگوترا «سێ ھونەرەکە» واتا [[ڕێزمان]] و [[ڕەوانبێژی]] و [[ژیربێژی]]. لە ساڵی ١٥٠١ کاتێک لووتەر لە تەمەنی نۆزدە ساڵیدا بوو چووە [[زانکۆی ئێرفوورت]] کە دواتر وەک [[مەیخانە]]یەک و خانەی لەشفرۆشی وەسفی کرد.<ref name=Marty2>[[مارتن إميل مارتي|مارتن إي. مارتي]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, pp. 2–3.</ref><ref name=Marty4>[[مارتن إميل مارتي|مارتن إي. مارتي]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, p. 4.</ref> سیستمە فێرکارییەکە چڕ بوو، لووتەر وەک ڕۆژێکی تاقەتپڕوکێنی فێربوونی لەبەرکردن وەسفی کرد، و زۆربەی کات لەگەڵ ڕاھێنانی ڕۆحی بوو.<ref name=Marty5>[[مارتن إميل مارتي|مارتن إي. مارتي]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, p. 5.</ref> لووتەر لەو زانکۆیەدا بڕوانامەی [[ماجستێر]]ی لە ساڵی ١٥٠٥ بەدەست ھێنا. [[پەڕگە:Portrait of Martin Luther as an Augustinian Monk.jpg|وێنۆک|180px|لووتەر لە ڕەبەنایەتی ئۆگۆستینی.]] بەپێی ئارەزووی باوکی، لووتەر لە ساڵی ١٥٠٥ چووە [[کۆلێژی یاسا]] لە ئێرفوورت، بەڵام دوای ماوەیەکی کورت دەستی لە خوێندن کێشایەوە و وای دەبینی کە [[یاسا]] گوزارشت لە نادڵنیایی دەکات و ڕووی لە [[خواناسی]] و [[فەلسەفە]] کرد، و گرنگییەکی تایبەتی بە [[ئەرستۆ|ئەرستۆ]] و چەند فەیلەسووفێکی سەدەکانی ناوین وەک گابریێل بیال دا،<ref name=Marty5/> کە کاریگەرییان لەسەر بیری خواناسی ھەبوو بەتایبەتی لە ڕووی جەختکردنەوە لەسەر بەکارھێنانی ژیر لە ئاییندا بێ ئەوەی بەرزتر بێت لە «خودای خۆشەویست» کە ڕۆڵێکی سەرەکی لە بیری خواناسی لووتەردا دەگێڕا،<ref name=Marty6>[[مارتن إميل مارتي|مارتن إي. مارتي]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, p. 6.</ref> لەگەڵ باوەڕەکەی بەوەی کە مرۆڤەکان ناتوانن ھیچ شتێک دەربارەی خودا فێر ببن تەنھا لە ڕێگەی سرووشی خوداییەوە نەبێت، بۆیە [[پەرتووکی پیرۆز]] گرنگییەکی زۆری بۆ ئەو پەیدا کرد.<ref name=Marty6/> لووتەر بڕیاری دا بچێتە ناو ڕەبەنایەتییەوە، و ئەم بڕیارەی دواتر بۆ ڕووداوێک گەڕاندەوە کە لە ٢ی تەممووزی ١٥٠٥ بۆی ڕوو دا، کاتێک ھەورەبروسکەیەک لە نزیکی کەوتەوە لە کاتی [[زریان]]ێکی بروسکەداردا کاتێک لەسەر پشتی ئەسپەکەی بوو لە گەڕانەوەی بۆ زانکۆ لە ماڵی کەسوکاری، بۆیە ھاواری کرد و ڕای گەیاند ئەگەر ڕزگاری بێت دەبێتە ڕەبەن، بە بەڵێنی ئەوەی کە پەیمانەکە ھەڵنەوەشێنێتەوە ھەرچییەک بێت.<ref name=Brecht48>Brecht, Martin. ''Martin Luther''. tr. James L. Schaaf, Philadelphia: Fortress Press, 1985–93, 1:48.</ref> لەوانەیە مردنی دوو لە ھاوڕێکانی و ئەو خەمەی بەھۆی ئەوەوە تووشی بوو کاریگەری ھەبووبێت لەسەر چوونی بۆ ناو ڕیزەکانی ڕەبەنایەتی. لە ١٧ی تەممووزی ١٥٠٥<ref>Schwiebert, E.G. ''Luther and His Times''. St. Louis: Concordia Publishing House, 1950, 136.</ref> کۆلێژی یاسای بەجێھێشت، و پەرتووکەکانی خوێندنی فرۆشت، و چووە ناو [[دێر]]ی ڕەبەنایەتی ئۆگۆستینی، و باوکی تووڕەیی خۆی لە بەرامبەر ڕەفتاری کوڕەکەی دەربڕی، بەھۆی ئەوەی بە بەفیڕۆدانی خوێندنی لووتەری دەزانی.<ref name=Marty7>[[مارتن إميل مارتي|مارتن إي. مارتي]]. ''Martin Luther''. Viking Penguin, 2004, p. 7.</ref> === ڕەبەنایەتی و ژیانی ئەکادیمی === لە ماوەی ژیانی ڕەبەنایەتیدا، لووتەر بەشێکی زۆری ڕۆژەکەی بۆ [[ڕۆژووی]] درێژخایەن و تێڕامان و [[نوێژ]]، و حەج و دانپێدانانی بەردەوام تەرخان کرد.<ref name=Bainton40>Bainton, Roland. ''Here I Stand: a Life of Martin Luther''. New York: Penguin, 1995, 40–42.</ref> و دواتر ئەم قۆناغەی ژیانی وەک قۆناغێکی بێئومێدییەکی ڕۆحی قووڵ وەسف کرد، و گوتی کە پەیوەندی لەگەڵ [[مەسیح]]ی دڵنەواکەر لەدەست داوە، کە گۆڕابوو بۆ زیندانیکەر و چەوسێنەری ھەژاران، لە سایەی نەبوونی دادپەروەری و ئەو ستەمەی لەو سەردەمە لە [[ئەڵمانیا]] ھەبوو.<ref name=Kittelson53>Kittelson, James. ''Luther The Reformer''. Minneapolis: Augsburg Fortress Publishing House, 1986), 53.</ref><ref name=Kittelson79>Kittelson, James. ''Luther The Reformer''. Minneapolis: Augsburg Fortress Publishing House, 1986, 79.</ref> دواتر یۆھان فۆن ستایبیتز -سەرۆکی ڕەبەنایەتی- بڕیاری دا کە لووتەر پێویستی بە کارە بۆ ئەوەی لە تێڕامانی زۆر دووری بخاتەوە، و فەرمانی پێ کرد کە بەردەوام بێت لە کارە ئەکادیمییەکان؛ و لەسەر ئەم بنەمایە لە ساڵی ١٥٠٧ وەک مامۆستای قەشایەتی دەستنیشان کرا، و لە ساڵی ١٥٠٨ دەستی کرد بە وانەگوتنەوەی خواناسی لە [[زانکۆی مارتن لووتەر لە ھالە و ڤیتنبێرگ|زانکۆی ڤیتنبێرگ]]،<ref name=Bainton44>Bainton, Roland. ''Here I Stand: a Life of Martin Luther''. New York: Penguin, 1995, 44–45.</ref> پاشان بڕوانامەی [[بەکالۆریۆس]]ی لە خوێندنەکانی [[پەرتووکی پیرۆز]] لە ٩ی ئازاری ١٥٠٨ بەدەست ھێنا، و بڕوانامەیەکی تری بەکالۆریۆس لە ساڵی ١٥٠٩،<ref name=Brecht93>Brecht, Martin. ''Martin Luther''. tr. James L. Schaaf, Philadelphia: Fortress Press, 1985–93, 1:93.</ref> و لە ١٩ی تشرینی یەکەمی ١٥١٢ بڕوانامەی [[دکتۆرا]]ی لە بنەماکانی [[ئایین]] بەدەست ھێنا، و لە کۆتاییدا لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ١٥١٢ دکتۆرای لە [[پەرتووکی پیرۆز]] بەدەست ھێنا، و گەڕایەوە بۆ [[زانکۆی ڤیتنبێرگ]] کە بەشێکی زۆری ژیانی لێ بەسەر برد.<ref name=Brecht12>Brecht, Martin. ''Martin Luther''. tr. James L. Schaaf, Philadelphia: Fortress Press, 1985–93, 1:12–27.</ref> == سەرەتاکانی چاکسازی == [[پەڕگە:Wittenberg Thesentuer Schlosskirche.JPG|200px|وێنۆک|چەپ|دەرگای کڵێسای ھەموو پیرۆزان لە ڤیتنبێرگ، کە لووتەر لەسەر دەرگاکەی بڵاوکراوە نەوەد و پێنج بابەتەکەی لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ١٥١٧ ھەڵواسی، کە بووە سەرەتای [[چاکسازیی پرۆتێستانتی|چاکسازیی ئایینی]].]] لە ساڵی ١٥١٦دا [[یۆھان تیتسل]] -ڕەبەنی دۆمینیکانی و نوێنەری تایبەتی [[پاپا]] بۆ [[ئەڵمانیا]] بۆ فرۆشتنی [[بڕوانامەی لێخۆشبوون|بڕوانامەکانی لێخۆشبوون]]- نێردرا بە مەبەستی کۆکردنەوەی پارەی پێویست بۆ دووبارە بنیاتنانەوەی [[کاتدراڵیی قەشە پترۆس]] لە [[ڕۆما]].<ref>"[[یۆھان تیتسل]]،" ''Encyclopædia Britannica'', 2007.</ref> [[خواناسی]]ی کاتۆلیکی ڕۆمانی پێی وابوو کە تەنھا [[بڕوا]] -یان تەنھا تەوبە- بەس نییە بۆ چارەسەر و لێخۆشبوونی گوناھ، بەڵکو دەبێت لەگەڵ کارە چاکەکاندا بێت وەک کارە خێرخوازییەکان و لەوانەش بەخشینی پارە بە کڵێسا.<ref>(Trent, l. c., can. xii: "Si quis dixerit, fidem justificantem nihil aliud esse quam fiduciam divinae misericordiae, peccata remittentis propter Christum, vel eam fiduciam solam esse, qua justificamur, a.s.")</ref> لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ١٥١٧ لووتەر بۆ مەترانەکەی [[ئەلبێرت فۆن براندنبێرگ|ئەلبێرت ماینزی]] نووسی وەک ناڕەزایەتییەک بەرامبەر بە فرۆشتنی بڕوانامەکانی لێخۆشبوون، و پێی وابوو کە تەنھا بڕوا بەسە بۆ بەدەستھێنانی ڕەواکردن،<ref>(cf. Trent, Sess. VI, cap. iv, xiv)</ref> لووتەر لەگەڵ نامەکەیدا کۆپییەکی یەکێک لە پەرتووکەکانی ھاوپێچ کرد کە بە ناوی نەوەد و پێنج تێز یان بابەتەکە ناسرابوو، کە تێیدا ڕای گەیاند کە بە ھیچ شێوەیەک مەبەستی ڕووبەڕووبوونەوەی [[کڵێسا]] یان پاپایەتی نییە،<ref name=HillerbrandIndulgences>Hillerbrand, Hans J. "Martin Luther: Indulgences and salvation," ''Encyclopædia Britannica'', 2007.</ref> بەڵام نامەکان و دیبەیتەکان لەو ماوەیەدا و شێوازی نووسینەکە جۆرێک لە ئاڵنگاری تێدا دەبینرێت لە زۆرێک لە تێزەکاندا بەتایبەتی نامەی ٨٦، کە تێیدا پرسیاری کرد: «''بۆچی پاپا دەیەوێت بازلیکی قەشە پترۆس بە پارەی ھەژاران بنیاد بنێت لەبری پارەی خۆی یان پارەی تایبەتی ڤاتیکان؟''».<ref name=HillerbrandIndulgences/> لووتەر ھەروەھا ناڕەزایەتی دەربڕی بەرامبەر بە دەستەواژەیەک کە دراوەتە پاڵ نێردراوی پاپا یۆھان تیتسل کە دەڵێت ھەر کە دراوەکە لە بنی سندووقەکەدا دەنگی ھات، ئەوا گیانەکان لە ئازار ڕزگاریان دەبێت، ھەرچەندە ئەو دەستەواژەیە بە دڵنیایی نەسەلمێنراوە کە بۆ تیتسل بێت.<ref>Thesis 55 of Tetzel's ''One Hundred and Six Theses''. These "Anti-theses" were a reply to Luther’s ''[[نەوەد و پێنج تێزەکە]]'' and were drawn up by Tetzel’s friend and former Professor, [[Konrad Wimpina]]. Theses 55 & 56 (responding to Luther's 27th Theses) read: "For a soul to fly out, is for it to obtain the vision of God, which can be ''hindered by no interruption'', therefore he errs who says that the soul ''cannot fly out'' before the coin can jingle in the bottom of the chest." In, ''The reformation in Germany'', [[Henry Clay Vedder]], 1914, Macmillon Company, p. 405. [http://books.google.com/books?id=JQ4QAAAAIAAJ&pg=PA405&dq=%22For+a+soul+to+fly+out,+is+for+it+to+obtain+the+vision+of+God%22&hl=en&ei=1nAnTeHnNcOblgfCmPHeAQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCMQ6AEwAA#v=onepage&q=%22For%20a%20soul%20to%20fly%20out,%20is%20for%20it%20to%20obtain%20the%20vision%20of%20God%22&f=false] ''Animam purgatam evolare, est eam visione dei potiri, quod nulla potest intercapedine impediri. Quisquis ergo dicit, non citius posse animam volare, quam in fundo cistae denarius possit tinnire, errat''. In: ''D. Martini Lutheri, Opera Latina: Varii Argumenti'', 1865, Henricus Schmidt, ed., Heyder and Zimmer, [[فرانكفورت]] & Erlangen, vol. 1, p. 300. ([[طباعة عند طلب]] edition: [[Nabu Press]], 2010, ISBN 1-142-40551-6 ISBN 978-1-142-40551-9). [http://books.google.com/books?id=s633jfx_uEUC&pg=PA300&dq=%22Quisquis+ergo+dicit,+non+citius+posse%22&hl=en&ei=Dx4kTfLZKcH58AaOx8TTAQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDoQ6AEwAw#v=onepage&q=%22Quisquis%20ergo%20dicit,%20non%20citius%20posse%22&f=false] See also: {{CathEncy |wstitle=Johann Tetzel}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=نسخة مؤرشفة|سەردێڕ=https://books.google.com/books?id=JQ4QAAAAIAAJ&pg=PA405&dq=%22For+a+soul+to+fly+out%2C+is+for+it+to+obtain+the+vision+of+God%22&hl=en&ei=1nAnTeHnNcOblgfCmPHeAQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCMQ6AEwAA|تاريخ الوصول=24 سبتمبر 2020|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20170123102506/https://books.google.com/books?id=JQ4QAAAAIAAJ&pg=PA405&dq=%22For+a+soul+to+fly+out%2C+is+for+it+to+obtain+the+vision+of+God%22&hl=en&ei=1nAnTeHnNcOblgfCmPHeAQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCMQ6AEwAA|تاريخ أرشيف=23 يناير 2017|حالة المسار=bot: unknown}}</ref> بیری خواناسی لووتەر جەختی لەسەر ئەوە دەکردەوە کە خودا لێخۆشبوون دەبەخشێت بەبێ گوێدانە ھیچ کارێکی چاک، و لێخۆشبوون لە ھەر کارێکی کەفارەت یان سزایەکی پەیوەندیدار بەوەوە ڕزگار دەکات، و پێی وابوو کە نابێت شوێنکەوتووانی مەسیح جۆرە «دەستەبەرییە درۆینانە»ی پەیوەست بە کاری چاک قبووڵ بکەن. لە کانوونی دووەمی ١٥١٨دا گرووپێک لە ھاوڕێکانی لووتەر نەوەد و پێنج تێزەکەیان لە لاتینییەوە بۆ ئەڵمانی وەرگێڕا، و چاپ کرا و پاشان لەسەر ئاستێکی فراوان دابەش کرا،<ref name=Brecht204>Brecht, Martin. ''Martin Luther''. tr. James L. Schaaf, Philadelphia: Fortress Press, 1985–93, 1:204–205.</ref> ئەمەش وای کرد ببێتە یەکێک لە یەکەم بڵاوترین پەرتووکەکان لە مێژوودا، چونکە لە ماوەی دوو ھەفتەدا لە ناوچە جیاجیاکانی ئەڵمانیا بڵاو بووەوە، و لە ماوەی دوو مانگدا لە ھەموو ئەورووپا؛ و لە ساڵی ١٥١٩دا لە فەڕەنسا و ئینگلتەرا و ئیتاڵیا ناوبانگی دەرکرد، و لە ڤیتنبێرگ خوێندکاران کۆبوونەوە بۆ بیستنی ئامۆژگاری و بیرۆکەکانی لووتەر کە تێیدا -دوای نەوەد و پێنج بابەتەکە- نامیلکەی بڵاوکردەوە کە وەک شرۆڤەیەک بوون بۆ [[نامە بۆ گەلاتییەکان|نامەی گالاتیا]] و [[زەبوور|سەفەری زەبوورەکان]]؛<ref>Spitz, Lewis W. ''The Renaissance and Reformation Movements'', St. Louis: Concordia Publishing House, 1987, 338.</ref> ئەمە یەکەم بەشی شایەتیدانی لووتەر و کارە بەرھەمھێنەرەکانی بوو کە لای خۆیانەوە پێشوازییەکی زۆریان لێ کرا؛ و سێ بەناوبانگترین بەرھەمی ئەو لە ساڵی ١٥٢٠ بڵاوکرانەوە، ئەوانیش: ''بەرزەپێی مەسیحی و نەتەوەی ئەڵمانی'' و ''دیلێتی بابل بۆ کڵێسا'' و ''ئازادیی مەسیحی''. === تەنھا بە بڕوا === لە نێوان ساڵانی ١٥١٠–١٥٢٠دا لووتەر دەربارەی [[زەبوور|پەرتووکی زەبوورەکان]]، و [[نامە بۆ ڕۆمییەکان|نامەی ڕۆمییەکان]]، و [[نامە بۆ عیبرانییەکان|نامەی عیبرانییەکان]]، و [[نامە بۆ گەلاتییەکان|نامەی گالاتیا]] نووسی و وانەی گوتەوە؛ ھەروەھا لێکۆڵینەوەی لەم بەشانە کرد و باسی لە بەکارھێنانی زاراوەی تایبەت کرد وەک «چاکە» و «کەفارەت» بە شێوازێکی نوێ جیاواز لەوەی لە کڵێسای کاتۆلیکیدا باو بوو. لە ئەنجامی ئەم لێکۆڵینەوانەی بەو ئەنجامە گەیشت کە گەندەڵی گەیشتووەتە شێوازە فەرمییەکانی [[کڵێسا]] لە خوێندنی پەرتووکە پیرۆزەکاندا، و لە ئەنجامدا ئەو تێڕوانینەیان لەدەست داوە کە بە بەشێک لە ڕاستییە سەرەکییەکانی [[مەسیحییەت]]ی دەزانی. گرنگترین شت بۆ لووتەر بیروباوەڕی ڕەواکردن بوو -واتا لێخۆشبوونی گوناھەکان لەلایەن خوداوە و ڕەواکردنی مرۆڤ لەبەردەمیدا- لووتەر بەرگری لەوە کرد کە ڕەواکردن تەنھا بە بەزەیی خودا دەبێت، و پێویست بە ھیچ کارێکی کەفارەت ناکات کە لەگەڵ یان دوای کردەی تەوبە بێت بۆ بەدەستھێنانی لێخۆشبوون.<ref name=Wriedt>Wriedt, Markus. "Luther's Theology," in ''The Cambridge Companion to Luther''. New York: Cambridge University Press, 2003, 88–94.</ref> لووتەر دەستی کرد بە وانەگوتنەوەی ئەم بیروباوەڕە و بە یەکێک لە بەردەکانی بڕوا دای دەنا، و نووسیوویەتی کە ئەوە بابەتی سەرەکی ھەموو بیروباوەڕی مەسیحییە، کە لە ڕێگەیەوە دەتوانرێت ھۆکارەکانی پارێزگاری تێبگەین. <ref>Bouman, Herbert J. A. [https://www.psychicblaze.com/articles/dorman-luther.shtml "The Doctrine of Justification in the Lutheran Confessions"], ''Concordia Theological Monthly'', 26 November 1955, No. 11:801. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170522161159/http://www.quodlibet.net:80/articles/dorman-luther.shtml |date=22 مايو 2017}}</ref> گەورەترین کاری لووتەر کە باسی بیروباوەڕی ڕەواکردن بە تەنھا بە بڕوا دەکات، پەرتووکەکەیەتی بە ناوی «کۆیلایەتیی ویست» کە لە ساڵی ١٥٢٥ بڵاوکرایەوە و وەڵامێک بوو بۆ پەرتووکی ڕەبەن [[ئیراسموس|ئیرازموس]]ی ساڵی ١٥٢٤ سەبارەت بە ویستی ئازاد. لووتەر بۆ پشتگیریکردنی ھەڵوێستی خۆی پشتی بە [[نامە بۆ ئەفسەسییەکان|نامەی قەشە پۆڵس بۆ ئەفسەس]] (٨: ٢–١٠) بەست بۆ ئەوەی بیسەلمێنێت ئەو کارە چاکانەی بڕواداران ئەنجامی دەدەن بەشدار نین لە کردەی ڕەواکردندا، کەواتە ڕەواکردن لە خوداوە دادەبەزێت بەبێ ھیچ کارێکی بەشداری لەلایەن مرۆڤەوە، ئەویش لە ڕێگەی [[لەخاچدانی عیسا|سڕی فیداکارییەوە]]؛ چونکە سڕی فیداکاری -بە بۆچوونی لووتەر- تەنھا چاکە نابەخشێت، بەڵکو خودی چاکەکەیە.<ref>Dorman, Ted M., "[https://www.psychicblaze.com/articles/dorman-luther.shtml Justification as Healing: The Little-Known Luther"], ''Quodlibet Journal'': Volume 2 Number 3, Summer 2000. Retrieved 13 July 2007. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170522161159/http://www.quodlibet.net:80/articles/dorman-luther.shtml |date=22 مايو 2017}}</ref> لووتەر نووسیوویەتی کە ڕەواکردن و لێخۆشبوون دیارین لەلایەن خوداوە، و لە ڕێگەی بڕواوە ھەستی کردووە کە ئەو «کەسێکە لە نوێوە لەدایکبووە»، و دۆزینەوەی «چاکەی خودا» کەمتر نییە لە دڵخۆشیی چوونە بەھەشت، و کەسی ڕەواکراو بە بڕوا دەژی و بە کاری چاک وەک بەرھەمێک پشتگیری لێ دەکات بەبێ ئەوەی بەشێک بێت لە پێکھاتەی پرۆسەکەی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=155| عنوان=Justification by Faith: The Lutheran-Catholic Convergence| مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20170629021911/http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=155 | تاريخ أرشيف = 29 يونيو 2017 |حالة المسار=dead}}</ref> لە وتەکانی لووتەر لەسەر ئەم بابەتە:<ref>Luther, Martin. "The Smalcald Articles," in ''Concordia: The Lutheran Confessions''. Saint Louis: Concordia Publishing House, 2005, 289, Part two, Article 1.</ref> : بە مردنی [[عیسا|مەسیح]] لەپێناو گوناھەکانمان بۆ یەکجار ڕەوا کراین (ڕۆما ٣: ٢٤–٢٥)، و تەنھا ئەو [[بەرخی خودا|بەرخی خودایە کە گوناھی جیھانی ھەڵگرتووە]] (یۆحنا ١: ٢٩) و پەروەردگار تاوانی ھەموومانی خستووەتە سەر ئەو (ئەشەعیا ٦: ٥٣)، ھەمووان گوناھبار بوون، و خودا ڕەوای کردن و لێیان خۆش بوو بێ گوێدانە کارە پێشووەکانیان و جیاوازییەکانیان (ڕۆما ٣: ٢٣–٢٥)، کە ئەوەش شتێکی پێویستە و دەبێت جێگەی بڕوا بێت. دەتوانرێت ڕەواکردن یان لێخۆشبوون بەدەست بھێنرێت لەلایەن ھەر یاسایەک یان کارێکی چاک، چونکە ڕەواکردن دیارییە بۆ بڕوادار کە کارە چاکەکان بەرھەم دەھێنێت. === ململانێ لەگەڵ پاپایەتی === [[پەڕگە:Pope-leo10.jpg|200px|وێنۆک|ڕاست|پاپا [[لاون دەیەم|لیۆنی دەیەم]]، کارێکی [[ڕافایل|ڕافایل]].]] مەترانی ماینز و ماگدێبوورگ وەڵامی نامەکەی لووتەریان نەدایەوە کە تێیدا نەوەد و پێنج بابەتە تایبەتەکەی خۆی خستبووە ڕوو، و قەناعەتی خۆی دەربڕی کە ئەمانە داھێنراو و لادانن، و ئاگادارییەکی بۆ [[ڕۆما]] لەو بارەیەوە نارد.<ref>Michael A. Mullett, ''Martin Luther'', London: Routledge, 2004, ISBN 978-0-415-26168-5, 78; Oberman, Heiko, ''Luther: Man Between God and the Devil'', New Haven: Yale University Press, 2006, ISBN 0-300-10313-1, 192–93.</ref> پاپا [[لاون دەیەم|لیۆنی دەیەم]] فەرمانی ئاراستەی زنجیرەیەک لە خواناسان کرد کە پسپۆڕ بوون لە «چاکسازیی لادەران» بۆ گفتوگۆکردن لەگەڵ لووتەر، ئەویش بە «گرنگییەکی زۆر» و وەک چۆن «دروستە».<ref>Richard Marius, ''Luther'', London: Quartet, 1975, ISBN 0-7043-3192-6, 85.</ref><ref>Papal Bull ''[[Exsurge Domine]]'', 15 June 1520.</ref> لە ماوەی سێ ساڵی دواتردا خواناسان زنجیرەیەک وتاریان دژی لووتەر بڵاوکردەوە کە کاریگەرییەکی تری نەبوو جگە لە توندبوونی لووتەر دژی پاپایەتی، کاتێک دووبارە ئاماژەی بەو پارانە کرد کە لە کارەکانی کەفارەت لە بنیاتنانی [[کاتدراڵیی قەشە پترۆس]]دا بەکار دەھێنرێن.<ref>Mullett, 68–69; Oberman, 189.</ref> لە کۆتاییدا ڕەبەنی دۆمینیکانی سێلفێستەر مازۆلینی داوایەکی یاسایی لە دژی لووتەر لەبەردەم دادگاکانی بیروباوەڕدا بە تۆمەتی لادان تۆمار کرد، بۆیە دوای قبووڵکردنی داواکارییەکە لووتەر بۆ [[ڕۆما]] بانگ کرا، بەڵام بڕیارەکە دواتر ھەموار کرایەوە، بە شێوەیەک کە دانیشتنەکانی گوێگرتن بۆ لووتەر لە ئۆگسبورگ بە سەرۆکایەتی نێردراوی پاپا کاردیناڵ کاجیتا، لە بینای پەرلەمانی ئۆگسبورگ و بە گەرەنتی ئەو بەڕێوە بچێت.<ref>Mullett, 81–82.</ref> یەکەم دانیشتن لە تشرینی یەکەمی ١٥١٨دا بەڕێوە چوو کە تێیدا لووتەر ڕای گەیاند کە پاپایەتی لە پەرتووکی پیرۆزدا ئاماژەی پێ نەکراوە، و دانیشتنەکە دوای ئەم ڕاگەیاندنە گۆڕا بۆ دەمەقاڵە، و لە تەک دانیشتنەکاندا لووتەر جەختی لەسەر ھێرشکردنە سەر پاپا دەکردەوە لەکاتێکدا ئامانجی دانیشتنەکانی گوێگرتن گفتوگۆکردن بوو لەسەر نەوەد و پێنج بابەتە تایبەتەکەی نامە بەناوبانگەکەی.<ref>Mullett, 92–95; Roland H. Bainton, ''Here I Stand: A Life of Martin Luther'', New York: Mentor, 1955, [https://www.worldcat.org/title/here-i-stand-a-life-of-martin-luther/oclc/220064892?referer=brief_results OCLC 220064892], 81. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200404130253/https://www.worldcat.org/title/here-i-stand-a-life-of-martin-luther/oclc/220064892?referer=brief_results |date=4 أبريل 2020}}</ref><ref>G. R. Elton, ''Reformation Europe: 1517–1559'', London: Collins, 1963, [https://www.worldcat.org/title/reformation-europe-1517-1599/oclc/222872115?referer=brief_results OCLC 222872115], 177. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200404130242/https://www.worldcat.org/title/reformation-europe-1517-1599/oclc/222872115?referer=brief_results |date=4 أبريل 2020}}</ref> نێردراوی پاپا نەیتوانی لووتەر لە [[ئۆگسبورگ]] دەستگیر بکات چونکە حکوومەت ئاسایشی بۆ لووتەر دەستەبەر کردبوو، ھەرچەندە ئەو ڕێنمایییانەی لە ڕۆماوە بۆ نێردراوی پاپا دەرچووبوون ئاماژەیان بە دەستگیرکردنی دەکرد لە ئەگەری ڕەتکردنەوەی گەڕانەوە لە بیروباوەڕەکانی. جگە لەوەی لووتەر شارەکەی لە شەودا و بێ ئاگادارکردنەوەی کاردیناڵەکە یان مۆڵەت وەرگرتن لێی بەجێھێشت. لە کانوونی دووەمی ١٥١٩دا، پاپایەتی نێردراوی پاپا کارڵ فۆن میڵتیزی لە [[ئاڵتنبێرگ]] لە [[سەکسۆنیا|ویلایەتی سەکسۆنیا]] دەستنیشان کرد بۆ دووبارە گوێگرتن لە لووتەر. نێردراوی پاپا خاوەن ڕێبازێکی زیاتر مەیلی بۆ ئاشتبوونەوە ھەبوو و ھەندێک سازشی بۆ لووتەر لە وردەکارییەکاندا کرد. لە مانگەکانی حوزەیران و تەممووزی ١٥١٩دا، دیبەیت لە نێوان لایەنگرانی لووتەر و لایەنگرانی نەریتی کاتۆلیکیدا ڕێکخرا، و لووتەر بە شەخسی بۆ دیبەیتەکە بانگھێشت کرا. لووتەر لەم ماوەیەدا جەختکردنەوەیەکی بوێرتر ی کردەوە کە بڕگەی «مەتتا: (١٨: ١٦)» مافی تایبەت نادات بە پاپاکان بۆ لێکدانەوەی [[پەرتووکی پیرۆز]]، و لەوێوە تانەی لە مەعسوومییەتی پاپا لە کاروباری بیروباوەڕدا دا. لە ١٥ی حوزەیرانی ١٥٢٠دا، پاپا فەرمانێکی دەرکرد کە بڕیاری دەرکردن و [[بێبەشکردنی کڵێسایی|بێبەشکردنی کڵێسایی]] لە دژی لووتەر دەدا مەگەر لە ٤١ ڕستە کە لە نووسینەکانی وەرگیرابوون پاشگەز نەبێتەوە لەوانەش نەوەد و پێنج بابەتەکە، ئەویش لە ماوەی شەست ڕۆژدا. [[یۆھان ئیک]] لە [[میسین]]، و کارڵ فۆن میڵتیز، و باڵیۆزی پاپا ھەوڵیان دا نێوەندگیری بکەن بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێک؛ بەڵام لووتەر -کە لە تشرینی یەکەمدا کۆپییەکی پەرتووکەکەی «ئازادیی مەسیحی» بۆ پاپا ناردبوو- لەبەردەم خەڵکدا لە ڤیتنبێرگ لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ١٥٢٠ فەرمانە پاپایییەکەی سووتاند. و بابەتەکە بە دەرچوونی فەرمانی دەرکردن و بێبەشکردن لەلایەن [[پاپا لیۆنی دەیەم]] لە دژی لووتەر لە ٣ی کانوونی دووەمی ١٥٢١ کۆتایی ھات.<ref name="Hillerbrand463">Brecht, Martin. (tr. Wolfgang Katenz) "Luther, Martin," in Hillerbrand, Hans J. (ed.) ''Oxford Encyclopedia of the Reformation''. New York: Oxford University Press, 1996, 2:463.</ref> == وەرگێڕانی پەرتووکی پیرۆز == [[پەڕگە:Lutherbibel.jpg|250px|وێنۆک|چەپ|چاپە ڕەسەنەکەی وەرگێڕانی لووتەر بۆ [[پەرتووکی پیرۆز]] لە ساڵی ١٥٣٤.]] لووتەر وەرگێڕانە ئەڵمانییەکەی بۆ [[پەیمانی نوێ]] لە ساڵی ١٥٢٢دا بڵاوکردەوە،<ref>Mullett, 145; Lohse, 119.</ref> پاشان ئەو و یاریدەدەرانی وەرگێڕانی [[پەیمانی کۆن]]یان لە ساڵی ١٥٣٤ تەواو کرد، بۆ ئەوەی بەوە وەرگێڕانی تەواوی پەرتووکی پیرۆز تەواو بکات. و بەردەوام بوو لەسەر خوێندنی زمانە کۆنەکان و کارکردن لەسەر سافکردنی وەرگێڕانەکە تا کۆتاییی ژیانی.<ref>Mullett, 148–50.</ref> لووتەر ڕەخنەی لێ گیرا بۆ زیادکردنی وشەی «تەنھا» لە نێوان وشەی «بڕوا» لە [[نامە بۆ ڕۆمایەکان|(ڕۆما: ٣: ٢٨)]]دا،<ref>Mullett, 148; Wilson, 185;</ref> بەڵام لووتەر درێژەی دا بە ڕەواکردنی کارەکەی چونکە ڕزگاری <small>(خەلاس)</small> تەنھا بە بڕوا -بە بۆچوونی ئەو- بیروباوەڕی بنەڕەتییە لە [[مەسیحییەت]]دا، و [[پۆڵس|قەشە پۆڵس]] دەیویست ئەم بیرۆکەیە بگەیەنێت، و لەسەر ئەوەش زیادکردنی وشەکە کارێکی پێویستە بۆ ئەوەی ناوەڕۆکی بیروباوەڕی مەسیحی لە ڕەواکردندا بە شێوەیەکی ڕوون دەربکەوێت وەک ئەوەی لووتەر دەیبینی.<ref>Lindberg, Carter. "The European Reformations: Sourcebook". Blackwell Publishing Ltd., 2000. pg. 49. Original sourcebook excerpt taken from "Luther's Works". St. Louis: Concordia/Philadelphia: Fortress Press, 1955–86. ed. Jaroslav Pelikan and Helmut T. Lehmann, vol. 35. pgs. 182, 187–189, 195.</ref> وەرگێڕانەکەی لووتەر لە سەرانسەری [[ئەڵمانیا]] بڵاو بووەوە، و گوتی کە بەتەمایە بە تەواوی تواناکانییەوە کار بکات بۆ ئەوەی دەستگەیشتن بە [[پەرتووکی پیرۆز]] بۆ ھەموو [[ئەڵمانییەکان]] ئاسان و ڕۆژانە بێت، و لابردنی ھەر بەربەستێک کە لەوانەیە کەسەکە لەبەردەم ھەندێک چەمک یان وشەدا بیبینێت. وەرگێڕانەکەی لووتەر ناوبانگێکی زۆری بەدەست ھێنا و کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر وەرگێڕانی پەرتووکی پیرۆز ھەبوو، و بووە ھۆی بەرزبوونەوەی داواکاری لەسەر بڵاوکراوەکان بە [[زمانی ئەڵمانی]]، ھەروەھا بەشدارییەکی کاریگەری کرد لە پەرەسەندنی زمان و [[وێژە]]ی ئەڵمانی؛<ref>Marius, 162.</ref> ھەندێک پێیان وایە کە بڵاوبوونەوەی لووتەری لە ناوچە جیاجیاکانی ئەڵمانیا بۆ ئەم وەرگێڕانەی دەگەڕێتەوە؛<ref>Lohse, 112–17; Wilson, 183; Bainton, Mentor edition, 258.</ref> و ئەوەی شایەنی باسە کاریگەریی ئەم وەرگێڕانەیە لەسەر وەرگێڕانەکانی تری دواتر وەک وەرگێڕانی پەرتووکی پیرۆز بۆ [[ئینگلیزی]] لە ساڵی ١٥٢٥، و پاشان وەرگێڕانی بەناوبانگی [[پاشا جەیمس]] لە دواتردا.<ref>Daniel Weissbort and Astradur Eysteinsson (eds.), ''Translation—Theory and Practice: A Historical Reader'', Oxford: Oxford University Press, 2002, ISBN 0-19-871200-6, 68.</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|مەسیحییەت|فەلسەفە|مۆسیقا}} {{پۆلی کۆمنز|Martin Luther}} [[پۆل:وەرگێڕە ئاڵمانییەکان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٤٨٣]] [[پۆل:مردووانی ١٥٤٦]] [[پۆل:ڕەخنەگرانی کڵێسەی کاتۆلیک]] [[پۆل:دامەزرێنەرانی ئایینەکان]] [[پۆل:فەیلەسووفانی یاسا]] [[پۆل:مەسیحییە نادیارەکانی سەدەی ١٦یەم]] [[پۆل:زانایانی ئایینی گاوری سەدەی ١٦یەمی ئەڵمانیا]] [[پۆل:پیرۆزەکانی ئەنگڵیکان]] [[پۆل:دژە جوولەکەکان لە ئەڵمانیا]] [[پۆل:عیبری مەسیحییەکان]] [[پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییەکانی ئەڵمانیا]] [[پۆل:قەشەکانی ڕۆمانی کاتۆلیکی لائیزکراو]] [[پۆل:وتارخوێنانی لوتەران]] [[پۆل:مارتن لۆتەر]] [[پۆل:خێزانی مارتن لۆتەر]] [[پۆل:ئەو کەسانەی نەخۆشی مێنیێریان هەیە]] [[پۆل:مامۆستایانی زانکۆی ڤیتنبێرگ]] [[پۆل:ئەو کەسانەی نەخۆشی مێنیێریان ھەیە]] [[پۆل:زانایانی دینی گاوری سەدەی ١٦یەمی ئەڵمانیا]] [[پۆل:کاسۆلیکە ڕۆمانیەکانی پێشوو]] [[پۆل:دامەزرێنەرانی دینەکان]] fz5t2op54jxsfhq3v7q2x2ucgn99qba 0 3988 1592325 1475953 2026-06-20T09:57:51Z 1silent scientist 51740 1592325 wikitext text/x-wiki {{بێ‌ سەرچاوە}} [[پەڕگە:128.jpeg|وێنۆک]] '''محەممەد قودسی''' ناوی '''محەممەد کوڕی مەحمود ئەفەندی ڕەسامە'''، ساڵی [[١٩٢١]] و کاتێک خێزانەکەیان ئاوارە و دەربەدەر بوون، لە شاری [[ئورشەلیم]] لەدایکبووە و ئەم نازناوەی پێبەخشراوە. لە تەمەنی شەش ساڵیدا لە شاری [[مووسڵ]] چووەتە [[خوێندنگە]] و ساڵی دواتر خێزانەکەیان گەڕاوەتەوە بۆ [[سلێمانی]] و لەوێ درێژەی بە خوێندن داوە. پلەی سەرەتایی و ناوەندی لە [[سلێمانی]] تەواو کرد و پاشان لە [[بەغدا]] چووە خوێندنگەی سەربازی و دوای دوو ساڵ خوێندن ساڵی [[١٩٤١]] بە پلەی (نائب ضابط-جێگری ئەفسەر) لە [[ھەولێر]] دامەزرا. ساڵی [[١٩٤٢]] بوو بە ئەفسەر و ڕەوانەی [[ڕواندز]] کرا. لەوێ لەگەڵ ھاوڕێ نیشتمان پەروەرەکانیدا کەوتنە بڵاوکردنەوەی بیری کوردایەتی و ساڵی [[١٩٤٣]] پەیوەندی کرد بە بزووتنەوە چەکدارییەکەی ناوچەی [[بارزان|بارزانەوە]]. پاش شکستھێنانی ئەو بزووتنەوەیە خۆی گەیاندە [[مەھاباد]] و لەناو ڕیزەکانی سوپای کۆمارە خودموختارەکەی [[مەھاباد]]دا خزمەتی زۆری کرد و ئازایەتییەکی زۆری نواند، لەبەر ئازایی و دڵسۆزی ئەم ئەفسەرە تێکۆشەرە میری [[مەھاباد]] کردی بە نەقیب. شان بەشانی ئەمەش لە بواری [[ڕامیاری]] و ڕۆشنبیریدا ڕۆڵی گەورەی بینی و کرا بە سەرۆکی [[یەکێتیی لاوانی کوردستان]] لە ناوچەی [[سەقز]] و [[بانە]]. شەھید محەممەد قودسی لە وتار نووسین و وتار خوێندنەوەدا بەھرەیەکی گەورەی ھەبوو، بۆیە ناویان لێنابوو (خەتیبی شۆڕشی کوردستان) ئەم لاوە ڕۆشنبیرە لە بواری چیرۆک نوسینیشدا سەلیقەیەکی چاکی ھەبوو. چیرۆکی بڵاوکراوەی ھەیە و لە [[گۆڤاری گەلاوێژ]]دا چەند بەرھەمێکی بڵاوکراونەتەوە. پاش ئەوەی ھێزەکانی شای [[ئێران]] [[کۆماری مەھاباد]]یان خەڵتانی خوێن کرد، محەممەد قودسی و سێ ھاوڕێکەی (مستەفا خۆشناو، خەیروڵا عەبدولکەریم، عیززەت عەبدولعەزیز) کەوتنەدەست کاربەدەستانی [[عێراق]] و لە [[١٩ی حوزەیران]]ی ساڵی [[١٩٤٧]]دا لەسێدارەدران. گەورەترین سامانی لە پاش بەجێماوی ئەم چوار قارەمانە نامە پیرۆزەکەیانە کە ڕۆژی [[١٨ی حوزەیران]]ی ساڵی [[١٩٤٧]] نووسیوویانە و تێیدا ئامۆژگاری نەوەکانی دوای خۆیان ئەکەن کەدڵسۆزی [[کورد]] و [[کوردستان]] بن. ==ئەمانەش ببینە== *[[پێرستی کەسایەتییەکانی شاری سلێمانی]] *[[سلێمانی]] ==پەراوێزەکان== {{پەراوێز}} == سەرچاوەکان == *[http://www.radionawa.com/NewsDetailN.aspx?id=69434&LinkID=144 ڕادیۆ نەوا] {{کەسایەتییەکانی سلێمانی}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢١]] [[پۆل:مردووانی ١٩٤٧]] [[پۆل:شەھیدانی کورد]] [[پۆل:کەسایەتییەکانی سلێمانی]] r92bwp9pk34f85ol7cjhfc4lse1ww02 1592332 1592325 2026-06-20T10:05:46Z 1silent scientist 51740 1592332 wikitext text/x-wiki {{بێ‌ سەرچاوە}}{{زانیاریدانی کەسایەتی|ناو=محەممەد قودسی|وێنە=[[پەڕگە:128.jpeg|وێنۆک]]|ناوی لەدایکبوون=محەممەد کوڕی مەحموود ئەفەندی ڕەسامە|ڕێکەوتی لەدایکبوون=١٩٢١|شوێنی لەدایکبوون=[[ئورشەلیم]]|ڕێکەوتی مردن= ١٩ی حوزەیرانی ١٩٤٧|شوێنی مردن=[[بەغدا]]|ھۆکاری مردن=لەسێدارەدان|نەتەوە=[[کورد]]|پیشە=[[سەرباز]]|ساڵانی چالاکی=١٩٣٨–١٩٤٧}} '''محەممەد قودسی''' ناوی '''محەممەد کوڕی مەحمود ئەفەندی ڕەسامە'''، ساڵی [[١٩٢١]] و کاتێک خێزانەکەیان ئاوارە و دەربەدەر بوون، لە شاری [[ئورشەلیم]] لەدایکبووە و ئەم نازناوەی پێبەخشراوە. لە تەمەنی شەش ساڵیدا لە شاری [[مووسڵ]] چووەتە [[خوێندنگە]] و ساڵی دواتر خێزانەکەیان گەڕاوەتەوە بۆ [[سلێمانی]] و لەوێ درێژەی بە خوێندن داوە. پلەی سەرەتایی و ناوەندی لە [[سلێمانی]] تەواو کرد و پاشان لە [[بەغدا]] چووە خوێندنگەی سەربازی و دوای دوو ساڵ خوێندن ساڵی [[١٩٤١]] بە پلەی (جێگری ئەفسەر) لە [[ھەولێر]] دامەزرا. ساڵی [[١٩٤٢]] بوو بە ئەفسەر و ڕەوانەی [[ڕەواندز]] کرا. لەوێ لەگەڵ ھاوڕێ نیشتمان پەروەرەکانیدا کەوتنە بڵاوکردنەوەی بیری کوردایەتی و ساڵی [[١٩٤٣]] پەیوەندی کرد بە بزووتنەوە چەکدارییەکەی ناوچەی [[بارزان|بارزانەوە]]. پاش شکستھێنانی ئەو بزووتنەوەیە خۆی گەیاندە [[مەھاباد]] و لەناو ڕیزەکانی سوپای کۆمارە خودموختارەکەی [[مەھاباد]]دا خزمەتی زۆری کرد و ئازایەتییەکی زۆری نواند، لەبەر ئازایی و دڵسۆزی ئەم ئەفسەرە تێکۆشەرە میری [[مەھاباد]] کردی بە نەقیب. شان بەشانی ئەمەش لە بواری [[ڕامیاری]] و ڕۆشنبیریدا ڕۆڵی گەورەی بینی و کرا بە سەرۆکی [[یەکێتیی لاوانی کوردستان]] لە ناوچەی [[سەقز]] و [[بانە]]. شەھید محەممەد قودسی لە وتار نووسین و وتار خوێندنەوەدا بەھرەیەکی گەورەی ھەبوو، بۆیە ناویان لێنابوو (خەتیبی شۆڕشی کوردستان) ئەم لاوە ڕۆشنبیرە لە بواری چیرۆک نوسینیشدا سەلیقەیەکی چاکی ھەبوو. چیرۆکی بڵاوکراوەی ھەیە و لە [[گۆڤاری گەلاوێژ]]دا چەند بەرھەمێکی بڵاوکراونەتەوە. پاش ئەوەی ھێزەکانی شای [[ئێران]] [[کۆماری مەھاباد]]یان خەڵتانی خوێن کرد، محەممەد قودسی و سێ ھاوڕێکەی (مستەفا خۆشناو، خەیروڵا عەبدولکەریم، عیززەت عەبدولعەزیز) کەوتنەدەست کاربەدەستانی [[عێراق]] و لە [[١٩ی حوزەیران]]ی ساڵی [[١٩٤٧]]دا لەسێدارەدران. گەورەترین سامانی لە پاش بەجێماوی ئەم چوار قارەمانە نامە پیرۆزەکەیانە کە ڕۆژی [[١٨ی حوزەیران]]ی ساڵی [[١٩٤٧]] نووسیوویانە و تێیدا ئامۆژگاری نەوەکانی دوای خۆیان ئەکەن کەدڵسۆزی [[کورد]] و [[کوردستان]] بن. ==ئەمانەش ببینە== *[[پێرستی کەسایەتییەکانی شاری سلێمانی]] *[[سلێمانی]] ==پەراوێزەکان== {{پەراوێز}} == سەرچاوەکان == *[http://www.radionawa.com/NewsDetailN.aspx?id=69434&LinkID=144 ڕادیۆ نەوا] {{کەسایەتییەکانی سلێمانی}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢١]] [[پۆل:مردووانی ١٩٤٧]] [[پۆل:شەھیدانی کورد]] [[پۆل:کەسایەتییەکانی سلێمانی]] n63h3o3wz2dxrvxqf22cidd7po1v3bg 1592334 1592332 2026-06-20T10:06:55Z 1silent scientist 51740 1592334 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی|ناو=محەممەد قودسی|وێنە=[[پەڕگە:128.jpeg|وێنۆک]]|ناوی لەدایکبوون=محەممەد کوڕی مەحموود ئەفەندی ڕەسامە|ڕێکەوتی لەدایکبوون=١٩٢١|شوێنی لەدایکبوون=[[ئورشەلیم]]|ڕێکەوتی مردن= ١٩ی حوزەیرانی ١٩٤٧|شوێنی مردن=[[بەغدا]]<ref>https://www.pukmedia.com/AR/details/?Jimare=142654</ref>|ھۆکاری مردن=لەسێدارەدان|نەتەوە=[[کورد]]|پیشە=[[سەرباز]]|ساڵانی چالاکی=١٩٣٨–١٩٤٧}} '''محەممەد قودسی''' ناوی '''محەممەد کوڕی مەحمود ئەفەندی ڕەسامە'''، ساڵی [[١٩٢١]] و کاتێک خێزانەکەیان ئاوارە و دەربەدەر بوون، لە شاری [[ئورشەلیم]] لەدایکبووە و ئەم نازناوەی پێبەخشراوە. لە تەمەنی شەش ساڵیدا لە شاری [[مووسڵ]] چووەتە [[خوێندنگە]] و ساڵی دواتر خێزانەکەیان گەڕاوەتەوە بۆ [[سلێمانی]] و لەوێ درێژەی بە خوێندن داوە. پلەی سەرەتایی و ناوەندی لە [[سلێمانی]] تەواو کرد و پاشان لە [[بەغدا]] چووە خوێندنگەی سەربازی و دوای دوو ساڵ خوێندن ساڵی [[١٩٤١]] بە پلەی (جێگری ئەفسەر) لە [[ھەولێر]] دامەزرا. ساڵی [[١٩٤٢]] بوو بە ئەفسەر و ڕەوانەی [[ڕەواندز]] کرا. لەوێ لەگەڵ ھاوڕێ نیشتمان پەروەرەکانیدا کەوتنە بڵاوکردنەوەی بیری کوردایەتی و ساڵی [[١٩٤٣]] پەیوەندی کرد بە بزووتنەوە چەکدارییەکەی ناوچەی [[بارزان|بارزانەوە]]. پاش شکستھێنانی ئەو بزووتنەوەیە خۆی گەیاندە [[مەھاباد]] و لەناو ڕیزەکانی سوپای کۆمارە خودموختارەکەی [[مەھاباد]]دا خزمەتی زۆری کرد و ئازایەتییەکی زۆری نواند، لەبەر ئازایی و دڵسۆزی ئەم ئەفسەرە تێکۆشەرە میری [[مەھاباد]] کردی بە نەقیب. شان بەشانی ئەمەش لە بواری [[ڕامیاری]] و ڕۆشنبیریدا ڕۆڵی گەورەی بینی و کرا بە سەرۆکی [[یەکێتیی لاوانی کوردستان]] لە ناوچەی [[سەقز]] و [[بانە]]. شەھید محەممەد قودسی لە وتار نووسین و وتار خوێندنەوەدا بەھرەیەکی گەورەی ھەبوو، بۆیە ناویان لێنابوو (خەتیبی شۆڕشی کوردستان) ئەم لاوە ڕۆشنبیرە لە بواری چیرۆک نوسینیشدا سەلیقەیەکی چاکی ھەبوو. چیرۆکی بڵاوکراوەی ھەیە و لە [[گۆڤاری گەلاوێژ]]دا چەند بەرھەمێکی بڵاوکراونەتەوە. پاش ئەوەی ھێزەکانی شای [[ئێران]] [[کۆماری مەھاباد]]یان خەڵتانی خوێن کرد، محەممەد قودسی و سێ ھاوڕێکەی (مستەفا خۆشناو، خەیروڵا عەبدولکەریم، عیززەت عەبدولعەزیز) کەوتنەدەست کاربەدەستانی [[عێراق]] و لە [[١٩ی حوزەیران]]ی ساڵی [[١٩٤٧]]دا لەسێدارەدران. گەورەترین سامانی لە پاش بەجێماوی ئەم چوار قارەمانە نامە پیرۆزەکەیانە کە ڕۆژی [[١٨ی حوزەیران]]ی ساڵی [[١٩٤٧]] نووسیوویانە و تێیدا ئامۆژگاری نەوەکانی دوای خۆیان ئەکەن کەدڵسۆزی [[کورد]] و [[کوردستان]] بن. ==ئەمانەش ببینە== *[[پێرستی کەسایەتییەکانی شاری سلێمانی]] *[[سلێمانی]] ==پەراوێزەکان== {{پەراوێز}} == سەرچاوەکان == *[http://www.radionawa.com/NewsDetailN.aspx?id=69434&LinkID=144 ڕادیۆ نەوا] {{کەسایەتییەکانی سلێمانی}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢١]] [[پۆل:مردووانی ١٩٤٧]] [[پۆل:شەھیدانی کورد]] [[پۆل:کەسایەتییەکانی سلێمانی]] dkvnas8q5uug0dcb7gp0j5bslfg07bq 1592338 1592334 2026-06-20T10:07:52Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1592338 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی|ناو=محەممەد قودسی|وێنە=[[پەڕگە:128.jpeg|وێنۆک]]|ناوی لەدایکبوون=محەممەد کوڕی مەحموود ئەفەندی ڕەسامە|ڕێکەوتی لەدایکبوون=١٩٢١|شوێنی لەدایکبوون=[[ئورشەلیم]]|ڕێکەوتی مردن= ١٩ی حوزەیرانی ١٩٤٧|شوێنی مردن=[[بەغدا]]<ref>https://www.pukmedia.com/AR/details/?Jimare=142654</ref>|ھۆکاری مردن=لەسێدارەدان|نەتەوە=[[کورد]]|پیشە=[[سەرباز]]|ساڵانی چالاکی=١٩٣٨–١٩٤٧}} '''محەممەد قودسی''' ناوی '''محەممەد کوڕی مەحمود ئەفەندی ڕەسامە'''، ساڵی [[١٩٢١]] و کاتێک خێزانەکەیان ئاوارە و دەربەدەر بوون، لە شاری [[ئورشەلیم]] لەدایکبووە و ئەم نازناوەی پێبەخشراوە. لە تەمەنی شەش ساڵیدا لە شاری [[مووسڵ]] چووەتە [[خوێندنگە]] و ساڵی دواتر خێزانەکەیان گەڕاوەتەوە بۆ [[سلێمانی]] و لەوێ درێژەی بە خوێندن داوە. پلەی سەرەتایی و ناوەندی لە [[سلێمانی]] تەواو کرد و پاشان لە [[بەغدا]] چووە خوێندنگەی سەربازی و دوای دوو ساڵ خوێندن ساڵی [[١٩٤١]] بە پلەی (جێگری ئەفسەر) لە [[ھەولێر]] دامەزرا. ساڵی [[١٩٤٢]] بوو بە ئەفسەر و ڕەوانەی [[ڕەواندز]] کرا. لەوێ لەگەڵ ھاوڕێ نیشتمان پەروەرەکانیدا کەوتنە بڵاوکردنەوەی بیری کوردایەتی و ساڵی [[١٩٤٣]] پەیوەندی کرد بە بزووتنەوە چەکدارییەکەی ناوچەی [[بارزان|بارزانەوە]]. پاش شکستھێنانی ئەو بزووتنەوەیە خۆی گەیاندە [[مەھاباد]] و لەناو ڕیزەکانی سوپای کۆمارە خودموختارەکەی [[مەھاباد]]دا خزمەتی زۆری کرد و ئازایەتییەکی زۆری نواند، لەبەر ئازایی و دڵسۆزی ئەم ئەفسەرە تێکۆشەرە میری [[مەھاباد]] کردی بە نەقیب. شان بەشانی ئەمەش لە بواری [[ڕامیاری]] و ڕۆشنبیریدا ڕۆڵی گەورەی بینی و کرا بە سەرۆکی [[یەکێتیی لاوانی کوردستان]] لە ناوچەی [[سەقز]] و [[بانە]]. شەھید محەممەد قودسی لە وتار نووسین و وتار خوێندنەوەدا بەھرەیەکی گەورەی ھەبوو، بۆیە ناویان لێنابوو (خەتیبی شۆڕشی کوردستان) ئەم لاوە ڕۆشنبیرە لە بواری چیرۆک نوسینیشدا سەلیقەیەکی چاکی ھەبوو. چیرۆکی بڵاوکراوەی ھەیە و لە [[گۆڤاری گەلاوێژ]]دا چەند بەرھەمێکی بڵاوکراونەتەوە. پاش ئەوەی ھێزەکانی شای [[ئێران]] [[کۆماری مەھاباد]]یان خەڵتانی خوێن کرد، محەممەد قودسی و سێ ھاوڕێکەی (مستەفا خۆشناو، خەیروڵا عەبدولکەریم، عیززەت عەبدولعەزیز) کەوتنەدەست کاربەدەستانی [[عێراق]] و لە [[١٩ی حوزەیران]]ی ساڵی [[١٩٤٧]]دا لەسێدارەدران. گەورەترین سامانی لە پاش بەجێماوی ئەم چوار قارەمانە نامە پیرۆزەکەیانە کە ڕۆژی [[١٨ی حوزەیران]]ی ساڵی [[١٩٤٧]] نووسیوویانە و تێیدا ئامۆژگاری نەوەکانی دوای خۆیان ئەکەن کەدڵسۆزی [[کورد]] و [[کوردستان]] بن. ==ئەمانەش ببینە== *[[پێرستی کەسایەتییەکانی شاری سلێمانی]] *[[سلێمانی]] ==پەراوێزەکان== {{پەراوێز}} *[http://www.radionawa.com/NewsDetailN.aspx?id=69434&LinkID=144 ڕادیۆ نەوا] {{کەسایەتییەکانی سلێمانی}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢١]] [[پۆل:مردووانی ١٩٤٧]] [[پۆل:شەھیدانی کورد]] [[پۆل:کەسایەتییەکانی سلێمانی]] h3a1n52yssp2eas410ltg67q06azbkz 1592339 1592338 2026-06-20T10:08:31Z 1silent scientist 51740 /* پەراوێزەکان */ 1592339 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی|ناو=محەممەد قودسی|وێنە=[[پەڕگە:128.jpeg|وێنۆک]]|ناوی لەدایکبوون=محەممەد کوڕی مەحموود ئەفەندی ڕەسامە|ڕێکەوتی لەدایکبوون=١٩٢١|شوێنی لەدایکبوون=[[ئورشەلیم]]|ڕێکەوتی مردن= ١٩ی حوزەیرانی ١٩٤٧|شوێنی مردن=[[بەغدا]]<ref>https://www.pukmedia.com/AR/details/?Jimare=142654</ref>|ھۆکاری مردن=لەسێدارەدان|نەتەوە=[[کورد]]|پیشە=[[سەرباز]]|ساڵانی چالاکی=١٩٣٨–١٩٤٧}} '''محەممەد قودسی''' ناوی '''محەممەد کوڕی مەحمود ئەفەندی ڕەسامە'''، ساڵی [[١٩٢١]] و کاتێک خێزانەکەیان ئاوارە و دەربەدەر بوون، لە شاری [[ئورشەلیم]] لەدایکبووە و ئەم نازناوەی پێبەخشراوە. لە تەمەنی شەش ساڵیدا لە شاری [[مووسڵ]] چووەتە [[خوێندنگە]] و ساڵی دواتر خێزانەکەیان گەڕاوەتەوە بۆ [[سلێمانی]] و لەوێ درێژەی بە خوێندن داوە. پلەی سەرەتایی و ناوەندی لە [[سلێمانی]] تەواو کرد و پاشان لە [[بەغدا]] چووە خوێندنگەی سەربازی و دوای دوو ساڵ خوێندن ساڵی [[١٩٤١]] بە پلەی (جێگری ئەفسەر) لە [[ھەولێر]] دامەزرا. ساڵی [[١٩٤٢]] بوو بە ئەفسەر و ڕەوانەی [[ڕەواندز]] کرا. لەوێ لەگەڵ ھاوڕێ نیشتمان پەروەرەکانیدا کەوتنە بڵاوکردنەوەی بیری کوردایەتی و ساڵی [[١٩٤٣]] پەیوەندی کرد بە بزووتنەوە چەکدارییەکەی ناوچەی [[بارزان|بارزانەوە]]. پاش شکستھێنانی ئەو بزووتنەوەیە خۆی گەیاندە [[مەھاباد]] و لەناو ڕیزەکانی سوپای کۆمارە خودموختارەکەی [[مەھاباد]]دا خزمەتی زۆری کرد و ئازایەتییەکی زۆری نواند، لەبەر ئازایی و دڵسۆزی ئەم ئەفسەرە تێکۆشەرە میری [[مەھاباد]] کردی بە نەقیب. شان بەشانی ئەمەش لە بواری [[ڕامیاری]] و ڕۆشنبیریدا ڕۆڵی گەورەی بینی و کرا بە سەرۆکی [[یەکێتیی لاوانی کوردستان]] لە ناوچەی [[سەقز]] و [[بانە]]. شەھید محەممەد قودسی لە وتار نووسین و وتار خوێندنەوەدا بەھرەیەکی گەورەی ھەبوو، بۆیە ناویان لێنابوو (خەتیبی شۆڕشی کوردستان) ئەم لاوە ڕۆشنبیرە لە بواری چیرۆک نوسینیشدا سەلیقەیەکی چاکی ھەبوو. چیرۆکی بڵاوکراوەی ھەیە و لە [[گۆڤاری گەلاوێژ]]دا چەند بەرھەمێکی بڵاوکراونەتەوە. پاش ئەوەی ھێزەکانی شای [[ئێران]] [[کۆماری مەھاباد]]یان خەڵتانی خوێن کرد، محەممەد قودسی و سێ ھاوڕێکەی (مستەفا خۆشناو، خەیروڵا عەبدولکەریم، عیززەت عەبدولعەزیز) کەوتنەدەست کاربەدەستانی [[عێراق]] و لە [[١٩ی حوزەیران]]ی ساڵی [[١٩٤٧]]دا لەسێدارەدران. گەورەترین سامانی لە پاش بەجێماوی ئەم چوار قارەمانە نامە پیرۆزەکەیانە کە ڕۆژی [[١٨ی حوزەیران]]ی ساڵی [[١٩٤٧]] نووسیوویانە و تێیدا ئامۆژگاری نەوەکانی دوای خۆیان ئەکەن کەدڵسۆزی [[کورد]] و [[کوردستان]] بن. ==ئەمانەش ببینە== *[[پێرستی کەسایەتییەکانی شاری سلێمانی]] *[[سلێمانی]] ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} *[http://www.radionawa.com/NewsDetailN.aspx?id=69434&LinkID=144 ڕادیۆ نەوا] {{تد|ژیاننامە|کوردستان|عێراق}} {{کەسایەتییەکانی سلێمانی}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢١]] [[پۆل:مردووانی ١٩٤٧]] [[پۆل:شەھیدانی کورد]] [[پۆل:کەسایەتییەکانی سلێمانی]] jy68qrebr20xf0lwwd3s2snk1gdmpad 1592359 1592339 2026-06-20T11:07:35Z 1silent scientist 51740 1592359 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی|ناو=محەممەد قودسی|وێنە=[[پەڕگە:128.jpeg|وێنۆک]]|ناوی لەدایکبوون=محەممەد کوڕی مەحموود ئەفەندی ڕەسامە|ڕێکەوتی لەدایکبوون=١٩٢١|شوێنی لەدایکبوون=[[ئورشەلیم]]|ڕێکەوتی مردن= ١٩ی حوزەیرانی ١٩٤٧|شوێنی مردن=[[بەغدا]]<ref>https://www.pukmedia.com/AR/details/?Jimare=142654</ref>|ھۆکاری مردن=لەسێدارەدان|نەتەوە=[[کورد]]|پیشە=[[سەرباز]]|ساڵانی چالاکی=١٩٣٨–١٩٤٧}} '''محەممەد قودسی''' ناوی '''محەممەد کوڕی مەحموود ئەفەندی ڕەسامە'''، ساڵی [[١٩٢١]] و کاتێک خێزانەکەیان ئاوارە و دەربەدەر بوون، لە شاری [[ئورشەلیم]] لەدایکبووە و ئەم نازناوەی پێبەخشراوە. لە تەمەنی شەش ساڵیدا لە شاری [[مووسڵ]] چووەتە [[خوێندنگە]] و ساڵی دواتر خێزانەکەیان گەڕاوەتەوە بۆ [[سلێمانی]] و لەوێ درێژەی بە خوێندن داوە. پلەی سەرەتایی و ناوەندی لە [[سلێمانی]] تەواو کرد و پاشان لە [[بەغدا]] چووە خوێندنگەی سەربازی و دوای دوو ساڵ خوێندن ساڵی [[١٩٤١]] بە پلەی (جێگری ئەفسەر) لە [[ھەولێر]] دامەزرا. ساڵی [[١٩٤٢]] بوو بە ئەفسەر و ڕەوانەی [[ڕەواندز]] کرا. لەوێ لەگەڵ ھاوڕێ نیشتمان پەروەرەکانیدا کەوتنە بڵاوکردنەوەی بیری کوردایەتی و ساڵی [[١٩٤٣]] پەیوەندی کرد بە بزووتنەوە چەکدارییەکەی ناوچەی [[بارزان|بارزانەوە]]. پاش شکستھێنانی ئەو بزووتنەوەیە خۆی گەیاندە [[مەھاباد]] و لەناو ڕیزەکانی سوپای کۆمارە خودموختارەکەی [[مەھاباد]]دا خزمەتی زۆری کرد و ئازایەتییەکی زۆری نواند، لەبەر ئازایی و دڵسۆزی ئەم ئەفسەرە تێکۆشەرە میری [[مەھاباد]] کردی بە نەقیب. شان بەشانی ئەمەش لە بواری [[ڕامیاری]] و ڕۆشنبیریدا ڕۆڵی گەورەی بینی و کرا بە سەرۆکی [[یەکێتیی لاوانی کوردستان]] لە ناوچەی [[سەقز]] و [[بانە]]. شەھید محەممەد قودسی لە وتار نووسین و وتار خوێندنەوەدا بەھرەیەکی گەورەی ھەبوو، بۆیە ناویان لێنابوو (خەتیبی شۆڕشی کوردستان) ئەم لاوە ڕۆشنبیرە لە بواری چیرۆک نوسینیشدا سەلیقەیەکی چاکی ھەبوو. چیرۆکی بڵاوکراوەی ھەیە و لە [[گۆڤاری گەلاوێژ]]دا چەند بەرھەمێکی بڵاوکراونەتەوە. پاش ئەوەی ھێزەکانی شای [[ئێران]] [[کۆماری مەھاباد]]یان خەڵتانی خوێن کرد، محەممەد قودسی و سێ ھاوڕێکەی ([[مستەفا خۆشناو]]، [[خەیروڵڵا عەبدولکەریم]]، [[عیزەت عەبدولعەزیز]]) کەوتنەدەست کاربەدەستانی [[عێراق]] و لە [[١٩ی حوزەیران]]ی ساڵی [[١٩٤٧]]دا لەسێدارەدران. گەورەترین سامانی لە پاش بەجێماوی ئەم چوار قارەمانە نامە پیرۆزەکەیانە کە ڕۆژی [[١٨ی حوزەیران]]ی ساڵی [[١٩٤٧]] نووسیوویانە و تێیدا ئامۆژگاری نەوەکانی دوای خۆیان ئەکەن کەدڵسۆزی [[کورد]] و [[کوردستان]] بن. ==ئەمانەش ببینە== *[[پێرستی کەسایەتییەکانی شاری سلێمانی]] *[[سلێمانی]] ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} *[http://www.radionawa.com/NewsDetailN.aspx?id=69434&LinkID=144 ڕادیۆ نەوا] {{تد|ژیاننامە|کوردستان|عێراق}} {{کەسایەتییەکانی سلێمانی}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢١]] [[پۆل:مردووانی ١٩٤٧]] [[پۆل:شەھیدانی کورد]] [[پۆل:کەسایەتییەکانی سلێمانی]] lpwxso534ldjlnoc8cqv02rik09v70m 0 4397 1591951 1591912 2026-06-19T12:02:07Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591951 wikitext text/x-wiki {{پاڵاوتنی وتاری باش|١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}{{Infobox former country|conventional_long_name={{Align|center|میرنشینی سۆران}}|year_end=١٨٤٧|native_name={{Align|center|ئیمارەتی سۆران}}|p1=دەوڵەتی جەلائیری|flag_p1=Flag of Ilkhanate.svg|p2=قەرەقۆینلۆ|flag_p2=Flag of Kara Koyunlu dynasty.png|s1=ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|flag_s1=Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).png|year_start=١٣٣٠ <small>یان</small> ١٤٣٠|image_flag=Flag of the Emirate of Soran.svg|image_coat=Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|image_map=Soran Emirate.jpg|image_map_caption=نەخشەی میرنشینی سۆران لە دەیەی ١٨٣٠ لە گەورەترین ئاستیدا لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] کە لە باکوور و باشوورەوە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ئێرانی قاجاڕی]] و لە ڕۆژاواوە [[خدێوی میسر]] بوو|capital=* [[شەقڵاوە]] * [[ھەریر]] * [[ھەولێر]] * [[ڕەواندز]]|common_languages=[[کوردی]]{{ھن}}[[عەرەبی]]|religion={{tree list}} *[[ئیسلام]] ** [[سوننە]]|title_leader=[[میر (نازناو)|میر]]|government_type=[[میرنشین]]|today={{tree list}} *{{flagicon image|Flag of Iraq.svg}} [[عێراق]] **{{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ھەرێمی کوردستان]] *{{flagicon image|Flag of Iran.svg}} [[ئێران]] *{{flagicon image|Flag of Turkey.svg}} [[تورکیا]] *{{flagicon image|Flag of Syria (2025-).svg}} [[سووریا]]|legislature=[[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]]|house1=[[File:Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|Soran Emirate flag|15px]] [[میرانی سۆران]]|type_house1=[[خانەدان]]|status=ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] <small>(١٥١٤-١٨١٦)</small>{{ھن}}[[دەوڵەتی سەروەر|دەوڵەتێکی سەروەر]] <small>(١٨١٦-١٨٣٨)</small>}} '''میرنشینی سۆران'''<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Mustafa |author-first=Amanj Ahmad |سەردێڕ=سیاسه‌تی ده‌وڵه‌تی عوسمانی به‌رانبه‌ر میرنشینی سۆران له‌ سه‌رده‌می میر محه‌ممه‌دی ڕەواندزید (-) |ساڵ=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=[[زانکۆی سۆران]] |زمان=ku, en |doi=10.31918/twejer.1923.10 |doi-access=free}} لاپەڕە ١</ref> یان '''ئیمارەتی سۆران''' [[میرنشینە کوردییەکان|میرنشینێکی]] [[کورد|کوردیی]] [[ئیسلامی سوننە|موسڵمانی سوننە]] بوو لە [[باشووری کوردستان]]. سەرەتا وەک میرنشینێکی بچووک لە [[سەدەی ١٤یەم|سەدەی چواردە]] یان [[سەدەی ١٥یەم|پازدەی]] زایینی پێش داگیرکردنی [[کوردستان]] لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] لە ناوچەی [[ڕەواندز]] دامەزرا،<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Ghalib |author-first=Sabah Abdullah |سەردێڕ=The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire, 1800-1850 |ساڵ=٢٠١١|ناونیشان=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=[[University of Exeter]]}} لاپەڕە ٥٠</ref> دواتر پەلی ھاوێشتە ناوچەکانی [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]].<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kılıç |یەکەم=Orhan |سەردێڕ=KILIÇ, Orhan; "Yavuz Sultan Selim, İdris-i Bitlisî ve Kürtler/Yavuz Sultan Selim, Idris-i Bitlisi and Kurds |ناونیشان=https://www.academia.edu/36364518/KILI%C3%87_Orhan_Yavuz_Sultan_Selim_%C4%B0dris_i_Bitlis%C3%AE_ve_K%C3%BCrtler_Yavuz_Sultan_Selim_Idris_i_Bitlisi_and_Kurds |پەڕە=٢٠٠}}</ref><ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە دەوری سەفەوی و ئەوەڵی حکوومەتی عوسمانیدا |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20260218174728/https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> بە گشتی سنووری ئەم میرنشینە بە ناوچەکانی نێوان [[زێی بچووک]] و [[زێی گەورە]] وەسفدەکرێت. [[عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] یەکەم فەرمانڕەوای خانەدانەکە بوو.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=[[شەرەفخانی بەدلیسی]]|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە - فەرمانڕەوایانی سۆران|پەڕەکان=٣٣٦ تا ٣٥٦}}</ref><ref name=":32">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئیمارەتی سۆران |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28485 |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> لە ساڵی ١٥١٤دا میرنشینی سۆران خاکەکانی لە کەرکووک و ھەولێر و [[سۆران (شار)|سۆرانەوە]]، تا ماوەیەک بۆ [[ورمێ|ورمێش]] درێژ بوویەوە.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> لە ساڵەکانی ١٨٣٢ تا ١٨٣٥یش لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، سنوورەکانی سۆران لە کەرکووک و [[مووسڵ]] و ھەولێرەوە لە [[باشووری کوردستان]]، تاوەکوو [[جزیر]] و [[نسێبین]] و [[مێردین|ماردین]] و [[سێرت]] لە [[باکووری کوردستان]] و لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ڕۆژھەڵاتی کوردستانیش]] تا [[موکریان|ناوچەکانی موکریان]] و لە [[ڕۆژاوای کوردستان|ڕۆژاوای کوردستانیش]] تاوەکوو ھەندێک شارەکانی وەک [[قامیشلۆ]] درێژبووەوە.<ref>Ahmet Kardam, ''[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Cizre-Bohtan Beyi Bedirhan]'', pp. 70, 79 – years. *''"During the 1820s and early 1830s, Mir Muhammad pursued territorial expansion by conquering neighboring Kurdish principalities, first seizing Bradost and later extending his domains toward the Iranian frontier, including [[Harir, Iraq|Harir]], [[Erbil|Hoşnav]], [[Erbil]], and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]."'' (P.70) *''"He later advanced into the Behdinan Emirate, capturing key centers such as [[Akre|Aqrah]], [[Amedi|Amadiya]], [[Duhok]], and [[Zakho]], ultimately becoming the dominant power in the region between the [[Great Zab|Greater Zab]] and [[Khabur|Khabur rivers]]."'' (P.70) *''"Mir Muhammad's dominion eventually expanded from the Baban territories in the south to include the Behdinan and Cizre-Bohtan principalities in the north, extending as far as [[Kurtalan|Garzan]] and [[Şirvan, Siirt|Şirvan]]."'' (P.70)</ref><ref>Sinan Hakan, ''[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Kurdish Rebels and the Ottomans in Archival Documents (1817–1867)]'' (in Turkish), Doz Publishing, 2011, {{ISBN|9789756876916}}, p. 86. Also available at [https://books.google.com.tr/books/about/Osmanl%C4%B1_ar%C5%9Fiv_belgelerinde.html?id=Tvq0AAAAIAAJ Book link] and [[Academia.edu|Academia]]. *''"Mir Muhammad expanded the emirate beyond the Soran region, incorporating [[Koy Sanjaq|Köysancak]], [[Harir, Iraq|Harir]], Köprü, Erbil (Hewler), [[Cizre]], and parts of Botan into his domains."'' (P.71) *''"He later captured the [[Amedi|Sanjak of Amadiya]] and, by 1835, had extended his authority to include territories of the [[Bahdinan|Behdinan]] and [[Baban|Baban Kurdish Emirates]]."'' (P.71) *''"Mir Muhammad's campaigns reached Cizre and Botan, and reportedly even [[Siirt]], described as being thirty hours away from Diyarbakır; meanwhile, resistance movements also emerged in the region, including Timur Bey of the Zerki beys and the Tırkan Kurdish tribe from the Maden and Eğil areas."'' (P.72)</ref><ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] (BOA), FUND CODE: HAT D.NO:449 G.No:22346/B, 25 February 1835.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McDowall|یەکەم=David|سەردێڕ=Modern Kürt Tarihi|ڕێکەوت=١٥ی شوباتی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=Doruk Publishing|ژپنک=٩٧٥-٥٥٣-٤٣٦-٩|زمان=tr|translator-last=Domaniç|translator-first=Neşenur}} *''"Mir Muhammad was now prepared to direct his aggression toward his neighbors. He attacked the tribes of [[Şirvan, Siirt|Şirvan]], [[Bradost (mountain)|Bradost]], Surçi, [[Khoshnaw|Khuşnaw]], and Mamas, and by capturing [[Harir, Iraq|Harir]], the former capital of Soran, reignited the conflict."'' (P.74) *''"Mir Muhammad gained control over the lands situated between the two Zab rivers, the Tigris, and the Iranian frontier. In 1823, he captured [[Koy Sanjaq|Koi Sanjak]], another [[Baban]] possession, and further expanded his territories along the edges of the Mesopotamian plain by seizing Erbil and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]. [[Ranya|Raniya]], situated among the mountains, fell the following year."'' (P.74) *''"Mir Muhammad, presenting Mir Said’s defeat as an obligation to avenge the Mazuris as their leader, captured the city of Aqrah in Bahdinan in 1833, expelled its ruler, and after a brief siege conquered [[Amedi|Amadiya]]. He removed Mir Said from power and appointed a Bahdinani puppet in his place. He then captured [[Zakho]] and [[Duhok]], which were significant not only commercially because of the trade routes passing through them, but also strategically due to their location between [[Mosul]] and [[Cizre|Jazira ibn Umar]]."'' (P.75) *''"Because Mir Muhammad had advanced against the Bohtan Emirate as far as the Tigris, captured [[Cizre|Jazira ibn Umar]], displaced its emir Bedir Khan (Azizan), and spread fear among the people of [[Hasankeyf]], [[Nusaybin]], and even [[Mardin]]."'' (P.75-76) *''"However, after attacking Bohtan, Mir Muhammad was forced to return immediately to Amadiya, which Mir Said had once again brought under his control. Fighting with relentless fury, he recaptured the city, put many of its leading figures to the sword, effectively eliminated the Bahdinan emirs, and formally annexed [[Bahdinan]] to [[Rawandiz|Rawanduz]]."'' (P.76)</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|ناونیشان=https://kutuphane.tbmm.gov.tr/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=126356&query_desc=an%3A501922|سەردێڕ=Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi: Kökenleri ve Gelişimi|بڵاوکەرەوە=İletişim Yayınları|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-٩٧٥-٤٧٠-١٧٠-٨|شوێن=İstanbul}} * ''"Muhammad Pasha turned his attention to conquering neighboring regions, attacking Bradost, Şirvan, Surçi, Hoşnaviye, and Mamiş, and quickly bringing them under his authority."'' (P.119) * ''"Determined to control the entire region between the Zab tributaries, the Tigris, and the Iranian frontier, Mir Muhammad captured Harir, Koye (Köysancak), Raniya, Erbil, and Altınköprü."'' (P.119) * ''"After capturing Amadiya, Muhammad Pasha became the sole ruler of the region between the Greater Zab and the Khabur rivers, including the important centers of Duhok and Zakho."'' (P.125) * ''"His next objective was the mountainous region of Botan, located north of Bahdinan. He marched toward Cizre and captured it with little difficulty before advancing into Botan."'' (P.125) * ''"Muhammad Pasha occupied the whole Rawanduz region and appointed his brother Rasul Bey as governor of Bahdinan, effectively bringing an end to the centuries-old Bahdinan Emirate."'' (P.126) * ''"His sphere of influence extended from the Iranian frontier in the east to the approaches of Diyarbakır and Mosul in the west."'' (P.135)</ref> میرنشینی سۆران لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] (ح. ١٨١٣–١٨٣٨) لە ساڵی ١٨١٦ تا ١٨٣٨ سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند و لە دەوڵەتی عوسمانی جیابووەوە و میرنشینی سۆران گەیشتە لووتکەی بەھێزی و دەسەڵاتی خۆی.<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Ebraheem |author-first=Sharameen |سەردێڕ=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of Iraqi Kurdistan. |ڕێکەوت=٢٠١٣|ناونیشان=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |بڵاوکەرەوە=Manchester Metropolitan University's Research Repository}} لاپەڕە ٢٣٥</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 64.</ref><ref name="Aksin2">Sina Akşin, ''Political History (1789–1908)'' and ''History of Turkey: The Ottoman State (1600–1908)'', Istanbul: Cem Yayınevi, 1988, p. 96.</ref> میر محەممەد وەستا لە مانەوە وەک دڵسۆزێک بۆ عوسمانییەکان و ڕێزدان و باجی وەک [[دەوڵەتی ژێردەستە|ژێردەستەیەک]] ڕاگرت و [[سککە|سککەی]] بە ناوی خۆیەوە لێدا و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=editor |ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=The Suhoor Cannon: A special Ramadan tradition in Erbil |ناونیشان=https://kurdishglobe.krd/the-suhoor-cannon-a-special-ramadan-tradition-in-erbil/ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdishglobe |زمان=en-US}}</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 65.</ref><ref>Izady, 2007, p. 122; Lazarev et al., 2007, p. 106.</ref> ھەر بە سەرکردایەتیی خۆی توانیی سەکردایەتیی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشێک]] بکات لە دژی ھەردوو [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕ|ئێرانی قاجاڕی]] و بەشێکی گەورەی خاکی [[کوردستانی گەورە]] ڕزگار بکات.<ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] [[Ottoman archives|(BOA/Prime Ministry Ottoman Archives)]], VBOA 097, 21 Dhu al-Qi'dah 1257 (21 December 1841), Governor Mehmed Pasha of Mosul to the Sublime Porte.</ref> میرنشینەکە دوای شکستی شۆڕشەکە و مردنی میر محەممەد، دەسەڵاتەکەی سنووردارکرایەوە و لاوازبوو و دوای ٩ ساڵ، لە ساڵی ١٨٤٧ میرنشینەکە لە چوارچێوەی [[تەنزیمات|ھەڵمەتەکانی نێوەندگیرکردنەوەی عوسمانی]] بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدرایەوە و بەتەواوەتی ھەڵوەشێندرایەوە.<ref name=":5">{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=A People Without a State, The Kurds from the Rise of Islam to the Dawn of Nationalism |ساڵ=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٧٣-٠٩١١-٧}} لاپەڕە ٥٦</ref><ref name=":6">{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=Routledge Handbook on the Kurds |پەڕەکان=٣٥–٤٧|ساڵ=٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٠|chapter=The Kurdish emirates |chapter-url=https://www.routledgehandbooks.com/doi/10.4324/9781315627427-4#sec3_3_1 |بڵاوکەرەوە=Routledge Handbooks Online |doi=10.4324/9781315627427-4 |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٨-٦٤٦٦٤-٣|s2cid=186808301}} لاپەڕە ٤٣</ref> کۆتا میری میرنشینەکەش [[ڕەسووڵ بەگ]] بوو.<ref name="Ceylan">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ceylan|یەکەم=Ebubekir|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ubaKDwAAQBAJ&dq=rasul+soran&pg=PA50|سەردێڕ=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٠٤١-٢|پەڕە=٥٠|زمان=en}}</ref> == بنەچە == بە گوێرەی [[شەرەفنامە|شەرەفنامەی]] [[شەرەفخانی بدلیسی|شەرەفخانی بەدلیسی]] (١٥٩٧)، ئەم میرنشینە و میرەکانی ڕەچەڵەکیان دەگەڕێتەوە بۆ [[کەڵۆس بەگ|کەڵۆس]] ناوێک، کە شەرەفخان لەگەڵیدا ئیدیعای ئەوە دەکات کە ئەو پیاوە ئاغایەکی [[عەرەب|عەرەبی]] [[بەدەوییەکان|بەدەویی]] خەڵکی [[بەغدا]] بووە و لە ھەودیان لە ناوچەی سۆران نیشتەجێبووە و لە سەرەتادا کەڵۆس شوانکاریی کردووە لە شوێنەکەدا.<ref name=":4" /><ref name=":33">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bidlīsī|یەکەم=Sharaf Khān|ناونیشان=https://www.google.de/books/edition/%C5%9Eerefname/6idBNAAACAAJ?hl=en|سەردێڕ=Şerefname: Yazan Şeref Han, Arapçadan çeviren, Mehmet Emin Bozarslan|ڕێکەوت=١٩٧١|بڵاوکەرەوە=Ant Yayinlari|پەڕەکان=٣٠٣-٣٠٥|زمان=tr}}</ref> بەڵام [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] لە [[خولاسەیەکی تاریخی کورد و کوردستان|کتێبەکەیدا]] بە گوێرەی چەند سەرچاوەیەک ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و لەگەڵ ئەمەشدا ناوەکەی کردووەتە بەڵگەیەکی تر کە «کەڵۆس» ناوێکی کوردییە و بە کەسێک دەوترێت کە ددانی پێشەوەی نەبێت.<ref name=":32" /> کەڵۆس سێ کوڕی ھەبووە بە ناوەکانی عیسا و ئیبراھیم و شێخ وەیس. عیسا بە شەریف و نەرم و نیان و چاکەخواز وەسفکراوە و بە دابەشکردنی داھاتەکەی بەسەر ھەژار و بێبەشەکانی خەڵکی گوندەکە ناسرابوو، ئەمەش وایکرد شوێنکەوتووانێکی دڵسۆزی دەستبکەوێت. کاتێک فەرمانڕەوای ناوچەکە ھێزەکانی خۆی لە دژی دوژمنێکی بەھێز کۆکردەوە، عیسا لەگەڵ شوێنکەوتووانی پەیوەندییان بە ھەڵمەتەکەوە کرد. ھاوەڵەکانی بە گاڵتەجاڕییەوە نازناوی «ئەمیر»یان لێنا، بەڵام دوای نیشاندانی توانا و ھێزەکەی لە شەڕدا، خەڵکی ناوچەکە بە فەرمی وەک فەرمانڕەوای خۆیان ناساندییان. دواتر عیسا و ھاوەڵانی بۆ گرتنی قەڵای «ئەوان» ھەنگاویان ناوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شەرەفنامە دەگێڕێتەوە کە ناوچەی دەوروبەری قەڵاکە بە بەردی سووری ڕووت و ڕەق تایبەتمەند بووە. عیسا و پیاوەکانی یەکەم کەس بوون کە بەردەکانیان چەقاند و لە نێویدا دامەزران، ئازایەتییان لە شەڕدا بووە ھۆی ئەوەی ناویان لێ بنرێت سنگ سرخ، کە بە واتای کۆمەڵی بەردەسووران دێت. لە ڕێگەی بەکارھێنانی باوەوە و بە ھۆی وەرگێڕانی کوردیی سرخ («سوور»)ی فارسی بە سۆھر، ناوەکە پەرەی سەند و بوو بە سۆھران و ناوی میرنشینەکە. دوابەدوای گەمارۆیەکی سەرکەوتوو، عیسا تا مردنی حوکمڕانیی ناوچەکەی کرد، دوای ئەوە [[شا عەلی بەگی سۆران|شا عەلی]] [[شا عەلی بەگی سۆران|بەگی]] کوڕی جێگەی گرتەوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شا عەلی بەگیش کاتێ کۆچی دواییی کرد، چوار کوڕی لە دوای خۆی بەجێھێشت بە ناوەکانی میر عیسا، میربۆداغ، میر حوسێن، میر سەیدی. شا عەلی بەگ ھەر لە ماوەی حوکمڕانییەکەیدا ناوچەکانی دەسەڵاتی وڵاتی بە سەر کوڕەکانیدا دابەشکرد، بۆ ئەوەی دوای خۆی کێشەی لێنەکەوێتەوە و بەیەکەوە وڵات بەڕێوەبەرن.<ref name=":4" /> == مێژوو == === ساڵانی سەرەتایی === ==== لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان ==== قادر محەممەد محەممەد دەنووسێت کە میرنشینەکە بە زۆری لە نێوان ساڵانێکی نێوان ١٣٣٠ بۆ ١٤٣٠ دامەزرابێت.<ref name=":0">{{Cite thesis|last=Muhammad|first=Qadir Muhammad|title=Kurds and Kurdistan in the View of British Travellers in the Nineteenth Century|date=14 December 2017|degree=|publisher=University of Leicester|url=https://leicester.figshare.com/articles/thesis/Kurds_and_Kurdistan_in_the_View_of_British_Travellers_in_the_Nineteenth_Century/10239464/1|language=en|page=94-98}}</ref> میرنشینی سۆران دواتر کەوتە ژێر دەستی [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]]. لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان مایەوە تاوەکوو [[شەڕی ئێران و عوسمانی (١٥٠٥–١٥١٧)|شەڕی عوسمانی و سەفەوی]] و لایەنگیریی میرنشینەکە بۆ دەوڵەتی عوسمانی. ==== لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان ==== {{ھەروەھا ببینە|ڕێککەوتننامەی کورد و عوسمانی}} [[پەڕگە:NUSRETNAME,_fol.43b._Kurds_visiting_Lala_Mustafa_Pasha,_in_1581.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|وێنای کوردەکانی سەردەمی عوسمانی لە کاتی سەردانیکردنی [[لالە مستەفا پاشا]]، کە سەری بڕاوی شەڕکەرە [[قزڵباش|قزڵباشەکانیان]] بە دەستەوە گرتووە.]] [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] بۆ یەکەمجار لە کاتی ململانێکەیان لەگەڵ [[سەفەوییەکان]] لە ساڵی ١٥١٤، لەژێر دەسەڵاتی [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەمدا]] پەیوەندییان لەگەڵ کورددا بەست، یەکەمین کارلێکەکان ئەرێنی بوون. کوردەکان بە سەرۆکایەتیی [[ئیدریسی بەدلیسی|مەلا ئیدریسی بەدلیسی]] لە کاتی [[شەڕی چاڵدێران]] لە دژی سەفەوییەکان لایەنگری عوسمانییەکانیان کرد. ھێزە کوردییەکان ڕۆڵێکی گەورەیان ھەبوو لە گرتنی شارەکانی وەک [[ئامەد|دیاربەکر]] (ئامەد) و ناوچەکانی دیکەی ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆلیا لە دەستی سەفەوییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Özoğlu|یەکەم=Hakan|سەردێڕ=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries|بڵاوکەرەوە=SUNY Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٥٩٩٣-٥|پەڕەکان=٤٧–٤٩|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ |سەردێڕ=Burada bizden önce kimler vardı? |ناونیشان=https://www.milliyet.com.tr/kultur-sanat/burada-bizden-once-kimler-vardi-1163156 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی نیسانی ٢٠٢٤ |وێبگە=Milliyet |زمان=tr}}</ref> ھەوڵەکانی ئیدریسی بەدلیسی میرنشینەکانی یەکخست لە دژی سەفەوییەکان و بە کۆمەڵ لە دژیان وەستانەوە، یەکێک لەو میرنشانەش میرنشینی سۆران بوو بە سەکردایەتیی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ]]. ھەروەھا ئەمە میری سۆرانیشی ھاندا بۆ [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|دەستبەسەرداگرتنی ھەولێر و کەرکووک]] و پاککردنەوەی لە قزڵباش و سەفەوییەکان. وە ھەروەھا ئاماژە بەوەش دەدرێت کە بۆ پارێزگاریکردن لە [[ورمێ]]، ئەوێش درابێت بە میر سەید.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> وەستانەوەی کورد لە دژی سەفەوییەکان لە ئەنجامی سیاسەتی خراپ و تووندی [[سەفەوییەکان]] بەرامبەر بە میرە کوردەکان بوو، بە تایبەتی کە زۆرینەی کورد [[سوننە]] مەزھەب بوون و دەوڵەتی سەفەویش [[شیعە]] مەزھەب بوو، لە پاڵ ئەوەی کە سەفەوییەکان ھەوڵیاندەدا میرنشینە کوردییەکان لەناوببەن و زۆر لە میرە کوردەکانیشیان زیندانیدەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=History of the Kurds – The Kurdistan Memory Programme |ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=kurdistanmemoryprogramme.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کوردەکان لەژێر حوکمی سەفەوییەکاندا |ناونیشان=https://ethesis.su.edu.krd/thesis/871 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=example name |زمان=en |یەکەم=زانکۆی سەڵاحەددین}}</ref><ref name=":3" /> بەم شێوەیەش میرنشینی سۆران بوو بە دەوڵەتێکی دڵسۆز و ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و تاوەکوو لەناوچوونی میرنشینەکەش ھەر وەک ژێردەستەیەکی دەوڵەتی عوسمانی مایەوە. ئەم سەردەمەش لە ١٥١٤ تاوەکوو ١٨١٣ و [[شۆڕشی میر محەممەد|یاخیبوونی میر محەممەد]] درێژەی کێشا و دواتر میرنشینەکە ھاتەوە ژێر دەستی عوسمانییەکان بەڵام حوکمی میرنشینەکە درێژەی نەکێشا و تێکەڵکرایەوە بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> === میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ === {{سەرەکی|میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک}} لە [[شەقڵاوە|شەقڵاوەوە]] حوکمڕانیی دەکرد. میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ توانی زۆر سەرکەوتووانە لە ماوەی شەڕەکانی عوسمانی و سەفەوی و لە ماوەی [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێراندا]] لە ساڵی ١٥١٤ [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]] لە ژێر دەستی پاشماوەی [[سەفەوییەکان]] و [[قزڵباش|قزڵباشەکان]] [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|ئازاد بکات]].<ref name=":4" /> === میر عیززەددین شێر و ھەڵوەشانەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر عیززەددین شێری سۆران}} [[پەڕگە:NiniveNabiYunisOutside.jpg|وێنۆک|باس لەوە دەکرێت کە میر عیززەددین چەند مزگەوت و مەدرەسەیەک (فێرگەیەک)یشی لە شاری [[کەرکووک]] دروست کردبێت، بە ھەمان شێوە لە [[ھەولێر|ھەولێریش]]، بەڵام دیار نییە کامە مەدرەسە و مزگەوتانەن بە تەواوەتی. ھەروەھا باس لەوە دەکرێت کە قوببەی [[مزگەوتی نەبی یوونس|مزگەوتی نەبی یوونسیشی]] نوێ کردبێتەوە.]] میر عیززەددین شێر کوڕی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی]] بوو، کە لە شەقڵاوەوە حوکمڕانیی دەکرد. میر عیززەددین شێر شاری [[ھەولێری]] کرد بە ناوەندی میرنشین و بۆ ماوەیەک لەوێوە حوکمڕانیی سۆرانی کرد.<ref name=":32" /> میر عیززەددین دوو برای ھەبوو، بە ناوەکانی سەیفەددین و سولەیمان، سەیفەددین ھەر زوو بە گەنجی کۆچی دواییی کرد. کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی|سولەیمانی قانوونی]] دەگەڕایەوە لە [[گرتنی بەغدا (١٥٣٤)|گرتنی بەغدا (لە ١٥٣٤)]]. کاتێک کە سوڵتان سولەیمانی قانوونی دەگەڕایەوە، فەرمانی کوشتنی میر عیززەددین شێری دەرکرد و میر عیززەددین لەسێدارەدرا. دەگوترێ کە بەھۆی تۆمەت ھەڵبەستنێک بووە بۆ میر عیززەددین،<ref name=":32" /> لە کاتێکدا ھەندێک سەرچاوە باس لەوە دەکەن کە میر عیززەددین میری ناوچەیەکی بەرفراوان بووە و وەکوو دڵسۆزی دەوڵەتی عوسمانی کاری کردووە، بەڵام ژێربەژێر دەستی لەگەڵ [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]] ھەبووە، ھەربۆیە فەرمانی لەسێدارەدانی بۆ دەرچوو لەلایەن سوڵتان سولەیمانی قانوونی.<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Peywend |دوایین=Guli |یەکەم=Nizar |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ |سەردێڕ=Mîrnişînên Dasin ȗ Şêxan li Serdemê Osmanîyan (1515- 1750) Vêkolîneke Dokûmenkarî- The Emirate of Dasin and Sheikhan in the Ottoman Era 1515-1755 A Documentary Study |ناونیشان=https://www.academia.edu/127632052/M%C3%AErni%C5%9F%C3%AEn%C3%AAn_Dasin_%C8%97_%C5%9E%C3%AAxan_li_Serdem%C3%AA_Osman%C3%AEyan_1515_1750_V%C3%AAkol%C3%AEneke_Dok%C3%BBmenkar%C3%AE_The_Emirate_of_Dasin_and_Sheikhan_in_the_Ottoman_Era_1515_1755_A_Documentary_Study}}</ref> سوڵتان سولەیمانیش ھەولێر و دەوروبەری دا بە [[حوسێن بەگی داسنی|حوسێن بەگی داسنیی]] میری [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنیی]] [[ئێزیدییەکان|ئێزیدی]] و بۆ ساڵی ١٥٣٥، حوسێن بەگ لە ھەولێر حوکمی دەکرد. بەڵام پاش ماوەیەک لە کوشتنی میر عیززەددین، براکەی، میر سولەیمانیش کۆچی دواییی کرد، ھەر لەبەر ئەمەش، فەرماندرا کە تەواوی ناوچەی سۆران بە سەنجەقی ھەولێرەوە گرێبدرێ و میرنشینی سۆرانیش لە دەست میراتگرە ھێڵییەکەی دەرچوو و ھەڵوەشایەوە و تەواوی ناوچەی سۆران خرایە سەر [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنی]].<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە|پەڕەکان=٣٤٠–٣٤١}}</ref><ref name=":7" />{{Sfn|Lescot|1938}}{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر سەیفەددین و دامەزراندنەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر سەیفەددینی سۆران|شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)}} ئیدی میر عیززەددین کوژرا و ھەولێر و ناوچەکانی سۆران بە میرنشینی داسنیی ئێزدی گرێدرا. دوای ماوەیەک، ئەندامێکی بنەماڵەی سۆران بە ناوی [[میر سەیفەددینی سۆران|میر سەیفەددین]] دەرکەوت و ئەو بووە ھۆی دامەزراندنەوەی میرنشینی سۆران، کە دەکات بە کوڕی ئامۆزای میر عیززەددین شێر، چەند جارێک ھێرشی کردە سەر حوسێن بەگی داسنی، بەڵام ھەموو جارێک تێکشکا. میر سەیفەددینیش پەنای بۆ بێگە بەگی میری [[ئەردەڵان]] برد، بەڵام یارمەتیی نەدا. پشتگیرییە چاوەڕوانکراوەکە بەدی نەھات، ھەربۆیە میر سەیفەددین گەڕایەوە بۆ سۆران. لەو کاتەدا حوسێن بەگ داسنی لەوێ ئامادە نەبوو.<ref name=":02">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |سەردێڕ=Hussein Beg Dasini und die Schlacht um Arbil |ناونیشان=https://www.ezidipress.com/blog/hussein-beg-dasini-und-die-schlacht-um-arbil/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ |وێبگە=ÊzîdîPress |زمان=de}}</ref> [[پەڕگە:Balcony of one of the houses around Erbil Citadel.jpg|وێنۆک|[[قەڵای ھەولێر]]]] میر سەیفەدین ئەمەی قۆستەوە و توانیی زۆربەی ھۆزە کوردییەکانی ئەوێ یەکبخات و بە ژمارەیەکی زۆر شەڕکەرەوە سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێک بکات و [[شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)|ھێرشی کردە]] سەر [[ھەولێر]].<ref name=":02" /><ref name=":7" /> لە کۆتاییدا میر سەیفەددین ھێزێکی لە سۆران کۆکردەوە و سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی کرد و ھێرشی کردە سەر ھەولێر، لە کاتێکدا [[حوسێن بەگی داسنی]] ئامادە نەبوو. دەستی بەسەر شارەکەدا گرت و حوسێن بەگی ناچار کرد بە ڕێپێوان بگەڕێتەوە دژی. لە شەڕی دواتردا میر سەیفەددین ھێزەکانی داسنیی تێکشکاند. ئەو گێڕانەوەیەی ڕۆجەر لێسکۆت کە تاوەکوو ئێستا پارێزراوە باس لەوە دەکات کە بە نزیکەیی ٥٠٠ پیاوی داسنیی ئێزدی کوژران و میر سەیفەددین غەنیمەتێکی بەرچاوی دووژمنیشی برد لە کەلوپەل و کاڵا و چەکەکانی دووژمن.{{Sfn|Lescot|1938}} ئەردنچ گووڵجوو پوختەیەکی ھاوشێوە بە زمانی تورکی باسدەکات و باس لەوە دەکات کە میر سەیفەددین ھەولێری گرتووە و حوسێن بەگی داسنی شکستی ھێناوە و نزیکەی ٥٠٠ ئێزیدیی پێشەنگ کوژران. گووڵجوو ھەروەھا باس لەوە دەکات کە حوسێن بەگ دواتر چەند ھەوڵێکی دا بۆ وەرگرتنەوەی ھەولێر، بەڵام شکستی ھێنا و ھەولێر و زەوییەکانی سۆران لە دەستی میر سەیفەددین مانەوە.{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر خانزاد === {{سەرەکی|خانزادی سۆران}} [[پەڕگە:Xanzadî soran.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی خانزادی سۆران]] میرێکی ئافرەتی سۆران بوو و یەکێکە لە ھەرە میرە بەناوبانگەکانی سۆران. ھەندێک جار وەک سیمبولی [[ژنانی کورد|ئافرەتی کورد]] دەناسرێت. خانزاد خوشکی [[میر سولەیمان بەگی سۆران|میر سولەیمان بەگی]] کوڕی [[شا قوولی بەگی سۆران|قوولی بەگ]] بوو، کە حوکمڕانیی میرنشینی سۆرانی دەکرد لە دەوروبەری ساڵی ١٦٢٠، دوای ئەوەی براکەی لەلایەن فەرماندەیەکی سەربازی بە ناوی «[[لەشکری]]» کوژرا، خانزاد ھاتە سەر حوکم. ھەندێک سەرچاوە بوونە فەرمانڕەوای میر خانزاد دەگەڕێننەوە بۆ ساڵی ١٥٩٠.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|وێبگە=PUK Media|سەردێڕ=Kurdish women}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|date=ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> لەشکری ھەڵاتە [[چیای شنگال|چیاکانی شەنگال]]، لەوێش میر خانزاد بۆ تۆڵەسەندنەوە لە نامەیەکدا پێشنیاری ھاوسەرگیریی بۆ کردووە و لە نامەکەدا پێی دەڵێ «میرنشین و سوپا بێ تۆ شپرزەن، میرایەتیی سۆران وەمن ناکرێ، خۆت شیاوی میرایەتیت... بۆیە داوات لێدەکەم بە زووترین کات بگەڕێیتەوە [[ھەریر]] و منیش ئامادەم ھاوسەرگیریت لەگەڵ بکەم»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئایا خانزادی سۆران مێردی کردووە؟! |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240425195020567561 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=خانزاد و لەشکری |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240723180322583167 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref>. وە کاتێکیش لەشکری گەڕایەوە ھەریر و چاوی بە خانزاد کەوت، خانزاد لەشکری و ھەموو سوپاکەی سەربڕی.<ref name=":03">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref> میر خانزاد پایتەختی لە [[قەڵای دووین|قەڵای دووینەوە]] گواستەوە بۆ [[ھەریر]]، ڕێگاوبان و قەڵای دروستکرد و ھێرشیشی کردە سەر زۆرێک لە شارۆچکەکانی دەوروبەری بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی زەبەلاحی ٤٠ بۆ ٥٠ ھەزار سەرباز کە ١٢ ھەزار پیادە و ١٠ ھەزار تیرھەڵگری سوارەیان تێدابوو بۆ پاراستنی میرنشینی سۆران لە دووژمنەکانی.<ref name=":12">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> لە سەردەمی حوکمڕانیدا حوکمڕانیی بەسەر دوو ناوچەی کوردیدا کردووە بە ناوەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]]، کە [[پارێزگای ھەولێر|پارێزگای ھەولێری]] ئێستای پێکدەھێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Middle East Journal |issue=1 |issn=0026-3141 |دوایین=Bengio |یەکەم=Ofra |ڕێکەوت=٢٠١٦ |سەردێڕ=Game Changers: Kurdish Women in Peace and War |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/43698618 |بەرگ=٧٠ |پەڕەکان=٣٠–٤٦}}</ref> خانزاد بۆ ماوەی حەوت ساڵ حوکمڕانیی کرد و قەڵاکەیشی کە [[قەڵای خانزاد|قەڵای]] [[قەڵای خانزاد|خانزاد]] بوو، تا ئێستاش ماوە و دەکەوێتە سەر لووتکەی گردێک کە ٢٢ کیلۆمەتر لە [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Mujeres |ناونیشان=https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328215044/https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Asociación Amistad con Kurdistán |زمان=es}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=IN PHOTOS: Five things every foreigner learns when visiting Kurdistan |ناونیشان=http://www.kurdistan24.net/en/culture/124dbbc4-dc30-4975-b901-68246f3c0080 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en |دوایین=Kurdistan24}}</ref> [[پەڕگە:Banaman_Castle.jpg|وێنۆک|قەڵای بانەمان یان [[قەڵای خانزاد]]، کە بە ناوی خانزادی سۆرانەوە ناونراوە، یەکێکە لە پاشماوەکانی سەردەمی میر خانزاد کە تاوەکوو ئێستا ماوە و ٢٢کم لە شاری [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە]] ناوی خانزاد، شاژنی جەنگاوەری ئەفسانەییی کورد، بە زیندوویی ماوەتەوە و لە ڕێگەی گۆرانی و شیعری جۆراوجۆری کوردییەوە یاد دەکرێتەوە.<ref name=":122">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> == لە سەردەمی میر محەممەد پاشای ڕەواندز == {{سەرەکی|میرنشینی سۆران لە سەردەمی میر محەممەد|شۆڕشی میر محەممەد|شەڕی سۆران و قاجاڕی (١٨٢٩–١٨٣٤)}} [[پەڕگە:Mir Muhammad.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی میر محەممەد پاشای ڕەواندز لە بەڵگەنامەیەکی [[ئێرانی قاجاڕی|قاجاڕیدا]]]] میری پێش کۆتاییی میرنشینەکە، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو، کە لە ساڵی ١٨١٣ تا ١٨٣٦ فەرمانڕەواییی کردووە. باوکی میر محەممەد، [[مستەفا بەگ]]، میرنشینەکەی ڕادەستی ئەو کرد. لە چەند ساڵی یەکەمی فەرمانڕەوایەتییەکەیدا، چاکسازییەکی گەورەی لە میرنشینەکە کرد، بە تایبەتی لە ڕووی سەربازییەوە. دەسەڵاتی خۆی چەسپاند و دەستی کرد بە یەکخستنەوەی خاکەکانی میرنشینەکانی دراوسێی. یەکێک لەوانەش [[میرنشینی بابان]] بوو، [[ھەریر]]، [[کۆیە]]، [[پردێ]]، [[ھەولێر]]، [[ئاکرێ]]، [[ڕانیە|ڕانیەی]] [[شەڕی بابان و سۆران (١٨٢٢–١٨٢٨)|گرت]]. کەمێک زیاتر لە [[زێی بچووک]] پەڕییەوە و کردی بە سنوور.<ref>[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Hakan], footnote 116, p. 71: "It is the Behdinan Region. It is in the north of the Soran region and south of the Hakkari region."</ref> کاتێک ناوچەکە تووشی بۆشاییی دەسەڵات بوو بە ھۆی لاوازبوونی [[میرنشینی بابان]]، [[شەڕی ڕووسیا و عوسمانی (١٨٢٨–١٨٢٩)]]، و [[شەڕی میسر و عوسمانی (١٨٣١–١٨٣٣)]]. لە نێوان ١٨٣١ بۆ ١٨٣٤ توانیی چەندین شارۆچکە و شاری میرنشینە کوردییەکانی دیکە بگرێت و یەکیانبخاتەوە بۆ دژی عوسمانییەکان. لە ١٨٣١دا [[میرنشینی بادینان|میرنشینی بادینانی]] [[لەشکرکێشیی سۆران بۆ سەر بادینان|تێکەڵ بە سۆران کرد]].<ref name=":13">{{بیرخستنەوە|دوایین=Ates |یەکەم=Sabri |سەردێڕ=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |ڕێکەوت=٢٠٢١|ئیش=The Cambridge History of the Kurds |پەڕەکان=٧٦|editor-last=Gunes |editor-first=Cengiz |ناونیشان=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|شوێن=Cambridge |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|editor2-last=Bozarslan |editor2-first=Hamit |editor3-last=Yadirgi |editor3-first=Veli}}</ref> میر محەممەد زیاتر دەسەڵاتی خۆی بۆ [[مێردین|ماردین]]، [[جزیر]] و [[نسێبین]] فراوانتر کرد، و فەرمانڕەوای [[بۆتان]]، میر سەیفەددینی ناچارکرد کە دان بە دەسەڵاتی ئەو بنێت، کە بووە ھۆی نیگەرانییەکی ڕژد لە پایتەختی عوسمانی [[ئەستەمبوڵ|قوستەنتەنیە]]. دواتر میر محەممەد زۆر [[ئێزیدییەکان|ئێزیدییەکانی]] چەوساندەوە بە ھۆی ھۆکاری ئاینی و لایەنگیرییان بۆ عوسمانییەکان لە ناوچە تازە داگیرکراوەکاندا. [[پەڕگە:Prince muhammad prince of soran.jpg|وێنۆک|پەیکەرێکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] لە [[ڕەواندز]]]] لە سەردەمی میر محەممەددا، میرنشینی سۆران سوپایەکی بەھێزی پەرەپێدا. پێکھاتبوو لە نێوان ٣٠،٠٠٠ بۆ ٥٠،٠٠٠ (سی ھەزار بۆ پەنجا ھەزار) چەکداری ھۆزەکان کە مووچەی ڕێکیان پێدەدرا،<ref name=":0" /> و شێوەی سوپایەکی نیشتمانیی ھەبوو. کۆر خۆی ھەموو ئێوارەیەک لەگەڵ ١٠٠ بۆ ٢٠٠ سەربازی ھۆزە جیاوازەکان نانی دەخوارد. کۆمەڵێک ھۆزی جیاواز چوونە ناو سوپاکەیەوە وەک باڵەکی، ڕەوەندۆک، سیدەک، شێروانی، ڕووسووری، مەلیباس، [[مزووری]]، شێخەب، نووریک، خەیلانی، [[خۆشناو]]، ھەنارەیی، [[ھەرکی]]، شێخ مەحموودی، کاسان، دێرە جیکی، بامامی، سێکوو، شیکووڵی، مەندیک، بایمار، [[بالەک|باڵەک]]، و پیراجی. تەنانەت لە ناوچەکانی ھەولێر، ھۆزە [[عەرەب|عەرەبەکانیشی]] ملکەچکرد بۆ ئەوەی شەڕ بۆ سۆران بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=میرنشینی ئەردەڵان، بابان، سۆران لە بەڵگەنامەکانی قاجاڕیدا 1799-1847 |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=2011081810050860719 |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦ |پەڕە=١٦١-١٦٢ |دوایین=محەممەد حەمە باقی}}</ref> میر محەممەد لە ساڵی ١٨٣٤دا [[ھەڵمەتی سۆران دژی ئاشوورییەکان|ھەڵمەتی]] لە دژی [[ئاشوورییەکان|ئاشوورییەکانیش]] ئەنجامدا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Aboona|یەکەم=Hirmis|ناونیشان=https://archive.org/details/HirmisAboonaAssyriansKurdsAndOttomansIntercommunalRelationsOnThePeripheryOfTheOttomanEmpire/page/n97/mode/2up|سەردێڕ=Assyrians, Kurds, and Ottomans: Intercommunal Relations on the Periphery of the Ottoman Empire|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Cambria Press|ژپنک=٩٧٨-١-٦١٣٣٦-٤٧١-٠|پەڕەکان=١٧٣|زمان=en}}</ref> لە ترسی ھاوکاریی نێوان میرنشینی سۆران و [[محەممەد عەلی پاشای میسر|محەممەد عەلی پاشا]]، عوسمانییەکان لە ساڵی ١٨٣٤دا سوپایەکیان بۆ سۆران نارد. میر محەممەد توانیی ھێزەکان بشکێنێت و بەرەو [[قاجاڕەکان|ئێرانیش]] پێشڕەوی بکات. دوای ئەوەی بەھۆی بارودۆخەکەوە ناچارکرا خۆی بەدەستەوە بدات، میر کۆر بۆ گفتوگۆ گەشتی کرد بۆ ئەستەمبوڵ، لەوێ دەسەڵاتی ناوچەی میرنشینی سۆرانی پێدرا. بەڵام لە ڕێگەی گەڕانەوەیدا بۆ ماڵەوە لە ناوچەی دەریای ڕەش بێسەروشوێن بوو و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی پشتگیریی لە [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای کرد وەک میری میرنشینەکە.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}}{{sfnp|Eppel|2018|p=43}} == سوپا == [[پەڕگە:Views around Rawanduz and Bekhal Spring 08.jpg|وێنۆک|301x301پیکسڵ]] بە درێژاییی مێژوو، سوپا و ھێزی میرنشینی سۆران گۆڕانکاریی بەسەردا ھاتووە و بەرزی و نزمیی بە خۆیەوە بینیوە. بۆ نموونە لە سەردەمی [[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] سوپای سۆران زۆر بەھێز وەسفکراوە. [[ئەولیا چەلەبی]]، گەڕیدەیەکی [[گەلانی تورک|تورک]] کە لە نێوان ساڵانی ١٦١١ بۆ ١٦٨٤ ژیاوە، لە یاداشتنامەکەیدا باسی میر خانزاد و سەردەمەکەی و سوپاکەی دەکات و دەڵێت:<ref name=":022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref><blockquote>''لە سەردەمی [[مورادی چوارەم|سوڵتان مورادی چوارەم]] [١٦٢٣-١٦٤٠] ناوچەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]] لەلایەن خانمێکی ڕێزدارەوە بە ناوی خانزادە سوڵتان بەڕێوەدەبرا. فەرماندەییی سوپایەکی دەکرد کە پێکھاتبوو لە دوانزدە ھەزار سەربازی پیادە بە چەکی قووڕسەوە و دە ھەزار تیرھەڵگری سوارەوە. خانزادە سوڵتان لە بەرەکانی شەڕدا، دەموچاوی بە پەردەیەک شاردبووەوە و جەستەی بە پۆشاکێکی ڕەش داپۆشرابوو، لە [پاڵەوانی ئەفسانەییی ئێرانی] [[سامی کوڕی نەریمان|سامی]] کوڕی نەریمان دەچوو، کاتێک سواری ئەسپەکەی خۆی دەبوو و بە بوێرانەوە شمشێربازیی ئەنجامدەدا. بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی چل بۆ پەنجا ھەزار سەربازی، چەند جارێک ھەڵمەتی بۆ ناو [[ئێران]] ئەنجامداوە و [[ھەمەدان]] و [[شارستانی دەرگەزین|دەرگەزین]] و جەمجەنەب و شارە بەرچاوەکانی دیکەی تاڵان کرد و بە سەرکەوتوویی و بە غەنیمەتەوە گەڕایەوە بۆ سۆران.''</blockquote> [[پەڕگە:مدفع الأسطة رجب.jpg|وێنۆک|یەکێک لە تۆپەکانی سەردەمی میر محەممەد، کە تاوەکوو ئێستا ماوە]] بەھێزترین سەردەمی میرنشینی سۆران لە ڕووی سەربازییەوە، سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو. میر محەممەد توانیی سوپایەکی زۆر بەھێز پێکبھێنێت و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد و میرنشینی سۆران خۆی چەک و تۆپی دروستدەکرد. بە نزیکەیی میرنشینی سۆران لە سەردەمی ئەو زیاتر لە ٢٠٠<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=حوسێن حوزنی موکریانی|سەردێڕ=میرانی سۆران|ناونیشان=https://archive.kcac.org/noscript.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=archive.kcac.org}}</ref> بۆ ٣٠٠ تۆپی قوڕسی دروستکرد، کە ھەندێکیان ئێستاش ماون کە بە [[تۆپەکانی وەستا ڕەجەب]] ناسراون. میر محەممەد سوپایەکی ٣٠،٠٠٠<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Moreau|یەکەم=Odile|ناونیشان=https://books.google.fr/books?newbks=1&newbks_redir=0&id=5R1pAAAAMAAJ&dq=rawanduz+1826&focus=searchwithinvolume&q=30.000+Rawanduz|سەردێڕ=L'Empire ottoman à l'âge des réformes: les hommes et les idées du nouvel ordre militaire, 1826-1914|ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Institut français d'études anatoliennes|ژپنک=٩٧٨-٢-٧٠٦٨-١٩٥٣-٧|پەڕەکان=١١٧|زمان=fr}}</ref> بۆ ٥٠،٠٠٠<ref name=":0" /> سەربازی پێکھێنا بە چەکی قوڕسەوە. سوپاکەی میر محەممەد بە سوپایەکی ڕێک و یەکگرتوو وەسفکراوە کە بە سوپایەکی نیشتمانی چووە و [[جلی کوردی]] جلی [[یەکپۆشی]] (یوونیفۆرم)ی سوپاکەی بووە.{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<ref name=":0" /> [[پەڕگە:Mir Muhammed after his take over of Erbil.jpg|ناوەڕاست|وێنۆک|350x350پیکسڵ|تابلۆیەکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و سوپاکەی لە کاتی گرتنەوەی [[ھەولێر]] و قەڵاکەی]] == کولتوور == === زمان === لە میرنشینی سۆراندا [[زمانی کوردی]] قسەی پێکراوە و زمانی سەرەکیی ناوچەکە بووە. ھەندێک سەرچاوەش باس لەوە دەکەن کە [[زمانی عەرەبی|زمانی عەرەبیش]] زمانێکی فەرمی بووە و لە حکوومەتدا کاری پێکراوە.<ref>{{cite thesis|last=Nebez|first=Jamal|date=1970|title=Der kurdische Fürst Mir Muhammad-i Rawandizi genannt Mir-i Kora im Spiegel der Morgenländischen und Abendländischen Zeugnisse: Ein Beitrag zur kurdischen Geschichte|degree=PhD|publisher=University of Hamburg|pages=78–79}}</ref> === دین === لە میرنشینی سۆراندا، دینی [[ئیسلام]] و لقی [[سوننە]] دینی باڵادەستی ناوچەکە و دینی سەرەکیی دەوڵەت بووە. بەڵام لە ھەمان کاتدا دینەکانی دیکەی وەک [[مەسیحییەت]] و [[جوویەتی]] و [[ئێزیدی (دین)|ئێزدیش]] پەیڕەوییان لێکراوە لە ناوچەکانی میرنشینی سۆراندا لە سەردەمە جیاوازەکاندا. خەڵکی ناوچەکە و میرەکانی سۆرانیش پەیڕەوییان لە ئیسلامی سوننە کردووە. تەنانەت دەسەڵاتی یاسادانەریش [[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]] و [[قورئان]] بووە. === جلوبەرگ === [[جلی کوردی]] جلی فەرمیی دەوڵەت بووە لە میرنشینی سۆران. لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەددا]] جلی کوردی جلی [[یەکپۆشی]] (یوونیفۆرم)ی سوپا بووە و کاربەدەستانیش جلی کوردی جلی فەرمییان بووە. [[میر (نازناو)|میر]] کە باڵاترین دەسەڵاتی میرنشین بووە جلی کوردی جلی فەرمیی بووە. لە سەردەمی میر محەممەددا ھەر پلەیەکی حکوومی و سەربازی بە جلوبەرگی کوردیی ڕەنگ جیاواز دیاریکرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=ئەدەب|یەکەم١=کولتوور|سەردێڕ=لە تیرۆری پاشای گەورەوە تا جمھووریی ڕواندز|ناونیشان=http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ئیش=Rudaw|ڕێکەوتی سەردان= ٨ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180807174631/http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ئاڵا == میرنشینی سۆران یەکێکە لەو میرنشینانەی کە ئاڵاکەی تاوەکوو ئێستا ماوەتەوە و ئاڵاکە دڵنیاییی لەسەرە کە بە ڕاستی ئاڵای میرنشینی سۆران بووە. کە ئاڵاکە لە دوو ڕەنگ پێکھاتبوو؛ ڕەنگی [[ڕەش]] لە سەرەوە و ڕەنگی [[سپی]] لە خوارەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Kurdistan: Short-lived independent states |ناونیشان=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.crwflags.com}}</ref> [[پەڕگە:Flag of the Emirate of Soran.svg|ناوەڕاست|وێنۆک|300x300پیکسڵ|ئاڵای میرنشینی سۆران]] == لەناوچوونی میرنشین == [[پەڕگە:Rasul Beg.jpg|وێنۆک|[[ڕەسووڵ بەگ]]]] دوابەدوای کۆچی دواییی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، بۆ ماوەیەکی کورت ئەحمەد بەگ و سولەیمان بەگی برای ھاتنە سەر حوکم، بەڵام حوکمڕانییەکەیان زۆر کورت بوو. دواتر [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای سەرکردایەتیی میرنشینەکەی گرتە ئەستۆ.<ref name=":04">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bruinessen|یەکەم=Martin van|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/Agha_Shaikh_and_State/PGptAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=rasul+beg+soran&dq=rasul+beg+soran&printsec=frontcover|سەردێڕ=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Academic|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٦٤٩-٠١٨-٤|پەڕەکان=١١٧|زمان=en}}</ref> حوکمڕانیی ناوبراو لە قۆناغێکی ناسەقامگیری ناوچەکەدا بوو، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] ھەوڵی تووندکردنەوەی دەسەڵاتیان لە ناوچە کوردییەکان و داگیرکردنی میرنشینە سەربەخۆکانی وەک ''میرنشینی سۆران''<ref name=":52">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ceylan|یەکەم=Ebubekir|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/The_Ottoman_Origins_of_Modern_Iraq/ubaKDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=rasul+soran&pg=PA50&printsec=frontcover|سەردێڕ=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٠٤١-٢|پەڕەکان=٥٠|زمان=en}}</ref><ref name=":14">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA von Jemal Nebez - E-Book|ناونیشان=https://www.epubli.com/shop/der-kurdische-fuerst-mir-muhammad-al-rawandizi-genannt-mir-i-kora-9783745077490|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=epubli|زمان=de}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|ناونیشان=http://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai|سەردێڕ=The Kurdish national movement : its origins and development|ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Syracuse, N.Y. : Syracuse University Press|ئەوانی تر=Internet Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٦-٣٠٩٣-٧}}</ref> و [[میرنشینی بادینان]] دەدا.<ref name=":52" /><ref name=":42">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kiyotaki|یەکەم=Keiko|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/Ottoman_Land_Reform_in_the_Province_of_B/yzCbDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=rasul+soran+1847&pg=PA53&printsec=frontcover|سەردێڕ=Ottoman Land Reform in the Province of Baghdad|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٣٨٤٣٤-٧|پەڕەکان=٥٣|زمان=en}}</ref> بە پێی کتێبی مێژووی [[میرانی سۆران (کتێب)|میرانی سۆرانی]] [[حوسێن حوزنی موکریانی]]، بە ھەمان شێوە باس لەوە دەکات کە ڕەسووڵ بەگ لە پاش براکەی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] ھاتە سەر حوکم و ٧ ساڵی تر حوکمڕانیی کرد. ھەروەھا باس لەوە دەکات کە دواتر دەوڵەتی عوسمانی بە تووندی داوای باج و پارەیەکی زۆریان لە [[ڕەسووڵ بەگ]] کردووە و دواتر داوایان کردووە کە ھەر ساڵێک دەبێت ٤،٠٠٠ لیرە بدات بە حکوومەتی عوسمانی و ڕەسووڵ بەگ ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و ھەر بۆیە عوسمانییەکان لەشکرێکی گەورەیان ناردۆتە سەری و ڕەسووڵ بەگ توانیی چەند جارێک بیانشکێنێت. دواتر باس لەوە دەکات کە عوسمانییەکان دووبارە فشاری ئاینییان بەکارھێنا لەسەر سۆران بە بەکارھێنانی مەلا و پیاوە ئاینییەکان بە ناوی دین و خەلافەتی ئیسلامی بۆ فشارخستنەسەر سۆران و بەم شێوەیەش میرنشینی سۆرانیان ھەڵوەشاندەوە و ناوچەکانی سۆران بەتەواوەتی بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدران.<ref name=":8" /> == ھۆشیاریی کوردی و میرات و کاریگەرییەکان == [[پەڕگە:Soran.png|وێنۆک|نەخشەی میرنشینی سۆران لە سەردەمی میر محەممەد پاشای ڕەواندز و ھەموو شوێنەکان بە وردەکارییەوە؛{{ھن}}....... : سنووری میرنشینی سۆران پێش فراوانبوونی{{ھن}}____ : سنووری سۆران لە سەردەمی فراوانخوازییەکەی پاش یەکخستنەوەی زۆربەی خاکە کوردییەکان]] شوێنەواری [[ناسیۆنالیزمی کوردی|ھۆشیاری و نیشتمانپەروەیی کوردی]] لە میرنشینی سۆراندا بەدیارکەوتوون، لەوانەش ئارەزووی یەکخستنی ھەموو [[کوردستان|ناوچە کوردییەکان]] لەژێر یەک دەسەڵاتدا و بەکارھێنانی [[جلوبەرگی کوردی|پۆشاکی کوردی]] وەک [[یەکپۆشی]] بۆ سوپاکەی. لەسەر ئەمە، [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] دەربارەی سەردەمی میر محەممەد بە نووسەر و گەڕیدەی بەڕیتانی [[فرێدریک میلینگن|فرێدریک میلینگنی]] ڕاگەیاندووە و گوتوویەتی:{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<blockquote>«بە بلیمەتییەکی بەرزخوازانەوە، ئەو بیرۆکە گەورەیەی بۆ ڕزگارکردنی وڵاتەکەی لە ژێر دەسەڵاتی سوڵتانەکان و چەسپاندنی دەسەڵات داڕشتبوو. بە کۆکردنەوەی خەسڵەتەکانی ڕزگارکەرێک و یاسادانەرێک، میر محەممەد پاشا سەرکەوتووبوو لە فراوانکردنی دەسەڵاتی بەسەر پارێزگاکانی دراوسێی وەک کەرکووک و مووسڵ، و کۆکردنەوەی ژمارەیەکی زۆر لە سەربازی کورد لەژێر یەک ئاڵادا.»</blockquote> [[پەڕگە:Kurdish states 1835.png|وێنۆک|نەخشەی میرنشینە کوردییەکان پێش ئەوەی میر محەممەد ھەموویان یەکبخاتەوە، کە سۆرانیش تیایدا دەردەکەوێت]] جگە لەوەش، غالیبی [[تووێژەر]] نووسیویەتی:{{sfnp|Ghalib|2011|p=111}}<blockquote>«لە ڕێگەی چەندین سەدەی فەرمانڕەواییی عوسمانییەوە، ئەوان [کوردەکان] نەیانتوانی ھەستی ھاوبەشی نێوان کورد و فەرمانڕەوای زاڵ دروست بکەن. کوردەکان خۆشییەکانی زۆریان لە سەردەمی سۆران و میرنشینە کوردییەکانی دیکەدا لە بیر بوو. بۆیە بە پێشوازییەوە لە بەرپرسانی عوسمانییان نەدەڕوانی. یادکردنەوەی ڕابردوو بۆ لەبیرنەچوونەوەی مێژووی خۆت گرنگە.»</blockquote> [[پەڕگە:Qani (1898 – 1965).jpg|وێنۆک|[[قانع]]]] [[قانع|قانعی]] شاعیری کوردیش لە بەرھەمەکەیدا بە ناوی ''دەشتی گەرمیان''، بە شیعرێک وەکوو چیڕۆک باس لە [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و میرنشینی سۆران و [[شۆڕشی میر محەممەد]] و کۆتاییھاتنەکەی دەکات بە کورتی بە ناوی «''کورتەی بەسەرھاتی میری ڕەواندوز''» و دەڵێت:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=قانع |سەردێڕ=دەشتی گەرمیان- بە کورتی بەسەرھاتی میری ڕەواندز |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/9500 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=قانع|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2014/95274.PDF|سەردێڕ=دیوانی قانع|پەڕەکان=٥٢٩-٥٣٣}}</ref>{{شیعر|نەستەعلیق}} {{ب|بۆ گەنجی لادێی کوردی دڵسووتاو|یادگاریی کۆن ئەخەینە پێش چاو}} {{ب|میری ڕەواندز، میری میران بوو|ڕەشید و نەبەز، شێری شێران بوو}} {{ب|قارەمانی گەل نەترس و دلێر|وریا و بێ ڕەفێق، شێری بێچووە شێر}} {{ب|خادەمی گەل بوو، خاوەنی ناو بوو|لە کاتی خۆیان میری تەواو بوو}}{{ب|لە ڕەواندزا لەو شاخ و کێوە|حوکمی پاشایی ئەبرد بەڕێوە}}{{ب|لە دەورەی خۆیا نەیھێشت کوردستان|سەردانەواو بێ بۆ بێگانەکان}}{{ب|بەھێزیی سوپا، وەکوو شێری مەس|کەمێ لە تورکی ھێنایە ژێردەس}}{{ب|لە ڕۆژھەڵاتۆ میللەتی ئێران|لەم میرە گەورە بەدڵ ئەترسان}}{{ب|ڕەواندزی کرد بەو شارە جوانە|کردی بە پایتەخت جێگەی شاھانە}}{{ب|بە دەستووری جوان، زۆر بە گومڕاھی|ڕازاندییەوە تەلاری شاھی}}{{ب|سەرای وەزارەت قشڵەی عەسکەری|خوێندنگای گەورە بێ دەردیسەری}}{{ب|ھەتا ڕۆژی بوو حوکمڕەوا بوو|سەردەسەی مەجلیس وزەرا و شا بوو}}{{ب|بنچینەی پایەی عەدڵی دامەزران|بۆ پاراستنی نەتەوەی کوردان}}{{ب|خزمەتگوزار بوو بۆ ھێز و سوپا|دایم چاوەروان بۆ ڕۆژی ھەیجا}}{{ب|تۆپ و تفەنگ و دەرمانی گۆگرد|لە ڕەواندزا دروستیان ئەکرد}}{{ب|تا زەمان ڕەنگی شەڕی بۆ ڕژاند|لەگەڵ تورکەکان پێکا ھەڵگژان}}{{ب|ڕۆژ بە ڕۆژ تورکی ئەشکانە دواوە|لەشکەری تورکی ئەبرد بەو لاوە}}{{ب|تورکان کەوتنە حاڵەتی خەتەر|وتیان وا فەوتاین خاکمان بەسەر}}{{ب|چارەمان چییە با تەگبیرێ کەین|بەشکوو ئەم سوپا گەورە لەناو بەین}}{{ب|ھیچ چارمان نییە، یەک شتمان ماوە|مەلای میرئەحمەد کە خەتێی ناوە}}{{ب|بە زەبری پارە بیکەینە خۆمان|ئەم دەردەی ئێمە ئەو ئەیکا دەرمان}}{{ب|ئەگەر بگەینە لای مەلای خەتێ|گشت ئیش و کارمان ئەبێ جێبەجێ}}{{ب|کاغەزیان نووسی زۆر بە نیھانی|بۆ مەلای خەتێ ھیچ کەس نەیزانی}}{{ب|مێقدارێک پارە بردیان بۆ مەلا|ھەم ناوی دیاری، ھەم دەفعەبەڵا}}{{ب|میر بێخەبەرە لەم ھاتوچووە|لە حاست ئەم کارە ئەڵێی مردووە}}{{ب|مەلا وەکیلی میر ئەحمەد شایە|زیاد لە وەکیل، قازی و مەلایە}}{{ب|ھەرچی کە بیکا ھەر خۆی حیسابە|لای شا مەعقوولە و یەکجار نایابە}}{{ب|کە مەلای خەتێ کاغەزی بینی|فڕێی دا لاوە ئیمان و دینی}}{{ب|کەوتە سەر تەگبیر کە میر فەوتێنێ|پایەی کۆمەڵی کورد لەبن بینێ}}{{ب|ھەستا کەوتەڕێ بۆ تەلاری شا|بردی لەگەڵ خۆی وەزیری سوپا}}{{ب|شا ھەستایەوە زۆر بە ئیحترام|وتی بەخێربێی وا ھاتی بۆلام}}{{ب|لەپاش گفتوگۆ وتی بە پاشا|ئەترسم ھۆردوو لێمان کەن حاشا}}{{ب|ھەڵگەڕێنەوە تەسلیم تورک بن|بمانخەنە ژێر چەپۆکی دوژمن}}{{ب|ئەمەوێ بڕم بۆ جبھەی ھۆردوو|وەعزێ بخوێنم بۆیان زوو بە زوو}}{{ب|میر وتی: بەخوا فکرێ جوانە|کە وا بوو منیش یەم لەگەڵتانا}}{{ب|مەلا پێکەنی وتی: بۆ میرم|من لای خۆی مەلام، خاوەن تەگبیرم}}{{ب|ھیچ لازم ناکا تۆ تەشریف بێنی|زەحمەت بکێشی و عارەق بڕژێنی}}{{ب|بۆیە ھاتمە لات ئیجازەم ئەوێ|ئیجازەت فەرموو من ئەڕۆم شەوێ}}{{ب|پاشا ڕووی تێکرد، وتی مامۆستا|مان و نەمانی کورد وا لە دەستا}}{{ب|سادەی غیرەتێ بۆ کوردەواری|لابەن لە ناوا کزی و ھەژاری}}{{ب|خۆ مەلا خایەن بە گەل و ھۆزە|میکرۆبی خاکە و دوژمنی کۆزە}}{{ب|سێ حوکمی ھەبوو، ڕووی کردە سوپا|وەکیلی شایە و قازییە و مەلا}}{{ب|وەختێ گەیییە ناو سوپای بەسەزمان|وتی موبارەک دینی تازەتان}}{{ب|ئەم دینی ئێوە لەسەر کام دینە|لەسەر کام پەیڕەو، لە کام ئایینە؟}}{{ب|مەگەر نازانن بەرانبەر تورکان|ھەر کەس بە شەڕۆ تفەنگی تەقان}}{{ب|خۆی بێبەش ئەکا لە ئایین و دین|خۆی ئەکا بە ... لە ڕووی سەرزەمین؟}}{{ب|با قیامەتیش بنێین بەولاوە|کە شەرع چەندی چەندی لەسەر دواوە}}{{ب|کە وەختێ ھۆردوو ئەمیانە زانی|کەوتنە باوکەڕۆ بەسەرگەردانی}}{{ب|بوو بە زایەڵە و بە شین و زاری|ئەھاتن و ئەچوون بە بێ قەراری}}{{ب|وتیان مامۆستا، ئامان سەد ئامان|چیمان لێ ئەکەی؟ دەستمان بە دامان}}{{ب|مامۆستا وتی: بێن تۆبە بکەن|کڕنووش لە دەرگای خەلیفە ببەن}}{{ب|من تکا ئەکەم، ھەوڵ ئەدەم بۆتان|بەڵکوو خەلیفە خۆش ببێ لێتان}}{{ب|ھەستانە سەر پێ بە ئەمری مەلا|چەک و سلاح و تۆپیان فڕێدا}}{{ب|سوپا بە بێ شەڕ تەسلیمی تورک بوو|بۆ گرتنی میر کەوتنە ھاتوچوو}}{{ب|مەلا و قووەتێ لە دەستەی تورکان|گەڕانۆ بۆ سەر میری کوردستان}}{{ب|لە ڕەواندزا گرتیان بێ ھەرا|کوژرا و دەوڵەتی کورد لەناوبرا}}{{ب|مەلا خەجاڵەت ھەردوو دنیا بوو|نە ئەم و نە ئەو، ھەردووی لەدەستچوو}}{{کۆتاییی شیعر|}} == پێڕستی میرەکان == {{سەرەکی|پێڕستی میرەکانی سۆران}} {{legend|#FFFF00|دوورخرایەوە، یان دەستی لە کار کێشایەوە}}{{legend|#FF0000|لەسێدارەدراوە یان کوژراوە}} {| class="wikitable" |+ ! rowspan="2" |{{Abbr|ژ.|ژمارە}} ! rowspan="2" |پۆرترەیت ! rowspan="2" |ناو ! colspan="2" |ماوەی حوکمڕانی ! rowspan="2" |مردن ! rowspan="2" |کورتە زانیاریی پێویست |- !دەستپێکی حوکمڕانی !کۆتاییی حوکمڕانی |- |١ | |[[کەڵۆس بەگ]] |؟ |؟ |؟ |باوەگەورەی بنەمەڵەی سۆران |- |٢ | |[[میر عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] |؟ |؟ |؟ |کوڕی کەڵۆس بەگ؛ دامەزرێنەری میرنشین |- |٣ | |[[شا عەلی بەگی سۆران]] |؟ |؟ |؟ |کوڕی میر عیسا |- |٤ | |[[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ]] |~سەرەتاکانی دەیەی ١٥١٠ |~کۆتایییەکانی دەیەی ١٥٢٠ |؟ |کوڕی شا عەلی بەگ؛ لە ماوەی [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێراندا]] حوکمڕان بووە |- style="background: Red;" |٥ | |[[میر عیززەددین شێری سۆران]] |~کۆتایییەکانی دەیەی ١٥٢٠ |١٥٣٤{{Executed}} |١٥٣٤ |کوڕی میر سەید؛ لە ١٥٣٤ لەلایەن سولەیمانی قانوونی لەسێدارەدرا و سۆران ھەڵوەشایەوە |- style="background: Red;" |٦ | |[[میر سەیفەددینی سۆران]] |١٥٣٤ |١٥٥٨{{Executed}} |١٥٥٨ |کوڕی ئامۆزای عیززەددین شێر؛ دامەزرێنەرەوەی سۆران. دەگوترێ لەسێدارەدرا دوای ئەوەی چووە ئەستەمبوڵ |- |٧ | |[[شا قوولی بەگی سۆران]] |١٥٥٨ |١٥٧٧ |١٥٧٧ |کوڕی سەیفەددین |- style="background: Yellow;" |٨ | |[[بۆداغ بەگ کوڕی شا قوولی بەگ]] |١٥٧٧ |١٥٧٧ |١٥٧٧ |کوڕی قوولی بەگ؛ لەلایەن براکەی (سولەیمان بەگ) دوورخرایەوە |- |٩ | |[[میر سولەیمان بەگی یەکەم]] |١٥٧٨ |١٥٨٩ |١٥٨٩ |کوڕی قوولی بەگ؛ بە پێی داستان و گێڕاوەکان بێت کوژراوە. |- |١٠ |[[پەڕگە:Xanzadî_soran.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|150x150پیکسڵ]] |[[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] |١٥٩٠ |١٥٩٧ |١٥٩٧ |کچی قوولی بەگ و خوشکی سولەیمان بەگ بوو |- |١١ | |[[عەلی بەگ کوڕی سولەیمان بەگ|عەلی بەگ]] |١٥٩٧ |١٦٣٤ |١٦٣٤ |کوڕی سولەیمان بەگ و برازای میر خانزاد بوو |- |١٢ | |[[ئۆغووز بەگی گەورە]] |١٦٣٤ |١٦٩٥ |١٦٩٥ |کوڕی عەلی بەگ |- |١٣ | |[[میرە بەگ]] |١٦٩٥ |؟ |؟ |کوڕی عەلی بەگ و برای ئۆغووز بەگ |- |١٤ | |[[ئەحمەد بەگی یەکەمی سۆران|ئەحمەد بەگی یەکەم]] |؟ |١٧٥٦ |١٧٥٦ |کوڕی ئۆغووز بەگی گەورە و برازای میرە بەگ |- |١٥ | |[[ئۆغووز بەگی بچووک]] |١٧٥٦ |١٧٦٨ |١٧٦٨ |کوڕی ئەحمەد بەگ |- style="background: Yellow;" |١٦ | |[[مستەفا بەگ]] |١٧٦٨ |١٨١٣ |١٨١٦ |کوڕی ئۆغووز بەگی بچووک؛ دەستی لە کار کێشایەوە |- |١٧ |[[پەڕگە:Mir_Muhammad.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|150x150پیکسڵ]] |[[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] |١٨١٣ |١٨٣٨ |١٨٣٨ |کوڕی مستەفا بەگ و بەھێزترین میری میرنشینی سۆران و سەرکردەی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشی ڕەواندز]] |- |١٨ | |[[ئەحمەد بەگی دووەمی سۆران|ئەحمەد بەگی دووەم]] |١٨٣٨ |١٨٤٠ |١٨٤٠ |کوڕی مستەفا بەگ |- style="background: Yellow;" |١٩ | |[[سولەیمان بەگی دووەم]] |١٨٤٠ |١٨٤٠ |؟ |کوڕی مستەفا بەگ؛ دوورخرایەوە |- |٢٠ |[[پەڕگە:Rasul_Beg.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|160x160پیکسڵ]] |[[ڕەسووڵ بەگ]] |١٨٤٠ |١٨٤٧ |١٨٨٤ |کوڕی مستەفا بەگ و کۆتا میری میرنشین. لە دوای ئەو میرنشین ھەڵوەشایەوە بەئێجگاری |} == سەرچاوەکان == <references responsive="" /> {{میرنشینی سۆران |state=autocollapse}}{{میرنشینە کوردییەکان|collapsible=collapsed}}{{خانەدانە ئیسلامییەکان لە ناوچەی مەشریق}}{{تووڵی دەروازە|مێژوو|کوردستان|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عێراق|ئێران|شەڕ|ئیسلام|پاشایەتی}} [[پۆل:میرنشینی سۆران]] [[پۆل:خانەدانە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:میرنشینە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی باشووری کوردستان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٥یەم]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٤یەم]] [[پۆل:ھەڵوەشانەوەکانی دەیەی ١٨٤٠]] 0re9iqc4sb46yr72z7m1nhy49u82hmu 1592009 1591951 2026-06-19T14:58:55Z Ari Qasm 57423 1592009 wikitext text/x-wiki {{پاڵاوتنی وتاری باش|١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}{{Infobox former country|conventional_long_name={{Align|center|میرنشینی سۆران}}|year_end=١٨٤٧|native_name={{Align|center|ئیمارەتی سۆران}}|p1=دەوڵەتی جەلائیری|flag_p1=Flag of Ilkhanate.svg|p2=قەرەقۆینلۆ|flag_p2=Flag of Kara Koyunlu dynasty.png|s1=ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|flag_s1=Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).png|year_start=١٣٣٠ <small>یان</small> ١٤٣٠|image_flag=Flag of the Emirate of Soran.svg|image_coat=Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|image_map=Soran Emirate.jpg|image_map_caption=نەخشەی میرنشینی سۆران لە دەیەی ١٨٣٠ لە گەورەترین ئاستیدا لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] کە لە باکوور و باشوورەوە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ئێرانی قاجاڕی]] و لە ڕۆژاواوە [[خدێوی میسر]] بوو|capital=* [[شەقڵاوە]] * [[ھەریر]] * [[ھەولێر]] * [[ڕەواندز]]|common_languages=[[کوردی]]{{ھن}}[[عەرەبی]]|religion={{tree list}} *[[ئیسلام]] ** [[سوننە]]|title_leader=[[میر (نازناو)|میر]]|government_type=[[میرنشین]]|today={{tree list}} *{{flagicon image|Flag of Iraq.svg}} [[عێراق]] **{{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ھەرێمی کوردستان]] *{{flagicon image|Flag of Iran.svg}} [[ئێران]] *{{flagicon image|Flag of Turkey.svg}} [[تورکیا]] *{{flagicon image|Flag of Syria (2025-).svg}} [[سووریا]]|legislature=[[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]]|house1=[[File:Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|Soran Emirate flag|15px]] [[میرانی سۆران]]|type_house1=[[خانەدان]]|status=ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] <small>(١٥١٤-١٨١٦)</small>{{ھن}}[[دەوڵەتی سەروەر|دەوڵەتێکی سەروەر]] <small>(١٨١٦-١٨٣٨)</small>}} '''میرنشینی سۆران'''<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Mustafa |author-first=Amanj Ahmad |سەردێڕ=سیاسه‌تی ده‌وڵه‌تی عوسمانی به‌رانبه‌ر میرنشینی سۆران له‌ سه‌رده‌می میر محه‌ممه‌دی ڕەواندزید (-) |ساڵ=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=[[زانکۆی سۆران]] |زمان=ku, en |doi=10.31918/twejer.1923.10 |doi-access=free}} لاپەڕە ١</ref> یان '''ئیمارەتی سۆران''' [[میرنشینە کوردییەکان|میرنشینێکی]] [[کورد|کوردیی]] [[ئیسلامی سوننە|موسڵمانی سوننە]] بوو لە [[باشووری کوردستان]]. سەرەتا وەک میرنشینێکی بچووک لە [[سەدەی ١٤یەم|سەدەی چواردە]] یان [[سەدەی ١٥یەم|پازدەی]] زایینی پێش داگیرکردنی [[کوردستان]] لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] لە ناوچەی [[ڕەواندز]] دامەزرا،<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Ghalib |author-first=Sabah Abdullah |سەردێڕ=The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire, 1800-1850 |ساڵ=٢٠١١|ناونیشان=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=[[University of Exeter]]}} لاپەڕە ٥٠</ref> دواتر پەلی ھاوێشتە ناوچەکانی [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]].<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kılıç |یەکەم=Orhan |سەردێڕ=KILIÇ, Orhan; "Yavuz Sultan Selim, İdris-i Bitlisî ve Kürtler/Yavuz Sultan Selim, Idris-i Bitlisi and Kurds |ناونیشان=https://www.academia.edu/36364518/KILI%C3%87_Orhan_Yavuz_Sultan_Selim_%C4%B0dris_i_Bitlis%C3%AE_ve_K%C3%BCrtler_Yavuz_Sultan_Selim_Idris_i_Bitlisi_and_Kurds |پەڕە=٢٠٠}}</ref><ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە دەوری سەفەوی و ئەوەڵی حکوومەتی عوسمانیدا |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20260218174728/https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> بەگشتی سنووری ئەم میرنشینە بە ناوچەکانی نێوان [[زێی بچووک]] و [[زێی گەورە]] وەسفدەکرێت. [[عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] یەکەم فەرمانڕەوای خانەدانەکە بوو.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=[[شەرەفخانی بەدلیسی]]|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە - فەرمانڕەوایانی سۆران|پەڕەکان=٣٣٦ تا ٣٥٦}}</ref><ref name=":32">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئیمارەتی سۆران |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28485 |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> لە ساڵی ١٥١٤دا میرنشینی سۆران خاکەکانی لە کەرکووک و ھەولێر و [[سۆران (شار)|سۆرانەوە]]، تا ماوەیەک بۆ [[ورمێ|ورمێش]] درێژ بوویەوە.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> لە ساڵەکانی ١٨٣٢ تا ١٨٣٥یش لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، سنوورەکانی سۆران لە کەرکووک و [[مووسڵ]] و ھەولێرەوە لە [[باشووری کوردستان]]، تاوەکوو [[جزیر]] و [[نسێبین]] و [[مێردین|ماردین]] و [[سێرت]] لە [[باکووری کوردستان]] و لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ڕۆژھەڵاتی کوردستانیش]] تا [[موکریان|ناوچەکانی موکریان]] و لە [[ڕۆژاوای کوردستان|ڕۆژاوای کوردستانیش]] تاوەکوو ھەندێک شارەکانی وەک [[قامیشلۆ]] درێژبووەوە.<ref>Ahmet Kardam, ''[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Cizre-Bohtan Beyi Bedirhan]'', pp. 70, 79 – years. *''"During the 1820s and early 1830s, Mir Muhammad pursued territorial expansion by conquering neighboring Kurdish principalities, first seizing Bradost and later extending his domains toward the Iranian frontier, including [[Harir, Iraq|Harir]], [[Erbil|Hoşnav]], [[Erbil]], and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]."'' (P.70) *''"He later advanced into the Behdinan Emirate, capturing key centers such as [[Akre|Aqrah]], [[Amedi|Amadiya]], [[Duhok]], and [[Zakho]], ultimately becoming the dominant power in the region between the [[Great Zab|Greater Zab]] and [[Khabur|Khabur rivers]]."'' (P.70) *''"Mir Muhammad's dominion eventually expanded from the Baban territories in the south to include the Behdinan and Cizre-Bohtan principalities in the north, extending as far as [[Kurtalan|Garzan]] and [[Şirvan, Siirt|Şirvan]]."'' (P.70)</ref><ref>Sinan Hakan, ''[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Kurdish Rebels and the Ottomans in Archival Documents (1817–1867)]'' (in Turkish), Doz Publishing, 2011, {{ISBN|9789756876916}}, p. 86. Also available at [https://books.google.com.tr/books/about/Osmanl%C4%B1_ar%C5%9Fiv_belgelerinde.html?id=Tvq0AAAAIAAJ Book link] and [[Academia.edu|Academia]]. *''"Mir Muhammad expanded the emirate beyond the Soran region, incorporating [[Koy Sanjaq|Köysancak]], [[Harir, Iraq|Harir]], Köprü, Erbil (Hewler), [[Cizre]], and parts of Botan into his domains."'' (P.71) *''"He later captured the [[Amedi|Sanjak of Amadiya]] and, by 1835, had extended his authority to include territories of the [[Bahdinan|Behdinan]] and [[Baban|Baban Kurdish Emirates]]."'' (P.71) *''"Mir Muhammad's campaigns reached Cizre and Botan, and reportedly even [[Siirt]], described as being thirty hours away from Diyarbakır; meanwhile, resistance movements also emerged in the region, including Timur Bey of the Zerki beys and the Tırkan Kurdish tribe from the Maden and Eğil areas."'' (P.72)</ref><ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] (BOA), FUND CODE: HAT D.NO:449 G.No:22346/B, 25 February 1835.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McDowall|یەکەم=David|سەردێڕ=Modern Kürt Tarihi|ڕێکەوت=١٥ی شوباتی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=Doruk Publishing|ژپنک=٩٧٥-٥٥٣-٤٣٦-٩|زمان=tr|translator-last=Domaniç|translator-first=Neşenur}} *''"Mir Muhammad was now prepared to direct his aggression toward his neighbors. He attacked the tribes of [[Şirvan, Siirt|Şirvan]], [[Bradost (mountain)|Bradost]], Surçi, [[Khoshnaw|Khuşnaw]], and Mamas, and by capturing [[Harir, Iraq|Harir]], the former capital of Soran, reignited the conflict."'' (P.74) *''"Mir Muhammad gained control over the lands situated between the two Zab rivers, the Tigris, and the Iranian frontier. In 1823, he captured [[Koy Sanjaq|Koi Sanjak]], another [[Baban]] possession, and further expanded his territories along the edges of the Mesopotamian plain by seizing Erbil and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]. [[Ranya|Raniya]], situated among the mountains, fell the following year."'' (P.74) *''"Mir Muhammad, presenting Mir Said’s defeat as an obligation to avenge the Mazuris as their leader, captured the city of Aqrah in Bahdinan in 1833, expelled its ruler, and after a brief siege conquered [[Amedi|Amadiya]]. He removed Mir Said from power and appointed a Bahdinani puppet in his place. He then captured [[Zakho]] and [[Duhok]], which were significant not only commercially because of the trade routes passing through them, but also strategically due to their location between [[Mosul]] and [[Cizre|Jazira ibn Umar]]."'' (P.75) *''"Because Mir Muhammad had advanced against the Bohtan Emirate as far as the Tigris, captured [[Cizre|Jazira ibn Umar]], displaced its emir Bedir Khan (Azizan), and spread fear among the people of [[Hasankeyf]], [[Nusaybin]], and even [[Mardin]]."'' (P.75-76) *''"However, after attacking Bohtan, Mir Muhammad was forced to return immediately to Amadiya, which Mir Said had once again brought under his control. Fighting with relentless fury, he recaptured the city, put many of its leading figures to the sword, effectively eliminated the Bahdinan emirs, and formally annexed [[Bahdinan]] to [[Rawandiz|Rawanduz]]."'' (P.76)</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|ناونیشان=https://kutuphane.tbmm.gov.tr/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=126356&query_desc=an%3A501922|سەردێڕ=Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi: Kökenleri ve Gelişimi|بڵاوکەرەوە=İletişim Yayınları|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-٩٧٥-٤٧٠-١٧٠-٨|شوێن=İstanbul}} * ''"Muhammad Pasha turned his attention to conquering neighboring regions, attacking Bradost, Şirvan, Surçi, Hoşnaviye, and Mamiş, and quickly bringing them under his authority."'' (P.119) * ''"Determined to control the entire region between the Zab tributaries, the Tigris, and the Iranian frontier, Mir Muhammad captured Harir, Koye (Köysancak), Raniya, Erbil, and Altınköprü."'' (P.119) * ''"After capturing Amadiya, Muhammad Pasha became the sole ruler of the region between the Greater Zab and the Khabur rivers, including the important centers of Duhok and Zakho."'' (P.125) * ''"His next objective was the mountainous region of Botan, located north of Bahdinan. He marched toward Cizre and captured it with little difficulty before advancing into Botan."'' (P.125) * ''"Muhammad Pasha occupied the whole Rawanduz region and appointed his brother Rasul Bey as governor of Bahdinan, effectively bringing an end to the centuries-old Bahdinan Emirate."'' (P.126) * ''"His sphere of influence extended from the Iranian frontier in the east to the approaches of Diyarbakır and Mosul in the west."'' (P.135)</ref> میرنشینی سۆران لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] (ح. ١٨١٣–١٨٣٨) لە ساڵی ١٨١٦ تا ١٨٣٨ سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند و لە دەوڵەتی عوسمانی جیابووەوە و میرنشینی سۆران گەیشتە لووتکەی بەھێزی و دەسەڵاتی خۆی.<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Ebraheem |author-first=Sharameen |سەردێڕ=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of Iraqi Kurdistan. |ڕێکەوت=٢٠١٣|ناونیشان=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |بڵاوکەرەوە=Manchester Metropolitan University's Research Repository}} لاپەڕە ٢٣٥</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 64.</ref><ref name="Aksin2">Sina Akşin, ''Political History (1789–1908)'' and ''History of Turkey: The Ottoman State (1600–1908)'', Istanbul: Cem Yayınevi, 1988, p. 96.</ref> میر محەممەد وەستا لە مانەوە وەک دڵسۆزێک بۆ عوسمانییەکان و ڕێزدان و باجی وەک [[دەوڵەتی ژێردەستە|ژێردەستەیەک]] ڕاگرت و [[سککە|سککەی]] بە ناوی خۆیەوە لێدا و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=editor |ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=The Suhoor Cannon: A special Ramadan tradition in Erbil |ناونیشان=https://kurdishglobe.krd/the-suhoor-cannon-a-special-ramadan-tradition-in-erbil/ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdishglobe |زمان=en-US}}</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 65.</ref><ref>Izady, 2007, p. 122; Lazarev et al., 2007, p. 106.</ref> ھەر بە سەرکردایەتیی خۆی توانیی سەکردایەتیی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشێک]] بکات لە دژی ھەردوو [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕ|ئێرانی قاجاڕی]] و بەشێکی گەورەی خاکی [[کوردستانی گەورە]] ڕزگار بکات.<ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] [[Ottoman archives|(BOA/Prime Ministry Ottoman Archives)]], VBOA 097, 21 Dhu al-Qi'dah 1257 (21 December 1841), Governor Mehmed Pasha of Mosul to the Sublime Porte.</ref> میرنشینەکە دوای شکستی شۆڕشەکە و مردنی میر محەممەد، دەسەڵاتەکەی سنووردارکرایەوە و لاوازبوو و دوای ٩ ساڵ، لە ساڵی ١٨٤٧ میرنشینەکە لە چوارچێوەی [[تەنزیمات|ھەڵمەتەکانی نێوەندگیرکردنەوەی عوسمانی]] بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدرایەوە و بەتەواوەتی ھەڵوەشێندرایەوە.<ref name=":5">{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=A People Without a State, The Kurds from the Rise of Islam to the Dawn of Nationalism |ساڵ=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٧٣-٠٩١١-٧}} لاپەڕە ٥٦</ref><ref name=":6">{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=Routledge Handbook on the Kurds |پەڕەکان=٣٥–٤٧|ساڵ=٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٠|chapter=The Kurdish emirates |chapter-url=https://www.routledgehandbooks.com/doi/10.4324/9781315627427-4#sec3_3_1 |بڵاوکەرەوە=Routledge Handbooks Online |doi=10.4324/9781315627427-4 |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٨-٦٤٦٦٤-٣|s2cid=186808301}} لاپەڕە ٤٣</ref> کۆتا میری میرنشینەکەش [[ڕەسووڵ بەگ]] بوو.<ref name="Ceylan">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ceylan|یەکەم=Ebubekir|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ubaKDwAAQBAJ&dq=rasul+soran&pg=PA50|سەردێڕ=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٠٤١-٢|پەڕە=٥٠|زمان=en}}</ref> == بنەچە == بە گوێرەی [[شەرەفنامە|شەرەفنامەی]] [[شەرەفخانی بدلیسی|شەرەفخانی بەدلیسی]] (١٥٩٧)، ئەم میرنشینە و میرەکانی ڕەچەڵەکیان دەگەڕێتەوە بۆ [[کەڵۆس بەگ|کەڵۆس]] ناوێک، کە شەرەفخان لەگەڵیدا ئیدیعای ئەوە دەکات کە ئەو پیاوە ئاغایەکی [[عەرەب|عەرەبی]] [[بەدەوییەکان|بەدەویی]] خەڵکی [[بەغدا]] بووە و لە ھەودیان لە ناوچەی سۆران نیشتەجێبووە و لە سەرەتادا کەڵۆس شوانکاریی کردووە لە شوێنەکەدا.<ref name=":4" /><ref name=":33">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bidlīsī|یەکەم=Sharaf Khān|ناونیشان=https://www.google.de/books/edition/%C5%9Eerefname/6idBNAAACAAJ?hl=en|سەردێڕ=Şerefname: Yazan Şeref Han, Arapçadan çeviren, Mehmet Emin Bozarslan|ڕێکەوت=١٩٧١|بڵاوکەرەوە=Ant Yayinlari|پەڕەکان=٣٠٣-٣٠٥|زمان=tr}}</ref> بەڵام [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] لە [[خولاسەیەکی تاریخی کورد و کوردستان|کتێبەکەیدا]] بە گوێرەی چەند سەرچاوەیەک ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و لەگەڵ ئەمەشدا ناوەکەی کردووەتە بەڵگەیەکی تر کە «کەڵۆس» ناوێکی کوردییە و بە کەسێک دەوترێت کە ددانی پێشەوەی نەبێت.<ref name=":32" /> کەڵۆس سێ کوڕی ھەبووە بە ناوەکانی عیسا و ئیبراھیم و شێخ وەیس. عیسا بە شەریف و نەرم و نیان و چاکەخواز وەسفکراوە و بە دابەشکردنی داھاتەکەی بەسەر ھەژار و بێبەشەکانی خەڵکی گوندەکە ناسرابوو، ئەمەش وایکرد شوێنکەوتووانێکی دڵسۆزی دەستبکەوێت. کاتێک فەرمانڕەوای ناوچەکە ھێزەکانی خۆی لە دژی دوژمنێکی بەھێز کۆکردەوە، عیسا لەگەڵ شوێنکەوتووانی پەیوەندییان بە ھەڵمەتەکەوە کرد. ھاوەڵەکانی بە گاڵتەجاڕییەوە نازناوی «ئەمیر»یان لێنا، بەڵام دوای نیشاندانی توانا و ھێزەکەی لە شەڕدا، خەڵکی ناوچەکە بە فەرمی وەک فەرمانڕەوای خۆیان ناساندییان. دواتر عیسا و ھاوەڵانی بۆ گرتنی قەڵای «ئەوان» ھەنگاویان ناوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شەرەفنامە دەگێڕێتەوە کە ناوچەی دەوروبەری قەڵاکە بە بەردی سووری ڕووت و ڕەق تایبەتمەند بووە. عیسا و پیاوەکانی یەکەم کەس بوون کە بەردەکانیان چەقاند و لە نێویدا دامەزران، ئازایەتییان لە شەڕدا بووە ھۆی ئەوەی ناویان لێ بنرێت سنگ سرخ، کە بە واتای کۆمەڵی بەردەسووران دێت. لە ڕێگەی بەکارھێنانی باوەوە و بە ھۆی وەرگێڕانی کوردیی سرخ («سوور»)ی فارسی بە سۆھر، ناوەکە پەرەی سەند و بوو بە سۆھران و ناوی میرنشینەکە. دوابەدوای گەمارۆیەکی سەرکەوتوو، عیسا تا مردنی حوکمڕانیی ناوچەکەی کرد، دوای ئەوە [[شا عەلی بەگی سۆران|شا عەلی]] [[شا عەلی بەگی سۆران|بەگی]] کوڕی جێگەی گرتەوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شا عەلی بەگیش کاتێ کۆچی دواییی کرد، چوار کوڕی لە دوای خۆی بەجێھێشت بە ناوەکانی میر عیسا، میربۆداغ، میر حوسێن، میر سەیدی. شا عەلی بەگ ھەر لە ماوەی حوکمڕانییەکەیدا ناوچەکانی دەسەڵاتی وڵاتی بە سەر کوڕەکانیدا دابەشکرد، بۆ ئەوەی دوای خۆی کێشەی لێنەکەوێتەوە و بەیەکەوە وڵات بەڕێوەبەرن.<ref name=":4" /> == مێژوو == === ساڵانی سەرەتایی === ==== لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان ==== قادر محەممەد محەممەد دەنووسێت کە میرنشینەکە بە زۆری لە نێوان ساڵانێکی نێوان ١٣٣٠ بۆ ١٤٣٠ دامەزرابێت.<ref name=":0">{{Cite thesis|last=Muhammad|first=Qadir Muhammad|title=Kurds and Kurdistan in the View of British Travellers in the Nineteenth Century|date=14 December 2017|degree=|publisher=University of Leicester|url=https://leicester.figshare.com/articles/thesis/Kurds_and_Kurdistan_in_the_View_of_British_Travellers_in_the_Nineteenth_Century/10239464/1|language=en|page=94-98}}</ref> میرنشینی سۆران دواتر کەوتە ژێر دەستی [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]]. لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان مایەوە تاوەکوو [[شەڕی ئێران و عوسمانی (١٥٠٥–١٥١٧)|شەڕی عوسمانی و سەفەوی]] و لایەنگیریی میرنشینەکە بۆ دەوڵەتی عوسمانی. ==== لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان ==== {{ھەروەھا ببینە|ڕێککەوتننامەی کورد و عوسمانی}} [[پەڕگە:NUSRETNAME,_fol.43b._Kurds_visiting_Lala_Mustafa_Pasha,_in_1581.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|وێنای کوردەکانی سەردەمی عوسمانی لە کاتی سەردانیکردنی [[لالە مستەفا پاشا]]، کە سەری بڕاوی شەڕکەرە [[قزڵباش|قزڵباشەکانیان]] بە دەستەوە گرتووە.]] [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] بۆ یەکەمجار لە کاتی ململانێکەیان لەگەڵ [[سەفەوییەکان]] لە ساڵی ١٥١٤، لەژێر دەسەڵاتی [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەمدا]] پەیوەندییان لەگەڵ کورددا بەست، یەکەمین کارلێکەکان ئەرێنی بوون. کوردەکان بە سەرۆکایەتیی [[ئیدریسی بەدلیسی|مەلا ئیدریسی بەدلیسی]] لە کاتی [[شەڕی چاڵدێران]] لە دژی سەفەوییەکان لایەنگری عوسمانییەکانیان کرد. ھێزە کوردییەکان ڕۆڵێکی گەورەیان ھەبوو لە گرتنی شارەکانی وەک [[ئامەد|دیاربەکر]] (ئامەد) و ناوچەکانی دیکەی ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆلیا لە دەستی سەفەوییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Özoğlu|یەکەم=Hakan|سەردێڕ=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries|بڵاوکەرەوە=SUNY Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٥٩٩٣-٥|پەڕەکان=٤٧–٤٩|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ |سەردێڕ=Burada bizden önce kimler vardı? |ناونیشان=https://www.milliyet.com.tr/kultur-sanat/burada-bizden-once-kimler-vardi-1163156 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی نیسانی ٢٠٢٤ |وێبگە=Milliyet |زمان=tr}}</ref> ھەوڵەکانی ئیدریسی بەدلیسی میرنشینەکانی یەکخست لە دژی سەفەوییەکان و بە کۆمەڵ لە دژیان وەستانەوە، یەکێک لەو میرنشانەش میرنشینی سۆران بوو بە سەکردایەتیی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ]]. ھەروەھا ئەمە میری سۆرانیشی ھاندا بۆ [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|دەستبەسەرداگرتنی ھەولێر و کەرکووک]] و پاککردنەوەی لە قزڵباش و سەفەوییەکان. وە ھەروەھا ئاماژە بەوەش دەدرێت کە بۆ پارێزگاریکردن لە [[ورمێ]]، ئەوێش درابێت بە میر سەید.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> وەستانەوەی کورد لە دژی سەفەوییەکان لە ئەنجامی سیاسەتی خراپ و تووندی [[سەفەوییەکان]] بەرامبەر بە میرە کوردەکان بوو، بە تایبەتی کە زۆرینەی کورد [[سوننە]] مەزھەب بوون و دەوڵەتی سەفەویش [[شیعە]] مەزھەب بوو، لە پاڵ ئەوەی کە سەفەوییەکان ھەوڵیاندەدا میرنشینە کوردییەکان لەناوببەن و زۆر لە میرە کوردەکانیشیان زیندانیدەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=History of the Kurds – The Kurdistan Memory Programme |ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=kurdistanmemoryprogramme.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کوردەکان لەژێر حوکمی سەفەوییەکاندا |ناونیشان=https://ethesis.su.edu.krd/thesis/871 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=example name |زمان=en |یەکەم=زانکۆی سەڵاحەددین}}</ref><ref name=":3" /> بەم شێوەیەش میرنشینی سۆران بوو بە دەوڵەتێکی دڵسۆز و ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و تاوەکوو لەناوچوونی میرنشینەکەش ھەر وەک ژێردەستەیەکی دەوڵەتی عوسمانی مایەوە. ئەم سەردەمەش لە ١٥١٤ تاوەکوو ١٨١٣ و [[شۆڕشی میر محەممەد|یاخیبوونی میر محەممەد]] درێژەی کێشا و دواتر میرنشینەکە ھاتەوە ژێر دەستی عوسمانییەکان بەڵام حوکمی میرنشینەکە درێژەی نەکێشا و تێکەڵکرایەوە بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> === میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ === {{سەرەکی|میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک}} لە [[شەقڵاوە|شەقڵاوەوە]] حوکمڕانیی دەکرد. میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ توانی زۆر سەرکەوتووانە لە ماوەی شەڕەکانی عوسمانی و سەفەوی و لە ماوەی [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێراندا]] لە ساڵی ١٥١٤ [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]] لە ژێر دەستی پاشماوەی [[سەفەوییەکان]] و [[قزڵباش|قزڵباشەکان]] [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|ئازاد بکات]].<ref name=":4" /> === میر عیززەددین شێر و ھەڵوەشانەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر عیززەددین شێری سۆران}} [[پەڕگە:NiniveNabiYunisOutside.jpg|وێنۆک|باس لەوە دەکرێت کە میر عیززەددین چەند مزگەوت و مەدرەسەیەک (فێرگەیەک)یشی لە شاری [[کەرکووک]] دروست کردبێت، بە ھەمان شێوە لە [[ھەولێر|ھەولێریش]]، بەڵام دیار نییە کامە مەدرەسە و مزگەوتانەن بە تەواوەتی. ھەروەھا باس لەوە دەکرێت کە قوببەی [[مزگەوتی نەبی یوونس|مزگەوتی نەبی یوونسیشی]] نوێ کردبێتەوە.]] میر عیززەددین شێر کوڕی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی]] بوو، کە لە شەقڵاوەوە حوکمڕانیی دەکرد. میر عیززەددین شێر شاری [[ھەولێری]] کرد بە ناوەندی میرنشین و بۆ ماوەیەک لەوێوە حوکمڕانیی سۆرانی کرد.<ref name=":32" /> میر عیززەددین دوو برای ھەبوو، بە ناوەکانی سەیفەددین و سولەیمان، سەیفەددین ھەر زوو بە گەنجی کۆچی دواییی کرد. کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی|سولەیمانی قانوونی]] دەگەڕایەوە لە [[گرتنی بەغدا (١٥٣٤)|گرتنی بەغدا (لە ١٥٣٤)]]. کاتێک کە سوڵتان سولەیمانی قانوونی دەگەڕایەوە، فەرمانی کوشتنی میر عیززەددین شێری دەرکرد و میر عیززەددین لەسێدارەدرا. دەگوترێ کە بەھۆی تۆمەت ھەڵبەستنێک بووە بۆ میر عیززەددین،<ref name=":32" /> لە کاتێکدا ھەندێک سەرچاوە باس لەوە دەکەن کە میر عیززەددین میری ناوچەیەکی بەرفراوان بووە و وەکوو دڵسۆزی دەوڵەتی عوسمانی کاری کردووە، بەڵام ژێربەژێر دەستی لەگەڵ [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]] ھەبووە، ھەربۆیە فەرمانی لەسێدارەدانی بۆ دەرچوو لەلایەن سوڵتان سولەیمانی قانوونی.<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Peywend |دوایین=Guli |یەکەم=Nizar |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ |سەردێڕ=Mîrnişînên Dasin ȗ Şêxan li Serdemê Osmanîyan (1515- 1750) Vêkolîneke Dokûmenkarî- The Emirate of Dasin and Sheikhan in the Ottoman Era 1515-1755 A Documentary Study |ناونیشان=https://www.academia.edu/127632052/M%C3%AErni%C5%9F%C3%AEn%C3%AAn_Dasin_%C8%97_%C5%9E%C3%AAxan_li_Serdem%C3%AA_Osman%C3%AEyan_1515_1750_V%C3%AAkol%C3%AEneke_Dok%C3%BBmenkar%C3%AE_The_Emirate_of_Dasin_and_Sheikhan_in_the_Ottoman_Era_1515_1755_A_Documentary_Study}}</ref> سوڵتان سولەیمانیش ھەولێر و دەوروبەری دا بە [[حوسێن بەگی داسنی|حوسێن بەگی داسنیی]] میری [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنیی]] [[ئێزیدییەکان|ئێزیدی]] و بۆ ساڵی ١٥٣٥، حوسێن بەگ لە ھەولێر حوکمی دەکرد. بەڵام پاش ماوەیەک لە کوشتنی میر عیززەددین، براکەی، میر سولەیمانیش کۆچی دواییی کرد، ھەر لەبەر ئەمەش، فەرماندرا کە تەواوی ناوچەی سۆران بە سەنجەقی ھەولێرەوە گرێبدرێ و میرنشینی سۆرانیش لە دەست میراتگرە ھێڵییەکەی دەرچوو و ھەڵوەشایەوە و تەواوی ناوچەی سۆران خرایە سەر [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنی]].<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە|پەڕەکان=٣٤٠–٣٤١}}</ref><ref name=":7" />{{Sfn|Lescot|1938}}{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر سەیفەددین و دامەزراندنەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر سەیفەددینی سۆران|شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)}} ئیدی میر عیززەددین کوژرا و ھەولێر و ناوچەکانی سۆران بە میرنشینی داسنیی ئێزدی گرێدرا. دوای ماوەیەک، ئەندامێکی بنەماڵەی سۆران بە ناوی [[میر سەیفەددینی سۆران|میر سەیفەددین]] دەرکەوت و ئەو بووە ھۆی دامەزراندنەوەی میرنشینی سۆران، کە دەکات بە کوڕی ئامۆزای میر عیززەددین شێر، چەند جارێک ھێرشی کردە سەر حوسێن بەگی داسنی، بەڵام ھەموو جارێک تێکشکا. میر سەیفەددینیش پەنای بۆ بێگە بەگی میری [[ئەردەڵان]] برد، بەڵام یارمەتیی نەدا. پشتگیرییە چاوەڕوانکراوەکە بەدی نەھات، ھەربۆیە میر سەیفەددین گەڕایەوە بۆ سۆران. لەو کاتەدا حوسێن بەگ داسنی لەوێ ئامادە نەبوو.<ref name=":02">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |سەردێڕ=Hussein Beg Dasini und die Schlacht um Arbil |ناونیشان=https://www.ezidipress.com/blog/hussein-beg-dasini-und-die-schlacht-um-arbil/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ |وێبگە=ÊzîdîPress |زمان=de}}</ref> [[پەڕگە:Balcony of one of the houses around Erbil Citadel.jpg|وێنۆک|[[قەڵای ھەولێر]]]] میر سەیفەدین ئەمەی قۆستەوە و توانیی زۆربەی ھۆزە کوردییەکانی ئەوێ یەکبخات و بە ژمارەیەکی زۆر شەڕکەرەوە سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێک بکات و [[شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)|ھێرشی کردە]] سەر [[ھەولێر]].<ref name=":02" /><ref name=":7" /> لە کۆتاییدا میر سەیفەددین ھێزێکی لە سۆران کۆکردەوە و سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی کرد و ھێرشی کردە سەر ھەولێر، لە کاتێکدا [[حوسێن بەگی داسنی]] ئامادە نەبوو. دەستی بەسەر شارەکەدا گرت و حوسێن بەگی ناچار کرد بە ڕێپێوان بگەڕێتەوە دژی. لە شەڕی دواتردا میر سەیفەددین ھێزەکانی داسنیی تێکشکاند. ئەو گێڕانەوەیەی ڕۆجەر لێسکۆت کە تاوەکوو ئێستا پارێزراوە باس لەوە دەکات کە بە نزیکەیی ٥٠٠ پیاوی داسنیی ئێزدی کوژران و میر سەیفەددین غەنیمەتێکی بەرچاوی دووژمنیشی برد لە کەلوپەل و کاڵا و چەکەکانی دووژمن.{{Sfn|Lescot|1938}} ئەردنچ گووڵجوو پوختەیەکی ھاوشێوە بە زمانی تورکی باسدەکات و باس لەوە دەکات کە میر سەیفەددین ھەولێری گرتووە و حوسێن بەگی داسنی شکستی ھێناوە و نزیکەی ٥٠٠ ئێزیدیی پێشەنگ کوژران. گووڵجوو ھەروەھا باس لەوە دەکات کە حوسێن بەگ دواتر چەند ھەوڵێکی دا بۆ وەرگرتنەوەی ھەولێر، بەڵام شکستی ھێنا و ھەولێر و زەوییەکانی سۆران لە دەستی میر سەیفەددین مانەوە.{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر خانزاد === {{سەرەکی|خانزادی سۆران}} [[پەڕگە:Xanzadî soran.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی خانزادی سۆران]] میرێکی ئافرەتی سۆران بوو و یەکێکە لە ھەرە میرە بەناوبانگەکانی سۆران. ھەندێک جار وەک سیمبولی [[ژنانی کورد|ئافرەتی کورد]] دەناسرێت. خانزاد خوشکی [[میر سولەیمان بەگی سۆران|میر سولەیمان بەگی]] کوڕی [[شا قوولی بەگی سۆران|قوولی بەگ]] بوو، کە حوکمڕانیی میرنشینی سۆرانی دەکرد لە دەوروبەری ساڵی ١٦٢٠، دوای ئەوەی براکەی لەلایەن فەرماندەیەکی سەربازی بە ناوی «[[لەشکری]]» کوژرا، خانزاد ھاتە سەر حوکم. ھەندێک سەرچاوە بوونە فەرمانڕەوای میر خانزاد دەگەڕێننەوە بۆ ساڵی ١٥٩٠.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|وێبگە=PUK Media|سەردێڕ=Kurdish women}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|date=ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> لەشکری ھەڵاتە [[چیای شنگال|چیاکانی شەنگال]]، لەوێش میر خانزاد بۆ تۆڵەسەندنەوە لە نامەیەکدا پێشنیاری ھاوسەرگیریی بۆ کردووە و لە نامەکەدا پێی دەڵێ «میرنشین و سوپا بێ تۆ شپرزەن، میرایەتیی سۆران وەمن ناکرێ، خۆت شیاوی میرایەتیت... بۆیە داوات لێدەکەم بە زووترین کات بگەڕێیتەوە [[ھەریر]] و منیش ئامادەم ھاوسەرگیریت لەگەڵ بکەم»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئایا خانزادی سۆران مێردی کردووە؟! |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240425195020567561 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=خانزاد و لەشکری |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240723180322583167 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref>. وە کاتێکیش لەشکری گەڕایەوە ھەریر و چاوی بە خانزاد کەوت، خانزاد لەشکری و ھەموو سوپاکەی سەربڕی.<ref name=":03">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref> میر خانزاد پایتەختی لە [[قەڵای دووین|قەڵای دووینەوە]] گواستەوە بۆ [[ھەریر]]، ڕێگاوبان و قەڵای دروستکرد و ھێرشیشی کردە سەر زۆرێک لە شارۆچکەکانی دەوروبەری بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی زەبەلاحی ٤٠ بۆ ٥٠ ھەزار سەرباز کە ١٢ ھەزار پیادە و ١٠ ھەزار تیرھەڵگری سوارەیان تێدابوو بۆ پاراستنی میرنشینی سۆران لە دووژمنەکانی.<ref name=":12">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> لە سەردەمی حوکمڕانیدا حوکمڕانیی بەسەر دوو ناوچەی کوردیدا کردووە بە ناوەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]]، کە [[پارێزگای ھەولێر|پارێزگای ھەولێری]] ئێستای پێکدەھێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Middle East Journal |issue=1 |issn=0026-3141 |دوایین=Bengio |یەکەم=Ofra |ڕێکەوت=٢٠١٦ |سەردێڕ=Game Changers: Kurdish Women in Peace and War |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/43698618 |بەرگ=٧٠ |پەڕەکان=٣٠–٤٦}}</ref> خانزاد بۆ ماوەی حەوت ساڵ حوکمڕانیی کرد و قەڵاکەیشی کە [[قەڵای خانزاد|قەڵای]] [[قەڵای خانزاد|خانزاد]] بوو، تا ئێستاش ماوە و دەکەوێتە سەر لووتکەی گردێک کە ٢٢ کیلۆمەتر لە [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Mujeres |ناونیشان=https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328215044/https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Asociación Amistad con Kurdistán |زمان=es}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=IN PHOTOS: Five things every foreigner learns when visiting Kurdistan |ناونیشان=http://www.kurdistan24.net/en/culture/124dbbc4-dc30-4975-b901-68246f3c0080 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en |دوایین=Kurdistan24}}</ref> [[پەڕگە:Banaman_Castle.jpg|وێنۆک|قەڵای بانەمان یان [[قەڵای خانزاد]]، کە بە ناوی خانزادی سۆرانەوە ناونراوە، یەکێکە لە پاشماوەکانی سەردەمی میر خانزاد کە تاوەکوو ئێستا ماوە و ٢٢کم لە شاری [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە]] ناوی خانزاد، شاژنی جەنگاوەری ئەفسانەییی کورد، بە زیندوویی ماوەتەوە و لە ڕێگەی گۆرانی و شیعری جۆراوجۆری کوردییەوە یاد دەکرێتەوە.<ref name=":122">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> == لە سەردەمی میر محەممەد پاشای ڕەواندز == {{سەرەکی|میرنشینی سۆران لە سەردەمی میر محەممەد|شۆڕشی میر محەممەد|شەڕی سۆران و قاجاڕی (١٨٢٩–١٨٣٤)}} [[پەڕگە:Mir Muhammad.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی میر محەممەد پاشای ڕەواندز لە بەڵگەنامەیەکی [[ئێرانی قاجاڕی|قاجاڕیدا]]]] میری پێش کۆتاییی میرنشینەکە، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو، کە لە ساڵی ١٨١٣ تا ١٨٣٦ فەرمانڕەواییی کردووە. باوکی میر محەممەد، [[مستەفا بەگ]]، میرنشینەکەی ڕادەستی ئەو کرد. لە چەند ساڵی یەکەمی فەرمانڕەوایەتییەکەیدا، چاکسازییەکی گەورەی لە میرنشینەکە کرد، بە تایبەتی لە ڕووی سەربازییەوە. دەسەڵاتی خۆی چەسپاند و دەستی کرد بە یەکخستنەوەی خاکەکانی میرنشینەکانی دراوسێی. یەکێک لەوانەش [[میرنشینی بابان]] بوو، [[ھەریر]]، [[کۆیە]]، [[پردێ]]، [[ھەولێر]]، [[ئاکرێ]]، [[ڕانیە|ڕانیەی]] [[شەڕی بابان و سۆران (١٨٢٢–١٨٢٨)|گرت]]. کەمێک زیاتر لە [[زێی بچووک]] پەڕییەوە و کردی بە سنوور.<ref>[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Hakan], footnote 116, p. 71: "It is the Behdinan Region. It is in the north of the Soran region and south of the Hakkari region."</ref> کاتێک ناوچەکە تووشی بۆشاییی دەسەڵات بوو بە ھۆی لاوازبوونی [[میرنشینی بابان]]، [[شەڕی ڕووسیا و عوسمانی (١٨٢٨–١٨٢٩)]]، و [[شەڕی میسر و عوسمانی (١٨٣١–١٨٣٣)]]. لە نێوان ١٨٣١ بۆ ١٨٣٤ توانیی چەندین شارۆچکە و شاری میرنشینە کوردییەکانی دیکە بگرێت و یەکیانبخاتەوە بۆ دژی عوسمانییەکان. لە ١٨٣١دا [[میرنشینی بادینان|میرنشینی بادینانی]] [[لەشکرکێشیی سۆران بۆ سەر بادینان|تێکەڵ بە سۆران کرد]].<ref name=":13">{{بیرخستنەوە|دوایین=Ates |یەکەم=Sabri |سەردێڕ=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |ڕێکەوت=٢٠٢١|ئیش=The Cambridge History of the Kurds |پەڕەکان=٧٦|editor-last=Gunes |editor-first=Cengiz |ناونیشان=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|شوێن=Cambridge |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|editor2-last=Bozarslan |editor2-first=Hamit |editor3-last=Yadirgi |editor3-first=Veli}}</ref> میر محەممەد زیاتر دەسەڵاتی خۆی بۆ [[مێردین|ماردین]]، [[جزیر]] و [[نسێبین]] فراوانتر کرد، و فەرمانڕەوای [[بۆتان]]، میر سەیفەددینی ناچارکرد کە دان بە دەسەڵاتی ئەو بنێت، کە بووە ھۆی نیگەرانییەکی ڕژد لە پایتەختی عوسمانی [[ئەستەمبوڵ|قوستەنتەنیە]]. دواتر میر محەممەد زۆر [[ئێزیدییەکان|ئێزیدییەکانی]] چەوساندەوە بە ھۆی ھۆکاری ئاینی و لایەنگیرییان بۆ عوسمانییەکان لە ناوچە تازە داگیرکراوەکاندا. [[پەڕگە:Prince muhammad prince of soran.jpg|وێنۆک|پەیکەرێکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] لە [[ڕەواندز]]]] لە سەردەمی میر محەممەددا، میرنشینی سۆران سوپایەکی بەھێزی پەرەپێدا. پێکھاتبوو لە نێوان ٣٠،٠٠٠ بۆ ٥٠،٠٠٠ (سی ھەزار بۆ پەنجا ھەزار) چەکداری ھۆزەکان کە مووچەی ڕێکیان پێدەدرا،<ref name=":0" /> و شێوەی سوپایەکی نیشتمانیی ھەبوو. کۆر خۆی ھەموو ئێوارەیەک لەگەڵ ١٠٠ بۆ ٢٠٠ سەربازی ھۆزە جیاوازەکان نانی دەخوارد. کۆمەڵێک ھۆزی جیاواز چوونە ناو سوپاکەیەوە وەک باڵەکی، ڕەوەندۆک، سیدەک، شێروانی، ڕووسووری، مەلیباس، [[مزووری]]، شێخەب، نووریک، خەیلانی، [[خۆشناو]]، ھەنارەیی، [[ھەرکی]]، شێخ مەحموودی، کاسان، دێرە جیکی، بامامی، سێکوو، شیکووڵی، مەندیک، بایمار، [[بالەک|باڵەک]]، و پیراجی. تەنانەت لە ناوچەکانی ھەولێر، ھۆزە [[عەرەب|عەرەبەکانیشی]] ملکەچکرد بۆ ئەوەی شەڕ بۆ سۆران بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=میرنشینی ئەردەڵان، بابان، سۆران لە بەڵگەنامەکانی قاجاڕیدا 1799-1847 |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=2011081810050860719 |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦ |پەڕە=١٦١-١٦٢ |دوایین=محەممەد حەمە باقی}}</ref> میر محەممەد لە ساڵی ١٨٣٤دا [[ھەڵمەتی سۆران دژی ئاشوورییەکان|ھەڵمەتی]] لە دژی [[ئاشوورییەکان|ئاشوورییەکانیش]] ئەنجامدا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Aboona|یەکەم=Hirmis|ناونیشان=https://archive.org/details/HirmisAboonaAssyriansKurdsAndOttomansIntercommunalRelationsOnThePeripheryOfTheOttomanEmpire/page/n97/mode/2up|سەردێڕ=Assyrians, Kurds, and Ottomans: Intercommunal Relations on the Periphery of the Ottoman Empire|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Cambria Press|ژپنک=٩٧٨-١-٦١٣٣٦-٤٧١-٠|پەڕەکان=١٧٣|زمان=en}}</ref> لە ترسی ھاوکاریی نێوان میرنشینی سۆران و [[محەممەد عەلی پاشای میسر|محەممەد عەلی پاشا]]، عوسمانییەکان لە ساڵی ١٨٣٤دا سوپایەکیان بۆ سۆران نارد. میر محەممەد توانیی ھێزەکان بشکێنێت و بەرەو [[قاجاڕەکان|ئێرانیش]] پێشڕەوی بکات. دوای ئەوەی بەھۆی بارودۆخەکەوە ناچارکرا خۆی بەدەستەوە بدات، میر کۆر بۆ گفتوگۆ گەشتی کرد بۆ ئەستەمبوڵ، لەوێ دەسەڵاتی ناوچەی میرنشینی سۆرانی پێدرا. بەڵام لە ڕێگەی گەڕانەوەیدا بۆ ماڵەوە لە ناوچەی دەریای ڕەش بێسەروشوێن بوو و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی پشتگیریی لە [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای کرد وەک میری میرنشینەکە.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}}{{sfnp|Eppel|2018|p=43}} == سوپا == [[پەڕگە:Views around Rawanduz and Bekhal Spring 08.jpg|وێنۆک|301x301پیکسڵ]] بە درێژاییی مێژوو، سوپا و ھێزی میرنشینی سۆران گۆڕانکاریی بەسەردا ھاتووە و بەرزی و نزمیی بە خۆیەوە بینیوە. بۆ نموونە لە سەردەمی [[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] سوپای سۆران زۆر بەھێز وەسفکراوە. [[ئەولیا چەلەبی]]، گەڕیدەیەکی [[گەلانی تورک|تورک]] کە لە نێوان ساڵانی ١٦١١ بۆ ١٦٨٤ ژیاوە، لە یاداشتنامەکەیدا باسی میر خانزاد و سەردەمەکەی و سوپاکەی دەکات و دەڵێت:<ref name=":022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref><blockquote>''لە سەردەمی [[مورادی چوارەم|سوڵتان مورادی چوارەم]] [١٦٢٣-١٦٤٠] ناوچەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]] لەلایەن خانمێکی ڕێزدارەوە بە ناوی خانزادە سوڵتان بەڕێوەدەبرا. فەرماندەییی سوپایەکی دەکرد کە پێکھاتبوو لە دوانزدە ھەزار سەربازی پیادە بە چەکی قووڕسەوە و دە ھەزار تیرھەڵگری سوارەوە. خانزادە سوڵتان لە بەرەکانی شەڕدا، دەموچاوی بە پەردەیەک شاردبووەوە و جەستەی بە پۆشاکێکی ڕەش داپۆشرابوو، لە [پاڵەوانی ئەفسانەییی ئێرانی] [[سامی کوڕی نەریمان|سامی]] کوڕی نەریمان دەچوو، کاتێک سواری ئەسپەکەی خۆی دەبوو و بە بوێرانەوە شمشێربازیی ئەنجامدەدا. بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی چل بۆ پەنجا ھەزار سەربازی، چەند جارێک ھەڵمەتی بۆ ناو [[ئێران]] ئەنجامداوە و [[ھەمەدان]] و [[شارستانی دەرگەزین|دەرگەزین]] و جەمجەنەب و شارە بەرچاوەکانی دیکەی تاڵان کرد و بە سەرکەوتوویی و بە غەنیمەتەوە گەڕایەوە بۆ سۆران.''</blockquote> [[پەڕگە:مدفع الأسطة رجب.jpg|وێنۆک|یەکێک لە تۆپەکانی سەردەمی میر محەممەد، کە تاوەکوو ئێستا ماوە]] بەھێزترین سەردەمی میرنشینی سۆران لە ڕووی سەربازییەوە، سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو. میر محەممەد توانیی سوپایەکی زۆر بەھێز پێکبھێنێت و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد و میرنشینی سۆران خۆی چەک و تۆپی دروستدەکرد. بە نزیکەیی میرنشینی سۆران لە سەردەمی ئەو زیاتر لە ٢٠٠<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=حوسێن حوزنی موکریانی|سەردێڕ=میرانی سۆران|ناونیشان=https://archive.kcac.org/noscript.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=archive.kcac.org}}</ref> بۆ ٣٠٠ تۆپی قوڕسی دروستکرد، کە ھەندێکیان ئێستاش ماون کە بە [[تۆپەکانی وەستا ڕەجەب]] ناسراون. میر محەممەد سوپایەکی ٣٠،٠٠٠<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Moreau|یەکەم=Odile|ناونیشان=https://books.google.fr/books?newbks=1&newbks_redir=0&id=5R1pAAAAMAAJ&dq=rawanduz+1826&focus=searchwithinvolume&q=30.000+Rawanduz|سەردێڕ=L'Empire ottoman à l'âge des réformes: les hommes et les idées du nouvel ordre militaire, 1826-1914|ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Institut français d'études anatoliennes|ژپنک=٩٧٨-٢-٧٠٦٨-١٩٥٣-٧|پەڕەکان=١١٧|زمان=fr}}</ref> بۆ ٥٠،٠٠٠<ref name=":0" /> سەربازی پێکھێنا بە چەکی قوڕسەوە. سوپاکەی میر محەممەد بە سوپایەکی ڕێک و یەکگرتوو وەسفکراوە کە بە سوپایەکی نیشتمانی چووە و [[جلی کوردی]] جلی [[یەکپۆشی]] (یوونیفۆرم)ی سوپاکەی بووە.{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<ref name=":0" /> [[پەڕگە:Mir Muhammed after his take over of Erbil.jpg|ناوەڕاست|وێنۆک|350x350پیکسڵ|تابلۆیەکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و سوپاکەی لە کاتی گرتنەوەی [[ھەولێر]] و قەڵاکەی]] == کولتوور == === زمان === لە میرنشینی سۆراندا [[زمانی کوردی]] قسەی پێکراوە و زمانی سەرەکیی ناوچەکە بووە. ھەندێک سەرچاوەش باس لەوە دەکەن کە [[زمانی عەرەبی|زمانی عەرەبیش]] زمانێکی فەرمی بووە و لە حکوومەتدا کاری پێکراوە.<ref>{{cite thesis|last=Nebez|first=Jamal|date=1970|title=Der kurdische Fürst Mir Muhammad-i Rawandizi genannt Mir-i Kora im Spiegel der Morgenländischen und Abendländischen Zeugnisse: Ein Beitrag zur kurdischen Geschichte|degree=PhD|publisher=University of Hamburg|pages=78–79}}</ref> === دین === لە میرنشینی سۆراندا، دینی [[ئیسلام]] و لقی [[سوننە]] دینی باڵادەستی ناوچەکە و دینی سەرەکیی دەوڵەت بووە. بەڵام لە ھەمان کاتدا دینەکانی دیکەی وەک [[مەسیحییەت]] و [[جوویەتی]] و [[ئێزیدی (دین)|ئێزدیش]] پەیڕەوییان لێکراوە لە ناوچەکانی میرنشینی سۆراندا لە سەردەمە جیاوازەکاندا. خەڵکی ناوچەکە و میرەکانی سۆرانیش پەیڕەوییان لە ئیسلامی سوننە کردووە. تەنانەت دەسەڵاتی یاسادانەریش [[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]] و [[قورئان]] بووە. === جلوبەرگ === [[جلی کوردی]] جلی فەرمیی دەوڵەت بووە لە میرنشینی سۆران. لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەددا]] جلی کوردی جلی [[یەکپۆشی]] (یوونیفۆرم)ی سوپا بووە و کاربەدەستانیش جلی کوردی جلی فەرمییان بووە. [[میر (نازناو)|میر]] کە باڵاترین دەسەڵاتی میرنشین بووە جلی کوردی جلی فەرمیی بووە. لە سەردەمی میر محەممەددا ھەر پلەیەکی حکوومی و سەربازی بە جلوبەرگی کوردیی ڕەنگ جیاواز دیاریکرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=ئەدەب|یەکەم١=کولتوور|سەردێڕ=لە تیرۆری پاشای گەورەوە تا جمھووریی ڕواندز|ناونیشان=http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ئیش=Rudaw|ڕێکەوتی سەردان= ٨ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180807174631/http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ئاڵا == میرنشینی سۆران یەکێکە لەو میرنشینانەی کە ئاڵاکەی تاوەکوو ئێستا ماوەتەوە و ئاڵاکە دڵنیاییی لەسەرە کە بە ڕاستی ئاڵای میرنشینی سۆران بووە. کە ئاڵاکە لە دوو ڕەنگ پێکھاتبوو؛ ڕەنگی [[ڕەش]] لە سەرەوە و ڕەنگی [[سپی]] لە خوارەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Kurdistan: Short-lived independent states |ناونیشان=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.crwflags.com}}</ref> [[پەڕگە:Flag of the Emirate of Soran.svg|ناوەڕاست|وێنۆک|300x300پیکسڵ|ئاڵای میرنشینی سۆران]] == لەناوچوونی میرنشین == [[پەڕگە:Rasul Beg.jpg|وێنۆک|[[ڕەسووڵ بەگ]]]] دوابەدوای کۆچی دواییی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، بۆ ماوەیەکی کورت ئەحمەد بەگ و سولەیمان بەگی برای ھاتنە سەر حوکم، بەڵام حوکمڕانییەکەیان زۆر کورت بوو. دواتر [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای سەرکردایەتیی میرنشینەکەی گرتە ئەستۆ.<ref name=":04">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bruinessen|یەکەم=Martin van|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/Agha_Shaikh_and_State/PGptAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=rasul+beg+soran&dq=rasul+beg+soran&printsec=frontcover|سەردێڕ=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Academic|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٦٤٩-٠١٨-٤|پەڕەکان=١١٧|زمان=en}}</ref> حوکمڕانیی ناوبراو لە قۆناغێکی ناسەقامگیری ناوچەکەدا بوو، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] ھەوڵی تووندکردنەوەی دەسەڵاتیان لە ناوچە کوردییەکان و داگیرکردنی میرنشینە سەربەخۆکانی وەک ''میرنشینی سۆران''<ref name=":52">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ceylan|یەکەم=Ebubekir|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/The_Ottoman_Origins_of_Modern_Iraq/ubaKDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=rasul+soran&pg=PA50&printsec=frontcover|سەردێڕ=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٠٤١-٢|پەڕەکان=٥٠|زمان=en}}</ref><ref name=":14">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA von Jemal Nebez - E-Book|ناونیشان=https://www.epubli.com/shop/der-kurdische-fuerst-mir-muhammad-al-rawandizi-genannt-mir-i-kora-9783745077490|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=epubli|زمان=de}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|ناونیشان=http://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai|سەردێڕ=The Kurdish national movement : its origins and development|ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Syracuse, N.Y. : Syracuse University Press|ئەوانی تر=Internet Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٦-٣٠٩٣-٧}}</ref> و [[میرنشینی بادینان]] دەدا.<ref name=":52" /><ref name=":42">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kiyotaki|یەکەم=Keiko|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/Ottoman_Land_Reform_in_the_Province_of_B/yzCbDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=rasul+soran+1847&pg=PA53&printsec=frontcover|سەردێڕ=Ottoman Land Reform in the Province of Baghdad|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٣٨٤٣٤-٧|پەڕەکان=٥٣|زمان=en}}</ref> بە پێی کتێبی مێژووی [[میرانی سۆران (کتێب)|میرانی سۆرانی]] [[حوسێن حوزنی موکریانی]]، بە ھەمان شێوە باس لەوە دەکات کە ڕەسووڵ بەگ لە پاش براکەی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] ھاتە سەر حوکم و ٧ ساڵی تر حوکمڕانیی کرد. ھەروەھا باس لەوە دەکات کە دواتر دەوڵەتی عوسمانی بە تووندی داوای باج و پارەیەکی زۆریان لە [[ڕەسووڵ بەگ]] کردووە و دواتر داوایان کردووە کە ھەر ساڵێک دەبێت ٤،٠٠٠ لیرە بدات بە حکوومەتی عوسمانی و ڕەسووڵ بەگ ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و ھەر بۆیە عوسمانییەکان لەشکرێکی گەورەیان ناردۆتە سەری و ڕەسووڵ بەگ توانیی چەند جارێک بیانشکێنێت. دواتر باس لەوە دەکات کە عوسمانییەکان دووبارە فشاری ئاینییان بەکارھێنا لەسەر سۆران بە بەکارھێنانی مەلا و پیاوە ئاینییەکان بە ناوی دین و خەلافەتی ئیسلامی بۆ فشارخستنەسەر سۆران و بەم شێوەیەش میرنشینی سۆرانیان ھەڵوەشاندەوە و ناوچەکانی سۆران بەتەواوەتی بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدران.<ref name=":8" /> == ھۆشیاریی کوردی و میرات و کاریگەرییەکان == [[پەڕگە:Soran.png|وێنۆک|نەخشەی میرنشینی سۆران لە سەردەمی میر محەممەد پاشای ڕەواندز و ھەموو شوێنەکان بە وردەکارییەوە؛{{ھن}}....... : سنووری میرنشینی سۆران پێش فراوانبوونی{{ھن}}____ : سنووری سۆران لە سەردەمی فراوانخوازییەکەی پاش یەکخستنەوەی زۆربەی خاکە کوردییەکان]] شوێنەواری [[ناسیۆنالیزمی کوردی|ھۆشیاری و نیشتمانپەروەیی کوردی]] لە میرنشینی سۆراندا بەدیارکەوتوون، لەوانەش ئارەزووی یەکخستنی ھەموو [[کوردستان|ناوچە کوردییەکان]] لەژێر یەک دەسەڵاتدا و بەکارھێنانی [[جلوبەرگی کوردی|پۆشاکی کوردی]] وەک [[یەکپۆشی]] بۆ سوپاکەی. لەسەر ئەمە، [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] دەربارەی سەردەمی میر محەممەد بە نووسەر و گەڕیدەی بەڕیتانی [[فرێدریک میلینگن|فرێدریک میلینگنی]] ڕاگەیاندووە و گوتوویەتی:{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<blockquote>«بە بلیمەتییەکی بەرزخوازانەوە، ئەو بیرۆکە گەورەیەی بۆ ڕزگارکردنی وڵاتەکەی لە ژێر دەسەڵاتی سوڵتانەکان و چەسپاندنی دەسەڵات داڕشتبوو. بە کۆکردنەوەی خەسڵەتەکانی ڕزگارکەرێک و یاسادانەرێک، میر محەممەد پاشا سەرکەوتووبوو لە فراوانکردنی دەسەڵاتی بەسەر پارێزگاکانی دراوسێی وەک کەرکووک و مووسڵ، و کۆکردنەوەی ژمارەیەکی زۆر لە سەربازی کورد لەژێر یەک ئاڵادا.»</blockquote> [[پەڕگە:Kurdish states 1835.png|وێنۆک|نەخشەی میرنشینە کوردییەکان پێش ئەوەی میر محەممەد ھەموویان یەکبخاتەوە، کە سۆرانیش تیایدا دەردەکەوێت]] جگە لەوەش، غالیبی [[تووێژەر]] نووسیویەتی:{{sfnp|Ghalib|2011|p=111}}<blockquote>«لە ڕێگەی چەندین سەدەی فەرمانڕەواییی عوسمانییەوە، ئەوان [کوردەکان] نەیانتوانی ھەستی ھاوبەشی نێوان کورد و فەرمانڕەوای زاڵ دروست بکەن. کوردەکان خۆشییەکانی زۆریان لە سەردەمی سۆران و میرنشینە کوردییەکانی دیکەدا لە بیر بوو. بۆیە بە پێشوازییەوە لە بەرپرسانی عوسمانییان نەدەڕوانی. یادکردنەوەی ڕابردوو بۆ لەبیرنەچوونەوەی مێژووی خۆت گرنگە.»</blockquote> [[پەڕگە:Qani (1898 – 1965).jpg|وێنۆک|[[قانع]]]] [[قانع|قانعی]] شاعیری کوردیش لە بەرھەمەکەیدا بە ناوی ''دەشتی گەرمیان''، بە شیعرێک وەکوو چیڕۆک باس لە [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و میرنشینی سۆران و [[شۆڕشی میر محەممەد]] و کۆتاییھاتنەکەی دەکات بە کورتی بە ناوی «''کورتەی بەسەرھاتی میری ڕەواندوز''» و دەڵێت:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=قانع |سەردێڕ=دەشتی گەرمیان- بە کورتی بەسەرھاتی میری ڕەواندز |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/9500 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=قانع|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2014/95274.PDF|سەردێڕ=دیوانی قانع|پەڕەکان=٥٢٩-٥٣٣}}</ref>{{شیعر|نەستەعلیق}} {{ب|بۆ گەنجی لادێی کوردی دڵسووتاو|یادگاریی کۆن ئەخەینە پێش چاو}} {{ب|میری ڕەواندز، میری میران بوو|ڕەشید و نەبەز، شێری شێران بوو}} {{ب|قارەمانی گەل نەترس و دلێر|وریا و بێ ڕەفێق، شێری بێچووە شێر}} {{ب|خادەمی گەل بوو، خاوەنی ناو بوو|لە کاتی خۆیان میری تەواو بوو}}{{ب|لە ڕەواندزا لەو شاخ و کێوە|حوکمی پاشایی ئەبرد بەڕێوە}}{{ب|لە دەورەی خۆیا نەیھێشت کوردستان|سەردانەواو بێ بۆ بێگانەکان}}{{ب|بەھێزیی سوپا، وەکوو شێری مەس|کەمێ لە تورکی ھێنایە ژێردەس}}{{ب|لە ڕۆژھەڵاتۆ میللەتی ئێران|لەم میرە گەورە بەدڵ ئەترسان}}{{ب|ڕەواندزی کرد بەو شارە جوانە|کردی بە پایتەخت جێگەی شاھانە}}{{ب|بە دەستووری جوان، زۆر بە گومڕاھی|ڕازاندییەوە تەلاری شاھی}}{{ب|سەرای وەزارەت قشڵەی عەسکەری|خوێندنگای گەورە بێ دەردیسەری}}{{ب|ھەتا ڕۆژی بوو حوکمڕەوا بوو|سەردەسەی مەجلیس وزەرا و شا بوو}}{{ب|بنچینەی پایەی عەدڵی دامەزران|بۆ پاراستنی نەتەوەی کوردان}}{{ب|خزمەتگوزار بوو بۆ ھێز و سوپا|دایم چاوەروان بۆ ڕۆژی ھەیجا}}{{ب|تۆپ و تفەنگ و دەرمانی گۆگرد|لە ڕەواندزا دروستیان ئەکرد}}{{ب|تا زەمان ڕەنگی شەڕی بۆ ڕژاند|لەگەڵ تورکەکان پێکا ھەڵگژان}}{{ب|ڕۆژ بە ڕۆژ تورکی ئەشکانە دواوە|لەشکەری تورکی ئەبرد بەو لاوە}}{{ب|تورکان کەوتنە حاڵەتی خەتەر|وتیان وا فەوتاین خاکمان بەسەر}}{{ب|چارەمان چییە با تەگبیرێ کەین|بەشکوو ئەم سوپا گەورە لەناو بەین}}{{ب|ھیچ چارمان نییە، یەک شتمان ماوە|مەلای میرئەحمەد کە خەتێی ناوە}}{{ب|بە زەبری پارە بیکەینە خۆمان|ئەم دەردەی ئێمە ئەو ئەیکا دەرمان}}{{ب|ئەگەر بگەینە لای مەلای خەتێ|گشت ئیش و کارمان ئەبێ جێبەجێ}}{{ب|کاغەزیان نووسی زۆر بە نیھانی|بۆ مەلای خەتێ ھیچ کەس نەیزانی}}{{ب|مێقدارێک پارە بردیان بۆ مەلا|ھەم ناوی دیاری، ھەم دەفعەبەڵا}}{{ب|میر بێخەبەرە لەم ھاتوچووە|لە حاست ئەم کارە ئەڵێی مردووە}}{{ب|مەلا وەکیلی میر ئەحمەد شایە|زیاد لە وەکیل، قازی و مەلایە}}{{ب|ھەرچی کە بیکا ھەر خۆی حیسابە|لای شا مەعقوولە و یەکجار نایابە}}{{ب|کە مەلای خەتێ کاغەزی بینی|فڕێی دا لاوە ئیمان و دینی}}{{ب|کەوتە سەر تەگبیر کە میر فەوتێنێ|پایەی کۆمەڵی کورد لەبن بینێ}}{{ب|ھەستا کەوتەڕێ بۆ تەلاری شا|بردی لەگەڵ خۆی وەزیری سوپا}}{{ب|شا ھەستایەوە زۆر بە ئیحترام|وتی بەخێربێی وا ھاتی بۆلام}}{{ب|لەپاش گفتوگۆ وتی بە پاشا|ئەترسم ھۆردوو لێمان کەن حاشا}}{{ب|ھەڵگەڕێنەوە تەسلیم تورک بن|بمانخەنە ژێر چەپۆکی دوژمن}}{{ب|ئەمەوێ بڕم بۆ جبھەی ھۆردوو|وەعزێ بخوێنم بۆیان زوو بە زوو}}{{ب|میر وتی: بەخوا فکرێ جوانە|کە وا بوو منیش یەم لەگەڵتانا}}{{ب|مەلا پێکەنی وتی: بۆ میرم|من لای خۆی مەلام، خاوەن تەگبیرم}}{{ب|ھیچ لازم ناکا تۆ تەشریف بێنی|زەحمەت بکێشی و عارەق بڕژێنی}}{{ب|بۆیە ھاتمە لات ئیجازەم ئەوێ|ئیجازەت فەرموو من ئەڕۆم شەوێ}}{{ب|پاشا ڕووی تێکرد، وتی مامۆستا|مان و نەمانی کورد وا لە دەستا}}{{ب|سادەی غیرەتێ بۆ کوردەواری|لابەن لە ناوا کزی و ھەژاری}}{{ب|خۆ مەلا خایەن بە گەل و ھۆزە|میکرۆبی خاکە و دوژمنی کۆزە}}{{ب|سێ حوکمی ھەبوو، ڕووی کردە سوپا|وەکیلی شایە و قازییە و مەلا}}{{ب|وەختێ گەیییە ناو سوپای بەسەزمان|وتی موبارەک دینی تازەتان}}{{ب|ئەم دینی ئێوە لەسەر کام دینە|لەسەر کام پەیڕەو، لە کام ئایینە؟}}{{ب|مەگەر نازانن بەرانبەر تورکان|ھەر کەس بە شەڕۆ تفەنگی تەقان}}{{ب|خۆی بێبەش ئەکا لە ئایین و دین|خۆی ئەکا بە ... لە ڕووی سەرزەمین؟}}{{ب|با قیامەتیش بنێین بەولاوە|کە شەرع چەندی چەندی لەسەر دواوە}}{{ب|کە وەختێ ھۆردوو ئەمیانە زانی|کەوتنە باوکەڕۆ بەسەرگەردانی}}{{ب|بوو بە زایەڵە و بە شین و زاری|ئەھاتن و ئەچوون بە بێ قەراری}}{{ب|وتیان مامۆستا، ئامان سەد ئامان|چیمان لێ ئەکەی؟ دەستمان بە دامان}}{{ب|مامۆستا وتی: بێن تۆبە بکەن|کڕنووش لە دەرگای خەلیفە ببەن}}{{ب|من تکا ئەکەم، ھەوڵ ئەدەم بۆتان|بەڵکوو خەلیفە خۆش ببێ لێتان}}{{ب|ھەستانە سەر پێ بە ئەمری مەلا|چەک و سلاح و تۆپیان فڕێدا}}{{ب|سوپا بە بێ شەڕ تەسلیمی تورک بوو|بۆ گرتنی میر کەوتنە ھاتوچوو}}{{ب|مەلا و قووەتێ لە دەستەی تورکان|گەڕانۆ بۆ سەر میری کوردستان}}{{ب|لە ڕەواندزا گرتیان بێ ھەرا|کوژرا و دەوڵەتی کورد لەناوبرا}}{{ب|مەلا خەجاڵەت ھەردوو دنیا بوو|نە ئەم و نە ئەو، ھەردووی لەدەستچوو}}{{کۆتاییی شیعر|}} == پێڕستی میرەکان == {{سەرەکی|پێڕستی میرەکانی سۆران}} {{legend|#FFFF00|دوورخرایەوە، یان دەستی لە کار کێشایەوە}}{{legend|#FF0000|لەسێدارەدراوە یان کوژراوە}} {| class="wikitable" |+ ! rowspan="2" |{{Abbr|ژ.|ژمارە}} ! rowspan="2" |پۆرترەیت ! rowspan="2" |ناو ! colspan="2" |ماوەی حوکمڕانی ! rowspan="2" |مردن ! rowspan="2" |کورتە زانیاریی پێویست |- !دەستپێکی حوکمڕانی !کۆتاییی حوکمڕانی |- |١ | |[[کەڵۆس بەگ]] |؟ |؟ |؟ |باوەگەورەی بنەمەڵەی سۆران |- |٢ | |[[میر عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] |؟ |؟ |؟ |کوڕی کەڵۆس بەگ؛ دامەزرێنەری میرنشین |- |٣ | |[[شا عەلی بەگی سۆران]] |؟ |؟ |؟ |کوڕی میر عیسا |- |٤ | |[[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ]] |~سەرەتاکانی دەیەی ١٥١٠ |~کۆتایییەکانی دەیەی ١٥٢٠ |؟ |کوڕی شا عەلی بەگ؛ لە ماوەی [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێراندا]] حوکمڕان بووە |- style="background: Red;" |٥ | |[[میر عیززەددین شێری سۆران]] |~کۆتایییەکانی دەیەی ١٥٢٠ |١٥٣٤{{Executed}} |١٥٣٤ |کوڕی میر سەید؛ لە ١٥٣٤ لەلایەن سولەیمانی قانوونی لەسێدارەدرا و سۆران ھەڵوەشایەوە |- style="background: Red;" |٦ | |[[میر سەیفەددینی سۆران]] |١٥٣٤ |١٥٥٨{{Executed}} |١٥٥٨ |کوڕی ئامۆزای عیززەددین شێر؛ دامەزرێنەرەوەی سۆران. دەگوترێ لەسێدارەدرا دوای ئەوەی چووە ئەستەمبوڵ |- |٧ | |[[شا قوولی بەگی سۆران]] |١٥٥٨ |١٥٧٧ |١٥٧٧ |کوڕی سەیفەددین |- style="background: Yellow;" |٨ | |[[بۆداغ بەگ کوڕی شا قوولی بەگ]] |١٥٧٧ |١٥٧٧ |١٥٧٧ |کوڕی قوولی بەگ؛ لەلایەن براکەی (سولەیمان بەگ) دوورخرایەوە |- |٩ | |[[میر سولەیمان بەگی یەکەم]] |١٥٧٨ |١٥٨٩ |١٥٨٩ |کوڕی قوولی بەگ؛ بە پێی داستان و گێڕاوەکان بێت کوژراوە. |- |١٠ |[[پەڕگە:Xanzadî_soran.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|150x150پیکسڵ]] |[[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] |١٥٩٠ |١٥٩٧ |١٥٩٧ |کچی قوولی بەگ و خوشکی سولەیمان بەگ بوو |- |١١ | |[[عەلی بەگ کوڕی سولەیمان بەگ|عەلی بەگ]] |١٥٩٧ |١٦٣٤ |١٦٣٤ |کوڕی سولەیمان بەگ و برازای میر خانزاد بوو |- |١٢ | |[[ئۆغووز بەگی گەورە]] |١٦٣٤ |١٦٩٥ |١٦٩٥ |کوڕی عەلی بەگ |- |١٣ | |[[میرە بەگ]] |١٦٩٥ |؟ |؟ |کوڕی عەلی بەگ و برای ئۆغووز بەگ |- |١٤ | |[[ئەحمەد بەگی یەکەمی سۆران|ئەحمەد بەگی یەکەم]] |؟ |١٧٥٦ |١٧٥٦ |کوڕی ئۆغووز بەگی گەورە و برازای میرە بەگ |- |١٥ | |[[ئۆغووز بەگی بچووک]] |١٧٥٦ |١٧٦٨ |١٧٦٨ |کوڕی ئەحمەد بەگ |- style="background: Yellow;" |١٦ | |[[مستەفا بەگ]] |١٧٦٨ |١٨١٣ |١٨١٦ |کوڕی ئۆغووز بەگی بچووک؛ دەستی لە کار کێشایەوە |- |١٧ |[[پەڕگە:Mir_Muhammad.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|150x150پیکسڵ]] |[[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] |١٨١٣ |١٨٣٨ |١٨٣٨ |کوڕی مستەفا بەگ و بەھێزترین میری میرنشینی سۆران و سەرکردەی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشی ڕەواندز]] |- |١٨ | |[[ئەحمەد بەگی دووەمی سۆران|ئەحمەد بەگی دووەم]] |١٨٣٨ |١٨٤٠ |١٨٤٠ |کوڕی مستەفا بەگ |- style="background: Yellow;" |١٩ | |[[سولەیمان بەگی دووەم]] |١٨٤٠ |١٨٤٠ |؟ |کوڕی مستەفا بەگ؛ دوورخرایەوە |- |٢٠ |[[پەڕگە:Rasul_Beg.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|160x160پیکسڵ]] |[[ڕەسووڵ بەگ]] |١٨٤٠ |١٨٤٧ |١٨٨٤ |کوڕی مستەفا بەگ و کۆتا میری میرنشین. لە دوای ئەو میرنشین ھەڵوەشایەوە بەئێجگاری |} == سەرچاوەکان == <references responsive="" /> {{میرنشینی سۆران |state=autocollapse}}{{میرنشینە کوردییەکان|collapsible=collapsed}}{{خانەدانە ئیسلامییەکان لە ناوچەی مەشریق}}{{تووڵی دەروازە|مێژوو|کوردستان|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عێراق|ئێران|شەڕ|ئیسلام|پاشایەتی}} [[پۆل:میرنشینی سۆران]] [[پۆل:خانەدانە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:میرنشینە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی باشووری کوردستان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٥یەم]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٤یەم]] [[پۆل:ھەڵوەشانەوەکانی دەیەی ١٨٤٠]] aj45n12hz68y1jjm68jbpqkupjrnuxu 1592030 1592009 2026-06-19T16:00:18Z Ari Qasm 57423 /* لە سەردەمی میر محەممەد پاشای ڕەواندز */ 1592030 wikitext text/x-wiki {{پاڵاوتنی وتاری باش|١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}{{Infobox former country|conventional_long_name={{Align|center|میرنشینی سۆران}}|year_end=١٨٤٧|native_name={{Align|center|ئیمارەتی سۆران}}|p1=دەوڵەتی جەلائیری|flag_p1=Flag of Ilkhanate.svg|p2=قەرەقۆینلۆ|flag_p2=Flag of Kara Koyunlu dynasty.png|s1=ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|flag_s1=Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).png|year_start=١٣٣٠ <small>یان</small> ١٤٣٠|image_flag=Flag of the Emirate of Soran.svg|image_coat=Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|image_map=Soran Emirate.jpg|image_map_caption=نەخشەی میرنشینی سۆران لە دەیەی ١٨٣٠ لە گەورەترین ئاستیدا لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] کە لە باکوور و باشوورەوە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ئێرانی قاجاڕی]] و لە ڕۆژاواوە [[خدێوی میسر]] بوو|capital=* [[شەقڵاوە]] * [[ھەریر]] * [[ھەولێر]] * [[ڕەواندز]]|common_languages=[[کوردی]]{{ھن}}[[عەرەبی]]|religion={{tree list}} *[[ئیسلام]] ** [[سوننە]]|title_leader=[[میر (نازناو)|میر]]|government_type=[[میرنشین]]|today={{tree list}} *{{flagicon image|Flag of Iraq.svg}} [[عێراق]] **{{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ھەرێمی کوردستان]] *{{flagicon image|Flag of Iran.svg}} [[ئێران]] *{{flagicon image|Flag of Turkey.svg}} [[تورکیا]] *{{flagicon image|Flag of Syria (2025-).svg}} [[سووریا]]|legislature=[[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]]|house1=[[File:Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|Soran Emirate flag|15px]] [[میرانی سۆران]]|type_house1=[[خانەدان]]|status=ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] <small>(١٥١٤-١٨١٦)</small>{{ھن}}[[دەوڵەتی سەروەر|دەوڵەتێکی سەروەر]] <small>(١٨١٦-١٨٣٨)</small>}} '''میرنشینی سۆران'''<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Mustafa |author-first=Amanj Ahmad |سەردێڕ=سیاسه‌تی ده‌وڵه‌تی عوسمانی به‌رانبه‌ر میرنشینی سۆران له‌ سه‌رده‌می میر محه‌ممه‌دی ڕەواندزید (-) |ساڵ=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=[[زانکۆی سۆران]] |زمان=ku, en |doi=10.31918/twejer.1923.10 |doi-access=free}} لاپەڕە ١</ref> یان '''ئیمارەتی سۆران''' [[میرنشینە کوردییەکان|میرنشینێکی]] [[کورد|کوردیی]] [[ئیسلامی سوننە|موسڵمانی سوننە]] بوو لە [[باشووری کوردستان]]. سەرەتا وەک میرنشینێکی بچووک لە [[سەدەی ١٤یەم|سەدەی چواردە]] یان [[سەدەی ١٥یەم|پازدەی]] زایینی پێش داگیرکردنی [[کوردستان]] لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] لە ناوچەی [[ڕەواندز]] دامەزرا،<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Ghalib |author-first=Sabah Abdullah |سەردێڕ=The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire, 1800-1850 |ساڵ=٢٠١١|ناونیشان=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=[[University of Exeter]]}} لاپەڕە ٥٠</ref> دواتر پەلی ھاوێشتە ناوچەکانی [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]].<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kılıç |یەکەم=Orhan |سەردێڕ=KILIÇ, Orhan; "Yavuz Sultan Selim, İdris-i Bitlisî ve Kürtler/Yavuz Sultan Selim, Idris-i Bitlisi and Kurds |ناونیشان=https://www.academia.edu/36364518/KILI%C3%87_Orhan_Yavuz_Sultan_Selim_%C4%B0dris_i_Bitlis%C3%AE_ve_K%C3%BCrtler_Yavuz_Sultan_Selim_Idris_i_Bitlisi_and_Kurds |پەڕە=٢٠٠}}</ref><ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە دەوری سەفەوی و ئەوەڵی حکوومەتی عوسمانیدا |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20260218174728/https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> بەگشتی سنووری ئەم میرنشینە بە ناوچەکانی نێوان [[زێی بچووک]] و [[زێی گەورە]] وەسفدەکرێت. [[عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] یەکەم فەرمانڕەوای خانەدانەکە بوو.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=[[شەرەفخانی بەدلیسی]]|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە - فەرمانڕەوایانی سۆران|پەڕەکان=٣٣٦ تا ٣٥٦}}</ref><ref name=":32">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئیمارەتی سۆران |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28485 |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> لە ساڵی ١٥١٤دا میرنشینی سۆران خاکەکانی لە کەرکووک و ھەولێر و [[سۆران (شار)|سۆرانەوە]]، تا ماوەیەک بۆ [[ورمێ|ورمێش]] درێژ بوویەوە.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> لە ساڵەکانی ١٨٣٢ تا ١٨٣٥یش لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، سنوورەکانی سۆران لە کەرکووک و [[مووسڵ]] و ھەولێرەوە لە [[باشووری کوردستان]]، تاوەکوو [[جزیر]] و [[نسێبین]] و [[مێردین|ماردین]] و [[سێرت]] لە [[باکووری کوردستان]] و لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ڕۆژھەڵاتی کوردستانیش]] تا [[موکریان|ناوچەکانی موکریان]] و لە [[ڕۆژاوای کوردستان|ڕۆژاوای کوردستانیش]] تاوەکوو ھەندێک شارەکانی وەک [[قامیشلۆ]] درێژبووەوە.<ref>Ahmet Kardam, ''[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Cizre-Bohtan Beyi Bedirhan]'', pp. 70, 79 – years. *''"During the 1820s and early 1830s, Mir Muhammad pursued territorial expansion by conquering neighboring Kurdish principalities, first seizing Bradost and later extending his domains toward the Iranian frontier, including [[Harir, Iraq|Harir]], [[Erbil|Hoşnav]], [[Erbil]], and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]."'' (P.70) *''"He later advanced into the Behdinan Emirate, capturing key centers such as [[Akre|Aqrah]], [[Amedi|Amadiya]], [[Duhok]], and [[Zakho]], ultimately becoming the dominant power in the region between the [[Great Zab|Greater Zab]] and [[Khabur|Khabur rivers]]."'' (P.70) *''"Mir Muhammad's dominion eventually expanded from the Baban territories in the south to include the Behdinan and Cizre-Bohtan principalities in the north, extending as far as [[Kurtalan|Garzan]] and [[Şirvan, Siirt|Şirvan]]."'' (P.70)</ref><ref>Sinan Hakan, ''[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Kurdish Rebels and the Ottomans in Archival Documents (1817–1867)]'' (in Turkish), Doz Publishing, 2011, {{ISBN|9789756876916}}, p. 86. Also available at [https://books.google.com.tr/books/about/Osmanl%C4%B1_ar%C5%9Fiv_belgelerinde.html?id=Tvq0AAAAIAAJ Book link] and [[Academia.edu|Academia]]. *''"Mir Muhammad expanded the emirate beyond the Soran region, incorporating [[Koy Sanjaq|Köysancak]], [[Harir, Iraq|Harir]], Köprü, Erbil (Hewler), [[Cizre]], and parts of Botan into his domains."'' (P.71) *''"He later captured the [[Amedi|Sanjak of Amadiya]] and, by 1835, had extended his authority to include territories of the [[Bahdinan|Behdinan]] and [[Baban|Baban Kurdish Emirates]]."'' (P.71) *''"Mir Muhammad's campaigns reached Cizre and Botan, and reportedly even [[Siirt]], described as being thirty hours away from Diyarbakır; meanwhile, resistance movements also emerged in the region, including Timur Bey of the Zerki beys and the Tırkan Kurdish tribe from the Maden and Eğil areas."'' (P.72)</ref><ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] (BOA), FUND CODE: HAT D.NO:449 G.No:22346/B, 25 February 1835.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McDowall|یەکەم=David|سەردێڕ=Modern Kürt Tarihi|ڕێکەوت=١٥ی شوباتی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=Doruk Publishing|ژپنک=٩٧٥-٥٥٣-٤٣٦-٩|زمان=tr|translator-last=Domaniç|translator-first=Neşenur}} *''"Mir Muhammad was now prepared to direct his aggression toward his neighbors. He attacked the tribes of [[Şirvan, Siirt|Şirvan]], [[Bradost (mountain)|Bradost]], Surçi, [[Khoshnaw|Khuşnaw]], and Mamas, and by capturing [[Harir, Iraq|Harir]], the former capital of Soran, reignited the conflict."'' (P.74) *''"Mir Muhammad gained control over the lands situated between the two Zab rivers, the Tigris, and the Iranian frontier. In 1823, he captured [[Koy Sanjaq|Koi Sanjak]], another [[Baban]] possession, and further expanded his territories along the edges of the Mesopotamian plain by seizing Erbil and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]. [[Ranya|Raniya]], situated among the mountains, fell the following year."'' (P.74) *''"Mir Muhammad, presenting Mir Said’s defeat as an obligation to avenge the Mazuris as their leader, captured the city of Aqrah in Bahdinan in 1833, expelled its ruler, and after a brief siege conquered [[Amedi|Amadiya]]. He removed Mir Said from power and appointed a Bahdinani puppet in his place. He then captured [[Zakho]] and [[Duhok]], which were significant not only commercially because of the trade routes passing through them, but also strategically due to their location between [[Mosul]] and [[Cizre|Jazira ibn Umar]]."'' (P.75) *''"Because Mir Muhammad had advanced against the Bohtan Emirate as far as the Tigris, captured [[Cizre|Jazira ibn Umar]], displaced its emir Bedir Khan (Azizan), and spread fear among the people of [[Hasankeyf]], [[Nusaybin]], and even [[Mardin]]."'' (P.75-76) *''"However, after attacking Bohtan, Mir Muhammad was forced to return immediately to Amadiya, which Mir Said had once again brought under his control. Fighting with relentless fury, he recaptured the city, put many of its leading figures to the sword, effectively eliminated the Bahdinan emirs, and formally annexed [[Bahdinan]] to [[Rawandiz|Rawanduz]]."'' (P.76)</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|ناونیشان=https://kutuphane.tbmm.gov.tr/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=126356&query_desc=an%3A501922|سەردێڕ=Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi: Kökenleri ve Gelişimi|بڵاوکەرەوە=İletişim Yayınları|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-٩٧٥-٤٧٠-١٧٠-٨|شوێن=İstanbul}} * ''"Muhammad Pasha turned his attention to conquering neighboring regions, attacking Bradost, Şirvan, Surçi, Hoşnaviye, and Mamiş, and quickly bringing them under his authority."'' (P.119) * ''"Determined to control the entire region between the Zab tributaries, the Tigris, and the Iranian frontier, Mir Muhammad captured Harir, Koye (Köysancak), Raniya, Erbil, and Altınköprü."'' (P.119) * ''"After capturing Amadiya, Muhammad Pasha became the sole ruler of the region between the Greater Zab and the Khabur rivers, including the important centers of Duhok and Zakho."'' (P.125) * ''"His next objective was the mountainous region of Botan, located north of Bahdinan. He marched toward Cizre and captured it with little difficulty before advancing into Botan."'' (P.125) * ''"Muhammad Pasha occupied the whole Rawanduz region and appointed his brother Rasul Bey as governor of Bahdinan, effectively bringing an end to the centuries-old Bahdinan Emirate."'' (P.126) * ''"His sphere of influence extended from the Iranian frontier in the east to the approaches of Diyarbakır and Mosul in the west."'' (P.135)</ref> میرنشینی سۆران لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] (ح. ١٨١٣–١٨٣٨) لە ساڵی ١٨١٦ تا ١٨٣٨ سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند و لە دەوڵەتی عوسمانی جیابووەوە و میرنشینی سۆران گەیشتە لووتکەی بەھێزی و دەسەڵاتی خۆی.<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Ebraheem |author-first=Sharameen |سەردێڕ=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of Iraqi Kurdistan. |ڕێکەوت=٢٠١٣|ناونیشان=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |بڵاوکەرەوە=Manchester Metropolitan University's Research Repository}} لاپەڕە ٢٣٥</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 64.</ref><ref name="Aksin2">Sina Akşin, ''Political History (1789–1908)'' and ''History of Turkey: The Ottoman State (1600–1908)'', Istanbul: Cem Yayınevi, 1988, p. 96.</ref> میر محەممەد وەستا لە مانەوە وەک دڵسۆزێک بۆ عوسمانییەکان و ڕێزدان و باجی وەک [[دەوڵەتی ژێردەستە|ژێردەستەیەک]] ڕاگرت و [[سککە|سککەی]] بە ناوی خۆیەوە لێدا و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=editor |ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=The Suhoor Cannon: A special Ramadan tradition in Erbil |ناونیشان=https://kurdishglobe.krd/the-suhoor-cannon-a-special-ramadan-tradition-in-erbil/ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdishglobe |زمان=en-US}}</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 65.</ref><ref>Izady, 2007, p. 122; Lazarev et al., 2007, p. 106.</ref> ھەر بە سەرکردایەتیی خۆی توانیی سەکردایەتیی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشێک]] بکات لە دژی ھەردوو [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕ|ئێرانی قاجاڕی]] و بەشێکی گەورەی خاکی [[کوردستانی گەورە]] ڕزگار بکات.<ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] [[Ottoman archives|(BOA/Prime Ministry Ottoman Archives)]], VBOA 097, 21 Dhu al-Qi'dah 1257 (21 December 1841), Governor Mehmed Pasha of Mosul to the Sublime Porte.</ref> میرنشینەکە دوای شکستی شۆڕشەکە و مردنی میر محەممەد، دەسەڵاتەکەی سنووردارکرایەوە و لاوازبوو و دوای ٩ ساڵ، لە ساڵی ١٨٤٧ میرنشینەکە لە چوارچێوەی [[تەنزیمات|ھەڵمەتەکانی نێوەندگیرکردنەوەی عوسمانی]] بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدرایەوە و بەتەواوەتی ھەڵوەشێندرایەوە.<ref name=":5">{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=A People Without a State, The Kurds from the Rise of Islam to the Dawn of Nationalism |ساڵ=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٧٣-٠٩١١-٧}} لاپەڕە ٥٦</ref><ref name=":6">{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=Routledge Handbook on the Kurds |پەڕەکان=٣٥–٤٧|ساڵ=٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٠|chapter=The Kurdish emirates |chapter-url=https://www.routledgehandbooks.com/doi/10.4324/9781315627427-4#sec3_3_1 |بڵاوکەرەوە=Routledge Handbooks Online |doi=10.4324/9781315627427-4 |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٨-٦٤٦٦٤-٣|s2cid=186808301}} لاپەڕە ٤٣</ref> کۆتا میری میرنشینەکەش [[ڕەسووڵ بەگ]] بوو.<ref name="Ceylan">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ceylan|یەکەم=Ebubekir|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ubaKDwAAQBAJ&dq=rasul+soran&pg=PA50|سەردێڕ=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٠٤١-٢|پەڕە=٥٠|زمان=en}}</ref> == بنەچە == بە گوێرەی [[شەرەفنامە|شەرەفنامەی]] [[شەرەفخانی بدلیسی|شەرەفخانی بەدلیسی]] (١٥٩٧)، ئەم میرنشینە و میرەکانی ڕەچەڵەکیان دەگەڕێتەوە بۆ [[کەڵۆس بەگ|کەڵۆس]] ناوێک، کە شەرەفخان لەگەڵیدا ئیدیعای ئەوە دەکات کە ئەو پیاوە ئاغایەکی [[عەرەب|عەرەبی]] [[بەدەوییەکان|بەدەویی]] خەڵکی [[بەغدا]] بووە و لە ھەودیان لە ناوچەی سۆران نیشتەجێبووە و لە سەرەتادا کەڵۆس شوانکاریی کردووە لە شوێنەکەدا.<ref name=":4" /><ref name=":33">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bidlīsī|یەکەم=Sharaf Khān|ناونیشان=https://www.google.de/books/edition/%C5%9Eerefname/6idBNAAACAAJ?hl=en|سەردێڕ=Şerefname: Yazan Şeref Han, Arapçadan çeviren, Mehmet Emin Bozarslan|ڕێکەوت=١٩٧١|بڵاوکەرەوە=Ant Yayinlari|پەڕەکان=٣٠٣-٣٠٥|زمان=tr}}</ref> بەڵام [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] لە [[خولاسەیەکی تاریخی کورد و کوردستان|کتێبەکەیدا]] بە گوێرەی چەند سەرچاوەیەک ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و لەگەڵ ئەمەشدا ناوەکەی کردووەتە بەڵگەیەکی تر کە «کەڵۆس» ناوێکی کوردییە و بە کەسێک دەوترێت کە ددانی پێشەوەی نەبێت.<ref name=":32" /> کەڵۆس سێ کوڕی ھەبووە بە ناوەکانی عیسا و ئیبراھیم و شێخ وەیس. عیسا بە شەریف و نەرم و نیان و چاکەخواز وەسفکراوە و بە دابەشکردنی داھاتەکەی بەسەر ھەژار و بێبەشەکانی خەڵکی گوندەکە ناسرابوو، ئەمەش وایکرد شوێنکەوتووانێکی دڵسۆزی دەستبکەوێت. کاتێک فەرمانڕەوای ناوچەکە ھێزەکانی خۆی لە دژی دوژمنێکی بەھێز کۆکردەوە، عیسا لەگەڵ شوێنکەوتووانی پەیوەندییان بە ھەڵمەتەکەوە کرد. ھاوەڵەکانی بە گاڵتەجاڕییەوە نازناوی «ئەمیر»یان لێنا، بەڵام دوای نیشاندانی توانا و ھێزەکەی لە شەڕدا، خەڵکی ناوچەکە بە فەرمی وەک فەرمانڕەوای خۆیان ناساندییان. دواتر عیسا و ھاوەڵانی بۆ گرتنی قەڵای «ئەوان» ھەنگاویان ناوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شەرەفنامە دەگێڕێتەوە کە ناوچەی دەوروبەری قەڵاکە بە بەردی سووری ڕووت و ڕەق تایبەتمەند بووە. عیسا و پیاوەکانی یەکەم کەس بوون کە بەردەکانیان چەقاند و لە نێویدا دامەزران، ئازایەتییان لە شەڕدا بووە ھۆی ئەوەی ناویان لێ بنرێت سنگ سرخ، کە بە واتای کۆمەڵی بەردەسووران دێت. لە ڕێگەی بەکارھێنانی باوەوە و بە ھۆی وەرگێڕانی کوردیی سرخ («سوور»)ی فارسی بە سۆھر، ناوەکە پەرەی سەند و بوو بە سۆھران و ناوی میرنشینەکە. دوابەدوای گەمارۆیەکی سەرکەوتوو، عیسا تا مردنی حوکمڕانیی ناوچەکەی کرد، دوای ئەوە [[شا عەلی بەگی سۆران|شا عەلی]] [[شا عەلی بەگی سۆران|بەگی]] کوڕی جێگەی گرتەوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شا عەلی بەگیش کاتێ کۆچی دواییی کرد، چوار کوڕی لە دوای خۆی بەجێھێشت بە ناوەکانی میر عیسا، میربۆداغ، میر حوسێن، میر سەیدی. شا عەلی بەگ ھەر لە ماوەی حوکمڕانییەکەیدا ناوچەکانی دەسەڵاتی وڵاتی بە سەر کوڕەکانیدا دابەشکرد، بۆ ئەوەی دوای خۆی کێشەی لێنەکەوێتەوە و بەیەکەوە وڵات بەڕێوەبەرن.<ref name=":4" /> == مێژوو == === ساڵانی سەرەتایی === ==== لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان ==== قادر محەممەد محەممەد دەنووسێت کە میرنشینەکە بە زۆری لە نێوان ساڵانێکی نێوان ١٣٣٠ بۆ ١٤٣٠ دامەزرابێت.<ref name=":0">{{Cite thesis|last=Muhammad|first=Qadir Muhammad|title=Kurds and Kurdistan in the View of British Travellers in the Nineteenth Century|date=14 December 2017|degree=|publisher=University of Leicester|url=https://leicester.figshare.com/articles/thesis/Kurds_and_Kurdistan_in_the_View_of_British_Travellers_in_the_Nineteenth_Century/10239464/1|language=en|page=94-98}}</ref> میرنشینی سۆران دواتر کەوتە ژێر دەستی [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]]. لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان مایەوە تاوەکوو [[شەڕی ئێران و عوسمانی (١٥٠٥–١٥١٧)|شەڕی عوسمانی و سەفەوی]] و لایەنگیریی میرنشینەکە بۆ دەوڵەتی عوسمانی. ==== لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان ==== {{ھەروەھا ببینە|ڕێککەوتننامەی کورد و عوسمانی}} [[پەڕگە:NUSRETNAME,_fol.43b._Kurds_visiting_Lala_Mustafa_Pasha,_in_1581.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|وێنای کوردەکانی سەردەمی عوسمانی لە کاتی سەردانیکردنی [[لالە مستەفا پاشا]]، کە سەری بڕاوی شەڕکەرە [[قزڵباش|قزڵباشەکانیان]] بە دەستەوە گرتووە.]] [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] بۆ یەکەمجار لە کاتی ململانێکەیان لەگەڵ [[سەفەوییەکان]] لە ساڵی ١٥١٤، لەژێر دەسەڵاتی [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەمدا]] پەیوەندییان لەگەڵ کورددا بەست، یەکەمین کارلێکەکان ئەرێنی بوون. کوردەکان بە سەرۆکایەتیی [[ئیدریسی بەدلیسی|مەلا ئیدریسی بەدلیسی]] لە کاتی [[شەڕی چاڵدێران]] لە دژی سەفەوییەکان لایەنگری عوسمانییەکانیان کرد. ھێزە کوردییەکان ڕۆڵێکی گەورەیان ھەبوو لە گرتنی شارەکانی وەک [[ئامەد|دیاربەکر]] (ئامەد) و ناوچەکانی دیکەی ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆلیا لە دەستی سەفەوییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Özoğlu|یەکەم=Hakan|سەردێڕ=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries|بڵاوکەرەوە=SUNY Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٥٩٩٣-٥|پەڕەکان=٤٧–٤٩|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ |سەردێڕ=Burada bizden önce kimler vardı? |ناونیشان=https://www.milliyet.com.tr/kultur-sanat/burada-bizden-once-kimler-vardi-1163156 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی نیسانی ٢٠٢٤ |وێبگە=Milliyet |زمان=tr}}</ref> ھەوڵەکانی ئیدریسی بەدلیسی میرنشینەکانی یەکخست لە دژی سەفەوییەکان و بە کۆمەڵ لە دژیان وەستانەوە، یەکێک لەو میرنشانەش میرنشینی سۆران بوو بە سەکردایەتیی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ]]. ھەروەھا ئەمە میری سۆرانیشی ھاندا بۆ [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|دەستبەسەرداگرتنی ھەولێر و کەرکووک]] و پاککردنەوەی لە قزڵباش و سەفەوییەکان. وە ھەروەھا ئاماژە بەوەش دەدرێت کە بۆ پارێزگاریکردن لە [[ورمێ]]، ئەوێش درابێت بە میر سەید.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> وەستانەوەی کورد لە دژی سەفەوییەکان لە ئەنجامی سیاسەتی خراپ و تووندی [[سەفەوییەکان]] بەرامبەر بە میرە کوردەکان بوو، بە تایبەتی کە زۆرینەی کورد [[سوننە]] مەزھەب بوون و دەوڵەتی سەفەویش [[شیعە]] مەزھەب بوو، لە پاڵ ئەوەی کە سەفەوییەکان ھەوڵیاندەدا میرنشینە کوردییەکان لەناوببەن و زۆر لە میرە کوردەکانیشیان زیندانیدەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=History of the Kurds – The Kurdistan Memory Programme |ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=kurdistanmemoryprogramme.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کوردەکان لەژێر حوکمی سەفەوییەکاندا |ناونیشان=https://ethesis.su.edu.krd/thesis/871 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=example name |زمان=en |یەکەم=زانکۆی سەڵاحەددین}}</ref><ref name=":3" /> بەم شێوەیەش میرنشینی سۆران بوو بە دەوڵەتێکی دڵسۆز و ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و تاوەکوو لەناوچوونی میرنشینەکەش ھەر وەک ژێردەستەیەکی دەوڵەتی عوسمانی مایەوە. ئەم سەردەمەش لە ١٥١٤ تاوەکوو ١٨١٣ و [[شۆڕشی میر محەممەد|یاخیبوونی میر محەممەد]] درێژەی کێشا و دواتر میرنشینەکە ھاتەوە ژێر دەستی عوسمانییەکان بەڵام حوکمی میرنشینەکە درێژەی نەکێشا و تێکەڵکرایەوە بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> === میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ === {{سەرەکی|میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک}} لە [[شەقڵاوە|شەقڵاوەوە]] حوکمڕانیی دەکرد. میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ توانی زۆر سەرکەوتووانە لە ماوەی شەڕەکانی عوسمانی و سەفەوی و لە ماوەی [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێراندا]] لە ساڵی ١٥١٤ [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]] لە ژێر دەستی پاشماوەی [[سەفەوییەکان]] و [[قزڵباش|قزڵباشەکان]] [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|ئازاد بکات]].<ref name=":4" /> === میر عیززەددین شێر و ھەڵوەشانەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر عیززەددین شێری سۆران}} [[پەڕگە:NiniveNabiYunisOutside.jpg|وێنۆک|باس لەوە دەکرێت کە میر عیززەددین چەند مزگەوت و مەدرەسەیەک (فێرگەیەک)یشی لە شاری [[کەرکووک]] دروست کردبێت، بە ھەمان شێوە لە [[ھەولێر|ھەولێریش]]، بەڵام دیار نییە کامە مەدرەسە و مزگەوتانەن بە تەواوەتی. ھەروەھا باس لەوە دەکرێت کە قوببەی [[مزگەوتی نەبی یوونس|مزگەوتی نەبی یوونسیشی]] نوێ کردبێتەوە.]] میر عیززەددین شێر کوڕی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی]] بوو، کە لە شەقڵاوەوە حوکمڕانیی دەکرد. میر عیززەددین شێر شاری [[ھەولێری]] کرد بە ناوەندی میرنشین و بۆ ماوەیەک لەوێوە حوکمڕانیی سۆرانی کرد.<ref name=":32" /> میر عیززەددین دوو برای ھەبوو، بە ناوەکانی سەیفەددین و سولەیمان، سەیفەددین ھەر زوو بە گەنجی کۆچی دواییی کرد. کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی|سولەیمانی قانوونی]] دەگەڕایەوە لە [[گرتنی بەغدا (١٥٣٤)|گرتنی بەغدا (لە ١٥٣٤)]]. کاتێک کە سوڵتان سولەیمانی قانوونی دەگەڕایەوە، فەرمانی کوشتنی میر عیززەددین شێری دەرکرد و میر عیززەددین لەسێدارەدرا. دەگوترێ کە بەھۆی تۆمەت ھەڵبەستنێک بووە بۆ میر عیززەددین،<ref name=":32" /> لە کاتێکدا ھەندێک سەرچاوە باس لەوە دەکەن کە میر عیززەددین میری ناوچەیەکی بەرفراوان بووە و وەکوو دڵسۆزی دەوڵەتی عوسمانی کاری کردووە، بەڵام ژێربەژێر دەستی لەگەڵ [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]] ھەبووە، ھەربۆیە فەرمانی لەسێدارەدانی بۆ دەرچوو لەلایەن سوڵتان سولەیمانی قانوونی.<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Peywend |دوایین=Guli |یەکەم=Nizar |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ |سەردێڕ=Mîrnişînên Dasin ȗ Şêxan li Serdemê Osmanîyan (1515- 1750) Vêkolîneke Dokûmenkarî- The Emirate of Dasin and Sheikhan in the Ottoman Era 1515-1755 A Documentary Study |ناونیشان=https://www.academia.edu/127632052/M%C3%AErni%C5%9F%C3%AEn%C3%AAn_Dasin_%C8%97_%C5%9E%C3%AAxan_li_Serdem%C3%AA_Osman%C3%AEyan_1515_1750_V%C3%AAkol%C3%AEneke_Dok%C3%BBmenkar%C3%AE_The_Emirate_of_Dasin_and_Sheikhan_in_the_Ottoman_Era_1515_1755_A_Documentary_Study}}</ref> سوڵتان سولەیمانیش ھەولێر و دەوروبەری دا بە [[حوسێن بەگی داسنی|حوسێن بەگی داسنیی]] میری [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنیی]] [[ئێزیدییەکان|ئێزیدی]] و بۆ ساڵی ١٥٣٥، حوسێن بەگ لە ھەولێر حوکمی دەکرد. بەڵام پاش ماوەیەک لە کوشتنی میر عیززەددین، براکەی، میر سولەیمانیش کۆچی دواییی کرد، ھەر لەبەر ئەمەش، فەرماندرا کە تەواوی ناوچەی سۆران بە سەنجەقی ھەولێرەوە گرێبدرێ و میرنشینی سۆرانیش لە دەست میراتگرە ھێڵییەکەی دەرچوو و ھەڵوەشایەوە و تەواوی ناوچەی سۆران خرایە سەر [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنی]].<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە|پەڕەکان=٣٤٠–٣٤١}}</ref><ref name=":7" />{{Sfn|Lescot|1938}}{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر سەیفەددین و دامەزراندنەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر سەیفەددینی سۆران|شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)}} ئیدی میر عیززەددین کوژرا و ھەولێر و ناوچەکانی سۆران بە میرنشینی داسنیی ئێزدی گرێدرا. دوای ماوەیەک، ئەندامێکی بنەماڵەی سۆران بە ناوی [[میر سەیفەددینی سۆران|میر سەیفەددین]] دەرکەوت و ئەو بووە ھۆی دامەزراندنەوەی میرنشینی سۆران، کە دەکات بە کوڕی ئامۆزای میر عیززەددین شێر، چەند جارێک ھێرشی کردە سەر حوسێن بەگی داسنی، بەڵام ھەموو جارێک تێکشکا. میر سەیفەددینیش پەنای بۆ بێگە بەگی میری [[ئەردەڵان]] برد، بەڵام یارمەتیی نەدا. پشتگیرییە چاوەڕوانکراوەکە بەدی نەھات، ھەربۆیە میر سەیفەددین گەڕایەوە بۆ سۆران. لەو کاتەدا حوسێن بەگ داسنی لەوێ ئامادە نەبوو.<ref name=":02">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |سەردێڕ=Hussein Beg Dasini und die Schlacht um Arbil |ناونیشان=https://www.ezidipress.com/blog/hussein-beg-dasini-und-die-schlacht-um-arbil/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ |وێبگە=ÊzîdîPress |زمان=de}}</ref> [[پەڕگە:Balcony of one of the houses around Erbil Citadel.jpg|وێنۆک|[[قەڵای ھەولێر]]]] میر سەیفەدین ئەمەی قۆستەوە و توانیی زۆربەی ھۆزە کوردییەکانی ئەوێ یەکبخات و بە ژمارەیەکی زۆر شەڕکەرەوە سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێک بکات و [[شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)|ھێرشی کردە]] سەر [[ھەولێر]].<ref name=":02" /><ref name=":7" /> لە کۆتاییدا میر سەیفەددین ھێزێکی لە سۆران کۆکردەوە و سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی کرد و ھێرشی کردە سەر ھەولێر، لە کاتێکدا [[حوسێن بەگی داسنی]] ئامادە نەبوو. دەستی بەسەر شارەکەدا گرت و حوسێن بەگی ناچار کرد بە ڕێپێوان بگەڕێتەوە دژی. لە شەڕی دواتردا میر سەیفەددین ھێزەکانی داسنیی تێکشکاند. ئەو گێڕانەوەیەی ڕۆجەر لێسکۆت کە تاوەکوو ئێستا پارێزراوە باس لەوە دەکات کە بە نزیکەیی ٥٠٠ پیاوی داسنیی ئێزدی کوژران و میر سەیفەددین غەنیمەتێکی بەرچاوی دووژمنیشی برد لە کەلوپەل و کاڵا و چەکەکانی دووژمن.{{Sfn|Lescot|1938}} ئەردنچ گووڵجوو پوختەیەکی ھاوشێوە بە زمانی تورکی باسدەکات و باس لەوە دەکات کە میر سەیفەددین ھەولێری گرتووە و حوسێن بەگی داسنی شکستی ھێناوە و نزیکەی ٥٠٠ ئێزیدیی پێشەنگ کوژران. گووڵجوو ھەروەھا باس لەوە دەکات کە حوسێن بەگ دواتر چەند ھەوڵێکی دا بۆ وەرگرتنەوەی ھەولێر، بەڵام شکستی ھێنا و ھەولێر و زەوییەکانی سۆران لە دەستی میر سەیفەددین مانەوە.{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر خانزاد === {{سەرەکی|خانزادی سۆران}} [[پەڕگە:Xanzadî soran.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی خانزادی سۆران]] میرێکی ئافرەتی سۆران بوو و یەکێکە لە ھەرە میرە بەناوبانگەکانی سۆران. ھەندێک جار وەک سیمبولی [[ژنانی کورد|ئافرەتی کورد]] دەناسرێت. خانزاد خوشکی [[میر سولەیمان بەگی سۆران|میر سولەیمان بەگی]] کوڕی [[شا قوولی بەگی سۆران|قوولی بەگ]] بوو، کە حوکمڕانیی میرنشینی سۆرانی دەکرد لە دەوروبەری ساڵی ١٦٢٠، دوای ئەوەی براکەی لەلایەن فەرماندەیەکی سەربازی بە ناوی «[[لەشکری]]» کوژرا، خانزاد ھاتە سەر حوکم. ھەندێک سەرچاوە بوونە فەرمانڕەوای میر خانزاد دەگەڕێننەوە بۆ ساڵی ١٥٩٠.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|وێبگە=PUK Media|سەردێڕ=Kurdish women}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|date=ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> لەشکری ھەڵاتە [[چیای شنگال|چیاکانی شەنگال]]، لەوێش میر خانزاد بۆ تۆڵەسەندنەوە لە نامەیەکدا پێشنیاری ھاوسەرگیریی بۆ کردووە و لە نامەکەدا پێی دەڵێ «میرنشین و سوپا بێ تۆ شپرزەن، میرایەتیی سۆران وەمن ناکرێ، خۆت شیاوی میرایەتیت... بۆیە داوات لێدەکەم بە زووترین کات بگەڕێیتەوە [[ھەریر]] و منیش ئامادەم ھاوسەرگیریت لەگەڵ بکەم»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئایا خانزادی سۆران مێردی کردووە؟! |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240425195020567561 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=خانزاد و لەشکری |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240723180322583167 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref>. وە کاتێکیش لەشکری گەڕایەوە ھەریر و چاوی بە خانزاد کەوت، خانزاد لەشکری و ھەموو سوپاکەی سەربڕی.<ref name=":03">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref> میر خانزاد پایتەختی لە [[قەڵای دووین|قەڵای دووینەوە]] گواستەوە بۆ [[ھەریر]]، ڕێگاوبان و قەڵای دروستکرد و ھێرشیشی کردە سەر زۆرێک لە شارۆچکەکانی دەوروبەری بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی زەبەلاحی ٤٠ بۆ ٥٠ ھەزار سەرباز کە ١٢ ھەزار پیادە و ١٠ ھەزار تیرھەڵگری سوارەیان تێدابوو بۆ پاراستنی میرنشینی سۆران لە دووژمنەکانی.<ref name=":12">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> لە سەردەمی حوکمڕانیدا حوکمڕانیی بەسەر دوو ناوچەی کوردیدا کردووە بە ناوەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]]، کە [[پارێزگای ھەولێر|پارێزگای ھەولێری]] ئێستای پێکدەھێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Middle East Journal |issue=1 |issn=0026-3141 |دوایین=Bengio |یەکەم=Ofra |ڕێکەوت=٢٠١٦ |سەردێڕ=Game Changers: Kurdish Women in Peace and War |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/43698618 |بەرگ=٧٠ |پەڕەکان=٣٠–٤٦}}</ref> خانزاد بۆ ماوەی حەوت ساڵ حوکمڕانیی کرد و قەڵاکەیشی کە [[قەڵای خانزاد|قەڵای]] [[قەڵای خانزاد|خانزاد]] بوو، تا ئێستاش ماوە و دەکەوێتە سەر لووتکەی گردێک کە ٢٢ کیلۆمەتر لە [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Mujeres |ناونیشان=https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328215044/https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Asociación Amistad con Kurdistán |زمان=es}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=IN PHOTOS: Five things every foreigner learns when visiting Kurdistan |ناونیشان=http://www.kurdistan24.net/en/culture/124dbbc4-dc30-4975-b901-68246f3c0080 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en |دوایین=Kurdistan24}}</ref> [[پەڕگە:Banaman_Castle.jpg|وێنۆک|قەڵای بانەمان یان [[قەڵای خانزاد]]، کە بە ناوی خانزادی سۆرانەوە ناونراوە، یەکێکە لە پاشماوەکانی سەردەمی میر خانزاد کە تاوەکوو ئێستا ماوە و ٢٢کم لە شاری [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە]] ناوی خانزاد، شاژنی جەنگاوەری ئەفسانەییی کورد، بە زیندوویی ماوەتەوە و لە ڕێگەی گۆرانی و شیعری جۆراوجۆری کوردییەوە یاد دەکرێتەوە.<ref name=":122">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> == لە سەردەمی میر محەممەد پاشای ڕەواندز == {{سەرەکی|میرنشینی سۆران لە سەردەمی میر محەممەد|شۆڕشی میر محەممەد|شەڕی سۆران و قاجاڕی (١٨٢٩–١٨٣٤)}} [[پەڕگە:Mir Muhammad.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی میر محەممەد پاشای ڕەواندز لە بەڵگەنامەیەکی [[ئێرانی قاجاڕی|قاجاڕیدا]]]] میری پێش کۆتاییی میرنشینەکە، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو، کە لە ساڵی ١٨١٣ تا ١٨٣٦ فەرمانڕەواییی کردووە. باوکی میر محەممەد، [[مستەفا بەگ]]، میرنشینەکەی ڕادەستی ئەو کرد. لە چەند ساڵی یەکەمی فەرمانڕەوایەتییەکەیدا، چاکسازییەکی گەورەی لە میرنشینەکە کرد، بە تایبەتی لە ڕووی سەربازییەوە. دەسەڵاتی خۆی چەسپاند و دەستی کرد بە یەکخستنەوەی خاکەکانی میرنشینەکانی دراوسێی. یەکێک لەوانەش [[میرنشینی بابان]] بوو، [[ھەریر]]، [[کۆیە]]، [[پردێ]]، [[ھەولێر]]، [[ئاکرێ]]، [[ڕانیە|ڕانیەی]] [[شەڕی بابان و سۆران (١٨٢٢–١٨٢٨)|گرت]]. کەمێک زیاتر لە [[زێی بچووک]] پەڕییەوە و کردی بە سنوور.<ref>[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Hakan], footnote 116, p. 71: "It is the Behdinan Region. It is in the north of the Soran region and south of the Hakkari region."</ref> کاتێک ناوچەکە تووشی بۆشاییی دەسەڵات بوو بە ھۆی لاوازبوونی [[میرنشینی بابان]]، [[شەڕی ڕووسیا و عوسمانی (١٨٢٨–١٨٢٩)]]، و [[شەڕی میسر و عوسمانی (١٨٣١–١٨٣٣)]]. لە نێوان ١٨٣١ بۆ ١٨٣٤ توانیی چەندین شارۆچکە و شاری میرنشینە کوردییەکانی دیکە بگرێت و یەکیانبخاتەوە بۆ دژی عوسمانییەکان. لە ١٨٣١دا [[میرنشینی بادینان|میرنشینی بادینانی]] [[لەشکرکێشیی سۆران بۆ سەر بادینان|تێکەڵ بە سۆران کرد]].<ref name=":13">{{بیرخستنەوە|دوایین=Ates |یەکەم=Sabri |سەردێڕ=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |ڕێکەوت=٢٠٢١|ئیش=The Cambridge History of the Kurds |پەڕەکان=٧٦|editor-last=Gunes |editor-first=Cengiz |ناونیشان=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|شوێن=Cambridge |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|editor2-last=Bozarslan |editor2-first=Hamit |editor3-last=Yadirgi |editor3-first=Veli}}</ref> میر محەممەد زیاتر دەسەڵاتی خۆی بۆ [[مێردین|ماردین]]، [[جزیر]] و [[نسێبین]] فراوانتر کرد، و فەرمانڕەوای [[بۆتان]]، میر سەیفەددینی ناچارکرد کە دان بە دەسەڵاتی ئەو بنێت، کە بووە ھۆی نیگەرانییەکی ڕژد لە پایتەختی عوسمانی [[ئەستەمبوڵ|قوستەنتەنیە]]. دواتر میر محەممەد زۆر [[ئێزیدییەکان|ئێزیدییەکانی]] چەوساندەوە بە ھۆی ھۆکاری ئاینی و لایەنگیرییان بۆ عوسمانییەکان لە ناوچە تازە داگیرکراوەکاندا. [[پەڕگە:Prince muhammad prince of soran.jpg|وێنۆک|پەیکەرێکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] لە [[ڕەواندز]]]] لە سەردەمی میر محەممەددا، میرنشینی سۆران سوپایەکی بەھێزی پەرەپێدا. پێکھاتبوو لە نێوان ٣٠،٠٠٠ بۆ ٥٠،٠٠٠ (سی ھەزار بۆ پەنجا ھەزار) چەکداری ھۆزەکان کە مووچەی ڕێکیان پێدەدرا،<ref name=":0" /> و شێوەی سوپایەکی نیشتمانیی ھەبوو. کۆر خۆی ھەموو ئێوارەیەک لەگەڵ ١٠٠ بۆ ٢٠٠ سەربازی ھۆزە جیاوازەکان نانی دەخوارد. کۆمەڵێک ھۆزی جیاواز چوونە ناو سوپاکەیەوە وەک ڕەوەندۆک، سیدەک، شێروانی، ڕووسووری، مەلیباس، [[ھۆزی مزووری|مزووری]]، شێخەب، نووریک، خەیلانی، [[خۆشناو]]، ھەنارەیی، [[ھەرکی]]، شێخ مەحموودی، کاسان، دێرە جیکی، بامامی، سێکوو، شیکووڵی، مەندیک، بایمار، [[باڵەک]]، و پیراجی. تەنانەت لە ناوچەکانی ھەولێر، ھۆزە [[عەرەب|عەرەبەکانیشی]] ملکەچکرد بۆ ئەوەی شەڕ بۆ سۆران بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=میرنشینی ئەردەڵان، بابان، سۆران لە بەڵگەنامەکانی قاجاڕیدا 1799-1847 |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=2011081810050860719 |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦ |پەڕە=١٦١-١٦٢ |دوایین=محەممەد حەمە باقی}}</ref> میر محەممەد لە ساڵی ١٨٣٤دا [[ھەڵمەتی سۆران دژی ئاشوورییەکان|ھەڵمەتی]] لە دژی [[ئاشوورییەکان|ئاشوورییەکانیش]] ئەنجامدا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Aboona|یەکەم=Hirmis|ناونیشان=https://archive.org/details/HirmisAboonaAssyriansKurdsAndOttomansIntercommunalRelationsOnThePeripheryOfTheOttomanEmpire/page/n97/mode/2up|سەردێڕ=Assyrians, Kurds, and Ottomans: Intercommunal Relations on the Periphery of the Ottoman Empire|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Cambria Press|ژپنک=٩٧٨-١-٦١٣٣٦-٤٧١-٠|پەڕەکان=١٧٣|زمان=en}}</ref> لە ترسی ھاوکاریی زیاتری نێوان میرنشینی سۆران و [[محەممەد عەلی پاشا]]، عوسمانییەکان لە ساڵی ١٨٣٤دا سوپایەکیان بۆ سۆران نارد. میر محەممەد توانیی ھێزەکان بشکێنێت و بەرەو [[قاجاڕەکان|ئێرانیش]] پێشڕەوی بکات. دوای ئەوەی بەھۆی بارودۆخەکەوە ناچارکرا خۆی بەدەستەوە بدات، میر کۆر بۆ گفتوگۆ گەشتی کرد بۆ ئەستەمبوڵ، لەوێ دەسەڵاتی ناوچەی میرنشینی سۆرانی پێدرا. بەڵام لە ڕێگەی گەڕانەوەیدا بۆ ماڵەوە لە ناوچەی دەریای ڕەش بێسەروشوێن بوو و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی پشتگیریی لە [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای کرد وەک میری میرنشینەکە.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}}{{sfnp|Eppel|2018|p=43}} == سوپا == [[پەڕگە:Views around Rawanduz and Bekhal Spring 08.jpg|وێنۆک|301x301پیکسڵ]] بە درێژاییی مێژوو، سوپا و ھێزی میرنشینی سۆران گۆڕانکاریی بەسەردا ھاتووە و بەرزی و نزمیی بە خۆیەوە بینیوە. بۆ نموونە لە سەردەمی [[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] سوپای سۆران زۆر بەھێز وەسفکراوە. [[ئەولیا چەلەبی]]، گەڕیدەیەکی [[گەلانی تورک|تورک]] کە لە نێوان ساڵانی ١٦١١ بۆ ١٦٨٤ ژیاوە، لە یاداشتنامەکەیدا باسی میر خانزاد و سەردەمەکەی و سوپاکەی دەکات و دەڵێت:<ref name=":022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref><blockquote>''لە سەردەمی [[مورادی چوارەم|سوڵتان مورادی چوارەم]] [١٦٢٣-١٦٤٠] ناوچەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]] لەلایەن خانمێکی ڕێزدارەوە بە ناوی خانزادە سوڵتان بەڕێوەدەبرا. فەرماندەییی سوپایەکی دەکرد کە پێکھاتبوو لە دوانزدە ھەزار سەربازی پیادە بە چەکی قووڕسەوە و دە ھەزار تیرھەڵگری سوارەوە. خانزادە سوڵتان لە بەرەکانی شەڕدا، دەموچاوی بە پەردەیەک شاردبووەوە و جەستەی بە پۆشاکێکی ڕەش داپۆشرابوو، لە [پاڵەوانی ئەفسانەییی ئێرانی] [[سامی کوڕی نەریمان|سامی]] کوڕی نەریمان دەچوو، کاتێک سواری ئەسپەکەی خۆی دەبوو و بە بوێرانەوە شمشێربازیی ئەنجامدەدا. بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی چل بۆ پەنجا ھەزار سەربازی، چەند جارێک ھەڵمەتی بۆ ناو [[ئێران]] ئەنجامداوە و [[ھەمەدان]] و [[شارستانی دەرگەزین|دەرگەزین]] و جەمجەنەب و شارە بەرچاوەکانی دیکەی تاڵان کرد و بە سەرکەوتوویی و بە غەنیمەتەوە گەڕایەوە بۆ سۆران.''</blockquote> [[پەڕگە:مدفع الأسطة رجب.jpg|وێنۆک|یەکێک لە تۆپەکانی سەردەمی میر محەممەد، کە تاوەکوو ئێستا ماوە]] بەھێزترین سەردەمی میرنشینی سۆران لە ڕووی سەربازییەوە، سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو. میر محەممەد توانیی سوپایەکی زۆر بەھێز پێکبھێنێت و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد و میرنشینی سۆران خۆی چەک و تۆپی دروستدەکرد. بە نزیکەیی میرنشینی سۆران لە سەردەمی ئەو زیاتر لە ٢٠٠<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=حوسێن حوزنی موکریانی|سەردێڕ=میرانی سۆران|ناونیشان=https://archive.kcac.org/noscript.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=archive.kcac.org}}</ref> بۆ ٣٠٠ تۆپی قوڕسی دروستکرد، کە ھەندێکیان ئێستاش ماون کە بە [[تۆپەکانی وەستا ڕەجەب]] ناسراون. میر محەممەد سوپایەکی ٣٠،٠٠٠<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Moreau|یەکەم=Odile|ناونیشان=https://books.google.fr/books?newbks=1&newbks_redir=0&id=5R1pAAAAMAAJ&dq=rawanduz+1826&focus=searchwithinvolume&q=30.000+Rawanduz|سەردێڕ=L'Empire ottoman à l'âge des réformes: les hommes et les idées du nouvel ordre militaire, 1826-1914|ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Institut français d'études anatoliennes|ژپنک=٩٧٨-٢-٧٠٦٨-١٩٥٣-٧|پەڕەکان=١١٧|زمان=fr}}</ref> بۆ ٥٠،٠٠٠<ref name=":0" /> سەربازی پێکھێنا بە چەکی قوڕسەوە. سوپاکەی میر محەممەد بە سوپایەکی ڕێک و یەکگرتوو وەسفکراوە کە بە سوپایەکی نیشتمانی چووە و [[جلی کوردی]] جلی [[یەکپۆشی]] (یوونیفۆرم)ی سوپاکەی بووە.{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<ref name=":0" /> [[پەڕگە:Mir Muhammed after his take over of Erbil.jpg|ناوەڕاست|وێنۆک|350x350پیکسڵ|تابلۆیەکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و سوپاکەی لە کاتی گرتنەوەی [[ھەولێر]] و قەڵاکەی]] == کولتوور == === زمان === لە میرنشینی سۆراندا [[زمانی کوردی]] قسەی پێکراوە و زمانی سەرەکیی ناوچەکە بووە. ھەندێک سەرچاوەش باس لەوە دەکەن کە [[زمانی عەرەبی|زمانی عەرەبیش]] زمانێکی فەرمی بووە و لە حکوومەتدا کاری پێکراوە.<ref>{{cite thesis|last=Nebez|first=Jamal|date=1970|title=Der kurdische Fürst Mir Muhammad-i Rawandizi genannt Mir-i Kora im Spiegel der Morgenländischen und Abendländischen Zeugnisse: Ein Beitrag zur kurdischen Geschichte|degree=PhD|publisher=University of Hamburg|pages=78–79}}</ref> === دین === لە میرنشینی سۆراندا، دینی [[ئیسلام]] و لقی [[سوننە]] دینی باڵادەستی ناوچەکە و دینی سەرەکیی دەوڵەت بووە. بەڵام لە ھەمان کاتدا دینەکانی دیکەی وەک [[مەسیحییەت]] و [[جوویەتی]] و [[ئێزیدی (دین)|ئێزدیش]] پەیڕەوییان لێکراوە لە ناوچەکانی میرنشینی سۆراندا لە سەردەمە جیاوازەکاندا. خەڵکی ناوچەکە و میرەکانی سۆرانیش پەیڕەوییان لە ئیسلامی سوننە کردووە. تەنانەت دەسەڵاتی یاسادانەریش [[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]] و [[قورئان]] بووە. === جلوبەرگ === [[جلی کوردی]] جلی فەرمیی دەوڵەت بووە لە میرنشینی سۆران. لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەددا]] جلی کوردی جلی [[یەکپۆشی]] (یوونیفۆرم)ی سوپا بووە و کاربەدەستانیش جلی کوردی جلی فەرمییان بووە. [[میر (نازناو)|میر]] کە باڵاترین دەسەڵاتی میرنشین بووە جلی کوردی جلی فەرمیی بووە. لە سەردەمی میر محەممەددا ھەر پلەیەکی حکوومی و سەربازی بە جلوبەرگی کوردیی ڕەنگ جیاواز دیاریکرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=ئەدەب|یەکەم١=کولتوور|سەردێڕ=لە تیرۆری پاشای گەورەوە تا جمھووریی ڕواندز|ناونیشان=http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ئیش=Rudaw|ڕێکەوتی سەردان= ٨ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180807174631/http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ئاڵا == میرنشینی سۆران یەکێکە لەو میرنشینانەی کە ئاڵاکەی تاوەکوو ئێستا ماوەتەوە و ئاڵاکە دڵنیاییی لەسەرە کە بە ڕاستی ئاڵای میرنشینی سۆران بووە. کە ئاڵاکە لە دوو ڕەنگ پێکھاتبوو؛ ڕەنگی [[ڕەش]] لە سەرەوە و ڕەنگی [[سپی]] لە خوارەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Kurdistan: Short-lived independent states |ناونیشان=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.crwflags.com}}</ref> [[پەڕگە:Flag of the Emirate of Soran.svg|ناوەڕاست|وێنۆک|300x300پیکسڵ|ئاڵای میرنشینی سۆران]] == لەناوچوونی میرنشین == [[پەڕگە:Rasul Beg.jpg|وێنۆک|[[ڕەسووڵ بەگ]]]] دوابەدوای کۆچی دواییی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، بۆ ماوەیەکی کورت ئەحمەد بەگ و سولەیمان بەگی برای ھاتنە سەر حوکم، بەڵام حوکمڕانییەکەیان زۆر کورت بوو. دواتر [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای سەرکردایەتیی میرنشینەکەی گرتە ئەستۆ.<ref name=":04">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bruinessen|یەکەم=Martin van|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/Agha_Shaikh_and_State/PGptAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=rasul+beg+soran&dq=rasul+beg+soran&printsec=frontcover|سەردێڕ=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Academic|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٦٤٩-٠١٨-٤|پەڕەکان=١١٧|زمان=en}}</ref> حوکمڕانیی ناوبراو لە قۆناغێکی ناسەقامگیری ناوچەکەدا بوو، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] ھەوڵی تووندکردنەوەی دەسەڵاتیان لە ناوچە کوردییەکان و داگیرکردنی میرنشینە سەربەخۆکانی وەک ''میرنشینی سۆران''<ref name=":52">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ceylan|یەکەم=Ebubekir|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/The_Ottoman_Origins_of_Modern_Iraq/ubaKDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=rasul+soran&pg=PA50&printsec=frontcover|سەردێڕ=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٠٤١-٢|پەڕەکان=٥٠|زمان=en}}</ref><ref name=":14">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA von Jemal Nebez - E-Book|ناونیشان=https://www.epubli.com/shop/der-kurdische-fuerst-mir-muhammad-al-rawandizi-genannt-mir-i-kora-9783745077490|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=epubli|زمان=de}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|ناونیشان=http://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai|سەردێڕ=The Kurdish national movement : its origins and development|ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Syracuse, N.Y. : Syracuse University Press|ئەوانی تر=Internet Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٦-٣٠٩٣-٧}}</ref> و [[میرنشینی بادینان]] دەدا.<ref name=":52" /><ref name=":42">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kiyotaki|یەکەم=Keiko|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/Ottoman_Land_Reform_in_the_Province_of_B/yzCbDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=rasul+soran+1847&pg=PA53&printsec=frontcover|سەردێڕ=Ottoman Land Reform in the Province of Baghdad|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٣٨٤٣٤-٧|پەڕەکان=٥٣|زمان=en}}</ref> بە پێی کتێبی مێژووی [[میرانی سۆران (کتێب)|میرانی سۆرانی]] [[حوسێن حوزنی موکریانی]]، بە ھەمان شێوە باس لەوە دەکات کە ڕەسووڵ بەگ لە پاش براکەی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] ھاتە سەر حوکم و ٧ ساڵی تر حوکمڕانیی کرد. ھەروەھا باس لەوە دەکات کە دواتر دەوڵەتی عوسمانی بە تووندی داوای باج و پارەیەکی زۆریان لە [[ڕەسووڵ بەگ]] کردووە و دواتر داوایان کردووە کە ھەر ساڵێک دەبێت ٤،٠٠٠ لیرە بدات بە حکوومەتی عوسمانی و ڕەسووڵ بەگ ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و ھەر بۆیە عوسمانییەکان لەشکرێکی گەورەیان ناردۆتە سەری و ڕەسووڵ بەگ توانیی چەند جارێک بیانشکێنێت. دواتر باس لەوە دەکات کە عوسمانییەکان دووبارە فشاری ئاینییان بەکارھێنا لەسەر سۆران بە بەکارھێنانی مەلا و پیاوە ئاینییەکان بە ناوی دین و خەلافەتی ئیسلامی بۆ فشارخستنەسەر سۆران و بەم شێوەیەش میرنشینی سۆرانیان ھەڵوەشاندەوە و ناوچەکانی سۆران بەتەواوەتی بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدران.<ref name=":8" /> == ھۆشیاریی کوردی و میرات و کاریگەرییەکان == [[پەڕگە:Soran.png|وێنۆک|نەخشەی میرنشینی سۆران لە سەردەمی میر محەممەد پاشای ڕەواندز و ھەموو شوێنەکان بە وردەکارییەوە؛{{ھن}}....... : سنووری میرنشینی سۆران پێش فراوانبوونی{{ھن}}____ : سنووری سۆران لە سەردەمی فراوانخوازییەکەی پاش یەکخستنەوەی زۆربەی خاکە کوردییەکان]] شوێنەواری [[ناسیۆنالیزمی کوردی|ھۆشیاری و نیشتمانپەروەیی کوردی]] لە میرنشینی سۆراندا بەدیارکەوتوون، لەوانەش ئارەزووی یەکخستنی ھەموو [[کوردستان|ناوچە کوردییەکان]] لەژێر یەک دەسەڵاتدا و بەکارھێنانی [[جلوبەرگی کوردی|پۆشاکی کوردی]] وەک [[یەکپۆشی]] بۆ سوپاکەی. لەسەر ئەمە، [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] دەربارەی سەردەمی میر محەممەد بە نووسەر و گەڕیدەی بەڕیتانی [[فرێدریک میلینگن|فرێدریک میلینگنی]] ڕاگەیاندووە و گوتوویەتی:{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<blockquote>«بە بلیمەتییەکی بەرزخوازانەوە، ئەو بیرۆکە گەورەیەی بۆ ڕزگارکردنی وڵاتەکەی لە ژێر دەسەڵاتی سوڵتانەکان و چەسپاندنی دەسەڵات داڕشتبوو. بە کۆکردنەوەی خەسڵەتەکانی ڕزگارکەرێک و یاسادانەرێک، میر محەممەد پاشا سەرکەوتووبوو لە فراوانکردنی دەسەڵاتی بەسەر پارێزگاکانی دراوسێی وەک کەرکووک و مووسڵ، و کۆکردنەوەی ژمارەیەکی زۆر لە سەربازی کورد لەژێر یەک ئاڵادا.»</blockquote> [[پەڕگە:Kurdish states 1835.png|وێنۆک|نەخشەی میرنشینە کوردییەکان پێش ئەوەی میر محەممەد ھەموویان یەکبخاتەوە، کە سۆرانیش تیایدا دەردەکەوێت]] جگە لەوەش، غالیبی [[تووێژەر]] نووسیویەتی:{{sfnp|Ghalib|2011|p=111}}<blockquote>«لە ڕێگەی چەندین سەدەی فەرمانڕەواییی عوسمانییەوە، ئەوان [کوردەکان] نەیانتوانی ھەستی ھاوبەشی نێوان کورد و فەرمانڕەوای زاڵ دروست بکەن. کوردەکان خۆشییەکانی زۆریان لە سەردەمی سۆران و میرنشینە کوردییەکانی دیکەدا لە بیر بوو. بۆیە بە پێشوازییەوە لە بەرپرسانی عوسمانییان نەدەڕوانی. یادکردنەوەی ڕابردوو بۆ لەبیرنەچوونەوەی مێژووی خۆت گرنگە.»</blockquote> [[پەڕگە:Qani (1898 – 1965).jpg|وێنۆک|[[قانع]]]] [[قانع|قانعی]] شاعیری کوردیش لە بەرھەمەکەیدا بە ناوی ''دەشتی گەرمیان''، بە شیعرێک وەکوو چیڕۆک باس لە [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و میرنشینی سۆران و [[شۆڕشی میر محەممەد]] و کۆتاییھاتنەکەی دەکات بە کورتی بە ناوی «''کورتەی بەسەرھاتی میری ڕەواندوز''» و دەڵێت:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=قانع |سەردێڕ=دەشتی گەرمیان- بە کورتی بەسەرھاتی میری ڕەواندز |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/9500 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=قانع|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2014/95274.PDF|سەردێڕ=دیوانی قانع|پەڕەکان=٥٢٩-٥٣٣}}</ref>{{شیعر|نەستەعلیق}} {{ب|بۆ گەنجی لادێی کوردی دڵسووتاو|یادگاریی کۆن ئەخەینە پێش چاو}} {{ب|میری ڕەواندز، میری میران بوو|ڕەشید و نەبەز، شێری شێران بوو}} {{ب|قارەمانی گەل نەترس و دلێر|وریا و بێ ڕەفێق، شێری بێچووە شێر}} {{ب|خادەمی گەل بوو، خاوەنی ناو بوو|لە کاتی خۆیان میری تەواو بوو}}{{ب|لە ڕەواندزا لەو شاخ و کێوە|حوکمی پاشایی ئەبرد بەڕێوە}}{{ب|لە دەورەی خۆیا نەیھێشت کوردستان|سەردانەواو بێ بۆ بێگانەکان}}{{ب|بەھێزیی سوپا، وەکوو شێری مەس|کەمێ لە تورکی ھێنایە ژێردەس}}{{ب|لە ڕۆژھەڵاتۆ میللەتی ئێران|لەم میرە گەورە بەدڵ ئەترسان}}{{ب|ڕەواندزی کرد بەو شارە جوانە|کردی بە پایتەخت جێگەی شاھانە}}{{ب|بە دەستووری جوان، زۆر بە گومڕاھی|ڕازاندییەوە تەلاری شاھی}}{{ب|سەرای وەزارەت قشڵەی عەسکەری|خوێندنگای گەورە بێ دەردیسەری}}{{ب|ھەتا ڕۆژی بوو حوکمڕەوا بوو|سەردەسەی مەجلیس وزەرا و شا بوو}}{{ب|بنچینەی پایەی عەدڵی دامەزران|بۆ پاراستنی نەتەوەی کوردان}}{{ب|خزمەتگوزار بوو بۆ ھێز و سوپا|دایم چاوەروان بۆ ڕۆژی ھەیجا}}{{ب|تۆپ و تفەنگ و دەرمانی گۆگرد|لە ڕەواندزا دروستیان ئەکرد}}{{ب|تا زەمان ڕەنگی شەڕی بۆ ڕژاند|لەگەڵ تورکەکان پێکا ھەڵگژان}}{{ب|ڕۆژ بە ڕۆژ تورکی ئەشکانە دواوە|لەشکەری تورکی ئەبرد بەو لاوە}}{{ب|تورکان کەوتنە حاڵەتی خەتەر|وتیان وا فەوتاین خاکمان بەسەر}}{{ب|چارەمان چییە با تەگبیرێ کەین|بەشکوو ئەم سوپا گەورە لەناو بەین}}{{ب|ھیچ چارمان نییە، یەک شتمان ماوە|مەلای میرئەحمەد کە خەتێی ناوە}}{{ب|بە زەبری پارە بیکەینە خۆمان|ئەم دەردەی ئێمە ئەو ئەیکا دەرمان}}{{ب|ئەگەر بگەینە لای مەلای خەتێ|گشت ئیش و کارمان ئەبێ جێبەجێ}}{{ب|کاغەزیان نووسی زۆر بە نیھانی|بۆ مەلای خەتێ ھیچ کەس نەیزانی}}{{ب|مێقدارێک پارە بردیان بۆ مەلا|ھەم ناوی دیاری، ھەم دەفعەبەڵا}}{{ب|میر بێخەبەرە لەم ھاتوچووە|لە حاست ئەم کارە ئەڵێی مردووە}}{{ب|مەلا وەکیلی میر ئەحمەد شایە|زیاد لە وەکیل، قازی و مەلایە}}{{ب|ھەرچی کە بیکا ھەر خۆی حیسابە|لای شا مەعقوولە و یەکجار نایابە}}{{ب|کە مەلای خەتێ کاغەزی بینی|فڕێی دا لاوە ئیمان و دینی}}{{ب|کەوتە سەر تەگبیر کە میر فەوتێنێ|پایەی کۆمەڵی کورد لەبن بینێ}}{{ب|ھەستا کەوتەڕێ بۆ تەلاری شا|بردی لەگەڵ خۆی وەزیری سوپا}}{{ب|شا ھەستایەوە زۆر بە ئیحترام|وتی بەخێربێی وا ھاتی بۆلام}}{{ب|لەپاش گفتوگۆ وتی بە پاشا|ئەترسم ھۆردوو لێمان کەن حاشا}}{{ب|ھەڵگەڕێنەوە تەسلیم تورک بن|بمانخەنە ژێر چەپۆکی دوژمن}}{{ب|ئەمەوێ بڕم بۆ جبھەی ھۆردوو|وەعزێ بخوێنم بۆیان زوو بە زوو}}{{ب|میر وتی: بەخوا فکرێ جوانە|کە وا بوو منیش یەم لەگەڵتانا}}{{ب|مەلا پێکەنی وتی: بۆ میرم|من لای خۆی مەلام، خاوەن تەگبیرم}}{{ب|ھیچ لازم ناکا تۆ تەشریف بێنی|زەحمەت بکێشی و عارەق بڕژێنی}}{{ب|بۆیە ھاتمە لات ئیجازەم ئەوێ|ئیجازەت فەرموو من ئەڕۆم شەوێ}}{{ب|پاشا ڕووی تێکرد، وتی مامۆستا|مان و نەمانی کورد وا لە دەستا}}{{ب|سادەی غیرەتێ بۆ کوردەواری|لابەن لە ناوا کزی و ھەژاری}}{{ب|خۆ مەلا خایەن بە گەل و ھۆزە|میکرۆبی خاکە و دوژمنی کۆزە}}{{ب|سێ حوکمی ھەبوو، ڕووی کردە سوپا|وەکیلی شایە و قازییە و مەلا}}{{ب|وەختێ گەیییە ناو سوپای بەسەزمان|وتی موبارەک دینی تازەتان}}{{ب|ئەم دینی ئێوە لەسەر کام دینە|لەسەر کام پەیڕەو، لە کام ئایینە؟}}{{ب|مەگەر نازانن بەرانبەر تورکان|ھەر کەس بە شەڕۆ تفەنگی تەقان}}{{ب|خۆی بێبەش ئەکا لە ئایین و دین|خۆی ئەکا بە ... لە ڕووی سەرزەمین؟}}{{ب|با قیامەتیش بنێین بەولاوە|کە شەرع چەندی چەندی لەسەر دواوە}}{{ب|کە وەختێ ھۆردوو ئەمیانە زانی|کەوتنە باوکەڕۆ بەسەرگەردانی}}{{ب|بوو بە زایەڵە و بە شین و زاری|ئەھاتن و ئەچوون بە بێ قەراری}}{{ب|وتیان مامۆستا، ئامان سەد ئامان|چیمان لێ ئەکەی؟ دەستمان بە دامان}}{{ب|مامۆستا وتی: بێن تۆبە بکەن|کڕنووش لە دەرگای خەلیفە ببەن}}{{ب|من تکا ئەکەم، ھەوڵ ئەدەم بۆتان|بەڵکوو خەلیفە خۆش ببێ لێتان}}{{ب|ھەستانە سەر پێ بە ئەمری مەلا|چەک و سلاح و تۆپیان فڕێدا}}{{ب|سوپا بە بێ شەڕ تەسلیمی تورک بوو|بۆ گرتنی میر کەوتنە ھاتوچوو}}{{ب|مەلا و قووەتێ لە دەستەی تورکان|گەڕانۆ بۆ سەر میری کوردستان}}{{ب|لە ڕەواندزا گرتیان بێ ھەرا|کوژرا و دەوڵەتی کورد لەناوبرا}}{{ب|مەلا خەجاڵەت ھەردوو دنیا بوو|نە ئەم و نە ئەو، ھەردووی لەدەستچوو}}{{کۆتاییی شیعر|}} == پێڕستی میرەکان == {{سەرەکی|پێڕستی میرەکانی سۆران}} {{legend|#FFFF00|دوورخرایەوە، یان دەستی لە کار کێشایەوە}}{{legend|#FF0000|لەسێدارەدراوە یان کوژراوە}} {| class="wikitable" |+ ! rowspan="2" |{{Abbr|ژ.|ژمارە}} ! rowspan="2" |پۆرترەیت ! rowspan="2" |ناو ! colspan="2" |ماوەی حوکمڕانی ! rowspan="2" |مردن ! rowspan="2" |کورتە زانیاریی پێویست |- !دەستپێکی حوکمڕانی !کۆتاییی حوکمڕانی |- |١ | |[[کەڵۆس بەگ]] |؟ |؟ |؟ |باوەگەورەی بنەمەڵەی سۆران |- |٢ | |[[میر عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] |؟ |؟ |؟ |کوڕی کەڵۆس بەگ؛ دامەزرێنەری میرنشین |- |٣ | |[[شا عەلی بەگی سۆران]] |؟ |؟ |؟ |کوڕی میر عیسا |- |٤ | |[[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ]] |~سەرەتاکانی دەیەی ١٥١٠ |~کۆتایییەکانی دەیەی ١٥٢٠ |؟ |کوڕی شا عەلی بەگ؛ لە ماوەی [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێراندا]] حوکمڕان بووە |- style="background: Red;" |٥ | |[[میر عیززەددین شێری سۆران]] |~کۆتایییەکانی دەیەی ١٥٢٠ |١٥٣٤{{Executed}} |١٥٣٤ |کوڕی میر سەید؛ لە ١٥٣٤ لەلایەن سولەیمانی قانوونی لەسێدارەدرا و سۆران ھەڵوەشایەوە |- style="background: Red;" |٦ | |[[میر سەیفەددینی سۆران]] |١٥٣٤ |١٥٥٨{{Executed}} |١٥٥٨ |کوڕی ئامۆزای عیززەددین شێر؛ دامەزرێنەرەوەی سۆران. دەگوترێ لەسێدارەدرا دوای ئەوەی چووە ئەستەمبوڵ |- |٧ | |[[شا قوولی بەگی سۆران]] |١٥٥٨ |١٥٧٧ |١٥٧٧ |کوڕی سەیفەددین |- style="background: Yellow;" |٨ | |[[بۆداغ بەگ کوڕی شا قوولی بەگ]] |١٥٧٧ |١٥٧٧ |١٥٧٧ |کوڕی قوولی بەگ؛ لەلایەن براکەی (سولەیمان بەگ) دوورخرایەوە |- |٩ | |[[میر سولەیمان بەگی یەکەم]] |١٥٧٨ |١٥٨٩ |١٥٨٩ |کوڕی قوولی بەگ؛ بە پێی داستان و گێڕاوەکان بێت کوژراوە. |- |١٠ |[[پەڕگە:Xanzadî_soran.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|150x150پیکسڵ]] |[[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] |١٥٩٠ |١٥٩٧ |١٥٩٧ |کچی قوولی بەگ و خوشکی سولەیمان بەگ بوو |- |١١ | |[[عەلی بەگ کوڕی سولەیمان بەگ|عەلی بەگ]] |١٥٩٧ |١٦٣٤ |١٦٣٤ |کوڕی سولەیمان بەگ و برازای میر خانزاد بوو |- |١٢ | |[[ئۆغووز بەگی گەورە]] |١٦٣٤ |١٦٩٥ |١٦٩٥ |کوڕی عەلی بەگ |- |١٣ | |[[میرە بەگ]] |١٦٩٥ |؟ |؟ |کوڕی عەلی بەگ و برای ئۆغووز بەگ |- |١٤ | |[[ئەحمەد بەگی یەکەمی سۆران|ئەحمەد بەگی یەکەم]] |؟ |١٧٥٦ |١٧٥٦ |کوڕی ئۆغووز بەگی گەورە و برازای میرە بەگ |- |١٥ | |[[ئۆغووز بەگی بچووک]] |١٧٥٦ |١٧٦٨ |١٧٦٨ |کوڕی ئەحمەد بەگ |- style="background: Yellow;" |١٦ | |[[مستەفا بەگ]] |١٧٦٨ |١٨١٣ |١٨١٦ |کوڕی ئۆغووز بەگی بچووک؛ دەستی لە کار کێشایەوە |- |١٧ |[[پەڕگە:Mir_Muhammad.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|150x150پیکسڵ]] |[[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] |١٨١٣ |١٨٣٨ |١٨٣٨ |کوڕی مستەفا بەگ و بەھێزترین میری میرنشینی سۆران و سەرکردەی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشی ڕەواندز]] |- |١٨ | |[[ئەحمەد بەگی دووەمی سۆران|ئەحمەد بەگی دووەم]] |١٨٣٨ |١٨٤٠ |١٨٤٠ |کوڕی مستەفا بەگ |- style="background: Yellow;" |١٩ | |[[سولەیمان بەگی دووەم]] |١٨٤٠ |١٨٤٠ |؟ |کوڕی مستەفا بەگ؛ دوورخرایەوە |- |٢٠ |[[پەڕگە:Rasul_Beg.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|160x160پیکسڵ]] |[[ڕەسووڵ بەگ]] |١٨٤٠ |١٨٤٧ |١٨٨٤ |کوڕی مستەفا بەگ و کۆتا میری میرنشین. لە دوای ئەو میرنشین ھەڵوەشایەوە بەئێجگاری |} == سەرچاوەکان == <references responsive="" /> {{میرنشینی سۆران |state=autocollapse}}{{میرنشینە کوردییەکان|collapsible=collapsed}}{{خانەدانە ئیسلامییەکان لە ناوچەی مەشریق}}{{تووڵی دەروازە|مێژوو|کوردستان|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عێراق|ئێران|شەڕ|ئیسلام|پاشایەتی}} [[پۆل:میرنشینی سۆران]] [[پۆل:خانەدانە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:میرنشینە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی باشووری کوردستان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٥یەم]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٤یەم]] [[پۆل:ھەڵوەشانەوەکانی دەیەی ١٨٤٠]] 9k4zeegousgjvp4qbs3vap8o8kaua7j 0 5792 1591999 1399695 2026-06-19T14:41:50Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591999 wikitext text/x-wiki {{Coord|26|14|5.27|S|27|58|56.47|E|region:ZA_type:landmark|name=Soccer City|display=title}} {{Infobox International Football Competition | tourney_name = جامی جیھانیی فیفا | year = ٢٠١٠ | image= 273px-2010 FIFA World Cup logo.svg.png | size = 200px | caption = جامی جیھانی فیفا ٢٠١٠ | country = RSA | dates = ١٢ / ٦ / ٢٠١٠ - ١١ / ٧ / ٢٠١٠ | confederations = | num_teams = ٣٢ | venues = ١٠ | cities = ٩ | champion = ESP | count =یەک | second = Netherlands | third = DEU | fourth = URU | matches = ٦٤ | goals = | attendance = |top_scorer = دییگۆ فۆڕلان ، ویسڵی شنایدەر ، تۆماس مۆڵەر ، دەیڤد ڤیا (٥ گۆڵ) | player ={{flagicon|Uruguay}} دێیگۆ فۆڕڵان | prevseason = [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]] | nextseason = [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]] }} '''جامی جیھانیی فیفا ٢٠١٠''' یاخود '''مۆندیالی ٢٠١٠''' [[مێژووی جامی جیھانیی فیفا|نۆزدەیەمین]] جامی جیھانیی بوو کە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=World Cup {{!}} South Africa|ناونیشان=https://www.myenglishpages.com/english/reading-football-world-cup-south-africa.php|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.myenglishpages.com|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=South Africa 2010 World Cup Football|ناونیشان=https://www.topendsports.com/events/worldcupsoccer/hosts/south-africa-2010/|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.topendsports.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/index.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠١٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141229040707/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/index.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە وڵاتی [[ئەفریقای باشوور]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/index.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠١٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141229040707/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/index.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>http://www.topendsports.com/events/worldcupsoccer/hosts/south-africa-2010/</ref> کرا ، لە حوزەیران تا ١١ی تەممووزی ٢٠١٠ بەڕێوەچوو داواکاری بۆ میوانداری کردنی ئەم خوولەی پاڵاوانییەتیەکە تەنها بۆ وڵاتانی کیشوەری ئەفریقا بوو دوای پێشکەشکردنی داواکان لە ساڵی ٢٠٠٤ فیفا باشووری ئەفریقای هەڵبژارد لە نێوان [[میسر|میسڕ]] و [[مەغریب]] بۆ ئەوەی ببێتە یەکەم وڵاتی ئەفریقی کە میوانداری جامی جیهانی بکات ، یارییەکان له ١٠ یاریگا لە ٩ شاری جیاوازی ئەفریقای باشوور ئەنجامدرا و یەکەم یاری خوولەکە لە نێوان هەڵبژاردای ئەفریقای باشوور و مەکسیک لە یاریگای سۆکەر ستی لە [[جۆھانسبێرگ]] گەورەترین شاری وڵاتەکە بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٨٤ هەزار هاندەر بەڕێوەچوو. سی و دوو هەڵبژاردە لەم خوولە بەشدارییان کرد کە لە یاریی کۆتاییدا هەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا|ئیسپانیا]] توانی بە گۆڵێکی بێ بەرامبەر هەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھۆڵەندا|ھۆڵەندا]] بباتەوە دوای ئەوەی [[ئاندرێس ئینیێستا|ئەندرێس ئەنیێستا]] لە خولەکەی ١١٦ ی کاتی زیادکراو گۆڵێکی تۆمارکرد و ئیسپانیای کردە براوە<ref>http://www.youtube.com/watch?v=1rbPEIcNHfk</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/2010_FIFA_World_Cup_Final</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/2010_FIFA_World_Cup_knockout_stage#Final</ref> لەپاڵ ئەوەدا ھەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا|ئەڵمانیا]] بەبردنەوە لە ئۆڕگوای بە ئەنجامی ٣ - ٢ پلەی سێیەمی بەدەستهێنا و پلەی چوارەمیش ئۆڕگوای.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=2010 FIFA World Cup Final|ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشان=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2010_FIFA_World_Cup_Final&oldid=1037541112|ئیش=Wikipedia|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=World Cup 2010 third-place final: Uruguay v Germany - as it happened|ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2010/jul/10/worldcup2010-germanyfootballteam|newspaper=The Guardian|ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢١|issn=0261-3077|زمان=en-GB|یەکەم=Scott|دوایین=Murray}}</ref><ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=2010 FIFA World Cup knockout stage|ڕێکەوت=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشان=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2010_FIFA_World_Cup_knockout_stage&oldid=1035777233|ئیش=Wikipedia|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢١}}</ref> == هەڵبژاردنی میواندار بۆ مۆندیالی ٢٠١٠ == [[پەڕگە:2010 FIFA World Cup Fans 2.jpg|thumb|200px|left|ئاھەنگگێڕانی گەیشتنی جامی جیھانی فیفا ٢٠١٠ لەلایەن ھەوادارانەوە]] لەنێو پێنج وڵاتی کیشوەری ئەفریقا [[ئەفریقای باشوور]] ھەڵبژێردرا بۆ میوانداریکردنی جامەکە کە ئەفریقای باشوور لەم ووڵاتانەی بردەوە :- * {{flag|Egypt}} * {{flag|Libya}} * {{flag|Tunisia}} * {{flag|Morocco}} * لەدوای بڕیارێکی [[فیفا]] بە ڕێنەدان بە ئەنجامدانی پاڵەوانێتی لە دوو وڵات وڵاتی توونس لە ھەڵبژاردنەکە کشایەوە و فیفا بڕیاریدا بە دوورخستنەوەی لیبیا، لەبەر ئەوەی ھەموو مەرجەکانی میوانداریکردنی پاڵەوانێتییەکەی تێدا نەبوو پاش اش ئەنجامدانی خولێکی دەنگان، براوەی ھەڵبژاردنەکە لەلایەن سەرۆکی ففا، [[سێپ بلاتەر|س]]<nowiki/>پل [[سێپ بلاتەر|بلا]]ەوە لە کۆنفرانسێکی ڕۆژنامەوانی لە ١٤ی ئایاری ٢٠٠٣ لە [[زوریچ]] ئاشکرا و[[زوریچ|باشووری]] ری ئەفریقا ما[[زوریچ|میوانداریکردنی]]<nowiki/>دنی [[زوریچ|را]]<nowiki/>ێدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Soccer world cup in South Africa|ناونیشان=https://www.kapweine.ch/sa/wm_e.asp|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.kapweine.ch|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210824215423/https://www.kapweine.ch/sa/wm_e.asp|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> {| class="wikitable" style="margin:auto; margin:.5em;" |- ! colspan="2" | ئەنجامەکانی دەنگدان |- !وڵات !دەنگەکان |- | {{flag|South Africa}} || '''١٤''' |- | {{flag|Morocco}} || ١٠ |- | {{flag|Egypt}} || ٠ |} == هەڵبژاردە بەشداربووەکان == {| class="wikitable" style="width:98%;" |- !width=25%| ئاستی ١ (خانەخوێ & تۆپ سێڤن) !width=25%| ئاستی ٢ ([[2010 FIFA World Cup qualification (AFC)|AFC]], [[2010 FIFA World Cup qualification (CONCACAF)|CONCACAF]] & [[2010 FIFA World Cup qualification (OFC)|OFC]]) !width=25%| ئاستی ٣ ([[2010 FIFA World Cup qualification (CAF)|CAF]] & [[2010 FIFA World Cup qualification (CONMEBOL)|CONMEBOL]]) !width=25%| ئاستی ٤ ([[2010 FIFA World Cup qualification (UEFA)|UEFA]]) |- | {{fb|RSA}} <br /> {{fb|BRA}} <br /> {{fb|ESP}} <br /> {{fb|NED}} <br /> {{fb|ITA}} <br /> {{fb|GER}} <br /> {{fb|ARG}} <br /> {{fb|ENG}} | {{fb|AUS}} <br /> {{fb|JPN}} <br /> {{fb|PRK}} <br /> {{fb|KOR|1997}} <br /> {{fb|HON}} <br /> {{fb|MEX}} <br /> {{fb|USA}} <br /> {{fb|NZL}} | {{fb|ALG}} <br /> {{fb|CMR}} <br /> {{fb|GHA}} <br /> {{fb|CIV}} <br /> {{fb|NGA}} <br /> {{fb|CHI}} <br /> {{fb|PAR}} <br /> {{fb|URU}} | {{fb|DEN}} <br /> {{fb|FRA}} <br /> {{fb|GRE}} <br /> {{fb|POR}} <br /> {{fb|SRB}} <br /> {{fb|SVK}} <br /> {{fb|SVN}} <br /> {{fb|SUI}} |} == پلەکانی پاڵەوانیەتیەکە == پلەی یەکەم: [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا|ھەڵبژاردەی ئیسپانیا]] پلەی دووەم: [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھۆڵەندا|ھەڵبژاردەی ھۆڵەندا]] پلەی سێیەم: [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا|هەڵبژاردەی ئەڵمانیا]] پلەی چوارەم: [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوروگوای|ھەڵبژاردەی ئۆرۆگوای]] {| class="wikitable" |- ! ناوی ھەڵبژاردە !! پلەکەی لە جامی جیھانی ٢٠١٠ |- |{{Country data|ESP}}||'''یەکەم (پاڵەوان)''' |- |{{Country data|NED}}|| دووەم |- |{{Country data|GER}}|| سێیەم |- |{{Country data|URY}}|| چوارەم |} [[پەڕگە:Spanien - Nationalmannschaft 20091118.jpg|thumb|300px|left|'''″پاڵەوانی جامی جیھانی ٢٠١٠ - ھەڵبژاردەی ئیسپانیا″''']] == '''گۆڵکاری جامی جیھانی''' '''٢٠١٠'''<ref>https://archive.today/20140324114758/www.mtnfootball.com/international/fifa-world-cup-2010/top-goal-scorers/</ref> == ھەریەکە لە [[داڤید ڤیا|داڤێد ڤیا]] و تۆماس مۆلەر و [[دیێگۆ فۆرلان|دیێگۆ فۆڕڵان]] و [[وێسلی شنایدەر|وێسڵی شنایدەر]] بە ٥ گۆڵ بوون بە گۆڵکاری پاڵەوانییەتییەکە ، بەڵام بە ھۆکاری دروست کردنی سێ گۆل تۆماس مۆڵەر بوو بە گۆلکاری جامی جیھانی ساڵی ٢٠١٠ دا '''ڕ=ڕیزبەند''' '''ن. ی=ناوی یاریزان''' '''ن. ھـ=ناوی ھەڵبژاردە''' '''ژ. گ=ژمارەی گۆڵ''' {{ھن}} {| class="wikitable" |+ گۆڵکارانی جامی جیھانی ٢٠١٠ !ڕ !ن. ی !ن. ھـ !ژ. گ |- |١ |تۆماس مۆلەر |{{Country data|GER}} |٥ |- |٢ |داڤید ڤییا |{{Country data|ESP}} |٥ |- |٣ |دێیگۆ فۆرلان |{{Country data|URY}} |٥ |- |٤ |ویستلی شنایدەر |{{Country data|NED}} |٥ |- |٥ |گوانزالۆ ھیگواین |{{Country data|ARG}} |٤ |} == خەڵاتەکان == * [[تۆماس مۆلەر]] خەڵاتی گۆڵکاری پاڵەوانێتییەکەی پێ بەخشرا. * [[دیێگۆ فۆرلان|دێیگۆ فۆرلان]] خەڵاتی باشترین یاریزانی پاڵەوانێتییەکەی پێ بەخشرا. * [[ئیکەر کاسیاس]] خەڵاتی باشترین گۆڵپارێزی پاڵەوانێتییەکەی پێ بەخشرا. * [[تۆماس مۆلەر]] خەڵاتی باشترین یاریزانی لاوی پاڵەوانێتییەکەی پێ بەخشرا. * [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا|ھەڵبژاردەی ئیسپانیا]] خەڵاتی یاری خاوێنیان پێ بەخشرا. {| class="wikitable" |+خەڵاتەکانی جامی جیھانی ٢٠١٠ !خەڵاتی گۆڵکار !باشترین یاریزان !باشترین گۆڵپارێز !باشترین یاریزانی لاو !یاری خاوێن |- |{{ھێمای ئاڵا|GER}} تۆماس مۆلەر |{{ھێمای ئاڵا|URY}} دیێیگۆ فۆرلان |{{ھێمای ئاڵا|ESP}} ئیکەر کاسیاس |{{ھێمای ئاڵا|GER}} تۆماس مۆلەر |{{ھێمای ئاڵا|ESP}} ئیسپانیا |} == ئامارەکانی جامی جیھانی ٢٠١٠ == * ١٤٢ گۆڵ کرا لەسەجەم یاریەکان کە ٦٤ یاری بوون.<ref>http://garcia-aranda.com/esp/wp-content/pdf/FWC2010_Report.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130613021448/http://garcia-aranda.com/esp/wp-content/pdf/FWC2010_Report.pdf |date=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٣ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mtnfootball.com/international/fifa-world-cup-2010/top-goal-scorers/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠١٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی حوزەیرانی ٢٠١٣ |archive-url=https://web.archive.org/web/20130601181717/http://www.mtnfootball.com/international/fifa-world-cup-2010/top-goal-scorers/ |url-status=dead }}</ref> * ٢٩ ناوبژیوان یاریەکانیان بەڕێوەبرد.<ref>http://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/20/63/22/refereesandassistantrefereesforfifa.com27.5.2010.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100704211508/http://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/20/63/22/refereesandassistantrefereesforfifa.com27.5.2010.pdf |date= ٤ی تەممووزی ٢٠١٠ }}</ref> * ٢٦٠ کارتی زەرد بە ڕووی یاریزانەکاندا بەرزکرانەوە. * ١٧ کارتی سوور بە ڕووی یاریزانەکاندا بەرزکرانەوە. * یەکەمجار بوو چوار یاریزان ببن بە گۆڵکاری جامی جیھانی. == یاریگاکان == ئەم پاڵەوانیەتیە لە چەندەھا یاریگا بەڕێوە چوو لەوانە:<ref>ناوی یاریگاکان، {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.worldcup2010southafrica.com/world-cup-2010-stadiums/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140426220440/http://www.worldcup2010southafrica.com/world-cup-2010-stadiums/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی نیسانی ٢٠١٤}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140426220440/http://www.worldcup2010southafrica.com/world-cup-2010-stadiums/ |date=٢٦ی نیسانی ٢٠١٤ }}</ref> * سۆکەر ستی لەشاری جۆھانس بێرگ * ئەلیس پاڕک لە جۆھانس بێڕگ * کێپ تاون لەشاری کێپ تاون * مۆزێز مابێدا لەشاری دیربان * نێڵسۆن ماندێلا لەشاری پۆڕت ئیلزابێس لەگەڵ چەندەھا یاریگای تر == تۆپی ڕەسمی جامی جیهانی ٢٠١٠ == تۆپی ڕەسمی جامی جیهانی ٢٠١٠ ناوی [[جابۆلانی]] بوو<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.soccerballworld.com/Jabulani_2010.htm |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠١٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170630045648/http://soccerballworld.com/Jabulani_2010.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>کە لە لەلایەن کۆمپانیای وەرزشی جیھانی [[ئەدیداس|ئەدیداسەوە]] بەرھەم ھێنرابوو کە تۆپێکی سووک و بەھێز و جوان بوو بەڵام تووشی ڕەخنەیەکی زۆر بۆوە لەلایەن یاریزانان و ڕاھێنەر و چاودێرانی وەرزشیەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{براوەکانی جامی جیھانیی فیفا}} {{تووڵی دەروازە|وەرزش|تۆپی پێ|ئەفریقا|دەیەی ٢٠١٠}} {{پۆلی کۆمنز|2010 FIFA World Cup}} [[پۆل:پاڵەوانیەتییەکانی جامی جیھانی فیفا]] [[پۆل:تۆپی پێ لە ٢٠١٠]] [[پۆل:جامی جیھانیی فیفا]] [[پۆل:جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠]] kzeux9tdk1gbtvj0s9p34cquo9e1qy6 0 8319 1592290 1503794 2026-06-20T04:28:51Z CommonsDelinker 62 "Msheireb_Doha.jpg" سڕاوە؛ [[c:User:Krd|Krd]] ئەم پەڕگەی لەسەر کامانز سڕیەوە بە ھۆی: [[:c:Commons:Deletion requests/File:Msheireb Doha.jpg|]]. 1592290 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = دەوحە | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = {{نووسەی عەرەبی|الدوحة}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پایتەخت]] | وێنە = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | perrow = 1/2/1/2 | image1 = IMG copy.jpg | alt1 = Doha skyline at night | image2 = Modern buildings in West Bay from Dareen Tower.jpg | alt2 = West Bay skyline | image3 = View of Amiri Diwan from the corniche.jpg | alt3 = The Emir's Palace | image4 = Entrance to Sheraton Hotel in Doha, Qatar (cropped).jpg | alt4 = Sheraton Hotel | image5 = Souq Waqif, Doha, Catar, 2013-08-05, DD 84.JPG | alt5 = Souq Waqif | image6 = | alt6 = مۆزەخانەی نەتەوەییی قەتەر | image7 = | alt7 = Msheireb | image8 = KataraVillageAmphitheater.jpg | alt8 = Katara Village }} | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = لە سەرەوە بۆ خوارەوە، ڕاست بۆ چەپ: ئاسمانی دەوحە لە شەودا؛ باڵەخانە ھاوچەرخەکانی گەڕەکی کەنداوی عەرەبی؛ [[دیوانی ئەمیری]]، کە نووسینگەی [[ئەمیری قەتەر|ئەمیری قەتەرە]]؛ ھۆتێلی شێراتۆن؛ [[سووق واقف]]؛ [[مۆزەخانەی نەتەوەییی قەتەر]]؛ [[مشێرب دڵی دەوحە]]؛ [[گوندی چاندیی کەتارا]] | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = QA-01.svg | قەبارەی_نەخشە = 120px | شرۆڤەی_نەخشە = دەوحە لەسەر نەخشەی قەتەر | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | پۆتانەکان ={{coord|25|17|12|N|51|32|0|E|type:city_region:QA-DA|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|قەتەر}} | جۆری_دابەشکراو١ =[[شارەوانی]] | ناوی_دابەشکراو١ =[[شارەوانیی دەوحە|دەوحە]] | جۆری_دابەشکراو٢ = | ناوی_دابەشکراو٢ = | سەردێڕی_دامەزران =دامەزران | ڕێکەوتی_دامەزران =١٨٢٥ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ =١٣٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٫٣٨٢٫٠٠٠ | دانیشتووان_لە = ٢٠١٨ | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ =١٨ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە ={{URL|https://www.visitqatar.qa/intl-en/about-qatar/welcome-to-doha|visitqatar.qa/doha}} | پەراوێزەکان = }} '''دەوحە''' یان '''دۆحە''' ({{بە عەرەبی|الدوحة}}) پایتەخت و پڕگەلھەترین شاری وڵاتی [[قەتەر]]ە. ئەم شارە لە [[کەنداوی فارس]]، باکووری [[ئەلوەکرا]] و باشووری [[ئەلخوڕ]] ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ٢٠١٨ ژمارەی دانیشتوانی دەوحە ٢٫٣٨٢٫٠٠٠ کەس بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Doha municipality accounts for 40% of Qatar population|ناونیشان=https://www.gulf-times.com/qatar/178/details/459624/doha-municipality-accounts-for-40%25-of-qatar-population|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.gulf-times.com}}</ref> == مێژوو == شاری دەوحە لە ١٨٢٥دا دامەزراوە، سەرەتا ناوی (البدا) بووە، ناوی دەوحە لە [[زمانی عەرەبی]]دا بە واتای [[دار]]ێکی گەورە دێت. {{کۆڵکە}} == سەرچاوەکان == {{reflist}} {{پایتەختەکانی ئاسیا}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئاسیا|قەتەر}} {{پۆلی کۆمنز|Doha}} [[پۆل:شارەوانییەکانی قەتەر]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی قەتەر]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٢٥]] [[پۆل:پایتەختەکانی ئاسیا]] [[پۆل:دەوحە]] gfatd0of8mj796trsqyljvvhjtmf3qo 1 8445 1592292 1587705 2026-06-20T05:41:31Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1592292 wikitext text/x-wiki ئەم بابەتە خراپ دەستکاریی کراوە. بگەڕێتەوە وەشانی کە (ئاسۆ) دەستکاریی کردوە؟ --[[بەکارھێنەر:ئاراس نوری|ئاراس نوری]] ١٣:٠١, ١١ ئازار ٢٠١١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[دھۆک]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1337059 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 بۆ http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٣:٣٥، ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[دھۆک]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1587704 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20221221143138/https://mcid.mcah.columbia.edu/art-atlas/mapping-mesopotamian-monuments/monuments/maltai-sample بۆ https://mcid.mcah.columbia.edu/art-atlas/mapping-mesopotamian-monuments/monuments/maltai-sample زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٤:٢٣، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[دھۆک]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1592291 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240717170733/https://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=602776&cityname=Dahuk,+Dahuk,+Iraq&units= بۆ https://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=602776&cityname=Dahuk%2C+Dahuk%2C+Iraq&units= زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٥:٤١، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 8yl9nr0zptyg7qq3zsw2bm4oi0ck81b 0 9344 1592234 1588823 2026-06-19T22:31:21Z MFTG 21816 /* قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) */ 1592234 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای ھەولێر | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| قضاء اربیل}}{{ھن}}{{lang-en| Erbil District}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[قەزا]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Arbil Districs.png | photo2a = Hawler Governorate.png | photo2b = Hewler governorate 2012.png | photo3a = | photo3b = | | spacing = 2 |size = 266 }} | شرۆڤەی_وێنە = '''نەخشەی سەرەوە'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی(ھەولێر، [[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[قەزای بەحرکە|بەحرکە]]، [[قەزای خەبات|خەبات]]، [[قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]] و [[ناحیە]]کانیان و [[گوند]]ەکانیان){{ھن}}'''نەخشەی لای ڕاست'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠٢٦)دا{{ھن}}'''نەخشەی لای چەپ'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠١٢)دا. | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe|zoom=9|coord= {{Coord|36.1907| 44.00947}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای ھەولێر''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.1907| 44.00947 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٤ = ژمارەی [[ناحیە]]کان | ناوی_دابەشکراو٤ = <span style="color:#090;">١</span> | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٥٣</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٨٥٠ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکوومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای ھەولێر | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = [[قایمقام]] | ناوی_سەرۆک = نەبەز عەبدولحەمید | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٦٤٩٫٤ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤١٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٥٥٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٨٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١،٢٨٨،٥٣٨ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١،٩٨٤ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = ھەولێری | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|بادینانی]] و [[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) و [[زمانی سوریانی|سوریانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعە]])، [[مەسیحی]] و [[یارسان]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = https://www.erbil.gov.krd/app/ | پەراوێزەکان = }} '''قەزای ھەولێر''' یەکێکە لە قەزاکانی [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شاری [[ھەولێر]]ە. قەزاکە دەکەوێتە ناوچەیەکی دەشتایی کە لە بەشی باشووریدا زنجیرە گردێک ھەیە. لە وەرزی [[ھاوین]]دا کەشوھەوای قەزاکە وشک و گەرمە و لە وەرزی [[زستان]]یشدا باراناویی و ساردە. بەڵام وەرزی [[بەھار]] و [[پایز]]ی جوان و مامناوەندییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> قەزای ھەولێر لە یەک [[ناحیە]] پێکھاتووە: * [[ناحیەی شەمامک]] == ناو == ناوی قەزای ھەولێر لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە ئەویش شاری [[ھەولێر]]ە، ھەرجەندە بە '''ئەربیل''' ناو دەبرێت بەڵام [[کورد]]ان و بە فەرمی لە [[عێراق]]دا لە ئێستادا [[ھەولێر]]ە، وە چەندین بۆ چوون ھەیە لەسەر ناوی ئەم شارە: * بە [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکی عوسمانی]] ھەر بەم شارە وتراوە ئەربیل(اربیل)،<ref>Nasrullah, Mehmet (1908), مکمل آوروپا خریطە سی [Complete Map of Europe] (in Ottoman Turkish), Istanbul: Tefeyyüz Kitaphanesi.</ref> ھێشتا وەک ناوی شارەکە لە وەرگێڕانی فەرمی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزیدا]] بەکاردەھێنرێت.<ref>https://gov.krd/english/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> فۆڕمی عەرەبی ستانداردی مۆدێرن بۆ ناوەکە بریتییە لە(أربیل).<ref>https://gov.krd/arabic/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> لە کۆنی کلاسیکدا بە لاتینی بە ئاربێلا و بە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] بە ئاربێلا (Ἄρβηλα) ناسرابوو، وەرگیراوە لە [[زمانی پارسیی کۆن]] ''ئەربەیرا''(𐎠𐎼𐎲𐎡𐎼𐎠𐏓)، بە عەربەیلوی ئاشوورییەوە، بە سۆمەری ئوربیلۆم (𒌨𒉈1).<ref>https://oracc.museum.upenn.edu/</ref> * کۆنترین ناویشی (ئوربیل) و (ئوربیلم)ە و یەکێکیش بووە لە شارە گرنگەکانی [[سۆمەر|سومەرییەکان]]، کە بەپێی لێکۆلینەوەی دیرۆکزان و مێژوونووسان سومەرییەکانیش [[نەژادی ئاری|ئاریایین]]. (ئور + بیل): (ئور) وشەیەکی سومەرییەکان بووە بە واتای ([[شار]]) بەکارھێنراوە و (بیل)یش ناوی خوایەکی سومەریەکان بووە، ئوربیل بە واتای (شاری بیل) دەھات. ھەروەھا پایتەختی سومەرییەکانیش بۆخۆی ناوی ([[ئوور|ئور]]) بووە. زۆربەی شارە کۆنەکانی [[کوردستان]] و نیشتمانی نێوان دوو رووبار ([[مێزۆپۆتامیا]]) کە وشەی (ئور) یان لەگەڵ بەکار دەھێنرا بریتیبوونە لە؛ ( [[ئوور]]، [[ھەولێر|ئوربیل]]، [[ڕحا|ئوروحا "ئورفا"]]، [[ورمێ|ئورمییە]]، [[کەرکووک|ئوراپخا]]، نیپ ئور،...). کە لە فەرھەنگی ھەریەکێک لە ئاسووری، ئەکەدی، میتانی، ساسانییەکان ناوی ئەو شارانە بەشێوەیتر بەکارھێنراوە وەک نمونە: بۆ ھەولێر (ئەربێلا ، ئەربائیلۆ،..). بۆ [[کەرکووک]] (ئوراپخا، ئاراپخا، نوزی...). بۆ شاری [[ڕحا]] (ئوروحا، ئورحا، ئورفا،..).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ناوی ھەولێر لە سەرچاوە کۆنەکاندا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2024/564717/0001.PDF?ver=133571487610690496 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥| نووسەر = پ.ی.د موسا محەممەد خضر و پ.ی.د ئارام جەلال حەسەن و کەیفی جەلال تەھا |زمان = [[زمانی کوردی|کورد]]}}</ref> * [[عەلائەدین سەججادی]] ئەو ئەفسانەیەی نووسیوە ( ئەگێڕنەوە دەڵێن : لەپاش شکانی [[ئاشوورییەکان]] بە دەست [[ماد|میدیەکان]] ، کوردەکان ھاتوون بەشوێنی ئەو خوایانەدا گەڕاون کە چەپاویان کەن سەرەتا وایان زانیوە کە ئەمانە زۆر زلن ھەریەکە بە ئەندازەی کێوێک ئەبن لەسەر ئەو نیازە زۆر گەڕاون ھیچیان بەرچاو نەکەوتووە، کتوپڕ کابرایەک چویتە ژوورێک سەیری کردوە لەوێ دان بەسەرسامیەکی سەیرەوە بانگی ھاوڕێیەکانی کردووە (ھۆ لێرەن), (ھۆ لێرەن ), (ھۆلیرە), ( ھولیر), (ھەولیر) لەدواجار وشەکان سەدە بەسدە گۆڕانکاری لەسەر زمان کراوە کورت و ڕێک کراوە تەگەیشتووتە ناوی(ھەولێر).<ref>گۆڤاری سۆمەری ژمارە ٨ ساڵی ١٩٥٢</ref> * وشەی ھەولێر، لە وشەی (ئەربیل) و (ئوربیل) و (ئەربا ئیلۆ)ەوە ھاتووە و لەسەر زار گۆڕاوە. وەک نمونەی (ئەربەئیلۆ، ئەربیل، ئوربیل، ئورویل، ھەرویل، ھەولێر...). == جوگرافیا == قەزای ھەولێر ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[قەزای بەحرکە]]. * لە باشوورەوە [[قەزای قوشتەپە]] و [[قەزای مەخموور]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[قەزای بنەسڵاوە]]. * لە ڕۆژاواوە [[قەزای خەبات]] و [[قەزای مەخموور]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزای ھەولێر | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/relation/3829919#map=10/36.1795/44.0442 | نووسەر = [[ئۆوپن ستریت ماپ|openstreetmap]] |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == بە پێی دێرینی شاری [[ھەولێر]]([[قەڵای ھەولێر]])، کە بناغەی ئێستای شاری ھەولێرە، بۆ مێژوویەکی کۆن ژیان تیایدا بەردەوامە، لە ھەموو سەردەمەکاندا بایەخی خۆی ھەبووە و لە مێژوودا ناوچەی حکومڕانی و کارگێڕی دەسەڵاتە جیاوازەکانی ناوچەکە بووە. پایتەختی چەندین دەوڵەتی جیاواز بووە، لەمەوە ئەتوانین بڵێین مەڵبەندی کارگێڕی ئێستای [[دەشتی ھەولێر]] و نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] بووە، ئەوە مێژوو گەواھیدەری ئەو ڕاستییەیە. === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * کاتێک عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٥٤دا ناوچەکەیان داگیرکرد، بڕیاریاندا حکومەتی خۆجێی بۆ سەرکردە [[کورد]]ەکان جێبھێڵن، بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە [[ئەیالەتی شارەزوور]]دا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * بەڵام تۆمارە ئەرشیفییەکان لە سەدەی ١٦ بەدواوە ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو ناوچەیانەی کە بە شێوەیەکی باو پەیوەندییان بە شارەزوورەوە ھەیە، لەوانە [[ئامێدی]]، [[ھەولێر]]، [[کەرکووک]] و [[زاخۆ]]، لە سەردەمی جیاوازدا، وەک [[سنجاق]] لە ناو [[ئەیالەتی بەغدا]]دا ڕیزکراون.<ref>https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/224338</ref> تۆمارە کارگێڕییەکانی عوسمانی لە ساڵانی ١٥٥٨-١٥٧٦ و ١٥٧٣-١٥٨٧ ئەم نیشتەجێبوونانە وەک [[قەزا]]ی ژێردەستەی [[بەغدا]] دەژمێرن، ئەمەش پێشنیاری ئەوە دەکات کە پێگەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لەناو ئیمپراتۆریەتەکەدا جێگیر نەبووە، بەڵکو لە نێوان قۆناغەکانی سەربەخۆیی ئەیالەتەکان و ژێردەستەیی ئیداری بۆ بەغدادا بە یەکەوە دەگۆڕێت.<ref>Musul – Kerkük ile İlgili Arşiv Belgeleri (1525–1919) (in Turkish). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. 1993. pp. 47–48</ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، [[ئەیالەتی شارەزوور]] کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. [[سنجاقی بابان]] کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات، و ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ویلایەتی بەغدا]]وە. لە ساڵی ١٨٥٠ دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی ھات و ھەر لەو ساڵەدا داواکارییەک بۆ دامەزراندنی ئەنجومەنێکی گەورە (meclis-i kebîr) لە شارەزوور لەلایەن [[باب ئەلعالی]] ڕەتکرایەوە. پاساوەکە ئەوە بوو کە ئەم جۆرە چاکسازییە ئیدارییە سەرەتا لە [[بەغدا]]وە دەست پێ بکات. * قەزای ھەولێر وەک سنجاق لە ئەیالەتی شارەزوور لە ساڵەکانی [[سەدەی ١٧یەم]]دا ناوی ھاتووە، یەکێک بووە لە ٣٣ سنجاقەکانی ئەیالەتەکە.<ref>https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ</ref> * ھەروەھا قەزای ھەولێر وەک سنجاق لە ئەیالەتی شارەزوور لە (١٦٨٠ - ١٧٠٢) ناوی ھاتووە، یەکێک بووە لە ١٨ سنجاقەکانی ئەیالەتەکە.<ref>https://www.academia.edu/19903381/18_Y%C3%BCzy%C4%B1l%C4%B1n_%C4%B0lk_Yar%C4%B1s%C4%B1nda_Osmanl%C4%B1_Devletinin_%C4%B0dari_Taksimat%C4%B1_Eyalet_ve_Sancak_Tevcihat%C4%B1_In_the_First_half_of_the_18th_Century_Administrative_Divisions_of_the_Ottoman_Empire_Shire_and_Sanjak_Assignments</ref> [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> دوای ھەڵوەشاندنەوەی ئەیالەتی شارەزوور و ڕێکخستنەوەی کارگێڕی دەوڵەتی عوسمانی ھەولێر پێگەی سنجاقی لەدەستداو بووە قەزا لە لیوای کەرکووکدا کە ناوی لیوای شارەزوور بوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە لیوای [[کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواندز بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]. * قەزای ھەولێر کە سەر بە [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] بوو ئەمیش خرایەوە سەر لیوای کەرکووک. * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە ([[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] و [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]]) پێکھاتبوو. * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا:''' ** ناحیەی ئەملاکی شەمامک لە لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ھاتە کایەوە، کە سنووری ئێستای [[قەزای مەخموور]] و [[قەزای خەبات]] دەکات. === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # جێگیرکردنی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوش تەپە]] لە بری ناحیەی دزەیی. # دابەشکردنی ھۆبەی ئەملاکی ئەمیری شەمامک بۆ دوو ناحیە([[قەزای مەخموور|مەخموور]] و [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]). # بەستنەوەی ناحیەی سولتانیە بە ناوەندی [[قەزای مووسڵ]]ەوە، دواتر دابەشکرا لە نێوان ھەردوو [[قەزای شەرقات|ناحیەی شەرقات]] و [[ناحیەی شۆڕە]]، ئیتر ناوی سولتانیەش لە دەفتەرە تۆمارییەکاندا نەما. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا کە بە دوو زنجیرە چیا و بەرزایییەکانی ([[قەرەچوغ]]) و (زوورگە زراو) دابەشکراوە بۆ سێ [[دەشت]]، ھەردوو دەشتی (شەمامک، کاندێناوە و قەراج)، بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٤٩) لە ۱۹۲۷/۷/۲۷دا لە [[قەزای ھەولێر]] دابڕێنران و کران بە [[قەزا]]، سەرەتا ناوی قەزای گوێڕ بوو، دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٥) لە ۱۹۲٨/٣/٥دا ناوی گۆڕدرا بە [[قەزای مەخموور]] ناوەندەکەی شارۆچکەی [[مەخموور]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =کورد وترک وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سی جی ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپ]]ە ھەڵوەشینرا و سەرجەم کەرتەکانی لکێندرا بە ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای ھەولێر]]. [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە [[قەزای شەقڵاوە]]وە.<ref name=":8" /> === سەردەمی کۆماری(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بەفەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٨) لە ١٩٦٠/٨/٣٠دا، (١٠٠) کەرتی ناوەندی پارێزگای ھەولێر دابڕێنرایەوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[قوشتەپە]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة قوشتبة | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/204.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٦٨) لە ١٩٧٣/١٢/٥دا، (٣١) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات |ناحیەی خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[خەبات|ھەنجیرۆک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خبات | ناونیشان = https://wiki.dorar-https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9283.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٣٣) لە ١٩٧٦/١/٢٥دا، (٢٩) کەرتی [[ناحیەی کەندێناوە]]، (١١) کەرتی [[ناحیەی قەراج]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێنراوە ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]]ی سەر بە [[قەزای ھەولێر]] بە [[ناحیەی پردێ]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ارتباط مقاطعات من محافظة اربیل والحاقھا بالتأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== # بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی قەزای ھەولێرەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨-١٩٨٩)دا ==== # ڕووبەری پارێزگاکە زیادیکرد و ژمارەی کەرتەکانیشی لە (١١٤١) کەرتەوە بە رزبووەتەوە بۆ (۱۱۸۳) کەرت. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٣٤) لە ۱۹۸۹/۹/۱۱دا، (٤) کەرتی [[ناحیەی پردێ]] و (۳۸) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنرا و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا، ھەر لەو فەرمانەدا ھاتووە [[ناحیەی پردێ]] بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندراوە، ڕووبەری [[ناحیەی پردێ]] تەنھا ڕووبەری سەرۆکایەتی شارەوانی شارۆچکەی [[پردێ]]ی لە خۆدەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم تنظیم الحدود الاداریة لمحافظة التأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == ناحیەکان == * [[ناحیەی شەمامک]]: ناحیەی شەمامک سەر بە قەزای ھەولێرە و ناوچەیەکی تەختی دەشتاییە. ئەو ناحیەیە کەوتووەتە باشووری شاری [[ھەولێر]] بە دووری ٢٥ کم. ناحیەی شەمامک ناوچەیەکی کشتوکاڵییە و ئاو و ھەوای ناحیەکە لە وەرزی زستاندا ساردە و لە وەرزی ھاویندا گەرمە. ڕووبەر: ٥٥٨٫٩ کم دووجا. ژمارەی گوند: ٦٢ ھێلی پانی و درێژی ناوەندی ناحیە: [[باشوور]] ٣٦٫٠٢٣٤ پلە. باکوور ٤٣٫٩٢٧٤ پلە. باری ڕووی زەوی: دەشت:٩١٪. گرد:٩٪ ==سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://web.archive.org/web/20160307085005/http://hawlergov.org/ku/region.php?id=1330758535 قەزای ناوەندی ھەولێر-سایتی پارێزگای ھەولێر] * [http://www.krso.net/documents/130/pop_no_hawler_2010.pdf ژمارەی دانیشتوانی پارێزگای ھەولێر بۆ سالی ٢٠١٠]{{بەستەری مردوو|url=http://www.krso.net/documents/130/pop_no_hawler_2010.pdf |date=شوباتی ٢٠٢١ }}{{dead link|date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}، دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان {{قەزای ھەولێر}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|عێراق|کوردستان}} [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] fu9d91nv2nf6xe8riqpvrzn9m64vfzr 1592235 1592234 2026-06-19T22:31:59Z MFTG 21816 /* قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا */ 1592235 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای ھەولێر | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| قضاء اربیل}}{{ھن}}{{lang-en| Erbil District}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[قەزا]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Arbil Districs.png | photo2a = Hawler Governorate.png | photo2b = Hewler governorate 2012.png | photo3a = | photo3b = | | spacing = 2 |size = 266 }} | شرۆڤەی_وێنە = '''نەخشەی سەرەوە'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی(ھەولێر، [[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[قەزای بەحرکە|بەحرکە]]، [[قەزای خەبات|خەبات]]، [[قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]] و [[ناحیە]]کانیان و [[گوند]]ەکانیان){{ھن}}'''نەخشەی لای ڕاست'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠٢٦)دا{{ھن}}'''نەخشەی لای چەپ'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠١٢)دا. | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe|zoom=9|coord= {{Coord|36.1907| 44.00947}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای ھەولێر''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.1907| 44.00947 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٤ = ژمارەی [[ناحیە]]کان | ناوی_دابەشکراو٤ = <span style="color:#090;">١</span> | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٥٣</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٨٥٠ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکوومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای ھەولێر | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = [[قایمقام]] | ناوی_سەرۆک = نەبەز عەبدولحەمید | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٦٤٩٫٤ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤١٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٥٥٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٨٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١،٢٨٨،٥٣٨ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١،٩٨٤ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = ھەولێری | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|بادینانی]] و [[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) و [[زمانی سوریانی|سوریانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعە]])، [[مەسیحی]] و [[یارسان]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = https://www.erbil.gov.krd/app/ | پەراوێزەکان = }} '''قەزای ھەولێر''' یەکێکە لە قەزاکانی [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شاری [[ھەولێر]]ە. قەزاکە دەکەوێتە ناوچەیەکی دەشتایی کە لە بەشی باشووریدا زنجیرە گردێک ھەیە. لە وەرزی [[ھاوین]]دا کەشوھەوای قەزاکە وشک و گەرمە و لە وەرزی [[زستان]]یشدا باراناویی و ساردە. بەڵام وەرزی [[بەھار]] و [[پایز]]ی جوان و مامناوەندییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> قەزای ھەولێر لە یەک [[ناحیە]] پێکھاتووە: * [[ناحیەی شەمامک]] == ناو == ناوی قەزای ھەولێر لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە ئەویش شاری [[ھەولێر]]ە، ھەرجەندە بە '''ئەربیل''' ناو دەبرێت بەڵام [[کورد]]ان و بە فەرمی لە [[عێراق]]دا لە ئێستادا [[ھەولێر]]ە، وە چەندین بۆ چوون ھەیە لەسەر ناوی ئەم شارە: * بە [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکی عوسمانی]] ھەر بەم شارە وتراوە ئەربیل(اربیل)،<ref>Nasrullah, Mehmet (1908), مکمل آوروپا خریطە سی [Complete Map of Europe] (in Ottoman Turkish), Istanbul: Tefeyyüz Kitaphanesi.</ref> ھێشتا وەک ناوی شارەکە لە وەرگێڕانی فەرمی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزیدا]] بەکاردەھێنرێت.<ref>https://gov.krd/english/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> فۆڕمی عەرەبی ستانداردی مۆدێرن بۆ ناوەکە بریتییە لە(أربیل).<ref>https://gov.krd/arabic/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> لە کۆنی کلاسیکدا بە لاتینی بە ئاربێلا و بە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] بە ئاربێلا (Ἄρβηλα) ناسرابوو، وەرگیراوە لە [[زمانی پارسیی کۆن]] ''ئەربەیرا''(𐎠𐎼𐎲𐎡𐎼𐎠𐏓)، بە عەربەیلوی ئاشوورییەوە، بە سۆمەری ئوربیلۆم (𒌨𒉈1).<ref>https://oracc.museum.upenn.edu/</ref> * کۆنترین ناویشی (ئوربیل) و (ئوربیلم)ە و یەکێکیش بووە لە شارە گرنگەکانی [[سۆمەر|سومەرییەکان]]، کە بەپێی لێکۆلینەوەی دیرۆکزان و مێژوونووسان سومەرییەکانیش [[نەژادی ئاری|ئاریایین]]. (ئور + بیل): (ئور) وشەیەکی سومەرییەکان بووە بە واتای ([[شار]]) بەکارھێنراوە و (بیل)یش ناوی خوایەکی سومەریەکان بووە، ئوربیل بە واتای (شاری بیل) دەھات. ھەروەھا پایتەختی سومەرییەکانیش بۆخۆی ناوی ([[ئوور|ئور]]) بووە. زۆربەی شارە کۆنەکانی [[کوردستان]] و نیشتمانی نێوان دوو رووبار ([[مێزۆپۆتامیا]]) کە وشەی (ئور) یان لەگەڵ بەکار دەھێنرا بریتیبوونە لە؛ ( [[ئوور]]، [[ھەولێر|ئوربیل]]، [[ڕحا|ئوروحا "ئورفا"]]، [[ورمێ|ئورمییە]]، [[کەرکووک|ئوراپخا]]، نیپ ئور،...). کە لە فەرھەنگی ھەریەکێک لە ئاسووری، ئەکەدی، میتانی، ساسانییەکان ناوی ئەو شارانە بەشێوەیتر بەکارھێنراوە وەک نمونە: بۆ ھەولێر (ئەربێلا ، ئەربائیلۆ،..). بۆ [[کەرکووک]] (ئوراپخا، ئاراپخا، نوزی...). بۆ شاری [[ڕحا]] (ئوروحا، ئورحا، ئورفا،..).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ناوی ھەولێر لە سەرچاوە کۆنەکاندا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2024/564717/0001.PDF?ver=133571487610690496 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥| نووسەر = پ.ی.د موسا محەممەد خضر و پ.ی.د ئارام جەلال حەسەن و کەیفی جەلال تەھا |زمان = [[زمانی کوردی|کورد]]}}</ref> * [[عەلائەدین سەججادی]] ئەو ئەفسانەیەی نووسیوە ( ئەگێڕنەوە دەڵێن : لەپاش شکانی [[ئاشوورییەکان]] بە دەست [[ماد|میدیەکان]] ، کوردەکان ھاتوون بەشوێنی ئەو خوایانەدا گەڕاون کە چەپاویان کەن سەرەتا وایان زانیوە کە ئەمانە زۆر زلن ھەریەکە بە ئەندازەی کێوێک ئەبن لەسەر ئەو نیازە زۆر گەڕاون ھیچیان بەرچاو نەکەوتووە، کتوپڕ کابرایەک چویتە ژوورێک سەیری کردوە لەوێ دان بەسەرسامیەکی سەیرەوە بانگی ھاوڕێیەکانی کردووە (ھۆ لێرەن), (ھۆ لێرەن ), (ھۆلیرە), ( ھولیر), (ھەولیر) لەدواجار وشەکان سەدە بەسدە گۆڕانکاری لەسەر زمان کراوە کورت و ڕێک کراوە تەگەیشتووتە ناوی(ھەولێر).<ref>گۆڤاری سۆمەری ژمارە ٨ ساڵی ١٩٥٢</ref> * وشەی ھەولێر، لە وشەی (ئەربیل) و (ئوربیل) و (ئەربا ئیلۆ)ەوە ھاتووە و لەسەر زار گۆڕاوە. وەک نمونەی (ئەربەئیلۆ، ئەربیل، ئوربیل، ئورویل، ھەرویل، ھەولێر...). == جوگرافیا == قەزای ھەولێر ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[قەزای بەحرکە]]. * لە باشوورەوە [[قەزای قوشتەپە]] و [[قەزای مەخموور]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[قەزای بنەسڵاوە]]. * لە ڕۆژاواوە [[قەزای خەبات]] و [[قەزای مەخموور]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزای ھەولێر | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/relation/3829919#map=10/36.1795/44.0442 | نووسەر = [[ئۆوپن ستریت ماپ|openstreetmap]] |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == بە پێی دێرینی شاری [[ھەولێر]]([[قەڵای ھەولێر]])، کە بناغەی ئێستای شاری ھەولێرە، بۆ مێژوویەکی کۆن ژیان تیایدا بەردەوامە، لە ھەموو سەردەمەکاندا بایەخی خۆی ھەبووە و لە مێژوودا ناوچەی حکومڕانی و کارگێڕی دەسەڵاتە جیاوازەکانی ناوچەکە بووە. پایتەختی چەندین دەوڵەتی جیاواز بووە، لەمەوە ئەتوانین بڵێین مەڵبەندی کارگێڕی ئێستای [[دەشتی ھەولێر]] و نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] بووە، ئەوە مێژوو گەواھیدەری ئەو ڕاستییەیە. === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * کاتێک عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٥٤دا ناوچەکەیان داگیرکرد، بڕیاریاندا حکومەتی خۆجێی بۆ سەرکردە [[کورد]]ەکان جێبھێڵن، بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە [[ئەیالەتی شارەزوور]]دا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * بەڵام تۆمارە ئەرشیفییەکان لە سەدەی ١٦ بەدواوە ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو ناوچەیانەی کە بە شێوەیەکی باو پەیوەندییان بە شارەزوورەوە ھەیە، لەوانە [[ئامێدی]]، [[ھەولێر]]، [[کەرکووک]] و [[زاخۆ]]، لە سەردەمی جیاوازدا، وەک [[سنجاق]] لە ناو [[ئەیالەتی بەغدا]]دا ڕیزکراون.<ref>https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/224338</ref> تۆمارە کارگێڕییەکانی عوسمانی لە ساڵانی ١٥٥٨-١٥٧٦ و ١٥٧٣-١٥٨٧ ئەم نیشتەجێبوونانە وەک [[قەزا]]ی ژێردەستەی [[بەغدا]] دەژمێرن، ئەمەش پێشنیاری ئەوە دەکات کە پێگەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لەناو ئیمپراتۆریەتەکەدا جێگیر نەبووە، بەڵکو لە نێوان قۆناغەکانی سەربەخۆیی ئەیالەتەکان و ژێردەستەیی ئیداری بۆ بەغدادا بە یەکەوە دەگۆڕێت.<ref>Musul – Kerkük ile İlgili Arşiv Belgeleri (1525–1919) (in Turkish). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. 1993. pp. 47–48</ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، [[ئەیالەتی شارەزوور]] کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. [[سنجاقی بابان]] کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات، و ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ویلایەتی بەغدا]]وە. لە ساڵی ١٨٥٠ دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی ھات و ھەر لەو ساڵەدا داواکارییەک بۆ دامەزراندنی ئەنجومەنێکی گەورە (meclis-i kebîr) لە شارەزوور لەلایەن [[باب ئەلعالی]] ڕەتکرایەوە. پاساوەکە ئەوە بوو کە ئەم جۆرە چاکسازییە ئیدارییە سەرەتا لە [[بەغدا]]وە دەست پێ بکات. * قەزای ھەولێر وەک سنجاق لە ئەیالەتی شارەزوور لە ساڵەکانی [[سەدەی ١٧یەم]]دا ناوی ھاتووە، یەکێک بووە لە ٣٣ سنجاقەکانی ئەیالەتەکە.<ref>https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ</ref> * ھەروەھا قەزای ھەولێر وەک سنجاق لە ئەیالەتی شارەزوور لە (١٦٨٠ - ١٧٠٢) ناوی ھاتووە، یەکێک بووە لە ١٨ سنجاقەکانی ئەیالەتەکە.<ref>https://www.academia.edu/19903381/18_Y%C3%BCzy%C4%B1l%C4%B1n_%C4%B0lk_Yar%C4%B1s%C4%B1nda_Osmanl%C4%B1_Devletinin_%C4%B0dari_Taksimat%C4%B1_Eyalet_ve_Sancak_Tevcihat%C4%B1_In_the_First_half_of_the_18th_Century_Administrative_Divisions_of_the_Ottoman_Empire_Shire_and_Sanjak_Assignments</ref> [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> دوای ھەڵوەشاندنەوەی ئەیالەتی شارەزوور و ڕێکخستنەوەی کارگێڕی دەوڵەتی عوسمانی ھەولێر پێگەی سنجاقی لەدەستداو بووە قەزا لە لیوای کەرکووکدا کە ناوی لیوای شارەزوور بوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە لیوای [[کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواندز بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]. * قەزای ھەولێر کە سەر بە [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] بوو ئەمیش خرایەوە سەر لیوای کەرکووک. * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە ([[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] و [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]]) پێکھاتبوو. * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا:''' ** ناحیەی ئەملاکی شەمامک لە لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ھاتە کایەوە، کە سنووری ئێستای [[قەزای مەخموور]] و [[قەزای خەبات]] دەکات. === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # جێگیرکردنی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوش تەپە]] لە بری ناحیەی دزەیی. # دابەشکردنی ھۆبەی ئەملاکی ئەمیری شەمامک بۆ دوو ناحیە([[قەزای مەخموور|مەخموور]] و [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]). # بەستنەوەی ناحیەی سولتانیە بە ناوەندی [[قەزای مووسڵ]]ەوە، دواتر دابەشکرا لە نێوان ھەردوو [[قەزای شەرقات|ناحیەی شەرقات]] و [[ناحیەی شۆڕە]]، ئیتر ناوی سولتانیەش لە دەفتەرە تۆمارییەکاندا نەما. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا کە بە دوو زنجیرە چیا و بەرزایییەکانی ([[قەرەچوغ]]) و (زوورگە زراو) دابەشکراوە بۆ سێ [[دەشت]]، ھەردوو دەشتی (شەمامک، کاندێناوە و قەراج)، بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٤٩) لە ۱۹۲۷/۷/۲۷دا لە [[قەزای ھەولێر]] دابڕێنران و کران بە [[قەزا]]، سەرەتا ناوی قەزای گوێڕ بوو، دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٥) لە ۱۹۲٨/٣/٥دا ناوی گۆڕدرا بە [[قەزای مەخموور]] ناوەندەکەی شارۆچکەی [[مەخموور]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =کورد وترک وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سی جی ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپ]]ە ھەڵوەشینرا و سەرجەم کەرتەکانی لکێندرا بە ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای ھەولێر]]. [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە [[قەزای شەقڵاوە]]وە.<ref name=":8" /> === سەردەمی کۆماری(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بەفەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٨) لە ١٩٦٠/٨/٣٠دا، (١٠٠) کەرتی ناوەندی پارێزگای ھەولێر دابڕێنرایەوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[قوشتەپە]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة قوشتبة | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/204.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٦٨) لە ١٩٧٣/١٢/٥دا، (٣١) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات |ناحیەی خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[خەبات|ھەنجیرۆک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خبات | ناونیشان = https://wiki.dorar-https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9283.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٣٣) لە ١٩٧٦/١/٢٥دا، (٢٩) کەرتی [[ناحیەی کەندێناوە]]، (١١) کەرتی [[ناحیەی قەراج]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێنراوە ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]]ی سەر بە [[قەزای ھەولێر]] بە [[ناحیەی پردێ]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ارتباط مقاطعات من محافظة اربیل والحاقھا بالتأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== # بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی قەزای ھەولێرەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨-١٩٨٩)دا ==== # ڕووبەری پارێزگاکە زیادیکرد و ژمارەی کەرتەکانیشی لە (١١٤١) کەرتەوە بە رزبووەتەوە بۆ (۱۱۸۳) کەرت. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٣٤) لە ۱۹۸۹/۹/۱۱دا، (٤) کەرتی [[ناحیەی پردێ]] و (۳۸) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنرا و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا، ھەر لەو فەرمانەدا ھاتووە [[ناحیەی پردێ]] بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندراوە، ڕووبەری [[ناحیەی پردێ]] تەنھا ڕووبەری سەرۆکایەتی شارەوانی شارۆچکەی [[پردێ]]ی لە خۆدەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم تنظیم الحدود الاداریة لمحافظة التأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == ناحیەکان == * [[ناحیەی شەمامک]]: ناحیەی شەمامک سەر بە قەزای ھەولێرە و ناوچەیەکی تەختی دەشتاییە. ئەو ناحیەیە کەوتووەتە باشووری شاری [[ھەولێر]] بە دووری ٢٥ کم. ناحیەی شەمامک ناوچەیەکی کشتوکاڵییە و ئاو و ھەوای ناحیەکە لە وەرزی زستاندا ساردە و لە وەرزی ھاویندا گەرمە. ڕووبەر: ٥٥٨٫٩ کم دووجا. ژمارەی گوند: ٦٢ ھێلی پانی و درێژی ناوەندی ناحیە: [[باشوور]] ٣٦٫٠٢٣٤ پلە. باکوور ٤٣٫٩٢٧٤ پلە. باری ڕووی زەوی: دەشت:٩١٪. گرد:٩٪ ==سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://web.archive.org/web/20160307085005/http://hawlergov.org/ku/region.php?id=1330758535 قەزای ناوەندی ھەولێر-سایتی پارێزگای ھەولێر] * [http://www.krso.net/documents/130/pop_no_hawler_2010.pdf ژمارەی دانیشتوانی پارێزگای ھەولێر بۆ سالی ٢٠١٠]{{بەستەری مردوو|url=http://www.krso.net/documents/130/pop_no_hawler_2010.pdf |date=شوباتی ٢٠٢١ }}{{dead link|date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}، دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان {{قەزای ھەولێر}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|عێراق|کوردستان}} [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] nkj79swz6kukbqigl0c7jmrwk8w9m8r 1592236 1592235 2026-06-19T22:34:20Z MFTG 21816 /* قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا */ 1592236 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای ھەولێر | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| قضاء اربیل}}{{ھن}}{{lang-en| Erbil District}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[قەزا]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Arbil Districs.png | photo2a = Hawler Governorate.png | photo2b = Hewler governorate 2012.png | photo3a = | photo3b = | | spacing = 2 |size = 266 }} | شرۆڤەی_وێنە = '''نەخشەی سەرەوە'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی(ھەولێر، [[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[قەزای بەحرکە|بەحرکە]]، [[قەزای خەبات|خەبات]]، [[قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]] و [[ناحیە]]کانیان و [[گوند]]ەکانیان){{ھن}}'''نەخشەی لای ڕاست'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠٢٦)دا{{ھن}}'''نەخشەی لای چەپ'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠١٢)دا. | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe|zoom=9|coord= {{Coord|36.1907| 44.00947}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای ھەولێر''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.1907| 44.00947 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٤ = ژمارەی [[ناحیە]]کان | ناوی_دابەشکراو٤ = <span style="color:#090;">١</span> | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٥٣</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٨٥٠ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکوومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای ھەولێر | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = [[قایمقام]] | ناوی_سەرۆک = نەبەز عەبدولحەمید | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٦٤٩٫٤ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤١٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٥٥٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٨٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١،٢٨٨،٥٣٨ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١،٩٨٤ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = ھەولێری | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|بادینانی]] و [[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) و [[زمانی سوریانی|سوریانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعە]])، [[مەسیحی]] و [[یارسان]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = https://www.erbil.gov.krd/app/ | پەراوێزەکان = }} '''قەزای ھەولێر''' یەکێکە لە قەزاکانی [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شاری [[ھەولێر]]ە. قەزاکە دەکەوێتە ناوچەیەکی دەشتایی کە لە بەشی باشووریدا زنجیرە گردێک ھەیە. لە وەرزی [[ھاوین]]دا کەشوھەوای قەزاکە وشک و گەرمە و لە وەرزی [[زستان]]یشدا باراناویی و ساردە. بەڵام وەرزی [[بەھار]] و [[پایز]]ی جوان و مامناوەندییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> قەزای ھەولێر لە یەک [[ناحیە]] پێکھاتووە: * [[ناحیەی شەمامک]] == ناو == ناوی قەزای ھەولێر لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە ئەویش شاری [[ھەولێر]]ە، ھەرجەندە بە '''ئەربیل''' ناو دەبرێت بەڵام [[کورد]]ان و بە فەرمی لە [[عێراق]]دا لە ئێستادا [[ھەولێر]]ە، وە چەندین بۆ چوون ھەیە لەسەر ناوی ئەم شارە: * بە [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکی عوسمانی]] ھەر بەم شارە وتراوە ئەربیل(اربیل)،<ref>Nasrullah, Mehmet (1908), مکمل آوروپا خریطە سی [Complete Map of Europe] (in Ottoman Turkish), Istanbul: Tefeyyüz Kitaphanesi.</ref> ھێشتا وەک ناوی شارەکە لە وەرگێڕانی فەرمی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزیدا]] بەکاردەھێنرێت.<ref>https://gov.krd/english/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> فۆڕمی عەرەبی ستانداردی مۆدێرن بۆ ناوەکە بریتییە لە(أربیل).<ref>https://gov.krd/arabic/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> لە کۆنی کلاسیکدا بە لاتینی بە ئاربێلا و بە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] بە ئاربێلا (Ἄρβηλα) ناسرابوو، وەرگیراوە لە [[زمانی پارسیی کۆن]] ''ئەربەیرا''(𐎠𐎼𐎲𐎡𐎼𐎠𐏓)، بە عەربەیلوی ئاشوورییەوە، بە سۆمەری ئوربیلۆم (𒌨𒉈1).<ref>https://oracc.museum.upenn.edu/</ref> * کۆنترین ناویشی (ئوربیل) و (ئوربیلم)ە و یەکێکیش بووە لە شارە گرنگەکانی [[سۆمەر|سومەرییەکان]]، کە بەپێی لێکۆلینەوەی دیرۆکزان و مێژوونووسان سومەرییەکانیش [[نەژادی ئاری|ئاریایین]]. (ئور + بیل): (ئور) وشەیەکی سومەرییەکان بووە بە واتای ([[شار]]) بەکارھێنراوە و (بیل)یش ناوی خوایەکی سومەریەکان بووە، ئوربیل بە واتای (شاری بیل) دەھات. ھەروەھا پایتەختی سومەرییەکانیش بۆخۆی ناوی ([[ئوور|ئور]]) بووە. زۆربەی شارە کۆنەکانی [[کوردستان]] و نیشتمانی نێوان دوو رووبار ([[مێزۆپۆتامیا]]) کە وشەی (ئور) یان لەگەڵ بەکار دەھێنرا بریتیبوونە لە؛ ( [[ئوور]]، [[ھەولێر|ئوربیل]]، [[ڕحا|ئوروحا "ئورفا"]]، [[ورمێ|ئورمییە]]، [[کەرکووک|ئوراپخا]]، نیپ ئور،...). کە لە فەرھەنگی ھەریەکێک لە ئاسووری، ئەکەدی، میتانی، ساسانییەکان ناوی ئەو شارانە بەشێوەیتر بەکارھێنراوە وەک نمونە: بۆ ھەولێر (ئەربێلا ، ئەربائیلۆ،..). بۆ [[کەرکووک]] (ئوراپخا، ئاراپخا، نوزی...). بۆ شاری [[ڕحا]] (ئوروحا، ئورحا، ئورفا،..).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ناوی ھەولێر لە سەرچاوە کۆنەکاندا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2024/564717/0001.PDF?ver=133571487610690496 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥| نووسەر = پ.ی.د موسا محەممەد خضر و پ.ی.د ئارام جەلال حەسەن و کەیفی جەلال تەھا |زمان = [[زمانی کوردی|کورد]]}}</ref> * [[عەلائەدین سەججادی]] ئەو ئەفسانەیەی نووسیوە ( ئەگێڕنەوە دەڵێن : لەپاش شکانی [[ئاشوورییەکان]] بە دەست [[ماد|میدیەکان]] ، کوردەکان ھاتوون بەشوێنی ئەو خوایانەدا گەڕاون کە چەپاویان کەن سەرەتا وایان زانیوە کە ئەمانە زۆر زلن ھەریەکە بە ئەندازەی کێوێک ئەبن لەسەر ئەو نیازە زۆر گەڕاون ھیچیان بەرچاو نەکەوتووە، کتوپڕ کابرایەک چویتە ژوورێک سەیری کردوە لەوێ دان بەسەرسامیەکی سەیرەوە بانگی ھاوڕێیەکانی کردووە (ھۆ لێرەن), (ھۆ لێرەن ), (ھۆلیرە), ( ھولیر), (ھەولیر) لەدواجار وشەکان سەدە بەسدە گۆڕانکاری لەسەر زمان کراوە کورت و ڕێک کراوە تەگەیشتووتە ناوی(ھەولێر).<ref>گۆڤاری سۆمەری ژمارە ٨ ساڵی ١٩٥٢</ref> * وشەی ھەولێر، لە وشەی (ئەربیل) و (ئوربیل) و (ئەربا ئیلۆ)ەوە ھاتووە و لەسەر زار گۆڕاوە. وەک نمونەی (ئەربەئیلۆ، ئەربیل، ئوربیل، ئورویل، ھەرویل، ھەولێر...). == جوگرافیا == قەزای ھەولێر ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[قەزای بەحرکە]]. * لە باشوورەوە [[قەزای قوشتەپە]] و [[قەزای مەخموور]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[قەزای بنەسڵاوە]]. * لە ڕۆژاواوە [[قەزای خەبات]] و [[قەزای مەخموور]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزای ھەولێر | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/relation/3829919#map=10/36.1795/44.0442 | نووسەر = [[ئۆوپن ستریت ماپ|openstreetmap]] |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == بە پێی دێرینی شاری [[ھەولێر]]([[قەڵای ھەولێر]])، کە بناغەی ئێستای شاری ھەولێرە، بۆ مێژوویەکی کۆن ژیان تیایدا بەردەوامە، لە ھەموو سەردەمەکاندا بایەخی خۆی ھەبووە و لە مێژوودا ناوچەی حکومڕانی و کارگێڕی دەسەڵاتە جیاوازەکانی ناوچەکە بووە. پایتەختی چەندین دەوڵەتی جیاواز بووە، لەمەوە ئەتوانین بڵێین مەڵبەندی کارگێڕی ئێستای [[دەشتی ھەولێر]] و نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] بووە، ئەوە مێژوو گەواھیدەری ئەو ڕاستییەیە. === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * کاتێک عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٥٤دا ناوچەکەیان داگیرکرد، بڕیاریاندا حکومەتی خۆجێی بۆ سەرکردە [[کورد]]ەکان جێبھێڵن، بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە [[ئەیالەتی شارەزوور]]دا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * بەڵام تۆمارە ئەرشیفییەکان لە سەدەی ١٦ بەدواوە ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو ناوچەیانەی کە بە شێوەیەکی باو پەیوەندییان بە شارەزوورەوە ھەیە، لەوانە [[ئامێدی]]، [[ھەولێر]]، [[کەرکووک]] و [[زاخۆ]]، لە سەردەمی جیاوازدا، وەک [[سنجاق]] لە ناو [[ئەیالەتی بەغدا]]دا ڕیزکراون.<ref>https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/224338</ref> تۆمارە کارگێڕییەکانی عوسمانی لە ساڵانی ١٥٥٨-١٥٧٦ و ١٥٧٣-١٥٨٧ ئەم نیشتەجێبوونانە وەک [[قەزا]]ی ژێردەستەی [[بەغدا]] دەژمێرن، ئەمەش پێشنیاری ئەوە دەکات کە پێگەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لەناو ئیمپراتۆریەتەکەدا جێگیر نەبووە، بەڵکو لە نێوان قۆناغەکانی سەربەخۆیی ئەیالەتەکان و ژێردەستەیی ئیداری بۆ بەغدادا بە یەکەوە دەگۆڕێت.<ref>Musul – Kerkük ile İlgili Arşiv Belgeleri (1525–1919) (in Turkish). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. 1993. pp. 47–48</ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، [[ئەیالەتی شارەزوور]] کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. [[سنجاقی بابان]] کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات، و ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ویلایەتی بەغدا]]وە. لە ساڵی ١٨٥٠ دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی ھات و ھەر لەو ساڵەدا داواکارییەک بۆ دامەزراندنی ئەنجومەنێکی گەورە (meclis-i kebîr) لە شارەزوور لەلایەن [[باب ئەلعالی]] ڕەتکرایەوە. پاساوەکە ئەوە بوو کە ئەم جۆرە چاکسازییە ئیدارییە سەرەتا لە [[بەغدا]]وە دەست پێ بکات. * قەزای ھەولێر وەک سنجاق لە ئەیالەتی شارەزوور لە ساڵەکانی [[سەدەی ١٧یەم]]دا ناوی ھاتووە، یەکێک بووە لە ٣٣ سنجاقەکانی ئەیالەتەکە.<ref>https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ</ref> * ھەروەھا قەزای ھەولێر وەک سنجاق لە ئەیالەتی شارەزوور لە (١٦٨٠ - ١٧٠٢) ناوی ھاتووە، یەکێک بووە لە ١٨ سنجاقەکانی ئەیالەتەکە.<ref>https://www.academia.edu/19903381/18_Y%C3%BCzy%C4%B1l%C4%B1n_%C4%B0lk_Yar%C4%B1s%C4%B1nda_Osmanl%C4%B1_Devletinin_%C4%B0dari_Taksimat%C4%B1_Eyalet_ve_Sancak_Tevcihat%C4%B1_In_the_First_half_of_the_18th_Century_Administrative_Divisions_of_the_Ottoman_Empire_Shire_and_Sanjak_Assignments</ref> [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> دوای ھەڵوەشاندنەوەی ئەیالەتی شارەزوور و ڕێکخستنەوەی کارگێڕی دەوڵەتی عوسمانی ھەولێر پێگەی سنجاقی لەدەستداو بووە قەزا لە لیوای کەرکووکدا کە ناوی لیوای شارەزوور بوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە لیوای [[کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواندز بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]. * قەزای ھەولێر کە سەر بە [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] بوو ئەمیش خرایەوە سەر لیوای کەرکووک. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە ([[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] و [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]]) پێکھاتبوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا:''' ** ناحیەی ئەملاکی شەمامک لە لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ھاتە کایەوە، کە سنووری ئێستای [[قەزای مەخموور]] و [[قەزای خەبات]] دەکات. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # جێگیرکردنی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوش تەپە]] لە بری ناحیەی دزەیی. # دابەشکردنی ھۆبەی ئەملاکی ئەمیری شەمامک بۆ دوو ناحیە([[قەزای مەخموور|مەخموور]] و [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]). # بەستنەوەی ناحیەی سولتانیە بە ناوەندی [[قەزای مووسڵ]]ەوە، دواتر دابەشکرا لە نێوان ھەردوو [[قەزای شەرقات|ناحیەی شەرقات]] و [[ناحیەی شۆڕە]]، ئیتر ناوی سولتانیەش لە دەفتەرە تۆمارییەکاندا نەما. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا کە بە دوو زنجیرە چیا و بەرزایییەکانی ([[قەرەچوغ]]) و (زوورگە زراو) دابەشکراوە بۆ سێ [[دەشت]]، ھەردوو دەشتی (شەمامک، کاندێناوە و قەراج)، بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٤٩) لە ۱۹۲۷/۷/۲۷دا لە [[قەزای ھەولێر]] دابڕێنران و کران بە [[قەزا]]، سەرەتا ناوی قەزای گوێڕ بوو، دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٥) لە ۱۹۲٨/٣/٥دا ناوی گۆڕدرا بە [[قەزای مەخموور]] ناوەندەکەی شارۆچکەی [[مەخموور]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =کورد وترک وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سی جی ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپ]]ە ھەڵوەشینرا و سەرجەم کەرتەکانی لکێندرا بە ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای ھەولێر]]. [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە [[قەزای شەقڵاوە]]وە.<ref name=":8" /> === سەردەمی کۆماری(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بەفەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٨) لە ١٩٦٠/٨/٣٠دا، (١٠٠) کەرتی ناوەندی پارێزگای ھەولێر دابڕێنرایەوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[قوشتەپە]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة قوشتبة | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/204.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٦٨) لە ١٩٧٣/١٢/٥دا، (٣١) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات |ناحیەی خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[خەبات|ھەنجیرۆک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خبات | ناونیشان = https://wiki.dorar-https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9283.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٣٣) لە ١٩٧٦/١/٢٥دا، (٢٩) کەرتی [[ناحیەی کەندێناوە]]، (١١) کەرتی [[ناحیەی قەراج]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێنراوە ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]]ی سەر بە [[قەزای ھەولێر]] بە [[ناحیەی پردێ]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ارتباط مقاطعات من محافظة اربیل والحاقھا بالتأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== # بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی قەزای ھەولێرەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨-١٩٨٩)دا ==== # ڕووبەری پارێزگاکە زیادیکرد و ژمارەی کەرتەکانیشی لە (١١٤١) کەرتەوە بە رزبووەتەوە بۆ (۱۱۸۳) کەرت. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٣٤) لە ۱۹۸۹/۹/۱۱دا، (٤) کەرتی [[ناحیەی پردێ]] و (۳۸) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنرا و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا، ھەر لەو فەرمانەدا ھاتووە [[ناحیەی پردێ]] بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندراوە، ڕووبەری [[ناحیەی پردێ]] تەنھا ڕووبەری سەرۆکایەتی شارەوانی شارۆچکەی [[پردێ]]ی لە خۆدەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم تنظیم الحدود الاداریة لمحافظة التأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == ناحیەکان == * [[ناحیەی شەمامک]]: ناحیەی شەمامک سەر بە قەزای ھەولێرە و ناوچەیەکی تەختی دەشتاییە. ئەو ناحیەیە کەوتووەتە باشووری شاری [[ھەولێر]] بە دووری ٢٥ کم. ناحیەی شەمامک ناوچەیەکی کشتوکاڵییە و ئاو و ھەوای ناحیەکە لە وەرزی زستاندا ساردە و لە وەرزی ھاویندا گەرمە. ڕووبەر: ٥٥٨٫٩ کم دووجا. ژمارەی گوند: ٦٢ ھێلی پانی و درێژی ناوەندی ناحیە: [[باشوور]] ٣٦٫٠٢٣٤ پلە. باکوور ٤٣٫٩٢٧٤ پلە. باری ڕووی زەوی: دەشت:٩١٪. گرد:٩٪ ==سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://web.archive.org/web/20160307085005/http://hawlergov.org/ku/region.php?id=1330758535 قەزای ناوەندی ھەولێر-سایتی پارێزگای ھەولێر] * [http://www.krso.net/documents/130/pop_no_hawler_2010.pdf ژمارەی دانیشتوانی پارێزگای ھەولێر بۆ سالی ٢٠١٠]{{بەستەری مردوو|url=http://www.krso.net/documents/130/pop_no_hawler_2010.pdf |date=شوباتی ٢٠٢١ }}{{dead link|date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}، دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان {{قەزای ھەولێر}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|عێراق|کوردستان}} [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] hm46h7fw8aoksfazzhxsintmbgxqse2 1592237 1592236 2026-06-19T22:34:58Z MFTG 21816 /* قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا */ 1592237 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای ھەولێر | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| قضاء اربیل}}{{ھن}}{{lang-en| Erbil District}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[قەزا]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Arbil Districs.png | photo2a = Hawler Governorate.png | photo2b = Hewler governorate 2012.png | photo3a = | photo3b = | | spacing = 2 |size = 266 }} | شرۆڤەی_وێنە = '''نەخشەی سەرەوە'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی(ھەولێر، [[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[قەزای بەحرکە|بەحرکە]]، [[قەزای خەبات|خەبات]]، [[قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]] و [[ناحیە]]کانیان و [[گوند]]ەکانیان){{ھن}}'''نەخشەی لای ڕاست'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠٢٦)دا{{ھن}}'''نەخشەی لای چەپ'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠١٢)دا. | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe|zoom=9|coord= {{Coord|36.1907| 44.00947}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای ھەولێر''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.1907| 44.00947 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٤ = ژمارەی [[ناحیە]]کان | ناوی_دابەشکراو٤ = <span style="color:#090;">١</span> | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٥٣</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٨٥٠ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکوومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای ھەولێر | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = [[قایمقام]] | ناوی_سەرۆک = نەبەز عەبدولحەمید | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٦٤٩٫٤ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤١٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٥٥٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٨٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١،٢٨٨،٥٣٨ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١،٩٨٤ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = ھەولێری | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|بادینانی]] و [[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) و [[زمانی سوریانی|سوریانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعە]])، [[مەسیحی]] و [[یارسان]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = https://www.erbil.gov.krd/app/ | پەراوێزەکان = }} '''قەزای ھەولێر''' یەکێکە لە قەزاکانی [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شاری [[ھەولێر]]ە. قەزاکە دەکەوێتە ناوچەیەکی دەشتایی کە لە بەشی باشووریدا زنجیرە گردێک ھەیە. لە وەرزی [[ھاوین]]دا کەشوھەوای قەزاکە وشک و گەرمە و لە وەرزی [[زستان]]یشدا باراناویی و ساردە. بەڵام وەرزی [[بەھار]] و [[پایز]]ی جوان و مامناوەندییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> قەزای ھەولێر لە یەک [[ناحیە]] پێکھاتووە: * [[ناحیەی شەمامک]] == ناو == ناوی قەزای ھەولێر لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە ئەویش شاری [[ھەولێر]]ە، ھەرجەندە بە '''ئەربیل''' ناو دەبرێت بەڵام [[کورد]]ان و بە فەرمی لە [[عێراق]]دا لە ئێستادا [[ھەولێر]]ە، وە چەندین بۆ چوون ھەیە لەسەر ناوی ئەم شارە: * بە [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکی عوسمانی]] ھەر بەم شارە وتراوە ئەربیل(اربیل)،<ref>Nasrullah, Mehmet (1908), مکمل آوروپا خریطە سی [Complete Map of Europe] (in Ottoman Turkish), Istanbul: Tefeyyüz Kitaphanesi.</ref> ھێشتا وەک ناوی شارەکە لە وەرگێڕانی فەرمی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزیدا]] بەکاردەھێنرێت.<ref>https://gov.krd/english/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> فۆڕمی عەرەبی ستانداردی مۆدێرن بۆ ناوەکە بریتییە لە(أربیل).<ref>https://gov.krd/arabic/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> لە کۆنی کلاسیکدا بە لاتینی بە ئاربێلا و بە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] بە ئاربێلا (Ἄρβηλα) ناسرابوو، وەرگیراوە لە [[زمانی پارسیی کۆن]] ''ئەربەیرا''(𐎠𐎼𐎲𐎡𐎼𐎠𐏓)، بە عەربەیلوی ئاشوورییەوە، بە سۆمەری ئوربیلۆم (𒌨𒉈1).<ref>https://oracc.museum.upenn.edu/</ref> * کۆنترین ناویشی (ئوربیل) و (ئوربیلم)ە و یەکێکیش بووە لە شارە گرنگەکانی [[سۆمەر|سومەرییەکان]]، کە بەپێی لێکۆلینەوەی دیرۆکزان و مێژوونووسان سومەرییەکانیش [[نەژادی ئاری|ئاریایین]]. (ئور + بیل): (ئور) وشەیەکی سومەرییەکان بووە بە واتای ([[شار]]) بەکارھێنراوە و (بیل)یش ناوی خوایەکی سومەریەکان بووە، ئوربیل بە واتای (شاری بیل) دەھات. ھەروەھا پایتەختی سومەرییەکانیش بۆخۆی ناوی ([[ئوور|ئور]]) بووە. زۆربەی شارە کۆنەکانی [[کوردستان]] و نیشتمانی نێوان دوو رووبار ([[مێزۆپۆتامیا]]) کە وشەی (ئور) یان لەگەڵ بەکار دەھێنرا بریتیبوونە لە؛ ( [[ئوور]]، [[ھەولێر|ئوربیل]]، [[ڕحا|ئوروحا "ئورفا"]]، [[ورمێ|ئورمییە]]، [[کەرکووک|ئوراپخا]]، نیپ ئور،...). کە لە فەرھەنگی ھەریەکێک لە ئاسووری، ئەکەدی، میتانی، ساسانییەکان ناوی ئەو شارانە بەشێوەیتر بەکارھێنراوە وەک نمونە: بۆ ھەولێر (ئەربێلا ، ئەربائیلۆ،..). بۆ [[کەرکووک]] (ئوراپخا، ئاراپخا، نوزی...). بۆ شاری [[ڕحا]] (ئوروحا، ئورحا، ئورفا،..).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ناوی ھەولێر لە سەرچاوە کۆنەکاندا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2024/564717/0001.PDF?ver=133571487610690496 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥| نووسەر = پ.ی.د موسا محەممەد خضر و پ.ی.د ئارام جەلال حەسەن و کەیفی جەلال تەھا |زمان = [[زمانی کوردی|کورد]]}}</ref> * [[عەلائەدین سەججادی]] ئەو ئەفسانەیەی نووسیوە ( ئەگێڕنەوە دەڵێن : لەپاش شکانی [[ئاشوورییەکان]] بە دەست [[ماد|میدیەکان]] ، کوردەکان ھاتوون بەشوێنی ئەو خوایانەدا گەڕاون کە چەپاویان کەن سەرەتا وایان زانیوە کە ئەمانە زۆر زلن ھەریەکە بە ئەندازەی کێوێک ئەبن لەسەر ئەو نیازە زۆر گەڕاون ھیچیان بەرچاو نەکەوتووە، کتوپڕ کابرایەک چویتە ژوورێک سەیری کردوە لەوێ دان بەسەرسامیەکی سەیرەوە بانگی ھاوڕێیەکانی کردووە (ھۆ لێرەن), (ھۆ لێرەن ), (ھۆلیرە), ( ھولیر), (ھەولیر) لەدواجار وشەکان سەدە بەسدە گۆڕانکاری لەسەر زمان کراوە کورت و ڕێک کراوە تەگەیشتووتە ناوی(ھەولێر).<ref>گۆڤاری سۆمەری ژمارە ٨ ساڵی ١٩٥٢</ref> * وشەی ھەولێر، لە وشەی (ئەربیل) و (ئوربیل) و (ئەربا ئیلۆ)ەوە ھاتووە و لەسەر زار گۆڕاوە. وەک نمونەی (ئەربەئیلۆ، ئەربیل، ئوربیل، ئورویل، ھەرویل، ھەولێر...). == جوگرافیا == قەزای ھەولێر ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[قەزای بەحرکە]]. * لە باشوورەوە [[قەزای قوشتەپە]] و [[قەزای مەخموور]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[قەزای بنەسڵاوە]]. * لە ڕۆژاواوە [[قەزای خەبات]] و [[قەزای مەخموور]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزای ھەولێر | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/relation/3829919#map=10/36.1795/44.0442 | نووسەر = [[ئۆوپن ستریت ماپ|openstreetmap]] |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == بە پێی دێرینی شاری [[ھەولێر]]([[قەڵای ھەولێر]])، کە بناغەی ئێستای شاری ھەولێرە، بۆ مێژوویەکی کۆن ژیان تیایدا بەردەوامە، لە ھەموو سەردەمەکاندا بایەخی خۆی ھەبووە و لە مێژوودا ناوچەی حکومڕانی و کارگێڕی دەسەڵاتە جیاوازەکانی ناوچەکە بووە. پایتەختی چەندین دەوڵەتی جیاواز بووە، لەمەوە ئەتوانین بڵێین مەڵبەندی کارگێڕی ئێستای [[دەشتی ھەولێر]] و نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] بووە، ئەوە مێژوو گەواھیدەری ئەو ڕاستییەیە. === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * کاتێک عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٥٤دا ناوچەکەیان داگیرکرد، بڕیاریاندا حکومەتی خۆجێی بۆ سەرکردە [[کورد]]ەکان جێبھێڵن، بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە [[ئەیالەتی شارەزوور]]دا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * بەڵام تۆمارە ئەرشیفییەکان لە سەدەی ١٦ بەدواوە ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو ناوچەیانەی کە بە شێوەیەکی باو پەیوەندییان بە شارەزوورەوە ھەیە، لەوانە [[ئامێدی]]، [[ھەولێر]]، [[کەرکووک]] و [[زاخۆ]]، لە سەردەمی جیاوازدا، وەک [[سنجاق]] لە ناو [[ئەیالەتی بەغدا]]دا ڕیزکراون.<ref>https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/224338</ref> تۆمارە کارگێڕییەکانی عوسمانی لە ساڵانی ١٥٥٨-١٥٧٦ و ١٥٧٣-١٥٨٧ ئەم نیشتەجێبوونانە وەک [[قەزا]]ی ژێردەستەی [[بەغدا]] دەژمێرن، ئەمەش پێشنیاری ئەوە دەکات کە پێگەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لەناو ئیمپراتۆریەتەکەدا جێگیر نەبووە، بەڵکو لە نێوان قۆناغەکانی سەربەخۆیی ئەیالەتەکان و ژێردەستەیی ئیداری بۆ بەغدادا بە یەکەوە دەگۆڕێت.<ref>Musul – Kerkük ile İlgili Arşiv Belgeleri (1525–1919) (in Turkish). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. 1993. pp. 47–48</ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، [[ئەیالەتی شارەزوور]] کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. [[سنجاقی بابان]] کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات، و ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ویلایەتی بەغدا]]وە. لە ساڵی ١٨٥٠ دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی ھات و ھەر لەو ساڵەدا داواکارییەک بۆ دامەزراندنی ئەنجومەنێکی گەورە (meclis-i kebîr) لە شارەزوور لەلایەن [[باب ئەلعالی]] ڕەتکرایەوە. پاساوەکە ئەوە بوو کە ئەم جۆرە چاکسازییە ئیدارییە سەرەتا لە [[بەغدا]]وە دەست پێ بکات. * قەزای ھەولێر وەک سنجاق لە ئەیالەتی شارەزوور لە ساڵەکانی [[سەدەی ١٧یەم]]دا ناوی ھاتووە، یەکێک بووە لە ٣٣ سنجاقەکانی ئەیالەتەکە.<ref>https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ</ref> * ھەروەھا قەزای ھەولێر وەک سنجاق لە ئەیالەتی شارەزوور لە (١٦٨٠ - ١٧٠٢) ناوی ھاتووە، یەکێک بووە لە ١٨ سنجاقەکانی ئەیالەتەکە.<ref>https://www.academia.edu/19903381/18_Y%C3%BCzy%C4%B1l%C4%B1n_%C4%B0lk_Yar%C4%B1s%C4%B1nda_Osmanl%C4%B1_Devletinin_%C4%B0dari_Taksimat%C4%B1_Eyalet_ve_Sancak_Tevcihat%C4%B1_In_the_First_half_of_the_18th_Century_Administrative_Divisions_of_the_Ottoman_Empire_Shire_and_Sanjak_Assignments</ref> [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> دوای ھەڵوەشاندنەوەی ئەیالەتی شارەزوور و ڕێکخستنەوەی کارگێڕی دەوڵەتی عوسمانی ھەولێر پێگەی سنجاقی لەدەستداو بووە قەزا لە لیوای کەرکووکدا کە ناوی لیوای شارەزوور بوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە لیوای [[کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواندز بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]. * قەزای ھەولێر کە سەر بە [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] بوو ئەمیش خرایەوە سەر لیوای کەرکووک. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە ([[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] و [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]]) پێکھاتبوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا:''' ** ناحیەی ئەملاکی شەمامک لە لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ھاتە کایەوە، کە سنووری ئێستای [[قەزای مەخموور]] و [[قەزای خەبات]] دەکات. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # جێگیرکردنی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوش تەپە]] لە بری ناحیەی دزەیی. # دابەشکردنی ھۆبەی ئەملاکی ئەمیری شەمامک بۆ دوو ناحیە([[قەزای مەخموور|مەخموور]] و [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]). # بەستنەوەی ناحیەی سولتانیە بە ناوەندی [[قەزای مووسڵ]]ەوە، دواتر دابەشکرا لە نێوان ھەردوو [[قەزای شەرقات|ناحیەی شەرقات]] و [[ناحیەی شۆڕە]]، ئیتر ناوی سولتانیەش لە دەفتەرە تۆمارییەکاندا نەما. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا کە بە دوو زنجیرە چیا و بەرزایییەکانی ([[قەرەچوغ]]) و (زوورگە زراو) دابەشکراوە بۆ سێ [[دەشت]]، ھەردوو دەشتی (شەمامک، کاندێناوە و قەراج)، بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٤٩) لە ۱۹۲۷/۷/۲۷دا لە [[قەزای ھەولێر]] دابڕێنران و کران بە [[قەزا]]، سەرەتا ناوی قەزای گوێڕ بوو، دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٥) لە ۱۹۲٨/٣/٥دا ناوی گۆڕدرا بە [[قەزای مەخموور]] ناوەندەکەی شارۆچکەی [[مەخموور]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =کورد وترک وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سی جی ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپ]]ە ھەڵوەشینرا و سەرجەم کەرتەکانی لکێندرا بە ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای ھەولێر]]. [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە [[قەزای شەقڵاوە]]وە.<ref name=":8" /> === سەردەمی کۆماری(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بەفەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٨) لە ١٩٦٠/٨/٣٠دا، (١٠٠) کەرتی ناوەندی پارێزگای ھەولێر دابڕێنرایەوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[قوشتەپە]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة قوشتبة | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/204.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٦٨) لە ١٩٧٣/١٢/٥دا، (٣١) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات |ناحیەی خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[خەبات|ھەنجیرۆک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خبات | ناونیشان = https://wiki.dorar-https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9283.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٣٣) لە ١٩٧٦/١/٢٥دا، (٢٩) کەرتی [[ناحیەی کەندێناوە]]، (١١) کەرتی [[ناحیەی قەراج]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێنراوە ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]]ی سەر بە [[قەزای ھەولێر]] بە [[ناحیەی پردێ]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ارتباط مقاطعات من محافظة اربیل والحاقھا بالتأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== # بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی قەزای ھەولێرەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨-١٩٨٩)دا ==== # ڕووبەری پارێزگاکە زیادیکرد و ژمارەی کەرتەکانیشی لە (١١٤١) کەرتەوە بە رزبووەتەوە بۆ (۱۱۸۳) کەرت. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٣٤) لە ۱۹۸۹/۹/۱۱دا، (٤) کەرتی [[ناحیەی پردێ]] و (۳۸) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنرا و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا، ھەر لەو فەرمانەدا ھاتووە [[ناحیەی پردێ]] بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندراوە، ڕووبەری [[ناحیەی پردێ]] تەنھا ڕووبەری سەرۆکایەتی شارەوانی شارۆچکەی [[پردێ]]ی لە خۆدەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم تنظیم الحدود الاداریة لمحافظة التأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == ناحیەکان == * [[ناحیەی شەمامک]]: ناحیەی شەمامک سەر بە قەزای ھەولێرە و ناوچەیەکی تەختی دەشتاییە. ئەو ناحیەیە کەوتووەتە باشووری شاری [[ھەولێر]] بە دووری ٢٥ کم. ناحیەی شەمامک ناوچەیەکی کشتوکاڵییە و ئاو و ھەوای ناحیەکە لە وەرزی زستاندا ساردە و لە وەرزی ھاویندا گەرمە. ڕووبەر: ٥٥٨٫٩ کم دووجا. ژمارەی گوند: ٦٢ ھێلی پانی و درێژی ناوەندی ناحیە: [[باشوور]] ٣٦٫٠٢٣٤ پلە. باکوور ٤٣٫٩٢٧٤ پلە. باری ڕووی زەوی: دەشت:٩١٪. گرد:٩٪ ==سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://web.archive.org/web/20160307085005/http://hawlergov.org/ku/region.php?id=1330758535 قەزای ناوەندی ھەولێر-سایتی پارێزگای ھەولێر] * [http://www.krso.net/documents/130/pop_no_hawler_2010.pdf ژمارەی دانیشتوانی پارێزگای ھەولێر بۆ سالی ٢٠١٠]{{بەستەری مردوو|url=http://www.krso.net/documents/130/pop_no_hawler_2010.pdf |date=شوباتی ٢٠٢١ }}{{dead link|date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}، دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان {{قەزای ھەولێر}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|عێراق|کوردستان}} [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] akxqobv8t00mna169aals0k13949c2b 1592238 1592237 2026-06-19T22:35:27Z MFTG 21816 /* قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا */ 1592238 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای ھەولێر | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| قضاء اربیل}}{{ھن}}{{lang-en| Erbil District}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[قەزا]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Arbil Districs.png | photo2a = Hawler Governorate.png | photo2b = Hewler governorate 2012.png | photo3a = | photo3b = | | spacing = 2 |size = 266 }} | شرۆڤەی_وێنە = '''نەخشەی سەرەوە'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی(ھەولێر، [[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[قەزای بەحرکە|بەحرکە]]، [[قەزای خەبات|خەبات]]، [[قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]] و [[ناحیە]]کانیان و [[گوند]]ەکانیان){{ھن}}'''نەخشەی لای ڕاست'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠٢٦)دا{{ھن}}'''نەخشەی لای چەپ'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠١٢)دا. | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe|zoom=9|coord= {{Coord|36.1907| 44.00947}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای ھەولێر''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.1907| 44.00947 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٤ = ژمارەی [[ناحیە]]کان | ناوی_دابەشکراو٤ = <span style="color:#090;">١</span> | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٥٣</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٨٥٠ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکوومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای ھەولێر | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = [[قایمقام]] | ناوی_سەرۆک = نەبەز عەبدولحەمید | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٦٤٩٫٤ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤١٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٥٥٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٨٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١،٢٨٨،٥٣٨ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١،٩٨٤ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = ھەولێری | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|بادینانی]] و [[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) و [[زمانی سوریانی|سوریانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعە]])، [[مەسیحی]] و [[یارسان]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = https://www.erbil.gov.krd/app/ | پەراوێزەکان = }} '''قەزای ھەولێر''' یەکێکە لە قەزاکانی [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شاری [[ھەولێر]]ە. قەزاکە دەکەوێتە ناوچەیەکی دەشتایی کە لە بەشی باشووریدا زنجیرە گردێک ھەیە. لە وەرزی [[ھاوین]]دا کەشوھەوای قەزاکە وشک و گەرمە و لە وەرزی [[زستان]]یشدا باراناویی و ساردە. بەڵام وەرزی [[بەھار]] و [[پایز]]ی جوان و مامناوەندییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> قەزای ھەولێر لە یەک [[ناحیە]] پێکھاتووە: * [[ناحیەی شەمامک]] == ناو == ناوی قەزای ھەولێر لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە ئەویش شاری [[ھەولێر]]ە، ھەرجەندە بە '''ئەربیل''' ناو دەبرێت بەڵام [[کورد]]ان و بە فەرمی لە [[عێراق]]دا لە ئێستادا [[ھەولێر]]ە، وە چەندین بۆ چوون ھەیە لەسەر ناوی ئەم شارە: * بە [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکی عوسمانی]] ھەر بەم شارە وتراوە ئەربیل(اربیل)،<ref>Nasrullah, Mehmet (1908), مکمل آوروپا خریطە سی [Complete Map of Europe] (in Ottoman Turkish), Istanbul: Tefeyyüz Kitaphanesi.</ref> ھێشتا وەک ناوی شارەکە لە وەرگێڕانی فەرمی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزیدا]] بەکاردەھێنرێت.<ref>https://gov.krd/english/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> فۆڕمی عەرەبی ستانداردی مۆدێرن بۆ ناوەکە بریتییە لە(أربیل).<ref>https://gov.krd/arabic/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> لە کۆنی کلاسیکدا بە لاتینی بە ئاربێلا و بە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] بە ئاربێلا (Ἄρβηλα) ناسرابوو، وەرگیراوە لە [[زمانی پارسیی کۆن]] ''ئەربەیرا''(𐎠𐎼𐎲𐎡𐎼𐎠𐏓)، بە عەربەیلوی ئاشوورییەوە، بە سۆمەری ئوربیلۆم (𒌨𒉈1).<ref>https://oracc.museum.upenn.edu/</ref> * کۆنترین ناویشی (ئوربیل) و (ئوربیلم)ە و یەکێکیش بووە لە شارە گرنگەکانی [[سۆمەر|سومەرییەکان]]، کە بەپێی لێکۆلینەوەی دیرۆکزان و مێژوونووسان سومەرییەکانیش [[نەژادی ئاری|ئاریایین]]. (ئور + بیل): (ئور) وشەیەکی سومەرییەکان بووە بە واتای ([[شار]]) بەکارھێنراوە و (بیل)یش ناوی خوایەکی سومەریەکان بووە، ئوربیل بە واتای (شاری بیل) دەھات. ھەروەھا پایتەختی سومەرییەکانیش بۆخۆی ناوی ([[ئوور|ئور]]) بووە. زۆربەی شارە کۆنەکانی [[کوردستان]] و نیشتمانی نێوان دوو رووبار ([[مێزۆپۆتامیا]]) کە وشەی (ئور) یان لەگەڵ بەکار دەھێنرا بریتیبوونە لە؛ ( [[ئوور]]، [[ھەولێر|ئوربیل]]، [[ڕحا|ئوروحا "ئورفا"]]، [[ورمێ|ئورمییە]]، [[کەرکووک|ئوراپخا]]، نیپ ئور،...). کە لە فەرھەنگی ھەریەکێک لە ئاسووری، ئەکەدی، میتانی، ساسانییەکان ناوی ئەو شارانە بەشێوەیتر بەکارھێنراوە وەک نمونە: بۆ ھەولێر (ئەربێلا ، ئەربائیلۆ،..). بۆ [[کەرکووک]] (ئوراپخا، ئاراپخا، نوزی...). بۆ شاری [[ڕحا]] (ئوروحا، ئورحا، ئورفا،..).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ناوی ھەولێر لە سەرچاوە کۆنەکاندا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2024/564717/0001.PDF?ver=133571487610690496 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥| نووسەر = پ.ی.د موسا محەممەد خضر و پ.ی.د ئارام جەلال حەسەن و کەیفی جەلال تەھا |زمان = [[زمانی کوردی|کورد]]}}</ref> * [[عەلائەدین سەججادی]] ئەو ئەفسانەیەی نووسیوە ( ئەگێڕنەوە دەڵێن : لەپاش شکانی [[ئاشوورییەکان]] بە دەست [[ماد|میدیەکان]] ، کوردەکان ھاتوون بەشوێنی ئەو خوایانەدا گەڕاون کە چەپاویان کەن سەرەتا وایان زانیوە کە ئەمانە زۆر زلن ھەریەکە بە ئەندازەی کێوێک ئەبن لەسەر ئەو نیازە زۆر گەڕاون ھیچیان بەرچاو نەکەوتووە، کتوپڕ کابرایەک چویتە ژوورێک سەیری کردوە لەوێ دان بەسەرسامیەکی سەیرەوە بانگی ھاوڕێیەکانی کردووە (ھۆ لێرەن), (ھۆ لێرەن ), (ھۆلیرە), ( ھولیر), (ھەولیر) لەدواجار وشەکان سەدە بەسدە گۆڕانکاری لەسەر زمان کراوە کورت و ڕێک کراوە تەگەیشتووتە ناوی(ھەولێر).<ref>گۆڤاری سۆمەری ژمارە ٨ ساڵی ١٩٥٢</ref> * وشەی ھەولێر، لە وشەی (ئەربیل) و (ئوربیل) و (ئەربا ئیلۆ)ەوە ھاتووە و لەسەر زار گۆڕاوە. وەک نمونەی (ئەربەئیلۆ، ئەربیل، ئوربیل، ئورویل، ھەرویل، ھەولێر...). == جوگرافیا == قەزای ھەولێر ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[قەزای بەحرکە]]. * لە باشوورەوە [[قەزای قوشتەپە]] و [[قەزای مەخموور]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[قەزای بنەسڵاوە]]. * لە ڕۆژاواوە [[قەزای خەبات]] و [[قەزای مەخموور]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزای ھەولێر | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/relation/3829919#map=10/36.1795/44.0442 | نووسەر = [[ئۆوپن ستریت ماپ|openstreetmap]] |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == بە پێی دێرینی شاری [[ھەولێر]]([[قەڵای ھەولێر]])، کە بناغەی ئێستای شاری ھەولێرە، بۆ مێژوویەکی کۆن ژیان تیایدا بەردەوامە، لە ھەموو سەردەمەکاندا بایەخی خۆی ھەبووە و لە مێژوودا ناوچەی حکومڕانی و کارگێڕی دەسەڵاتە جیاوازەکانی ناوچەکە بووە. پایتەختی چەندین دەوڵەتی جیاواز بووە، لەمەوە ئەتوانین بڵێین مەڵبەندی کارگێڕی ئێستای [[دەشتی ھەولێر]] و نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] بووە، ئەوە مێژوو گەواھیدەری ئەو ڕاستییەیە. === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * کاتێک عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٥٤دا ناوچەکەیان داگیرکرد، بڕیاریاندا حکومەتی خۆجێی بۆ سەرکردە [[کورد]]ەکان جێبھێڵن، بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە [[ئەیالەتی شارەزوور]]دا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * بەڵام تۆمارە ئەرشیفییەکان لە سەدەی ١٦ بەدواوە ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو ناوچەیانەی کە بە شێوەیەکی باو پەیوەندییان بە شارەزوورەوە ھەیە، لەوانە [[ئامێدی]]، [[ھەولێر]]، [[کەرکووک]] و [[زاخۆ]]، لە سەردەمی جیاوازدا، وەک [[سنجاق]] لە ناو [[ئەیالەتی بەغدا]]دا ڕیزکراون.<ref>https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/224338</ref> تۆمارە کارگێڕییەکانی عوسمانی لە ساڵانی ١٥٥٨-١٥٧٦ و ١٥٧٣-١٥٨٧ ئەم نیشتەجێبوونانە وەک [[قەزا]]ی ژێردەستەی [[بەغدا]] دەژمێرن، ئەمەش پێشنیاری ئەوە دەکات کە پێگەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لەناو ئیمپراتۆریەتەکەدا جێگیر نەبووە، بەڵکو لە نێوان قۆناغەکانی سەربەخۆیی ئەیالەتەکان و ژێردەستەیی ئیداری بۆ بەغدادا بە یەکەوە دەگۆڕێت.<ref>Musul – Kerkük ile İlgili Arşiv Belgeleri (1525–1919) (in Turkish). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. 1993. pp. 47–48</ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، [[ئەیالەتی شارەزوور]] کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. [[سنجاقی بابان]] کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات، و ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ویلایەتی بەغدا]]وە. لە ساڵی ١٨٥٠ دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی ھات و ھەر لەو ساڵەدا داواکارییەک بۆ دامەزراندنی ئەنجومەنێکی گەورە (meclis-i kebîr) لە شارەزوور لەلایەن [[باب ئەلعالی]] ڕەتکرایەوە. پاساوەکە ئەوە بوو کە ئەم جۆرە چاکسازییە ئیدارییە سەرەتا لە [[بەغدا]]وە دەست پێ بکات. * قەزای ھەولێر وەک سنجاق لە ئەیالەتی شارەزوور لە ساڵەکانی [[سەدەی ١٧یەم]]دا ناوی ھاتووە، یەکێک بووە لە ٣٣ سنجاقەکانی ئەیالەتەکە.<ref>https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ</ref> * ھەروەھا قەزای ھەولێر وەک سنجاق لە ئەیالەتی شارەزوور لە (١٦٨٠ - ١٧٠٢) ناوی ھاتووە، یەکێک بووە لە ١٨ سنجاقەکانی ئەیالەتەکە.<ref>https://www.academia.edu/19903381/18_Y%C3%BCzy%C4%B1l%C4%B1n_%C4%B0lk_Yar%C4%B1s%C4%B1nda_Osmanl%C4%B1_Devletinin_%C4%B0dari_Taksimat%C4%B1_Eyalet_ve_Sancak_Tevcihat%C4%B1_In_the_First_half_of_the_18th_Century_Administrative_Divisions_of_the_Ottoman_Empire_Shire_and_Sanjak_Assignments</ref> [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> دوای ھەڵوەشاندنەوەی ئەیالەتی شارەزوور و ڕێکخستنەوەی کارگێڕی دەوڵەتی عوسمانی ھەولێر پێگەی سنجاقی لەدەستداو بووە قەزا لە لیوای کەرکووکدا کە ناوی لیوای شارەزوور بوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە لیوای [[کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواندز بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]. * قەزای ھەولێر کە سەر بە [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] بوو ئەمیش خرایەوە سەر لیوای کەرکووک. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە ([[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] و [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]]) پێکھاتبوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا:''' ** ناحیەی ئەملاکی شەمامک لە لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ھاتە کایەوە، کە سنووری ئێستای [[قەزای مەخموور]] و [[قەزای خەبات]] دەکات. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # جێگیرکردنی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوش تەپە]] لە بری ناحیەی دزەیی. # دابەشکردنی ھۆبەی ئەملاکی ئەمیری شەمامک بۆ دوو ناحیە([[قەزای مەخموور|مەخموور]] و [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]). # بەستنەوەی ناحیەی سولتانیە بە ناوەندی [[قەزای مووسڵ]]ەوە، دواتر دابەشکرا لە نێوان ھەردوو [[قەزای شەرقات|ناحیەی شەرقات]] و [[ناحیەی شۆڕە]]، ئیتر ناوی سولتانیەش لە دەفتەرە تۆمارییەکاندا نەما. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا کە بە دوو زنجیرە چیا و بەرزایییەکانی ([[قەرەچوغ]]) و (زوورگە زراو) دابەشکراوە بۆ سێ [[دەشت]]، ھەردوو دەشتی (شەمامک، کاندێناوە و قەراج)، بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٤٩) لە ۱۹۲۷/۷/۲۷دا لە [[قەزای ھەولێر]] دابڕێنران و کران بە [[قەزا]]، سەرەتا ناوی قەزای گوێڕ بوو، دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٥) لە ۱۹۲٨/٣/٥دا ناوی گۆڕدرا بە [[قەزای مەخموور]] ناوەندەکەی شارۆچکەی [[مەخموور]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =کورد وترک وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سی جی ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپ]]ە ھەڵوەشینرا و سەرجەم کەرتەکانی لکێندرا بە ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای ھەولێر]]. [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە [[قەزای شەقڵاوە]]وە.<ref name=":8" /> === سەردەمی کۆماری(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بەفەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٨) لە ١٩٦٠/٨/٣٠دا، (١٠٠) کەرتی ناوەندی پارێزگای ھەولێر دابڕێنرایەوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[قوشتەپە]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة قوشتبة | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/204.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٦٨) لە ١٩٧٣/١٢/٥دا، (٣١) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات |ناحیەی خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[خەبات|ھەنجیرۆک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خبات | ناونیشان = https://wiki.dorar-https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9283.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٣٣) لە ١٩٧٦/١/٢٥دا، (٢٩) کەرتی [[ناحیەی کەندێناوە]]، (١١) کەرتی [[ناحیەی قەراج]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێنراوە ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]]ی سەر بە [[قەزای ھەولێر]] بە [[ناحیەی پردێ]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ارتباط مقاطعات من محافظة اربیل والحاقھا بالتأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== # بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی قەزای ھەولێرەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨-١٩٨٩)دا ==== # ڕووبەری پارێزگاکە زیادیکرد و ژمارەی کەرتەکانیشی لە (١١٤١) کەرتەوە بە رزبووەتەوە بۆ (۱۱۸۳) کەرت. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٣٤) لە ۱۹۸۹/۹/۱۱دا، (٤) کەرتی [[ناحیەی پردێ]] و (۳۸) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنرا و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا، ھەر لەو فەرمانەدا ھاتووە [[ناحیەی پردێ]] بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندراوە، ڕووبەری [[ناحیەی پردێ]] تەنھا ڕووبەری سەرۆکایەتی شارەوانی شارۆچکەی [[پردێ]]ی لە خۆدەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم تنظیم الحدود الاداریة لمحافظة التأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == ناحیەکان == * [[ناحیەی شەمامک]]: ناحیەی شەمامک سەر بە قەزای ھەولێرە و ناوچەیەکی تەختی دەشتاییە. ئەو ناحیەیە کەوتووەتە باشووری شاری [[ھەولێر]] بە دووری ٢٥ کم. ناحیەی شەمامک ناوچەیەکی کشتوکاڵییە و ئاو و ھەوای ناحیەکە لە وەرزی زستاندا ساردە و لە وەرزی ھاویندا گەرمە. ڕووبەر: ٥٥٨٫٩ کم دووجا. ژمارەی گوند: ٦٢ ھێلی پانی و درێژی ناوەندی ناحیە: [[باشوور]] ٣٦٫٠٢٣٤ پلە. باکوور ٤٣٫٩٢٧٤ پلە. باری ڕووی زەوی: دەشت:٩١٪. گرد:٩٪ ==سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://web.archive.org/web/20160307085005/http://hawlergov.org/ku/region.php?id=1330758535 قەزای ناوەندی ھەولێر-سایتی پارێزگای ھەولێر] * [http://www.krso.net/documents/130/pop_no_hawler_2010.pdf ژمارەی دانیشتوانی پارێزگای ھەولێر بۆ سالی ٢٠١٠]{{بەستەری مردوو|url=http://www.krso.net/documents/130/pop_no_hawler_2010.pdf |date=شوباتی ٢٠٢١ }}{{dead link|date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}، دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان {{قەزای ھەولێر}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|عێراق|کوردستان}} [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] kh9a5wxipuvnxy0dijaczx12o0kt1zj 1592239 1592238 2026-06-19T22:35:55Z MFTG 21816 /* قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا */ 1592239 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای ھەولێر | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| قضاء اربیل}}{{ھن}}{{lang-en| Erbil District}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[قەزا]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Arbil Districs.png | photo2a = Hawler Governorate.png | photo2b = Hewler governorate 2012.png | photo3a = | photo3b = | | spacing = 2 |size = 266 }} | شرۆڤەی_وێنە = '''نەخشەی سەرەوە'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی(ھەولێر، [[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[قەزای بەحرکە|بەحرکە]]، [[قەزای خەبات|خەبات]]، [[قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]] و [[ناحیە]]کانیان و [[گوند]]ەکانیان){{ھن}}'''نەخشەی لای ڕاست'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠٢٦)دا{{ھن}}'''نەخشەی لای چەپ'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠١٢)دا. | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe|zoom=9|coord= {{Coord|36.1907| 44.00947}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای ھەولێر''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.1907| 44.00947 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٤ = ژمارەی [[ناحیە]]کان | ناوی_دابەشکراو٤ = <span style="color:#090;">١</span> | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٥٣</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٨٥٠ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکوومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای ھەولێر | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = [[قایمقام]] | ناوی_سەرۆک = نەبەز عەبدولحەمید | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٦٤٩٫٤ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤١٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٥٥٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٨٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١،٢٨٨،٥٣٨ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١،٩٨٤ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = ھەولێری | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|بادینانی]] و [[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) و [[زمانی سوریانی|سوریانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعە]])، [[مەسیحی]] و [[یارسان]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = https://www.erbil.gov.krd/app/ | پەراوێزەکان = }} '''قەزای ھەولێر''' یەکێکە لە قەزاکانی [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شاری [[ھەولێر]]ە. قەزاکە دەکەوێتە ناوچەیەکی دەشتایی کە لە بەشی باشووریدا زنجیرە گردێک ھەیە. لە وەرزی [[ھاوین]]دا کەشوھەوای قەزاکە وشک و گەرمە و لە وەرزی [[زستان]]یشدا باراناویی و ساردە. بەڵام وەرزی [[بەھار]] و [[پایز]]ی جوان و مامناوەندییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> قەزای ھەولێر لە یەک [[ناحیە]] پێکھاتووە: * [[ناحیەی شەمامک]] == ناو == ناوی قەزای ھەولێر لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە ئەویش شاری [[ھەولێر]]ە، ھەرجەندە بە '''ئەربیل''' ناو دەبرێت بەڵام [[کورد]]ان و بە فەرمی لە [[عێراق]]دا لە ئێستادا [[ھەولێر]]ە، وە چەندین بۆ چوون ھەیە لەسەر ناوی ئەم شارە: * بە [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکی عوسمانی]] ھەر بەم شارە وتراوە ئەربیل(اربیل)،<ref>Nasrullah, Mehmet (1908), مکمل آوروپا خریطە سی [Complete Map of Europe] (in Ottoman Turkish), Istanbul: Tefeyyüz Kitaphanesi.</ref> ھێشتا وەک ناوی شارەکە لە وەرگێڕانی فەرمی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزیدا]] بەکاردەھێنرێت.<ref>https://gov.krd/english/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> فۆڕمی عەرەبی ستانداردی مۆدێرن بۆ ناوەکە بریتییە لە(أربیل).<ref>https://gov.krd/arabic/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> لە کۆنی کلاسیکدا بە لاتینی بە ئاربێلا و بە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] بە ئاربێلا (Ἄρβηλα) ناسرابوو، وەرگیراوە لە [[زمانی پارسیی کۆن]] ''ئەربەیرا''(𐎠𐎼𐎲𐎡𐎼𐎠𐏓)، بە عەربەیلوی ئاشوورییەوە، بە سۆمەری ئوربیلۆم (𒌨𒉈1).<ref>https://oracc.museum.upenn.edu/</ref> * کۆنترین ناویشی (ئوربیل) و (ئوربیلم)ە و یەکێکیش بووە لە شارە گرنگەکانی [[سۆمەر|سومەرییەکان]]، کە بەپێی لێکۆلینەوەی دیرۆکزان و مێژوونووسان سومەرییەکانیش [[نەژادی ئاری|ئاریایین]]. (ئور + بیل): (ئور) وشەیەکی سومەرییەکان بووە بە واتای ([[شار]]) بەکارھێنراوە و (بیل)یش ناوی خوایەکی سومەریەکان بووە، ئوربیل بە واتای (شاری بیل) دەھات. ھەروەھا پایتەختی سومەرییەکانیش بۆخۆی ناوی ([[ئوور|ئور]]) بووە. زۆربەی شارە کۆنەکانی [[کوردستان]] و نیشتمانی نێوان دوو رووبار ([[مێزۆپۆتامیا]]) کە وشەی (ئور) یان لەگەڵ بەکار دەھێنرا بریتیبوونە لە؛ ( [[ئوور]]، [[ھەولێر|ئوربیل]]، [[ڕحا|ئوروحا "ئورفا"]]، [[ورمێ|ئورمییە]]، [[کەرکووک|ئوراپخا]]، نیپ ئور،...). کە لە فەرھەنگی ھەریەکێک لە ئاسووری، ئەکەدی، میتانی، ساسانییەکان ناوی ئەو شارانە بەشێوەیتر بەکارھێنراوە وەک نمونە: بۆ ھەولێر (ئەربێلا ، ئەربائیلۆ،..). بۆ [[کەرکووک]] (ئوراپخا، ئاراپخا، نوزی...). بۆ شاری [[ڕحا]] (ئوروحا، ئورحا، ئورفا،..).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ناوی ھەولێر لە سەرچاوە کۆنەکاندا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2024/564717/0001.PDF?ver=133571487610690496 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥| نووسەر = پ.ی.د موسا محەممەد خضر و پ.ی.د ئارام جەلال حەسەن و کەیفی جەلال تەھا |زمان = [[زمانی کوردی|کورد]]}}</ref> * [[عەلائەدین سەججادی]] ئەو ئەفسانەیەی نووسیوە ( ئەگێڕنەوە دەڵێن : لەپاش شکانی [[ئاشوورییەکان]] بە دەست [[ماد|میدیەکان]] ، کوردەکان ھاتوون بەشوێنی ئەو خوایانەدا گەڕاون کە چەپاویان کەن سەرەتا وایان زانیوە کە ئەمانە زۆر زلن ھەریەکە بە ئەندازەی کێوێک ئەبن لەسەر ئەو نیازە زۆر گەڕاون ھیچیان بەرچاو نەکەوتووە، کتوپڕ کابرایەک چویتە ژوورێک سەیری کردوە لەوێ دان بەسەرسامیەکی سەیرەوە بانگی ھاوڕێیەکانی کردووە (ھۆ لێرەن), (ھۆ لێرەن ), (ھۆلیرە), ( ھولیر), (ھەولیر) لەدواجار وشەکان سەدە بەسدە گۆڕانکاری لەسەر زمان کراوە کورت و ڕێک کراوە تەگەیشتووتە ناوی(ھەولێر).<ref>گۆڤاری سۆمەری ژمارە ٨ ساڵی ١٩٥٢</ref> * وشەی ھەولێر، لە وشەی (ئەربیل) و (ئوربیل) و (ئەربا ئیلۆ)ەوە ھاتووە و لەسەر زار گۆڕاوە. وەک نمونەی (ئەربەئیلۆ، ئەربیل، ئوربیل، ئورویل، ھەرویل، ھەولێر...). == جوگرافیا == قەزای ھەولێر ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[قەزای بەحرکە]]. * لە باشوورەوە [[قەزای قوشتەپە]] و [[قەزای مەخموور]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[قەزای بنەسڵاوە]]. * لە ڕۆژاواوە [[قەزای خەبات]] و [[قەزای مەخموور]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزای ھەولێر | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/relation/3829919#map=10/36.1795/44.0442 | نووسەر = [[ئۆوپن ستریت ماپ|openstreetmap]] |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == بە پێی دێرینی شاری [[ھەولێر]]([[قەڵای ھەولێر]])، کە بناغەی ئێستای شاری ھەولێرە، بۆ مێژوویەکی کۆن ژیان تیایدا بەردەوامە، لە ھەموو سەردەمەکاندا بایەخی خۆی ھەبووە و لە مێژوودا ناوچەی حکومڕانی و کارگێڕی دەسەڵاتە جیاوازەکانی ناوچەکە بووە. پایتەختی چەندین دەوڵەتی جیاواز بووە، لەمەوە ئەتوانین بڵێین مەڵبەندی کارگێڕی ئێستای [[دەشتی ھەولێر]] و نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] بووە، ئەوە مێژوو گەواھیدەری ئەو ڕاستییەیە. === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * کاتێک عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٥٤دا ناوچەکەیان داگیرکرد، بڕیاریاندا حکومەتی خۆجێی بۆ سەرکردە [[کورد]]ەکان جێبھێڵن، بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە [[ئەیالەتی شارەزوور]]دا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * بەڵام تۆمارە ئەرشیفییەکان لە سەدەی ١٦ بەدواوە ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو ناوچەیانەی کە بە شێوەیەکی باو پەیوەندییان بە شارەزوورەوە ھەیە، لەوانە [[ئامێدی]]، [[ھەولێر]]، [[کەرکووک]] و [[زاخۆ]]، لە سەردەمی جیاوازدا، وەک [[سنجاق]] لە ناو [[ئەیالەتی بەغدا]]دا ڕیزکراون.<ref>https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/224338</ref> تۆمارە کارگێڕییەکانی عوسمانی لە ساڵانی ١٥٥٨-١٥٧٦ و ١٥٧٣-١٥٨٧ ئەم نیشتەجێبوونانە وەک [[قەزا]]ی ژێردەستەی [[بەغدا]] دەژمێرن، ئەمەش پێشنیاری ئەوە دەکات کە پێگەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لەناو ئیمپراتۆریەتەکەدا جێگیر نەبووە، بەڵکو لە نێوان قۆناغەکانی سەربەخۆیی ئەیالەتەکان و ژێردەستەیی ئیداری بۆ بەغدادا بە یەکەوە دەگۆڕێت.<ref>Musul – Kerkük ile İlgili Arşiv Belgeleri (1525–1919) (in Turkish). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. 1993. pp. 47–48</ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، [[ئەیالەتی شارەزوور]] کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. [[سنجاقی بابان]] کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات، و ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ویلایەتی بەغدا]]وە. لە ساڵی ١٨٥٠ دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی ھات و ھەر لەو ساڵەدا داواکارییەک بۆ دامەزراندنی ئەنجومەنێکی گەورە (meclis-i kebîr) لە شارەزوور لەلایەن [[باب ئەلعالی]] ڕەتکرایەوە. پاساوەکە ئەوە بوو کە ئەم جۆرە چاکسازییە ئیدارییە سەرەتا لە [[بەغدا]]وە دەست پێ بکات. * قەزای ھەولێر وەک سنجاق لە ئەیالەتی شارەزوور لە ساڵەکانی [[سەدەی ١٧یەم]]دا ناوی ھاتووە، یەکێک بووە لە ٣٣ سنجاقەکانی ئەیالەتەکە.<ref>https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ</ref> * ھەروەھا قەزای ھەولێر وەک سنجاق لە ئەیالەتی شارەزوور لە (١٦٨٠ - ١٧٠٢) ناوی ھاتووە، یەکێک بووە لە ١٨ سنجاقەکانی ئەیالەتەکە.<ref>https://www.academia.edu/19903381/18_Y%C3%BCzy%C4%B1l%C4%B1n_%C4%B0lk_Yar%C4%B1s%C4%B1nda_Osmanl%C4%B1_Devletinin_%C4%B0dari_Taksimat%C4%B1_Eyalet_ve_Sancak_Tevcihat%C4%B1_In_the_First_half_of_the_18th_Century_Administrative_Divisions_of_the_Ottoman_Empire_Shire_and_Sanjak_Assignments</ref> [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> دوای ھەڵوەشاندنەوەی ئەیالەتی شارەزوور و ڕێکخستنەوەی کارگێڕی دەوڵەتی عوسمانی ھەولێر پێگەی سنجاقی لەدەستداو بووە قەزا لە لیوای کەرکووکدا کە ناوی لیوای شارەزوور بوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە لیوای [[کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواندز بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]. * قەزای ھەولێر کە سەر بە [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] بوو ئەمیش خرایەوە سەر لیوای کەرکووک. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە ([[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] و [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]]) پێکھاتبوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا:''' ** ناحیەی ئەملاکی شەمامک لە لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ھاتە کایەوە، کە سنووری ئێستای [[قەزای مەخموور]] و [[قەزای خەبات]] دەکات. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # جێگیرکردنی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوش تەپە]] لە بری ناحیەی دزەیی. # دابەشکردنی ھۆبەی ئەملاکی ئەمیری شەمامک بۆ دوو ناحیە([[قەزای مەخموور|مەخموور]] و [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]). # بەستنەوەی ناحیەی سولتانیە بە ناوەندی [[قەزای مووسڵ]]ەوە، دواتر دابەشکرا لە نێوان ھەردوو [[قەزای شەرقات|ناحیەی شەرقات]] و [[ناحیەی شۆڕە]]، ئیتر ناوی سولتانیەش لە دەفتەرە تۆمارییەکاندا نەما. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا کە بە دوو زنجیرە چیا و بەرزایییەکانی ([[قەرەچوغ]]) و (زوورگە زراو) دابەشکراوە بۆ سێ [[دەشت]]، ھەردوو دەشتی (شەمامک، کاندێناوە و قەراج)، بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٤٩) لە ۱۹۲۷/۷/۲۷دا لە [[قەزای ھەولێر]] دابڕێنران و کران بە [[قەزا]]، سەرەتا ناوی قەزای گوێڕ بوو، دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٥) لە ۱۹۲٨/٣/٥دا ناوی گۆڕدرا بە [[قەزای مەخموور]] ناوەندەکەی شارۆچکەی [[مەخموور]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =کورد وترک وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سی جی ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپ]]ە ھەڵوەشینرا و سەرجەم کەرتەکانی لکێندرا بە ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای ھەولێر]]. [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە [[قەزای شەقڵاوە]]وە.<ref name=":8" /> [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٥٨)دا.]] === سەردەمی کۆماری(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بەفەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٨) لە ١٩٦٠/٨/٣٠دا، (١٠٠) کەرتی ناوەندی پارێزگای ھەولێر دابڕێنرایەوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[قوشتەپە]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة قوشتبة | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/204.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٦٨) لە ١٩٧٣/١٢/٥دا، (٣١) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات |ناحیەی خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[خەبات|ھەنجیرۆک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خبات | ناونیشان = https://wiki.dorar-https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9283.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٣٣) لە ١٩٧٦/١/٢٥دا، (٢٩) کەرتی [[ناحیەی کەندێناوە]]، (١١) کەرتی [[ناحیەی قەراج]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێنراوە ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]]ی سەر بە [[قەزای ھەولێر]] بە [[ناحیەی پردێ]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ارتباط مقاطعات من محافظة اربیل والحاقھا بالتأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== # بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی قەزای ھەولێرەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨-١٩٨٩)دا ==== # ڕووبەری پارێزگاکە زیادیکرد و ژمارەی کەرتەکانیشی لە (١١٤١) کەرتەوە بە رزبووەتەوە بۆ (۱۱۸۳) کەرت. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٣٤) لە ۱۹۸۹/۹/۱۱دا، (٤) کەرتی [[ناحیەی پردێ]] و (۳۸) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنرا و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا، ھەر لەو فەرمانەدا ھاتووە [[ناحیەی پردێ]] بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندراوە، ڕووبەری [[ناحیەی پردێ]] تەنھا ڕووبەری سەرۆکایەتی شارەوانی شارۆچکەی [[پردێ]]ی لە خۆدەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم تنظیم الحدود الاداریة لمحافظة التأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == ناحیەکان == * [[ناحیەی شەمامک]]: ناحیەی شەمامک سەر بە قەزای ھەولێرە و ناوچەیەکی تەختی دەشتاییە. ئەو ناحیەیە کەوتووەتە باشووری شاری [[ھەولێر]] بە دووری ٢٥ کم. ناحیەی شەمامک ناوچەیەکی کشتوکاڵییە و ئاو و ھەوای ناحیەکە لە وەرزی زستاندا ساردە و لە وەرزی ھاویندا گەرمە. ڕووبەر: ٥٥٨٫٩ کم دووجا. ژمارەی گوند: ٦٢ ھێلی پانی و درێژی ناوەندی ناحیە: [[باشوور]] ٣٦٫٠٢٣٤ پلە. باکوور ٤٣٫٩٢٧٤ پلە. باری ڕووی زەوی: دەشت:٩١٪. گرد:٩٪ ==سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://web.archive.org/web/20160307085005/http://hawlergov.org/ku/region.php?id=1330758535 قەزای ناوەندی ھەولێر-سایتی پارێزگای ھەولێر] * [http://www.krso.net/documents/130/pop_no_hawler_2010.pdf ژمارەی دانیشتوانی پارێزگای ھەولێر بۆ سالی ٢٠١٠]{{بەستەری مردوو|url=http://www.krso.net/documents/130/pop_no_hawler_2010.pdf |date=شوباتی ٢٠٢١ }}{{dead link|date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}، دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان {{قەزای ھەولێر}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|عێراق|کوردستان}} [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] qmglj8g88iacv3k5aywj8ord8l0vc4o 1592240 1592239 2026-06-19T22:36:29Z MFTG 21816 /* قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا */ 1592240 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای ھەولێر | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| قضاء اربیل}}{{ھن}}{{lang-en| Erbil District}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[قەزا]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Arbil Districs.png | photo2a = Hawler Governorate.png | photo2b = Hewler governorate 2012.png | photo3a = | photo3b = | | spacing = 2 |size = 266 }} | شرۆڤەی_وێنە = '''نەخشەی سەرەوە'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی(ھەولێر، [[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[قەزای بەحرکە|بەحرکە]]، [[قەزای خەبات|خەبات]]، [[قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]] و [[ناحیە]]کانیان و [[گوند]]ەکانیان){{ھن}}'''نەخشەی لای ڕاست'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠٢٦)دا{{ھن}}'''نەخشەی لای چەپ'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠١٢)دا. | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe|zoom=9|coord= {{Coord|36.1907| 44.00947}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای ھەولێر''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.1907| 44.00947 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٤ = ژمارەی [[ناحیە]]کان | ناوی_دابەشکراو٤ = <span style="color:#090;">١</span> | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٥٣</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٨٥٠ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکوومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای ھەولێر | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = [[قایمقام]] | ناوی_سەرۆک = نەبەز عەبدولحەمید | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٦٤٩٫٤ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤١٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٥٥٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٨٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١،٢٨٨،٥٣٨ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١،٩٨٤ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = ھەولێری | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|بادینانی]] و [[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) و [[زمانی سوریانی|سوریانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعە]])، [[مەسیحی]] و [[یارسان]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = https://www.erbil.gov.krd/app/ | پەراوێزەکان = }} '''قەزای ھەولێر''' یەکێکە لە قەزاکانی [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شاری [[ھەولێر]]ە. قەزاکە دەکەوێتە ناوچەیەکی دەشتایی کە لە بەشی باشووریدا زنجیرە گردێک ھەیە. لە وەرزی [[ھاوین]]دا کەشوھەوای قەزاکە وشک و گەرمە و لە وەرزی [[زستان]]یشدا باراناویی و ساردە. بەڵام وەرزی [[بەھار]] و [[پایز]]ی جوان و مامناوەندییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> قەزای ھەولێر لە یەک [[ناحیە]] پێکھاتووە: * [[ناحیەی شەمامک]] == ناو == ناوی قەزای ھەولێر لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە ئەویش شاری [[ھەولێر]]ە، ھەرجەندە بە '''ئەربیل''' ناو دەبرێت بەڵام [[کورد]]ان و بە فەرمی لە [[عێراق]]دا لە ئێستادا [[ھەولێر]]ە، وە چەندین بۆ چوون ھەیە لەسەر ناوی ئەم شارە: * بە [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکی عوسمانی]] ھەر بەم شارە وتراوە ئەربیل(اربیل)،<ref>Nasrullah, Mehmet (1908), مکمل آوروپا خریطە سی [Complete Map of Europe] (in Ottoman Turkish), Istanbul: Tefeyyüz Kitaphanesi.</ref> ھێشتا وەک ناوی شارەکە لە وەرگێڕانی فەرمی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزیدا]] بەکاردەھێنرێت.<ref>https://gov.krd/english/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> فۆڕمی عەرەبی ستانداردی مۆدێرن بۆ ناوەکە بریتییە لە(أربیل).<ref>https://gov.krd/arabic/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> لە کۆنی کلاسیکدا بە لاتینی بە ئاربێلا و بە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] بە ئاربێلا (Ἄρβηλα) ناسرابوو، وەرگیراوە لە [[زمانی پارسیی کۆن]] ''ئەربەیرا''(𐎠𐎼𐎲𐎡𐎼𐎠𐏓)، بە عەربەیلوی ئاشوورییەوە، بە سۆمەری ئوربیلۆم (𒌨𒉈1).<ref>https://oracc.museum.upenn.edu/</ref> * کۆنترین ناویشی (ئوربیل) و (ئوربیلم)ە و یەکێکیش بووە لە شارە گرنگەکانی [[سۆمەر|سومەرییەکان]]، کە بەپێی لێکۆلینەوەی دیرۆکزان و مێژوونووسان سومەرییەکانیش [[نەژادی ئاری|ئاریایین]]. (ئور + بیل): (ئور) وشەیەکی سومەرییەکان بووە بە واتای ([[شار]]) بەکارھێنراوە و (بیل)یش ناوی خوایەکی سومەریەکان بووە، ئوربیل بە واتای (شاری بیل) دەھات. ھەروەھا پایتەختی سومەرییەکانیش بۆخۆی ناوی ([[ئوور|ئور]]) بووە. زۆربەی شارە کۆنەکانی [[کوردستان]] و نیشتمانی نێوان دوو رووبار ([[مێزۆپۆتامیا]]) کە وشەی (ئور) یان لەگەڵ بەکار دەھێنرا بریتیبوونە لە؛ ( [[ئوور]]، [[ھەولێر|ئوربیل]]، [[ڕحا|ئوروحا "ئورفا"]]، [[ورمێ|ئورمییە]]، [[کەرکووک|ئوراپخا]]، نیپ ئور،...). کە لە فەرھەنگی ھەریەکێک لە ئاسووری، ئەکەدی، میتانی، ساسانییەکان ناوی ئەو شارانە بەشێوەیتر بەکارھێنراوە وەک نمونە: بۆ ھەولێر (ئەربێلا ، ئەربائیلۆ،..). بۆ [[کەرکووک]] (ئوراپخا، ئاراپخا، نوزی...). بۆ شاری [[ڕحا]] (ئوروحا، ئورحا، ئورفا،..).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ناوی ھەولێر لە سەرچاوە کۆنەکاندا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2024/564717/0001.PDF?ver=133571487610690496 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥| نووسەر = پ.ی.د موسا محەممەد خضر و پ.ی.د ئارام جەلال حەسەن و کەیفی جەلال تەھا |زمان = [[زمانی کوردی|کورد]]}}</ref> * [[عەلائەدین سەججادی]] ئەو ئەفسانەیەی نووسیوە ( ئەگێڕنەوە دەڵێن : لەپاش شکانی [[ئاشوورییەکان]] بە دەست [[ماد|میدیەکان]] ، کوردەکان ھاتوون بەشوێنی ئەو خوایانەدا گەڕاون کە چەپاویان کەن سەرەتا وایان زانیوە کە ئەمانە زۆر زلن ھەریەکە بە ئەندازەی کێوێک ئەبن لەسەر ئەو نیازە زۆر گەڕاون ھیچیان بەرچاو نەکەوتووە، کتوپڕ کابرایەک چویتە ژوورێک سەیری کردوە لەوێ دان بەسەرسامیەکی سەیرەوە بانگی ھاوڕێیەکانی کردووە (ھۆ لێرەن), (ھۆ لێرەن ), (ھۆلیرە), ( ھولیر), (ھەولیر) لەدواجار وشەکان سەدە بەسدە گۆڕانکاری لەسەر زمان کراوە کورت و ڕێک کراوە تەگەیشتووتە ناوی(ھەولێر).<ref>گۆڤاری سۆمەری ژمارە ٨ ساڵی ١٩٥٢</ref> * وشەی ھەولێر، لە وشەی (ئەربیل) و (ئوربیل) و (ئەربا ئیلۆ)ەوە ھاتووە و لەسەر زار گۆڕاوە. وەک نمونەی (ئەربەئیلۆ، ئەربیل، ئوربیل، ئورویل، ھەرویل، ھەولێر...). == جوگرافیا == قەزای ھەولێر ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[قەزای بەحرکە]]. * لە باشوورەوە [[قەزای قوشتەپە]] و [[قەزای مەخموور]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[قەزای بنەسڵاوە]]. * لە ڕۆژاواوە [[قەزای خەبات]] و [[قەزای مەخموور]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزای ھەولێر | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/relation/3829919#map=10/36.1795/44.0442 | نووسەر = [[ئۆوپن ستریت ماپ|openstreetmap]] |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == بە پێی دێرینی شاری [[ھەولێر]]([[قەڵای ھەولێر]])، کە بناغەی ئێستای شاری ھەولێرە، بۆ مێژوویەکی کۆن ژیان تیایدا بەردەوامە، لە ھەموو سەردەمەکاندا بایەخی خۆی ھەبووە و لە مێژوودا ناوچەی حکومڕانی و کارگێڕی دەسەڵاتە جیاوازەکانی ناوچەکە بووە. پایتەختی چەندین دەوڵەتی جیاواز بووە، لەمەوە ئەتوانین بڵێین مەڵبەندی کارگێڕی ئێستای [[دەشتی ھەولێر]] و نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] بووە، ئەوە مێژوو گەواھیدەری ئەو ڕاستییەیە. === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * کاتێک عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٥٤دا ناوچەکەیان داگیرکرد، بڕیاریاندا حکومەتی خۆجێی بۆ سەرکردە [[کورد]]ەکان جێبھێڵن، بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە [[ئەیالەتی شارەزوور]]دا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * بەڵام تۆمارە ئەرشیفییەکان لە سەدەی ١٦ بەدواوە ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو ناوچەیانەی کە بە شێوەیەکی باو پەیوەندییان بە شارەزوورەوە ھەیە، لەوانە [[ئامێدی]]، [[ھەولێر]]، [[کەرکووک]] و [[زاخۆ]]، لە سەردەمی جیاوازدا، وەک [[سنجاق]] لە ناو [[ئەیالەتی بەغدا]]دا ڕیزکراون.<ref>https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/224338</ref> تۆمارە کارگێڕییەکانی عوسمانی لە ساڵانی ١٥٥٨-١٥٧٦ و ١٥٧٣-١٥٨٧ ئەم نیشتەجێبوونانە وەک [[قەزا]]ی ژێردەستەی [[بەغدا]] دەژمێرن، ئەمەش پێشنیاری ئەوە دەکات کە پێگەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لەناو ئیمپراتۆریەتەکەدا جێگیر نەبووە، بەڵکو لە نێوان قۆناغەکانی سەربەخۆیی ئەیالەتەکان و ژێردەستەیی ئیداری بۆ بەغدادا بە یەکەوە دەگۆڕێت.<ref>Musul – Kerkük ile İlgili Arşiv Belgeleri (1525–1919) (in Turkish). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. 1993. pp. 47–48</ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، [[ئەیالەتی شارەزوور]] کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. [[سنجاقی بابان]] کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات، و ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ویلایەتی بەغدا]]وە. لە ساڵی ١٨٥٠ دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی ھات و ھەر لەو ساڵەدا داواکارییەک بۆ دامەزراندنی ئەنجومەنێکی گەورە (meclis-i kebîr) لە شارەزوور لەلایەن [[باب ئەلعالی]] ڕەتکرایەوە. پاساوەکە ئەوە بوو کە ئەم جۆرە چاکسازییە ئیدارییە سەرەتا لە [[بەغدا]]وە دەست پێ بکات. * قەزای ھەولێر وەک سنجاق لە ئەیالەتی شارەزوور لە ساڵەکانی [[سەدەی ١٧یەم]]دا ناوی ھاتووە، یەکێک بووە لە ٣٣ سنجاقەکانی ئەیالەتەکە.<ref>https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ</ref> * ھەروەھا قەزای ھەولێر وەک سنجاق لە ئەیالەتی شارەزوور لە (١٦٨٠ - ١٧٠٢) ناوی ھاتووە، یەکێک بووە لە ١٨ سنجاقەکانی ئەیالەتەکە.<ref>https://www.academia.edu/19903381/18_Y%C3%BCzy%C4%B1l%C4%B1n_%C4%B0lk_Yar%C4%B1s%C4%B1nda_Osmanl%C4%B1_Devletinin_%C4%B0dari_Taksimat%C4%B1_Eyalet_ve_Sancak_Tevcihat%C4%B1_In_the_First_half_of_the_18th_Century_Administrative_Divisions_of_the_Ottoman_Empire_Shire_and_Sanjak_Assignments</ref> [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> دوای ھەڵوەشاندنەوەی ئەیالەتی شارەزوور و ڕێکخستنەوەی کارگێڕی دەوڵەتی عوسمانی ھەولێر پێگەی سنجاقی لەدەستداو بووە قەزا لە لیوای کەرکووکدا کە ناوی لیوای شارەزوور بوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە لیوای [[کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواندز بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]. * قەزای ھەولێر کە سەر بە [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] بوو ئەمیش خرایەوە سەر لیوای کەرکووک. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە ([[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] و [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]]) پێکھاتبوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا:''' ** ناحیەی ئەملاکی شەمامک لە لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ھاتە کایەوە، کە سنووری ئێستای [[قەزای مەخموور]] و [[قەزای خەبات]] دەکات. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # جێگیرکردنی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوش تەپە]] لە بری ناحیەی دزەیی. # دابەشکردنی ھۆبەی ئەملاکی ئەمیری شەمامک بۆ دوو ناحیە([[قەزای مەخموور|مەخموور]] و [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]). # بەستنەوەی ناحیەی سولتانیە بە ناوەندی [[قەزای مووسڵ]]ەوە، دواتر دابەشکرا لە نێوان ھەردوو [[قەزای شەرقات|ناحیەی شەرقات]] و [[ناحیەی شۆڕە]]، ئیتر ناوی سولتانیەش لە دەفتەرە تۆمارییەکاندا نەما. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا کە بە دوو زنجیرە چیا و بەرزایییەکانی ([[قەرەچوغ]]) و (زوورگە زراو) دابەشکراوە بۆ سێ [[دەشت]]، ھەردوو دەشتی (شەمامک، کاندێناوە و قەراج)، بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٤٩) لە ۱۹۲۷/۷/۲۷دا لە [[قەزای ھەولێر]] دابڕێنران و کران بە [[قەزا]]، سەرەتا ناوی قەزای گوێڕ بوو، دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٥) لە ۱۹۲٨/٣/٥دا ناوی گۆڕدرا بە [[قەزای مەخموور]] ناوەندەکەی شارۆچکەی [[مەخموور]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =کورد وترک وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سی جی ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپ]]ە ھەڵوەشینرا و سەرجەم کەرتەکانی لکێندرا بە ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای ھەولێر]]. [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە [[قەزای شەقڵاوە]]وە.<ref name=":8" /> [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٥٨)دا.]] === سەردەمی کۆماری(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بەفەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٨) لە ١٩٦٠/٨/٣٠دا، (١٠٠) کەرتی ناوەندی پارێزگای ھەولێر دابڕێنرایەوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[قوشتەپە]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة قوشتبة | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/204.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٦٨) لە ١٩٧٣/١٢/٥دا، (٣١) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات |ناحیەی خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[خەبات|ھەنجیرۆک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خبات | ناونیشان = https://wiki.dorar-https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9283.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٣٣) لە ١٩٧٦/١/٢٥دا، (٢٩) کەرتی [[ناحیەی کەندێناوە]]، (١١) کەرتی [[ناحیەی قەراج]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێنراوە ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]]ی سەر بە [[قەزای ھەولێر]] بە [[ناحیەی پردێ]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ارتباط مقاطعات من محافظة اربیل والحاقھا بالتأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== # بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی قەزای ھەولێرەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨-١٩٨٩)دا ==== # ڕووبەری پارێزگاکە زیادیکرد و ژمارەی کەرتەکانیشی لە (١١٤١) کەرتەوە بە رزبووەتەوە بۆ (۱۱۸۳) کەرت. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٣٤) لە ۱۹۸۹/۹/۱۱دا، (٤) کەرتی [[ناحیەی پردێ]] و (۳۸) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنرا و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا، ھەر لەو فەرمانەدا ھاتووە [[ناحیەی پردێ]] بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندراوە، ڕووبەری [[ناحیەی پردێ]] تەنھا ڕووبەری سەرۆکایەتی شارەوانی شارۆچکەی [[پردێ]]ی لە خۆدەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم تنظیم الحدود الاداریة لمحافظة التأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == ناحیەکان == * [[ناحیەی شەمامک]]: ناحیەی شەمامک سەر بە قەزای ھەولێرە و ناوچەیەکی تەختی دەشتاییە. ئەو ناحیەیە کەوتووەتە باشووری شاری [[ھەولێر]] بە دووری ٢٥ کم. ناحیەی شەمامک ناوچەیەکی کشتوکاڵییە و ئاو و ھەوای ناحیەکە لە وەرزی زستاندا ساردە و لە وەرزی ھاویندا گەرمە. ڕووبەر: ٥٥٨٫٩ کم دووجا. ژمارەی گوند: ٦٢ ھێلی پانی و درێژی ناوەندی ناحیە: [[باشوور]] ٣٦٫٠٢٣٤ پلە. باکوور ٤٣٫٩٢٧٤ پلە. باری ڕووی زەوی: دەشت:٩١٪. گرد:٩٪ ==سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://web.archive.org/web/20160307085005/http://hawlergov.org/ku/region.php?id=1330758535 قەزای ناوەندی ھەولێر-سایتی پارێزگای ھەولێر] * [http://www.krso.net/documents/130/pop_no_hawler_2010.pdf ژمارەی دانیشتوانی پارێزگای ھەولێر بۆ سالی ٢٠١٠]{{بەستەری مردوو|url=http://www.krso.net/documents/130/pop_no_hawler_2010.pdf |date=شوباتی ٢٠٢١ }}{{dead link|date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}، دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان {{قەزای ھەولێر}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|عێراق|کوردستان}} [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] sy08df81ltrxilsy2njwen4tf3w026q 1592242 1592240 2026-06-19T22:37:01Z MFTG 21816 /* قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا */ 1592242 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای ھەولێر | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| قضاء اربیل}}{{ھن}}{{lang-en| Erbil District}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[قەزا]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Arbil Districs.png | photo2a = Hawler Governorate.png | photo2b = Hewler governorate 2012.png | photo3a = | photo3b = | | spacing = 2 |size = 266 }} | شرۆڤەی_وێنە = '''نەخشەی سەرەوە'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی(ھەولێر، [[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[قەزای بەحرکە|بەحرکە]]، [[قەزای خەبات|خەبات]]، [[قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]] و [[ناحیە]]کانیان و [[گوند]]ەکانیان){{ھن}}'''نەخشەی لای ڕاست'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠٢٦)دا{{ھن}}'''نەخشەی لای چەپ'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠١٢)دا. | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe|zoom=9|coord= {{Coord|36.1907| 44.00947}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای ھەولێر''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.1907| 44.00947 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٤ = ژمارەی [[ناحیە]]کان | ناوی_دابەشکراو٤ = <span style="color:#090;">١</span> | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٥٣</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٨٥٠ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکوومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای ھەولێر | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = [[قایمقام]] | ناوی_سەرۆک = نەبەز عەبدولحەمید | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٦٤٩٫٤ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤١٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٥٥٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٨٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١،٢٨٨،٥٣٨ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١،٩٨٤ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = ھەولێری | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|بادینانی]] و [[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) و [[زمانی سوریانی|سوریانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعە]])، [[مەسیحی]] و [[یارسان]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = https://www.erbil.gov.krd/app/ | پەراوێزەکان = }} '''قەزای ھەولێر''' یەکێکە لە قەزاکانی [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شاری [[ھەولێر]]ە. قەزاکە دەکەوێتە ناوچەیەکی دەشتایی کە لە بەشی باشووریدا زنجیرە گردێک ھەیە. لە وەرزی [[ھاوین]]دا کەشوھەوای قەزاکە وشک و گەرمە و لە وەرزی [[زستان]]یشدا باراناویی و ساردە. بەڵام وەرزی [[بەھار]] و [[پایز]]ی جوان و مامناوەندییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> قەزای ھەولێر لە یەک [[ناحیە]] پێکھاتووە: * [[ناحیەی شەمامک]] == ناو == ناوی قەزای ھەولێر لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە ئەویش شاری [[ھەولێر]]ە، ھەرجەندە بە '''ئەربیل''' ناو دەبرێت بەڵام [[کورد]]ان و بە فەرمی لە [[عێراق]]دا لە ئێستادا [[ھەولێر]]ە، وە چەندین بۆ چوون ھەیە لەسەر ناوی ئەم شارە: * بە [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکی عوسمانی]] ھەر بەم شارە وتراوە ئەربیل(اربیل)،<ref>Nasrullah, Mehmet (1908), مکمل آوروپا خریطە سی [Complete Map of Europe] (in Ottoman Turkish), Istanbul: Tefeyyüz Kitaphanesi.</ref> ھێشتا وەک ناوی شارەکە لە وەرگێڕانی فەرمی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزیدا]] بەکاردەھێنرێت.<ref>https://gov.krd/english/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> فۆڕمی عەرەبی ستانداردی مۆدێرن بۆ ناوەکە بریتییە لە(أربیل).<ref>https://gov.krd/arabic/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> لە کۆنی کلاسیکدا بە لاتینی بە ئاربێلا و بە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] بە ئاربێلا (Ἄρβηλα) ناسرابوو، وەرگیراوە لە [[زمانی پارسیی کۆن]] ''ئەربەیرا''(𐎠𐎼𐎲𐎡𐎼𐎠𐏓)، بە عەربەیلوی ئاشوورییەوە، بە سۆمەری ئوربیلۆم (𒌨𒉈1).<ref>https://oracc.museum.upenn.edu/</ref> * کۆنترین ناویشی (ئوربیل) و (ئوربیلم)ە و یەکێکیش بووە لە شارە گرنگەکانی [[سۆمەر|سومەرییەکان]]، کە بەپێی لێکۆلینەوەی دیرۆکزان و مێژوونووسان سومەرییەکانیش [[نەژادی ئاری|ئاریایین]]. (ئور + بیل): (ئور) وشەیەکی سومەرییەکان بووە بە واتای ([[شار]]) بەکارھێنراوە و (بیل)یش ناوی خوایەکی سومەریەکان بووە، ئوربیل بە واتای (شاری بیل) دەھات. ھەروەھا پایتەختی سومەرییەکانیش بۆخۆی ناوی ([[ئوور|ئور]]) بووە. زۆربەی شارە کۆنەکانی [[کوردستان]] و نیشتمانی نێوان دوو رووبار ([[مێزۆپۆتامیا]]) کە وشەی (ئور) یان لەگەڵ بەکار دەھێنرا بریتیبوونە لە؛ ( [[ئوور]]، [[ھەولێر|ئوربیل]]، [[ڕحا|ئوروحا "ئورفا"]]، [[ورمێ|ئورمییە]]، [[کەرکووک|ئوراپخا]]، نیپ ئور،...). کە لە فەرھەنگی ھەریەکێک لە ئاسووری، ئەکەدی، میتانی، ساسانییەکان ناوی ئەو شارانە بەشێوەیتر بەکارھێنراوە وەک نمونە: بۆ ھەولێر (ئەربێلا ، ئەربائیلۆ،..). بۆ [[کەرکووک]] (ئوراپخا، ئاراپخا، نوزی...). بۆ شاری [[ڕحا]] (ئوروحا، ئورحا، ئورفا،..).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ناوی ھەولێر لە سەرچاوە کۆنەکاندا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2024/564717/0001.PDF?ver=133571487610690496 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥| نووسەر = پ.ی.د موسا محەممەد خضر و پ.ی.د ئارام جەلال حەسەن و کەیفی جەلال تەھا |زمان = [[زمانی کوردی|کورد]]}}</ref> * [[عەلائەدین سەججادی]] ئەو ئەفسانەیەی نووسیوە ( ئەگێڕنەوە دەڵێن : لەپاش شکانی [[ئاشوورییەکان]] بە دەست [[ماد|میدیەکان]] ، کوردەکان ھاتوون بەشوێنی ئەو خوایانەدا گەڕاون کە چەپاویان کەن سەرەتا وایان زانیوە کە ئەمانە زۆر زلن ھەریەکە بە ئەندازەی کێوێک ئەبن لەسەر ئەو نیازە زۆر گەڕاون ھیچیان بەرچاو نەکەوتووە، کتوپڕ کابرایەک چویتە ژوورێک سەیری کردوە لەوێ دان بەسەرسامیەکی سەیرەوە بانگی ھاوڕێیەکانی کردووە (ھۆ لێرەن), (ھۆ لێرەن ), (ھۆلیرە), ( ھولیر), (ھەولیر) لەدواجار وشەکان سەدە بەسدە گۆڕانکاری لەسەر زمان کراوە کورت و ڕێک کراوە تەگەیشتووتە ناوی(ھەولێر).<ref>گۆڤاری سۆمەری ژمارە ٨ ساڵی ١٩٥٢</ref> * وشەی ھەولێر، لە وشەی (ئەربیل) و (ئوربیل) و (ئەربا ئیلۆ)ەوە ھاتووە و لەسەر زار گۆڕاوە. وەک نمونەی (ئەربەئیلۆ، ئەربیل، ئوربیل، ئورویل، ھەرویل، ھەولێر...). == جوگرافیا == قەزای ھەولێر ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[قەزای بەحرکە]]. * لە باشوورەوە [[قەزای قوشتەپە]] و [[قەزای مەخموور]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[قەزای بنەسڵاوە]]. * لە ڕۆژاواوە [[قەزای خەبات]] و [[قەزای مەخموور]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزای ھەولێر | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/relation/3829919#map=10/36.1795/44.0442 | نووسەر = [[ئۆوپن ستریت ماپ|openstreetmap]] |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == بە پێی دێرینی شاری [[ھەولێر]]([[قەڵای ھەولێر]])، کە بناغەی ئێستای شاری ھەولێرە، بۆ مێژوویەکی کۆن ژیان تیایدا بەردەوامە، لە ھەموو سەردەمەکاندا بایەخی خۆی ھەبووە و لە مێژوودا ناوچەی حکومڕانی و کارگێڕی دەسەڵاتە جیاوازەکانی ناوچەکە بووە. پایتەختی چەندین دەوڵەتی جیاواز بووە، لەمەوە ئەتوانین بڵێین مەڵبەندی کارگێڕی ئێستای [[دەشتی ھەولێر]] و نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] بووە، ئەوە مێژوو گەواھیدەری ئەو ڕاستییەیە. === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * کاتێک عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٥٤دا ناوچەکەیان داگیرکرد، بڕیاریاندا حکومەتی خۆجێی بۆ سەرکردە [[کورد]]ەکان جێبھێڵن، بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە [[ئەیالەتی شارەزوور]]دا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * بەڵام تۆمارە ئەرشیفییەکان لە سەدەی ١٦ بەدواوە ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو ناوچەیانەی کە بە شێوەیەکی باو پەیوەندییان بە شارەزوورەوە ھەیە، لەوانە [[ئامێدی]]، [[ھەولێر]]، [[کەرکووک]] و [[زاخۆ]]، لە سەردەمی جیاوازدا، وەک [[سنجاق]] لە ناو [[ئەیالەتی بەغدا]]دا ڕیزکراون.<ref>https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/224338</ref> تۆمارە کارگێڕییەکانی عوسمانی لە ساڵانی ١٥٥٨-١٥٧٦ و ١٥٧٣-١٥٨٧ ئەم نیشتەجێبوونانە وەک [[قەزا]]ی ژێردەستەی [[بەغدا]] دەژمێرن، ئەمەش پێشنیاری ئەوە دەکات کە پێگەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لەناو ئیمپراتۆریەتەکەدا جێگیر نەبووە، بەڵکو لە نێوان قۆناغەکانی سەربەخۆیی ئەیالەتەکان و ژێردەستەیی ئیداری بۆ بەغدادا بە یەکەوە دەگۆڕێت.<ref>Musul – Kerkük ile İlgili Arşiv Belgeleri (1525–1919) (in Turkish). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. 1993. pp. 47–48</ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، [[ئەیالەتی شارەزوور]] کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. [[سنجاقی بابان]] کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات، و ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ویلایەتی بەغدا]]وە. لە ساڵی ١٨٥٠ دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی ھات و ھەر لەو ساڵەدا داواکارییەک بۆ دامەزراندنی ئەنجومەنێکی گەورە (meclis-i kebîr) لە شارەزوور لەلایەن [[باب ئەلعالی]] ڕەتکرایەوە. پاساوەکە ئەوە بوو کە ئەم جۆرە چاکسازییە ئیدارییە سەرەتا لە [[بەغدا]]وە دەست پێ بکات. * قەزای ھەولێر وەک سنجاق لە ئەیالەتی شارەزوور لە ساڵەکانی [[سەدەی ١٧یەم]]دا ناوی ھاتووە، یەکێک بووە لە ٣٣ سنجاقەکانی ئەیالەتەکە.<ref>https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ</ref> * ھەروەھا قەزای ھەولێر وەک سنجاق لە ئەیالەتی شارەزوور لە (١٦٨٠ - ١٧٠٢) ناوی ھاتووە، یەکێک بووە لە ١٨ سنجاقەکانی ئەیالەتەکە.<ref>https://www.academia.edu/19903381/18_Y%C3%BCzy%C4%B1l%C4%B1n_%C4%B0lk_Yar%C4%B1s%C4%B1nda_Osmanl%C4%B1_Devletinin_%C4%B0dari_Taksimat%C4%B1_Eyalet_ve_Sancak_Tevcihat%C4%B1_In_the_First_half_of_the_18th_Century_Administrative_Divisions_of_the_Ottoman_Empire_Shire_and_Sanjak_Assignments</ref> [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> دوای ھەڵوەشاندنەوەی ئەیالەتی شارەزوور و ڕێکخستنەوەی کارگێڕی دەوڵەتی عوسمانی ھەولێر پێگەی سنجاقی لەدەستداو بووە قەزا لە لیوای کەرکووکدا کە ناوی لیوای شارەزوور بوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە لیوای [[کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواندز بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]. * قەزای ھەولێر کە سەر بە [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] بوو ئەمیش خرایەوە سەر لیوای کەرکووک. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە ([[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] و [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]]) پێکھاتبوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا:''' ** ناحیەی ئەملاکی شەمامک لە لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ھاتە کایەوە، کە سنووری ئێستای [[قەزای مەخموور]] و [[قەزای خەبات]] دەکات. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # جێگیرکردنی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوش تەپە]] لە بری ناحیەی دزەیی. # دابەشکردنی ھۆبەی ئەملاکی ئەمیری شەمامک بۆ دوو ناحیە([[قەزای مەخموور|مەخموور]] و [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]). # بەستنەوەی ناحیەی سولتانیە بە ناوەندی [[قەزای مووسڵ]]ەوە، دواتر دابەشکرا لە نێوان ھەردوو [[قەزای شەرقات|ناحیەی شەرقات]] و [[ناحیەی شۆڕە]]، ئیتر ناوی سولتانیەش لە دەفتەرە تۆمارییەکاندا نەما. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا کە بە دوو زنجیرە چیا و بەرزایییەکانی ([[قەرەچوغ]]) و (زوورگە زراو) دابەشکراوە بۆ سێ [[دەشت]]، ھەردوو دەشتی (شەمامک، کاندێناوە و قەراج)، بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٤٩) لە ۱۹۲۷/۷/۲۷دا لە [[قەزای ھەولێر]] دابڕێنران و کران بە [[قەزا]]، سەرەتا ناوی قەزای گوێڕ بوو، دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٥) لە ۱۹۲٨/٣/٥دا ناوی گۆڕدرا بە [[قەزای مەخموور]] ناوەندەکەی شارۆچکەی [[مەخموور]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =کورد وترک وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سی جی ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپ]]ە ھەڵوەشینرا و سەرجەم کەرتەکانی لکێندرا بە ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای ھەولێر]]. [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە [[قەزای شەقڵاوە]]وە.<ref name=":8" /> [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٥٨)دا.]] === سەردەمی کۆماری(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بەفەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٨) لە ١٩٦٠/٨/٣٠دا، (١٠٠) کەرتی ناوەندی پارێزگای ھەولێر دابڕێنرایەوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[قوشتەپە]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة قوشتبة | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/204.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٦٨) لە ١٩٧٣/١٢/٥دا، (٣١) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات |ناحیەی خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[خەبات|ھەنجیرۆک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خبات | ناونیشان = https://wiki.dorar-https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9283.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٣٣) لە ١٩٧٦/١/٢٥دا، (٢٩) کەرتی [[ناحیەی کەندێناوە]]، (١١) کەرتی [[ناحیەی قەراج]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێنراوە ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]]ی سەر بە [[قەزای ھەولێر]] بە [[ناحیەی پردێ]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ارتباط مقاطعات من محافظة اربیل والحاقھا بالتأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== # بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی قەزای ھەولێرەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨-١٩٨٩)دا ==== # ڕووبەری پارێزگاکە زیادیکرد و ژمارەی کەرتەکانیشی لە (١١٤١) کەرتەوە بە رزبووەتەوە بۆ (۱۱۸۳) کەرت. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٣٤) لە ۱۹۸۹/۹/۱۱دا، (٤) کەرتی [[ناحیەی پردێ]] و (۳۸) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنرا و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا، ھەر لەو فەرمانەدا ھاتووە [[ناحیەی پردێ]] بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندراوە، ڕووبەری [[ناحیەی پردێ]] تەنھا ڕووبەری سەرۆکایەتی شارەوانی شارۆچکەی [[پردێ]]ی لە خۆدەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم تنظیم الحدود الاداریة لمحافظة التأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == ناحیەکان == * [[ناحیەی شەمامک]]: ناحیەی شەمامک سەر بە قەزای ھەولێرە و ناوچەیەکی تەختی دەشتاییە. ئەو ناحیەیە کەوتووەتە باشووری شاری [[ھەولێر]] بە دووری ٢٥ کم. ناحیەی شەمامک ناوچەیەکی کشتوکاڵییە و ئاو و ھەوای ناحیەکە لە وەرزی زستاندا ساردە و لە وەرزی ھاویندا گەرمە. ڕووبەر: ٥٥٨٫٩ کم دووجا. ژمارەی گوند: ٦٢ ھێلی پانی و درێژی ناوەندی ناحیە: [[باشوور]] ٣٦٫٠٢٣٤ پلە. باکوور ٤٣٫٩٢٧٤ پلە. باری ڕووی زەوی: دەشت:٩١٪. گرد:٩٪ ==سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://web.archive.org/web/20160307085005/http://hawlergov.org/ku/region.php?id=1330758535 قەزای ناوەندی ھەولێر-سایتی پارێزگای ھەولێر] * [http://www.krso.net/documents/130/pop_no_hawler_2010.pdf ژمارەی دانیشتوانی پارێزگای ھەولێر بۆ سالی ٢٠١٠]{{بەستەری مردوو|url=http://www.krso.net/documents/130/pop_no_hawler_2010.pdf |date=شوباتی ٢٠٢١ }}{{dead link|date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}، دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان {{قەزای ھەولێر}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|عێراق|کوردستان}} [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] 5uszdfasef5m9330s15tkfx0ggxf1ac 1592243 1592242 2026-06-19T22:37:38Z MFTG 21816 /* قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا */ 1592243 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای ھەولێر | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| قضاء اربیل}}{{ھن}}{{lang-en| Erbil District}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[قەزا]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Arbil Districs.png | photo2a = Hawler Governorate.png | photo2b = Hewler governorate 2012.png | photo3a = | photo3b = | | spacing = 2 |size = 266 }} | شرۆڤەی_وێنە = '''نەخشەی سەرەوە'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی(ھەولێر، [[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[قەزای بەحرکە|بەحرکە]]، [[قەزای خەبات|خەبات]]، [[قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]] و [[ناحیە]]کانیان و [[گوند]]ەکانیان){{ھن}}'''نەخشەی لای ڕاست'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠٢٦)دا{{ھن}}'''نەخشەی لای چەپ'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠١٢)دا. | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe|zoom=9|coord= {{Coord|36.1907| 44.00947}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای ھەولێر''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.1907| 44.00947 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٤ = ژمارەی [[ناحیە]]کان | ناوی_دابەشکراو٤ = <span style="color:#090;">١</span> | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٥٣</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٨٥٠ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکوومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای ھەولێر | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = [[قایمقام]] | ناوی_سەرۆک = نەبەز عەبدولحەمید | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٦٤٩٫٤ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤١٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٥٥٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٨٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١،٢٨٨،٥٣٨ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١،٩٨٤ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = ھەولێری | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|بادینانی]] و [[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) و [[زمانی سوریانی|سوریانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعە]])، [[مەسیحی]] و [[یارسان]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = https://www.erbil.gov.krd/app/ | پەراوێزەکان = }} '''قەزای ھەولێر''' یەکێکە لە قەزاکانی [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شاری [[ھەولێر]]ە. قەزاکە دەکەوێتە ناوچەیەکی دەشتایی کە لە بەشی باشووریدا زنجیرە گردێک ھەیە. لە وەرزی [[ھاوین]]دا کەشوھەوای قەزاکە وشک و گەرمە و لە وەرزی [[زستان]]یشدا باراناویی و ساردە. بەڵام وەرزی [[بەھار]] و [[پایز]]ی جوان و مامناوەندییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> قەزای ھەولێر لە یەک [[ناحیە]] پێکھاتووە: * [[ناحیەی شەمامک]] == ناو == ناوی قەزای ھەولێر لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە ئەویش شاری [[ھەولێر]]ە، ھەرجەندە بە '''ئەربیل''' ناو دەبرێت بەڵام [[کورد]]ان و بە فەرمی لە [[عێراق]]دا لە ئێستادا [[ھەولێر]]ە، وە چەندین بۆ چوون ھەیە لەسەر ناوی ئەم شارە: * بە [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکی عوسمانی]] ھەر بەم شارە وتراوە ئەربیل(اربیل)،<ref>Nasrullah, Mehmet (1908), مکمل آوروپا خریطە سی [Complete Map of Europe] (in Ottoman Turkish), Istanbul: Tefeyyüz Kitaphanesi.</ref> ھێشتا وەک ناوی شارەکە لە وەرگێڕانی فەرمی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزیدا]] بەکاردەھێنرێت.<ref>https://gov.krd/english/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> فۆڕمی عەرەبی ستانداردی مۆدێرن بۆ ناوەکە بریتییە لە(أربیل).<ref>https://gov.krd/arabic/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> لە کۆنی کلاسیکدا بە لاتینی بە ئاربێلا و بە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] بە ئاربێلا (Ἄρβηλα) ناسرابوو، وەرگیراوە لە [[زمانی پارسیی کۆن]] ''ئەربەیرا''(𐎠𐎼𐎲𐎡𐎼𐎠𐏓)، بە عەربەیلوی ئاشوورییەوە، بە سۆمەری ئوربیلۆم (𒌨𒉈1).<ref>https://oracc.museum.upenn.edu/</ref> * کۆنترین ناویشی (ئوربیل) و (ئوربیلم)ە و یەکێکیش بووە لە شارە گرنگەکانی [[سۆمەر|سومەرییەکان]]، کە بەپێی لێکۆلینەوەی دیرۆکزان و مێژوونووسان سومەرییەکانیش [[نەژادی ئاری|ئاریایین]]. (ئور + بیل): (ئور) وشەیەکی سومەرییەکان بووە بە واتای ([[شار]]) بەکارھێنراوە و (بیل)یش ناوی خوایەکی سومەریەکان بووە، ئوربیل بە واتای (شاری بیل) دەھات. ھەروەھا پایتەختی سومەرییەکانیش بۆخۆی ناوی ([[ئوور|ئور]]) بووە. زۆربەی شارە کۆنەکانی [[کوردستان]] و نیشتمانی نێوان دوو رووبار ([[مێزۆپۆتامیا]]) کە وشەی (ئور) یان لەگەڵ بەکار دەھێنرا بریتیبوونە لە؛ ( [[ئوور]]، [[ھەولێر|ئوربیل]]، [[ڕحا|ئوروحا "ئورفا"]]، [[ورمێ|ئورمییە]]، [[کەرکووک|ئوراپخا]]، نیپ ئور،...). کە لە فەرھەنگی ھەریەکێک لە ئاسووری، ئەکەدی، میتانی، ساسانییەکان ناوی ئەو شارانە بەشێوەیتر بەکارھێنراوە وەک نمونە: بۆ ھەولێر (ئەربێلا ، ئەربائیلۆ،..). بۆ [[کەرکووک]] (ئوراپخا، ئاراپخا، نوزی...). بۆ شاری [[ڕحا]] (ئوروحا، ئورحا، ئورفا،..).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ناوی ھەولێر لە سەرچاوە کۆنەکاندا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2024/564717/0001.PDF?ver=133571487610690496 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥| نووسەر = پ.ی.د موسا محەممەد خضر و پ.ی.د ئارام جەلال حەسەن و کەیفی جەلال تەھا |زمان = [[زمانی کوردی|کورد]]}}</ref> * [[عەلائەدین سەججادی]] ئەو ئەفسانەیەی نووسیوە ( ئەگێڕنەوە دەڵێن : لەپاش شکانی [[ئاشوورییەکان]] بە دەست [[ماد|میدیەکان]] ، کوردەکان ھاتوون بەشوێنی ئەو خوایانەدا گەڕاون کە چەپاویان کەن سەرەتا وایان زانیوە کە ئەمانە زۆر زلن ھەریەکە بە ئەندازەی کێوێک ئەبن لەسەر ئەو نیازە زۆر گەڕاون ھیچیان بەرچاو نەکەوتووە، کتوپڕ کابرایەک چویتە ژوورێک سەیری کردوە لەوێ دان بەسەرسامیەکی سەیرەوە بانگی ھاوڕێیەکانی کردووە (ھۆ لێرەن), (ھۆ لێرەن ), (ھۆلیرە), ( ھولیر), (ھەولیر) لەدواجار وشەکان سەدە بەسدە گۆڕانکاری لەسەر زمان کراوە کورت و ڕێک کراوە تەگەیشتووتە ناوی(ھەولێر).<ref>گۆڤاری سۆمەری ژمارە ٨ ساڵی ١٩٥٢</ref> * وشەی ھەولێر، لە وشەی (ئەربیل) و (ئوربیل) و (ئەربا ئیلۆ)ەوە ھاتووە و لەسەر زار گۆڕاوە. وەک نمونەی (ئەربەئیلۆ، ئەربیل، ئوربیل، ئورویل، ھەرویل، ھەولێر...). == جوگرافیا == قەزای ھەولێر ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[قەزای بەحرکە]]. * لە باشوورەوە [[قەزای قوشتەپە]] و [[قەزای مەخموور]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[قەزای بنەسڵاوە]]. * لە ڕۆژاواوە [[قەزای خەبات]] و [[قەزای مەخموور]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزای ھەولێر | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/relation/3829919#map=10/36.1795/44.0442 | نووسەر = [[ئۆوپن ستریت ماپ|openstreetmap]] |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == بە پێی دێرینی شاری [[ھەولێر]]([[قەڵای ھەولێر]])، کە بناغەی ئێستای شاری ھەولێرە، بۆ مێژوویەکی کۆن ژیان تیایدا بەردەوامە، لە ھەموو سەردەمەکاندا بایەخی خۆی ھەبووە و لە مێژوودا ناوچەی حکومڕانی و کارگێڕی دەسەڵاتە جیاوازەکانی ناوچەکە بووە. پایتەختی چەندین دەوڵەتی جیاواز بووە، لەمەوە ئەتوانین بڵێین مەڵبەندی کارگێڕی ئێستای [[دەشتی ھەولێر]] و نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] بووە، ئەوە مێژوو گەواھیدەری ئەو ڕاستییەیە. === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * کاتێک عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٥٤دا ناوچەکەیان داگیرکرد، بڕیاریاندا حکومەتی خۆجێی بۆ سەرکردە [[کورد]]ەکان جێبھێڵن، بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە [[ئەیالەتی شارەزوور]]دا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * بەڵام تۆمارە ئەرشیفییەکان لە سەدەی ١٦ بەدواوە ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو ناوچەیانەی کە بە شێوەیەکی باو پەیوەندییان بە شارەزوورەوە ھەیە، لەوانە [[ئامێدی]]، [[ھەولێر]]، [[کەرکووک]] و [[زاخۆ]]، لە سەردەمی جیاوازدا، وەک [[سنجاق]] لە ناو [[ئەیالەتی بەغدا]]دا ڕیزکراون.<ref>https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/224338</ref> تۆمارە کارگێڕییەکانی عوسمانی لە ساڵانی ١٥٥٨-١٥٧٦ و ١٥٧٣-١٥٨٧ ئەم نیشتەجێبوونانە وەک [[قەزا]]ی ژێردەستەی [[بەغدا]] دەژمێرن، ئەمەش پێشنیاری ئەوە دەکات کە پێگەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لەناو ئیمپراتۆریەتەکەدا جێگیر نەبووە، بەڵکو لە نێوان قۆناغەکانی سەربەخۆیی ئەیالەتەکان و ژێردەستەیی ئیداری بۆ بەغدادا بە یەکەوە دەگۆڕێت.<ref>Musul – Kerkük ile İlgili Arşiv Belgeleri (1525–1919) (in Turkish). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. 1993. pp. 47–48</ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، [[ئەیالەتی شارەزوور]] کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. [[سنجاقی بابان]] کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات، و ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ویلایەتی بەغدا]]وە. لە ساڵی ١٨٥٠ دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی ھات و ھەر لەو ساڵەدا داواکارییەک بۆ دامەزراندنی ئەنجومەنێکی گەورە (meclis-i kebîr) لە شارەزوور لەلایەن [[باب ئەلعالی]] ڕەتکرایەوە. پاساوەکە ئەوە بوو کە ئەم جۆرە چاکسازییە ئیدارییە سەرەتا لە [[بەغدا]]وە دەست پێ بکات. * قەزای ھەولێر وەک سنجاق لە ئەیالەتی شارەزوور لە ساڵەکانی [[سەدەی ١٧یەم]]دا ناوی ھاتووە، یەکێک بووە لە ٣٣ سنجاقەکانی ئەیالەتەکە.<ref>https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ</ref> * ھەروەھا قەزای ھەولێر وەک سنجاق لە ئەیالەتی شارەزوور لە (١٦٨٠ - ١٧٠٢) ناوی ھاتووە، یەکێک بووە لە ١٨ سنجاقەکانی ئەیالەتەکە.<ref>https://www.academia.edu/19903381/18_Y%C3%BCzy%C4%B1l%C4%B1n_%C4%B0lk_Yar%C4%B1s%C4%B1nda_Osmanl%C4%B1_Devletinin_%C4%B0dari_Taksimat%C4%B1_Eyalet_ve_Sancak_Tevcihat%C4%B1_In_the_First_half_of_the_18th_Century_Administrative_Divisions_of_the_Ottoman_Empire_Shire_and_Sanjak_Assignments</ref> [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> دوای ھەڵوەشاندنەوەی ئەیالەتی شارەزوور و ڕێکخستنەوەی کارگێڕی دەوڵەتی عوسمانی ھەولێر پێگەی سنجاقی لەدەستداو بووە قەزا لە لیوای کەرکووکدا کە ناوی لیوای شارەزوور بوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە لیوای [[کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواندز بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]. * قەزای ھەولێر کە سەر بە [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] بوو ئەمیش خرایەوە سەر لیوای کەرکووک. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە ([[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] و [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]]) پێکھاتبوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا:''' ** ناحیەی ئەملاکی شەمامک لە لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ھاتە کایەوە، کە سنووری ئێستای [[قەزای مەخموور]] و [[قەزای خەبات]] دەکات. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # جێگیرکردنی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوش تەپە]] لە بری ناحیەی دزەیی. # دابەشکردنی ھۆبەی ئەملاکی ئەمیری شەمامک بۆ دوو ناحیە([[قەزای مەخموور|مەخموور]] و [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]). # بەستنەوەی ناحیەی سولتانیە بە ناوەندی [[قەزای مووسڵ]]ەوە، دواتر دابەشکرا لە نێوان ھەردوو [[قەزای شەرقات|ناحیەی شەرقات]] و [[ناحیەی شۆڕە]]، ئیتر ناوی سولتانیەش لە دەفتەرە تۆمارییەکاندا نەما. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا کە بە دوو زنجیرە چیا و بەرزایییەکانی ([[قەرەچوغ]]) و (زوورگە زراو) دابەشکراوە بۆ سێ [[دەشت]]، ھەردوو دەشتی (شەمامک، کاندێناوە و قەراج)، بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٤٩) لە ۱۹۲۷/۷/۲۷دا لە [[قەزای ھەولێر]] دابڕێنران و کران بە [[قەزا]]، سەرەتا ناوی قەزای گوێڕ بوو، دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٥) لە ۱۹۲٨/٣/٥دا ناوی گۆڕدرا بە [[قەزای مەخموور]] ناوەندەکەی شارۆچکەی [[مەخموور]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =کورد وترک وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سی جی ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپ]]ە ھەڵوەشینرا و سەرجەم کەرتەکانی لکێندرا بە ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای ھەولێر]]. [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە [[قەزای شەقڵاوە]]وە.<ref name=":8" /> [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٥٨)دا.]] === سەردەمی کۆماری(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بەفەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٨) لە ١٩٦٠/٨/٣٠دا، (١٠٠) کەرتی ناوەندی پارێزگای ھەولێر دابڕێنرایەوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[قوشتەپە]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة قوشتبة | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/204.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٦٨) لە ١٩٧٣/١٢/٥دا، (٣١) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات |ناحیەی خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[خەبات|ھەنجیرۆک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خبات | ناونیشان = https://wiki.dorar-https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9283.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٣٣) لە ١٩٧٦/١/٢٥دا، (٢٩) کەرتی [[ناحیەی کەندێناوە]]، (١١) کەرتی [[ناحیەی قەراج]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێنراوە ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]]ی سەر بە [[قەزای ھەولێر]] بە [[ناحیەی پردێ]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ارتباط مقاطعات من محافظة اربیل والحاقھا بالتأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== # بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی قەزای ھەولێرەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٨٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٨٧)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨-١٩٨٩)دا ==== # ڕووبەری پارێزگاکە زیادیکرد و ژمارەی کەرتەکانیشی لە (١١٤١) کەرتەوە بە رزبووەتەوە بۆ (۱۱۸۳) کەرت. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٣٤) لە ۱۹۸۹/۹/۱۱دا، (٤) کەرتی [[ناحیەی پردێ]] و (۳۸) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنرا و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا، ھەر لەو فەرمانەدا ھاتووە [[ناحیەی پردێ]] بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندراوە، ڕووبەری [[ناحیەی پردێ]] تەنھا ڕووبەری سەرۆکایەتی شارەوانی شارۆچکەی [[پردێ]]ی لە خۆدەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم تنظیم الحدود الاداریة لمحافظة التأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == ناحیەکان == * [[ناحیەی شەمامک]]: ناحیەی شەمامک سەر بە قەزای ھەولێرە و ناوچەیەکی تەختی دەشتاییە. ئەو ناحیەیە کەوتووەتە باشووری شاری [[ھەولێر]] بە دووری ٢٥ کم. ناحیەی شەمامک ناوچەیەکی کشتوکاڵییە و ئاو و ھەوای ناحیەکە لە وەرزی زستاندا ساردە و لە وەرزی ھاویندا گەرمە. ڕووبەر: ٥٥٨٫٩ کم دووجا. ژمارەی گوند: ٦٢ ھێلی پانی و درێژی ناوەندی ناحیە: [[باشوور]] ٣٦٫٠٢٣٤ پلە. باکوور ٤٣٫٩٢٧٤ پلە. باری ڕووی زەوی: دەشت:٩١٪. گرد:٩٪ ==سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://web.archive.org/web/20160307085005/http://hawlergov.org/ku/region.php?id=1330758535 قەزای ناوەندی ھەولێر-سایتی پارێزگای ھەولێر] * [http://www.krso.net/documents/130/pop_no_hawler_2010.pdf ژمارەی دانیشتوانی پارێزگای ھەولێر بۆ سالی ٢٠١٠]{{بەستەری مردوو|url=http://www.krso.net/documents/130/pop_no_hawler_2010.pdf |date=شوباتی ٢٠٢١ }}{{dead link|date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}، دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان {{قەزای ھەولێر}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|عێراق|کوردستان}} [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] t0nsp8zey9jtgv26tongwu515phjk48 1592244 1592243 2026-06-19T22:38:07Z MFTG 21816 /* قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨-١٩٨٩)دا */ 1592244 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای ھەولێر | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| قضاء اربیل}}{{ھن}}{{lang-en| Erbil District}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[قەزا]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Arbil Districs.png | photo2a = Hawler Governorate.png | photo2b = Hewler governorate 2012.png | photo3a = | photo3b = | | spacing = 2 |size = 266 }} | شرۆڤەی_وێنە = '''نەخشەی سەرەوە'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی(ھەولێر، [[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[قەزای بەحرکە|بەحرکە]]، [[قەزای خەبات|خەبات]]، [[قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]] و [[ناحیە]]کانیان و [[گوند]]ەکانیان){{ھن}}'''نەخشەی لای ڕاست'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠٢٦)دا{{ھن}}'''نەخشەی لای چەپ'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠١٢)دا. | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe|zoom=9|coord= {{Coord|36.1907| 44.00947}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای ھەولێر''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.1907| 44.00947 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٤ = ژمارەی [[ناحیە]]کان | ناوی_دابەشکراو٤ = <span style="color:#090;">١</span> | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٥٣</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٨٥٠ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکوومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای ھەولێر | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = [[قایمقام]] | ناوی_سەرۆک = نەبەز عەبدولحەمید | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٦٤٩٫٤ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤١٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٥٥٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٨٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١،٢٨٨،٥٣٨ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١،٩٨٤ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = ھەولێری | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|بادینانی]] و [[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) و [[زمانی سوریانی|سوریانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعە]])، [[مەسیحی]] و [[یارسان]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = https://www.erbil.gov.krd/app/ | پەراوێزەکان = }} '''قەزای ھەولێر''' یەکێکە لە قەزاکانی [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شاری [[ھەولێر]]ە. قەزاکە دەکەوێتە ناوچەیەکی دەشتایی کە لە بەشی باشووریدا زنجیرە گردێک ھەیە. لە وەرزی [[ھاوین]]دا کەشوھەوای قەزاکە وشک و گەرمە و لە وەرزی [[زستان]]یشدا باراناویی و ساردە. بەڵام وەرزی [[بەھار]] و [[پایز]]ی جوان و مامناوەندییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> قەزای ھەولێر لە یەک [[ناحیە]] پێکھاتووە: * [[ناحیەی شەمامک]] == ناو == ناوی قەزای ھەولێر لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە ئەویش شاری [[ھەولێر]]ە، ھەرجەندە بە '''ئەربیل''' ناو دەبرێت بەڵام [[کورد]]ان و بە فەرمی لە [[عێراق]]دا لە ئێستادا [[ھەولێر]]ە، وە چەندین بۆ چوون ھەیە لەسەر ناوی ئەم شارە: * بە [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکی عوسمانی]] ھەر بەم شارە وتراوە ئەربیل(اربیل)،<ref>Nasrullah, Mehmet (1908), مکمل آوروپا خریطە سی [Complete Map of Europe] (in Ottoman Turkish), Istanbul: Tefeyyüz Kitaphanesi.</ref> ھێشتا وەک ناوی شارەکە لە وەرگێڕانی فەرمی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزیدا]] بەکاردەھێنرێت.<ref>https://gov.krd/english/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> فۆڕمی عەرەبی ستانداردی مۆدێرن بۆ ناوەکە بریتییە لە(أربیل).<ref>https://gov.krd/arabic/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> لە کۆنی کلاسیکدا بە لاتینی بە ئاربێلا و بە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] بە ئاربێلا (Ἄρβηλα) ناسرابوو، وەرگیراوە لە [[زمانی پارسیی کۆن]] ''ئەربەیرا''(𐎠𐎼𐎲𐎡𐎼𐎠𐏓)، بە عەربەیلوی ئاشوورییەوە، بە سۆمەری ئوربیلۆم (𒌨𒉈1).<ref>https://oracc.museum.upenn.edu/</ref> * کۆنترین ناویشی (ئوربیل) و (ئوربیلم)ە و یەکێکیش بووە لە شارە گرنگەکانی [[سۆمەر|سومەرییەکان]]، کە بەپێی لێکۆلینەوەی دیرۆکزان و مێژوونووسان سومەرییەکانیش [[نەژادی ئاری|ئاریایین]]. (ئور + بیل): (ئور) وشەیەکی سومەرییەکان بووە بە واتای ([[شار]]) بەکارھێنراوە و (بیل)یش ناوی خوایەکی سومەریەکان بووە، ئوربیل بە واتای (شاری بیل) دەھات. ھەروەھا پایتەختی سومەرییەکانیش بۆخۆی ناوی ([[ئوور|ئور]]) بووە. زۆربەی شارە کۆنەکانی [[کوردستان]] و نیشتمانی نێوان دوو رووبار ([[مێزۆپۆتامیا]]) کە وشەی (ئور) یان لەگەڵ بەکار دەھێنرا بریتیبوونە لە؛ ( [[ئوور]]، [[ھەولێر|ئوربیل]]، [[ڕحا|ئوروحا "ئورفا"]]، [[ورمێ|ئورمییە]]، [[کەرکووک|ئوراپخا]]، نیپ ئور،...). کە لە فەرھەنگی ھەریەکێک لە ئاسووری، ئەکەدی، میتانی، ساسانییەکان ناوی ئەو شارانە بەشێوەیتر بەکارھێنراوە وەک نمونە: بۆ ھەولێر (ئەربێلا ، ئەربائیلۆ،..). بۆ [[کەرکووک]] (ئوراپخا، ئاراپخا، نوزی...). بۆ شاری [[ڕحا]] (ئوروحا، ئورحا، ئورفا،..).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ناوی ھەولێر لە سەرچاوە کۆنەکاندا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2024/564717/0001.PDF?ver=133571487610690496 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥| نووسەر = پ.ی.د موسا محەممەد خضر و پ.ی.د ئارام جەلال حەسەن و کەیفی جەلال تەھا |زمان = [[زمانی کوردی|کورد]]}}</ref> * [[عەلائەدین سەججادی]] ئەو ئەفسانەیەی نووسیوە ( ئەگێڕنەوە دەڵێن : لەپاش شکانی [[ئاشوورییەکان]] بە دەست [[ماد|میدیەکان]] ، کوردەکان ھاتوون بەشوێنی ئەو خوایانەدا گەڕاون کە چەپاویان کەن سەرەتا وایان زانیوە کە ئەمانە زۆر زلن ھەریەکە بە ئەندازەی کێوێک ئەبن لەسەر ئەو نیازە زۆر گەڕاون ھیچیان بەرچاو نەکەوتووە، کتوپڕ کابرایەک چویتە ژوورێک سەیری کردوە لەوێ دان بەسەرسامیەکی سەیرەوە بانگی ھاوڕێیەکانی کردووە (ھۆ لێرەن), (ھۆ لێرەن ), (ھۆلیرە), ( ھولیر), (ھەولیر) لەدواجار وشەکان سەدە بەسدە گۆڕانکاری لەسەر زمان کراوە کورت و ڕێک کراوە تەگەیشتووتە ناوی(ھەولێر).<ref>گۆڤاری سۆمەری ژمارە ٨ ساڵی ١٩٥٢</ref> * وشەی ھەولێر، لە وشەی (ئەربیل) و (ئوربیل) و (ئەربا ئیلۆ)ەوە ھاتووە و لەسەر زار گۆڕاوە. وەک نمونەی (ئەربەئیلۆ، ئەربیل، ئوربیل، ئورویل، ھەرویل، ھەولێر...). == جوگرافیا == قەزای ھەولێر ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[قەزای بەحرکە]]. * لە باشوورەوە [[قەزای قوشتەپە]] و [[قەزای مەخموور]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[قەزای بنەسڵاوە]]. * لە ڕۆژاواوە [[قەزای خەبات]] و [[قەزای مەخموور]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزای ھەولێر | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/relation/3829919#map=10/36.1795/44.0442 | نووسەر = [[ئۆوپن ستریت ماپ|openstreetmap]] |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == بە پێی دێرینی شاری [[ھەولێر]]([[قەڵای ھەولێر]])، کە بناغەی ئێستای شاری ھەولێرە، بۆ مێژوویەکی کۆن ژیان تیایدا بەردەوامە، لە ھەموو سەردەمەکاندا بایەخی خۆی ھەبووە و لە مێژوودا ناوچەی حکومڕانی و کارگێڕی دەسەڵاتە جیاوازەکانی ناوچەکە بووە. پایتەختی چەندین دەوڵەتی جیاواز بووە، لەمەوە ئەتوانین بڵێین مەڵبەندی کارگێڕی ئێستای [[دەشتی ھەولێر]] و نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] بووە، ئەوە مێژوو گەواھیدەری ئەو ڕاستییەیە. === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * کاتێک عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٥٤دا ناوچەکەیان داگیرکرد، بڕیاریاندا حکومەتی خۆجێی بۆ سەرکردە [[کورد]]ەکان جێبھێڵن، بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە [[ئەیالەتی شارەزوور]]دا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * بەڵام تۆمارە ئەرشیفییەکان لە سەدەی ١٦ بەدواوە ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو ناوچەیانەی کە بە شێوەیەکی باو پەیوەندییان بە شارەزوورەوە ھەیە، لەوانە [[ئامێدی]]، [[ھەولێر]]، [[کەرکووک]] و [[زاخۆ]]، لە سەردەمی جیاوازدا، وەک [[سنجاق]] لە ناو [[ئەیالەتی بەغدا]]دا ڕیزکراون.<ref>https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/224338</ref> تۆمارە کارگێڕییەکانی عوسمانی لە ساڵانی ١٥٥٨-١٥٧٦ و ١٥٧٣-١٥٨٧ ئەم نیشتەجێبوونانە وەک [[قەزا]]ی ژێردەستەی [[بەغدا]] دەژمێرن، ئەمەش پێشنیاری ئەوە دەکات کە پێگەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لەناو ئیمپراتۆریەتەکەدا جێگیر نەبووە، بەڵکو لە نێوان قۆناغەکانی سەربەخۆیی ئەیالەتەکان و ژێردەستەیی ئیداری بۆ بەغدادا بە یەکەوە دەگۆڕێت.<ref>Musul – Kerkük ile İlgili Arşiv Belgeleri (1525–1919) (in Turkish). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. 1993. pp. 47–48</ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، [[ئەیالەتی شارەزوور]] کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. [[سنجاقی بابان]] کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات، و ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ویلایەتی بەغدا]]وە. لە ساڵی ١٨٥٠ دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی ھات و ھەر لەو ساڵەدا داواکارییەک بۆ دامەزراندنی ئەنجومەنێکی گەورە (meclis-i kebîr) لە شارەزوور لەلایەن [[باب ئەلعالی]] ڕەتکرایەوە. پاساوەکە ئەوە بوو کە ئەم جۆرە چاکسازییە ئیدارییە سەرەتا لە [[بەغدا]]وە دەست پێ بکات. * قەزای ھەولێر وەک سنجاق لە ئەیالەتی شارەزوور لە ساڵەکانی [[سەدەی ١٧یەم]]دا ناوی ھاتووە، یەکێک بووە لە ٣٣ سنجاقەکانی ئەیالەتەکە.<ref>https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ</ref> * ھەروەھا قەزای ھەولێر وەک سنجاق لە ئەیالەتی شارەزوور لە (١٦٨٠ - ١٧٠٢) ناوی ھاتووە، یەکێک بووە لە ١٨ سنجاقەکانی ئەیالەتەکە.<ref>https://www.academia.edu/19903381/18_Y%C3%BCzy%C4%B1l%C4%B1n_%C4%B0lk_Yar%C4%B1s%C4%B1nda_Osmanl%C4%B1_Devletinin_%C4%B0dari_Taksimat%C4%B1_Eyalet_ve_Sancak_Tevcihat%C4%B1_In_the_First_half_of_the_18th_Century_Administrative_Divisions_of_the_Ottoman_Empire_Shire_and_Sanjak_Assignments</ref> [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> دوای ھەڵوەشاندنەوەی ئەیالەتی شارەزوور و ڕێکخستنەوەی کارگێڕی دەوڵەتی عوسمانی ھەولێر پێگەی سنجاقی لەدەستداو بووە قەزا لە لیوای کەرکووکدا کە ناوی لیوای شارەزوور بوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە لیوای [[کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواندز بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]. * قەزای ھەولێر کە سەر بە [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] بوو ئەمیش خرایەوە سەر لیوای کەرکووک. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە ([[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] و [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]]) پێکھاتبوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا:''' ** ناحیەی ئەملاکی شەمامک لە لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ھاتە کایەوە، کە سنووری ئێستای [[قەزای مەخموور]] و [[قەزای خەبات]] دەکات. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # جێگیرکردنی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوش تەپە]] لە بری ناحیەی دزەیی. # دابەشکردنی ھۆبەی ئەملاکی ئەمیری شەمامک بۆ دوو ناحیە([[قەزای مەخموور|مەخموور]] و [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]). # بەستنەوەی ناحیەی سولتانیە بە ناوەندی [[قەزای مووسڵ]]ەوە، دواتر دابەشکرا لە نێوان ھەردوو [[قەزای شەرقات|ناحیەی شەرقات]] و [[ناحیەی شۆڕە]]، ئیتر ناوی سولتانیەش لە دەفتەرە تۆمارییەکاندا نەما. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا کە بە دوو زنجیرە چیا و بەرزایییەکانی ([[قەرەچوغ]]) و (زوورگە زراو) دابەشکراوە بۆ سێ [[دەشت]]، ھەردوو دەشتی (شەمامک، کاندێناوە و قەراج)، بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٤٩) لە ۱۹۲۷/۷/۲۷دا لە [[قەزای ھەولێر]] دابڕێنران و کران بە [[قەزا]]، سەرەتا ناوی قەزای گوێڕ بوو، دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٥) لە ۱۹۲٨/٣/٥دا ناوی گۆڕدرا بە [[قەزای مەخموور]] ناوەندەکەی شارۆچکەی [[مەخموور]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =کورد وترک وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سی جی ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپ]]ە ھەڵوەشینرا و سەرجەم کەرتەکانی لکێندرا بە ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای ھەولێر]]. [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە [[قەزای شەقڵاوە]]وە.<ref name=":8" /> [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٥٨)دا.]] === سەردەمی کۆماری(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بەفەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٨) لە ١٩٦٠/٨/٣٠دا، (١٠٠) کەرتی ناوەندی پارێزگای ھەولێر دابڕێنرایەوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[قوشتەپە]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة قوشتبة | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/204.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٦٨) لە ١٩٧٣/١٢/٥دا، (٣١) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات |ناحیەی خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[خەبات|ھەنجیرۆک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خبات | ناونیشان = https://wiki.dorar-https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9283.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٣٣) لە ١٩٧٦/١/٢٥دا، (٢٩) کەرتی [[ناحیەی کەندێناوە]]، (١١) کەرتی [[ناحیەی قەراج]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێنراوە ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]]ی سەر بە [[قەزای ھەولێر]] بە [[ناحیەی پردێ]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ارتباط مقاطعات من محافظة اربیل والحاقھا بالتأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== # بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی قەزای ھەولێرەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٨٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٨٧)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨-١٩٨٩)دا ==== # ڕووبەری پارێزگاکە زیادیکرد و ژمارەی کەرتەکانیشی لە (١١٤١) کەرتەوە بە رزبووەتەوە بۆ (۱۱۸۳) کەرت. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٣٤) لە ۱۹۸۹/۹/۱۱دا، (٤) کەرتی [[ناحیەی پردێ]] و (۳۸) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنرا و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا، ھەر لەو فەرمانەدا ھاتووە [[ناحیەی پردێ]] بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندراوە، ڕووبەری [[ناحیەی پردێ]] تەنھا ڕووبەری سەرۆکایەتی شارەوانی شارۆچکەی [[پردێ]]ی لە خۆدەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم تنظیم الحدود الاداریة لمحافظة التأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٨٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٨٩)دا.]] == ناحیەکان == * [[ناحیەی شەمامک]]: ناحیەی شەمامک سەر بە قەزای ھەولێرە و ناوچەیەکی تەختی دەشتاییە. ئەو ناحیەیە کەوتووەتە باشووری شاری [[ھەولێر]] بە دووری ٢٥ کم. ناحیەی شەمامک ناوچەیەکی کشتوکاڵییە و ئاو و ھەوای ناحیەکە لە وەرزی زستاندا ساردە و لە وەرزی ھاویندا گەرمە. ڕووبەر: ٥٥٨٫٩ کم دووجا. ژمارەی گوند: ٦٢ ھێلی پانی و درێژی ناوەندی ناحیە: [[باشوور]] ٣٦٫٠٢٣٤ پلە. باکوور ٤٣٫٩٢٧٤ پلە. باری ڕووی زەوی: دەشت:٩١٪. گرد:٩٪ ==سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://web.archive.org/web/20160307085005/http://hawlergov.org/ku/region.php?id=1330758535 قەزای ناوەندی ھەولێر-سایتی پارێزگای ھەولێر] * [http://www.krso.net/documents/130/pop_no_hawler_2010.pdf ژمارەی دانیشتوانی پارێزگای ھەولێر بۆ سالی ٢٠١٠]{{بەستەری مردوو|url=http://www.krso.net/documents/130/pop_no_hawler_2010.pdf |date=شوباتی ٢٠٢١ }}{{dead link|date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}، دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان {{قەزای ھەولێر}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|عێراق|کوردستان}} [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] 7r7ro35uarfa0uoxla5yh7a3lbofsl9 0 10544 1592245 1588746 2026-06-19T22:42:03Z MFTG 21816 /* سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) */ 1592245 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای کۆیە | ناوی_فەرمی = ''{{lang-ar| قضاء کویسنجق }}<br>{{lang-en| Koy Sinjaq District }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[قەزا]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = نەخشەی قەزای کۆیە.png | photo2a = قەزای کۆیە.png | photo2b = | photo3a = | photo3b = | | spacing = 2 |size = 300px }} | شرۆڤەی_وێنە = وێنەی سەرەوە:{{ھن}}نەخشەی قەزای کۆیە{{ھن}}وێنەی خوارەوە:{{ھن}}نەخشەی کارگێڕی قەزای کۆیە و قەزای تەقتەق | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=8 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای کۆیە''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = 1 | پۆتانەکان = {{coord| 36.08314| 44.63329 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[کۆیە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩١٨]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = قایمقام | ناوی_سەرۆک = تارق حەیدەری | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٤٩٤٫٣ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٦٢٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ١٣٨١ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٧١ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٩٠،٤١٣ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = کۆیی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) و [[زمانی سوریانی|سوریانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) و [[مەسیحی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} [[پەڕگە:Koye.JPG|thumb|وێنەی شاری کۆیە]] '''قەزای کۆیە''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: قضاء کویسنجق، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Koya District) یەکێکە لە قەزاکانی [[پارێزگای ھەولێر]]، [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی [[شارۆچکە]]ی [[کۆیە]]یە. لە دوو نەتەوەی [[کورد]] و [[ئاشوورییەکان|کلدان]] پێکھاتووە. قەزایەی کۆیە خاوەن پێگەیەکی جیۆگرافی گرنگە لەسەر ئاستی [[عیراق]] و [[کوردستان]]دا. بە دوو چیای خنجیلانە دەورەدراوە. ئەوانیش چیای «[[باواجی]]» کە بەرزیەکەی ١٢٦٠م و چیای «[[ھەیبەت سوڵتان]]» کە بەرزیەکەی ١٠٩٢م لە ڕووی [[ئاستی دەریا]]وە دەبێت. دەگوترێت کە مێژووی دروستبوونی شاری کۆیە، دەگەڕێتەوە بۆ گوندی [[ئاسکی کۆیە]] و پێی گوتراوە ئەسکی کۆ (بە [[تورکی]] بە واتای کۆنەگوند دێت)، بەڵام دواتر خەڵکەکە ڕوویان لە [[حەمامۆک]] کردووە کە خاوەنی سەرچاوەی ئاوی زۆرە و بەو ناوچەیش گوتراوە کاولە کۆ. دواتریش لە شوێنی ئێستای کۆیە جێگیربوون ودەوڵەتی عوسمانی لێ پاش نەمانی میرنشینی [[میرنشینی بابان|بابان]] و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] ئیدارەیەکی فەرمی لێ دامەزراندووە و ناوی ناوە (کۆی سنجاق) [[سنجاق]]یش یەکەیەکی ئیداری بوو لە [[دەوڵەتی عوسمانی]]. کۆیە زیاتر لە ٨٠ شوێنەواری ھەیە لەوانە: خرابە، کلێسە، قەڵای شیلە، ئەسکی کۆیە، گوبتەپە، سکتای قەیسەری، باواجی، سماقۆڵی میرسەید، چنارۆک و حەمامۆک. بۆیەکەمین جاریش بە فەرمی لە ساڵی ١٨٨٥ قوتابخانە لەو شارەدا دامەزراوە. لەساڵی ١٩١٨ کۆیە کراوە بە [[قەزا]]. لەساڵی ١٩٨٨ لەژێر وەک کاردانەوەیەک دژی بزاڤی بڵاوی [[پێشمەرگە]]، [[حکوومەتی عێراق]] کۆیەی لە قەزا بچوککردووەتەوە و کردی بە [[ناحیە]]، بەڵام دوای ساڵی ١٩٩١ جارێکی تر [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] کۆیەی کردەوە بە قەزا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == ناو == ناوی قەزای کۆیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە شاری [[کۆیە]]یە، خەڵکی [[کوردستان]] و شارەکە پێی دەڵێن [[کۆیە]]، بەڵام ھەر لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|سەردەمی عوسمانییەوە]] لە یەکە کارگێڕییەکاندا و لە حکومەتی عێراقیشدا بە (کویسنجق) ناوی ھاتووە. ئەم بۆچوونانەی خوارەوە سەبارەت بە ناوی کۆیە ھاتووە: * سەبارەت بە بنەچەی ناوی کۆیە لێکدانەوە و دەرەنجامی زۆر ھەیە. پرۆفیسۆر تاھر ئەحمەد حەوێزی چەندین بۆچوونی سەبارەت بە وەرگرتنی ئەو ناوە خستوەتەڕوو، گرنگترینیان بریتین لە: ** ناو لە سەردەمی فەتحەکانی ئیسلامیدا (کۆھسار) بووە، واتە (ناوچەی شاخاوی). ** دەوترێت ناوەکە لە بنەڕەتدا کۆسار(کوثار) بووە، بەڵام دوای فەتحە ئیسلامییەکان بووە بە (کۆیسەنجاک)، وەک چۆن موسڵمانان و عوسمانییەکان (ئالا تەلە واتە سەنجاک)یان بەرزکردۆتەوە، واتە ئاڵای بەرزی پێغەمبەر، لەسەر ئەو قەڵا کۆنەی کە بە قەڵای (قۆچ پاشا) بە ناوبانگ بووە. ** دەوترێت کۆی سەنجاک ناوی (کۆی سان) و (کۆی سان لەگەڵ کۆسرەت) بووە، کە شاخێکە لە دەڤەری [[ناحیەی خەلەکان|خەلەکان]] و [[ناحیەی خدران|خدران]]، برا بوون. (سان) کورتکراوەی ناوی (سوڵتان)ە، بەو پێیەی تا ئێستا نازناوی (سان) لە ناوچەی ([[ھەورامان]])دا باوە کە دەدرێت بە سەرۆک ھۆزەکان. مانای گشتی شاخی تایبەت سوڵتانە. ** ھەندێک خێڵ ھەبوون بە ناوی (مامەکویە) و (کۆی) کە لە (جەبەل سەماق) لەلای ڕۆژاوای [[حەلەب]] نیشتەجێ بوون و لە دوای ساڵی (٥٥٠)کۆچی، کۆچیان کردووە بۆ ناوچەی [[پارێزگای لوڕستان|لوڕستان]] لە سەردەمی حاکمەکەیدا (ھەزار ئەسپ). پاشان، پرۆفیسۆر حەویزی دەپرسێت: ئایا ناکرێت پەیوەندییەک ھەبێت لەنێوان ئەو دوو ناوەی باسکراوە و (کۆی) و (ئاکۆ) کە دەکەونە [[قەزای ڕانیە|دەڤەری ڕانیە]]؟ ** پرۆفیسۆر حەویزی بۆچوونی مێژوونووسی گەورەی کورد، خوالێخۆشبوو [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] ھێنایەوە، کە لە دوای حوکمڕانی (مەئمون بەگ) کە یەکێک بوو لە شازادەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]]، مامی (سەرخات بەگ)، ناوچەکانی ڕێکخستەوە وەک (لۆی، مەسیلە، مەھرەدان، تانورا، کولوس و نەشکاس) تا خوسلە دەگرێتەوە. خوالێخۆشبوو ئەمین زەکی دەڵێت کە (لۆی) بریتییە لە (نوێ)، و ئەمە ناوچەی ئێستای کۆیسانجاکە. بۆیە دوور نییە کە (لۆی) (کۆی)بێت. ** سەنجاق وشەیەکی تورکییە بە واتای ([[ئاڵا]])دێت، وەک لە کتێبی چوار سەدەی مێژووی مۆدێرندا ئاماژەی پێکراوە، ناوچەیەکە کە (سەنجاک بەکی) لە پێگەی یەکەیەکی فیۆداڵیدا حوکمڕانی دەکات، دواتر بە مانای یەکەیەکی ئیداریی سەر بە [[ئەیالەت]]ەکان دێت و لەلایەن [[موتەسەڕیف]]ەوە فەرمانڕەوایی دەکرێت. ** ھەندێک دەڵێن (کۆی) بە تورکی بە واتای ([[گوند]]) و کویسانجاق بە واتای (گوندی مەعریفە). پڕۆفیسۆر حەوێزی دەفەرموێت: ئەگەر وابێت، ئەوا دەبێ کویسەنجاق پێشتر ناوێکی تری ھەبووبێت، بەڵگەکانیشی بۆ ئەوە ئەوەیە کە دەوترێت (کۆی تۆپزاوا)، واتە گوندی (تۆپزاوا)، و (کوی شیلە- گوندی شیلام)، و نەگوتراوە (کۆی کوڵە). ** ھەندێک لە نووسەرانی عەرەب ناوەکەیان بە (القی) لە جیاتی (کۆی) تۆمار کردووە. ** (کۆ) وشەیەکە بە واتای (کۆکردنەوە یا سەرجەم) لە [[پارێزگای سلێمانی|دەڤەری سلێمانی]] کۆبوونەوە و (کۆ) لە دەڤەری سلێمانیشدا بەکاردێت بۆ ئاماژەکردن بە ئەستێرەی سورەیا، کە ئەو ئەستێرەیە کە بە دەرکەوتنی کاتەکەی دەناسرێت، بەتایبەتی لە [[لادێ]]کاندا. لەم پەیوەندییەدا [[مەسعوود محەممەد|پرۆفیسۆر مەسعوود محەممەد]] باس لەوە دەکات کە لێکدانەوە کۆنەکەی وشەی (کۆ)، وەک باوەڕی باو، ئەوەیە کە ئەو کەسەی لە یەکێک لە لوتکەکانی چیای ھەیبەت سوڵتانەوە دەڕوانێت بەرەو بەشەکانی شارەکە لە ڕابردوودا بە شێوەیەکی گرووپی لە دوورەوە دەیبینی، واتە لە شێوەی گرووپی (سورەیا)، کە بە زمانی کوردی بە واتای (کۆ) دێت. * [[مەسعوود محەممەد|پرۆفیسۆر مەسعوود محەممەد]] لێرەدا دەشڵێت، وشەی (سەنجاق) پێش سەردەمی عوسمانییە، وەک بەڵگە کتێبی (الآزکار)ی ئیمامی نەوەوی دەھێنێتەوە کە ٦١٦ ساڵ لەمەوبەر لەلایەن پیاوێکەوە کۆپی کراوە بە ناوی (خدری کوڕی عومەر الکویسەنجاکلی)، کە لە کۆتایی کتێبەکەدا ناوی ھاتووە. پرۆفیسۆر مەسعوود ئەگەری ئەوە بەدوور ناگرێتەوە کە ناوی کویسانجاق دوای ھێرشەکانی ھولاگو یان تەیمور بەو شارە درابێت، بەو پێیەی ئەو زاراوەیەی لەو کاتەدا بەکاردەھێنرا تورکی بووە. دەشڵێت کویسنجەق دەکەوێتە سەر ڕێگای کاروانەکان کە لە [[حەلەب]] و باکووری [[سووریا]]وە دێت و بەرەو باکووری [[ئێران]] دەڕوات. ئەو پێی وایە، لە ھەر حاڵەتێکدا، مێژووی دامەزراندنی شاری کویسنجەق دەگەڕێتەوە بۆ نێوان ١٣٠٠ساڵ بۆ ١٤٠٠ ساڵ لەمەوبەر. * پرۆفیسۆر غالب تاڵەبانی دەفەرموێت: بنەچەی کویسنجەق (کۆی - سان - جا) واتە چیای کورسی سوڵتان. لێکدانەوەکەی ئەوەیە کە (کۆی-کۆ-کێو) بە واتای شاخ دێت، و بە تایبەتی شاخی شکۆمەندی سوڵتان کە دەکەوێتە نزیک کۆیەوە، کە [[قەزای ڕانیە]] لە [[قەزای کۆیە]] جیادەکاتەوە. * سەبارەت بە (سان)، کورتکراوەی وشەی (سوڵتان)ە، ئەمەش بەڵگەی ئەوەیە کە تا ئەمڕۆ لە شێوەزاری ھەورامیدا دەبینرێت، کە لە جیاتی جەعفەر سوڵتان دەڵێن جەعفەرسان، کە یەکێکە لە سەرکردەی ھۆزەکانی ھەورامی. ھەروەھا وشەی (جا یان جێگا) بە مانای شوێن یان بارەگا ڕوون دەکاتەوە، بۆیە ڕەتیدەکاتەوە کە بنەچەی کۆیسنجق (کۆی-سنجق) بێت. * لە کۆتاییدا [[شاکر فەتاح|پرۆفیسۆر شاکر فەتاح]] دەڵێت: خەڵکی شاری کۆیسنجق و دەوروبەری شارەکە ناودەبەن بە (کۆیە)، شاعیری ناودار [[حاجی قادری کۆیی]] لە یەکێک لە بەیتەکانیدا ناوی دەبات (شارەکەی کۆ). دوای دروستبوونی موتەسەرریفەت لە سەردەمی عوسمانییەکان، ناویان لێنا کۆی سنجاق واتە موتەسەرریفەتی (کۆ). دەڵێت: ڕەنگە ئەو بەروبوومە کشتوکاڵییەکان لە سەردەمێکدا لەوێ لە کۆگاکانی حکومەتدا کۆکرابێتەوە. کەواتە شوێنی ئەو کۆگایانە ناویان لێنرا (کۆ، واتە کۆکردنەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 | نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == '''قەزای کۆیە''' ھاوسنووری ئەم قەزایانەیە: * لە باکوورەوە [[قەزای شەقڵاوە]] و [[قەزای پیرمام]]. * لە باشوورەوە [[قەزای چەمچەماڵ]]، [[قەزای تەقتەق]] و [[قەزای کەرکووک]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[قەزای دووکان]]، [[قەزای حاجیاوا]] و [[قەزای ڕانیە]]. * لە ڕۆژاواوە [[قەزای بنەسڵاوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزای کۆیە | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/relation/3829921 | نووسەر = [[ئۆوپن ستریت ماپ|openstreetmap]] |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * کاتێک عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٥٤دا ناوچەکەیان داگیرکرد، بڕیاریاندا حکومەتی خۆجێی بۆ سەرکردە [[کورد]]ەکان جێبھێڵن، بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * بەڵام تۆمارە ئەرشیفییەکان لە سەدەی ١٦ بەدواوە ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو ناوچەیانەی کە بە شێوەیەکی باو پەیوەندییان بە شارەزوورەوە ھەیە، لەوانە [[ئامێدی]]، [[ھەولێر]]، [[کەرکووک]] و [[زاخۆ]]، لە سەردەمی جیاوازدا، وەک [[سنجاق]] لە ناو [[ئەیالەتی بەغدا]]دا ڕیزکراون.<ref>https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/224338</ref> تۆمارە کارگێڕییەکانی عوسمانی لە ساڵانی ١٥٥٨-١٥٧٦ و ١٥٧٣-١٥٨٧ ئەم نیشتەجێبوونانە وەک [[قەزا]]ی ژێردەستەی [[بەغدا]] دەژمێرن، ئەمەش پێشنیاری ئەوە دەکات کە پێگەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لەناو ئیمپراتۆریەتەکەدا جێگیر نەبووە، بەڵکو لە نێوان قۆناغەکانی سەربەخۆیی ئەیالەتەکان و ژێردەستەیی ئیداری بۆ بەغدادا بە یەکەوە دەگۆڕێت.<ref>Musul – Kerkük ile İlgili Arşiv Belgeleri (1525–1919) (in Turkish). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. 1993. pp. 47–48</ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، [[ئەیالەتی شارەزوور]] کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. [[سنجاقی بابان]] کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات، و ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ویلایەتی بەغدا]]وە. لە ساڵی ١٨٥٠ دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی ھات و ھەر لەو ساڵەدا داواکارییەک بۆ دامەزراندنی ئەنجومەنێکی گەورە (meclis-i kebîr) لە شارەزوور لەلایەن [[باب ئەلعالی]] ڕەتکرایەوە. پاساوەکە ئەوە بوو کە ئەم جۆرە چاکسازییە ئیدارییە سەرەتا لە [[بەغدا]]وە دەست پێ بکات. * سنووری ئێستای قەزای کۆیە بە ناوی کۆیسنجەق لە ساڵەکانی (١٦٨٠ - ١٧٠٢)، لە ناو [[سنجاق]]ەکانی [[ئەیالەتی شارەزوور]]دا ھاتووە.<ref>https://www.academia.edu/19903381/18_Y%C3%BCzy%C4%B1l%C4%B1n_%C4%B0lk_Yar%C4%B1s%C4%B1nda_Osmanl%C4%B1_Devletinin_%C4%B0dari_Taksimat%C4%B1_Eyalet_ve_Sancak_Tevcihat%C4%B1_In_the_First_half_of_the_18th_Century_Administrative_Divisions_of_the_Ottoman_Empire_Shire_and_Sanjak_Assignments</ref> ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). ==== قۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣) ==== لەم قۆناغەدا سیستەمی کارگێڕیی بەغدا لە [[ئەیالەت]]ەوە گۆڕدرا بۆ [[ویلایەت]]، ئەمەش لەلایەن [[والی]] تازە (مەدحە ت پاشا) کە لە ڕۆژی (۱۸ی موحەڕەمی ساڵی ۱۲۸٦ز-١٨٦٩/٤/٣٠ز)دا. گەیشتە [[بەغدا]] جیبەجێکرا، [[ویلایەتی بەغدا]] لەم قۆناغەدا لە (١٥) لیواوە کرا بە(١٤) لیوا، ژمارەی [[قەزا]]کانیشی لە(١٣٦)ەوە بۆ (۹۳) قەزا کەمکرایەوە. قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ [[والی]] [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|لیوای کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # سنووری ئێستای '''پارێزگای ھەولێر''' لەم سەردەمەدا لە لیوای ڕەواندزدا کۆکرایەوە. ==== قۆناغی سێیەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨) ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری [[سنجاق]]ەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[قەزای ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە نێوان ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا، قەزای کۆیە یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] بوو. * لە نێوان ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا، [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە سنووری قەزای کۆیە ھاتە کایەوە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # [[قەزای ڕانیە]] دوای جێگیربوونی چارەنووسی [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، [[قەزای ڕانیە]] سەر لە نوێ بە لیوای ھەولێرەوە بەسترایەوە، سەرەتا بەشی ڕۆژئاوای [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] کە دەکەونە نێوان چیای [[ھەیبەت سوڵتان]]، [[زێی بچووک]] و ڕووباری باسەلامەوە بە [[قەزای کۆیە]] لکێندرا، لکاندنیشی پەیوندی بە موڵکداری ئاغاکانی کۆیەوە ھەیە، کە خاوەنی زۆربەی زەوییەکانی ئەم ناحیە بوون، دواتر گەڕێنرایەوە بۆ [[قەزای ڕانیە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =كورد وترك وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سي جي ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * لەم قۆناغەدا قەزای کۆیە هیچ گۆڕانکارییەکی بەسەردا نەهات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای کۆیە]]. === سەردەمی کۆماری(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== * بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== * بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٠٣) لە ١٩٧٣/١٠/١٥دا، بە دابڕاندنی (١٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]]، (٢٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] و (٤) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی شۆڕش]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای کۆیە]]وە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[دێگەڵە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة شورش | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9281.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== * بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. * بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == ناودارانی کۆیە == ===کەسایەتیی شۆڕشگێڕ=== * [[عەلی مەولود داربەسەری]] ساڵی ١٩٢٣–١٩٧٤ لەناوپردان ناوچەی [[حاجی ئۆمەران]] بە ھێرشی ئاسمانی فڕۆکەکانی [[بەعس]] شەھید بوو، تا ئێستاش گۆڕەکەی نادیارە.<ref>https://www.regaykurdistan.com/index.php/wtar/28342-2020-07-05-14-28-16 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211217125959/https://www.regaykurdistan.com/index.php/wtar/28342-2020-07-05-14-28-16 |date=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ }}</ref> ===ھونەرمەندان=== مام سێوە (مەقام بێژ)، [[تایەر تۆفیق]] (گۆانیبێژ)، رۆستەم ئاغالە (شێوەکار)، باکووری. پوتە (برای سێوە بووە). حەنیل. مەتیعەبدوڵای قادرۆکێ. ئۆمەری حەمەدی خاڵی. عەبدوڵای خاڵی، حەمەدی لیلەی، مستەفای ئۆمەری قالەی کەمەندی، قادری ئۆ مەری قالەی کەمەندی، دەروێش حەمیدی قالەی، مام تەھای خەلیلی، حەمەدی گار فێنی قادری حەمەدی، مەلا ئەسعەد. حەمەدەمین عەباس. ===شاعیران=== [[حاجی قادری کۆیی]] (١٨١٧-١٨٩٧) , [[مەلای گەورە]] (١٨٧٦-١٩٤٣), [[دڵدار]] (نوسەری ھۆنراوەی [[ئەی رەقیب]] ,١٩١٨-١٩٤٨)، [[قوبادی جەلیزادە]]. [[دڵزار]]. [[عەونی]]. [[دلێر]]. ئەختەر. عاسی. وەردی. سامی عەوداڵ. [[خادیم]]. ڕۆستەم. تایەر حەوێزی. حاجی مەلا عەبدوڵای جەلیزادە. مەلا محەمەدی کۆیی جەلیزادە. مەنفی ونیھانی. لامیع. جەلال جۆبار. مە جید ئاسینگەر. کەمال غەمبار، وەستا حمد امین نەجار. == زانکۆی کۆیە == کۆیە ئێستا زانکۆیەکی لێیە بە ناوی [[زانکۆی کۆیە]]، کە لە ڕێکەوتی ١١ \١٠\٢٠٠٣ دامەزراوە لەوکاتەوە بەشێوەیەکی بەرچاو گەشەیکردووە. ژمارەی بەشەکانی زیادیکردووە بۆ ٣٤ بەش. لەساڵی ٢٠١٠ زانکۆی کۆیە پێکھاتەی خۆی گۆری لەسیستەمی کۆلیجەوە بۆ فاکەڵتی بەمەبەستی پێشکەوتنی زانکۆو ھاوشێوەبونی لەگەل سیستەمی نوێی زانکۆ پێشکەوتوەکانی جیھان. یەکێک لەتایبەتمەندیەکانی زانکۆی کۆیە بریتیە لە کەمپی زانکۆ کەبەشە ئەکادیمیەکانی زانکۆ و بەرێوەبەرایەتیەکان وخوێندکاران و ستافی دابینکردنی پێداویستیەکان لەخۆدەگرێ. لەھەرە تایبەتمەندیە گرنگەکانی زانکۆی کۆیە بریتیە لەو گەشە خێراو بەرچاوەی کە بەخۆیەوە دەبینێ بە بەراورد لەگەڵ زانکۆکانی تری کوردستان. زانکۆی کۆیە خاوەنی ھەندێ بەشی زانستی وئەندازیارییە کە دەگمەنن لەزانکۆکانی تری کوردستان وعێراق و ئەو بەشانە تەنھا لە زانکۆی کۆیە ھەن کە بریتین لەبەشەکانی ئەندازیاری نەوت وئەندازیاری جیۆتەکنیک و ئەندازیاری کیمیایی و دەرونزانی پزیشکی مایکرۆ بایەلۆجی). لەگەڵ چەندین بەشی تر کە پیک دیت لە زانستە مرۆڤایەتی و کۆمەڵایەتیەکان کە پیک دیت لە بەشەکانی قانون _ گارگێری و ئابوری_ شریعە ھەروەھا زمانی ئینگلیزی وە پەروەردە پیک دیت لە بەشەکانی مێژوو _ جوگرافیە _ کوردی _ عربی _ وەرزش _ زانستەکان پیک دیت لە بایۆلۆژی _ کیمیا_ فیزیاء _ماتکاتیک لەگەڵ چەند بەشێکی تر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = سەبارەت بە زانکۆی کۆیە | ناونیشان = http://www.koyauni.ac/kurdish/ | نووسەر = [[زانکۆی کۆیە]] | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]] | ڕێکەوتی سەردان = ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧ | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١ی شوباتی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20120201212114/http://www.koyauni.ac/kurdish/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == قشلەی کۆیە == ئەم قشلەیە دەکەوێتە ناو سەنتەری شارۆچکەی کۆیە بەلای رۆژئاوای دا، لەسەر بەرزایەک (گردێکی پان) کە رووبەری لە ٢٤٠٠ م چوار گۆشە زیاترە. رووی دەرەوەی لە شێوەی قەڵا دروستکراوە و لە ھەر چوار لادا قوڵەی [[شەڕ]] و بەرگری بۆ دانراوە. لە ھەندێک شوێن بینایەکە دوو نھۆمە. لە بەشێکی مۆزەخانەی کۆیە دانراوە. لە لایەکی تر گەلەری ھونەری ھەیە، لەسەردەمی عوسمانیەکان دروست کراوە. == ناحیەکان و گوندەکان == کۆیە لە سەرەتای پێکھاتە ئیداریەکانی دەوڵەتی عوسمانی قەزایەک بوو سەر بە سنجاقی '''شارەزوور''' (کە ناوەندەکەی [[کەرکووک]] بوو) و لە ساڵی ١٨٩٣ و ١٨٩٥ز شەقڵاوە ناحیەیەکی سەر بەو قەزایە بوو. لە پاش [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانی یەکەم]] و درووستبوونی دەوڵەتی نوێی عیڕاق ھەولێر لە کەرکووک جیاکراوەو کرا بە لیوایەکی تایبەت و کۆیە بوو بە قەزایەکی سەر ھەولێر.<ref>سالنامە دولت علیە عثمانیة سنة ١٣٣٠ ھ، استانبول، ص ٨٠٣.</ref> قەزای کۆیە لە پێنج ناحیە و ١٩٠ گوند پێکھاتووە.<ref>[www.hawlergov.org/ku/region.php?id=١٣٣٠٧٥٨٧٥٤ قەزای کۆی - ماڵپەڕی پارێزگای ھەولێر]</ref> * [[ناحیەی ئاشتی]]؛ ٢٢ گوند، گرینگترینیان گوندی خەرابە و کاولان و بۆگد و کورداوا. * [[ناحیەی سکتان]]؛ ١٢ گوند، گرینگترینیان سکتان و نازەنین. * [[ناحیەی سێگردکان]]؛ ١١ گوند * [[ناحیەی شۆڕش]]؛ ٥١ گوند، گرینگتریتیان [[دێگەڵە|گوندی دێگەڵە]] و [[بانی ماران]] == بەستەری تایبەت == * سایتی '''چنارۆک''' [https://web.archive.org/web/20141021111314/http://chnarok.se/darbaray%20koya.htm] * سایتی '''زانکۆی کۆیە'''[https://web.archive.org/web/20120201212114/http://www.koyauni.ac/kurdish/] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{قەزای کۆیە}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Koy Sinjaq District}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|جوگرافیا|کوردستان|پارێزگای ھەولێر}} [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:کۆیە]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:جوگرافیای کوردستان]] [[پۆل:کوردستان]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] to3kxwtrxjy7azudzyzty9a0c7wp32q 1592246 1592245 2026-06-19T22:43:03Z MFTG 21816 /* سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) */ 1592246 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای کۆیە | ناوی_فەرمی = ''{{lang-ar| قضاء کویسنجق }}<br>{{lang-en| Koy Sinjaq District }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[قەزا]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = نەخشەی قەزای کۆیە.png | photo2a = قەزای کۆیە.png | photo2b = | photo3a = | photo3b = | | spacing = 2 |size = 300px }} | شرۆڤەی_وێنە = وێنەی سەرەوە:{{ھن}}نەخشەی قەزای کۆیە{{ھن}}وێنەی خوارەوە:{{ھن}}نەخشەی کارگێڕی قەزای کۆیە و قەزای تەقتەق | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=8 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای کۆیە''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = 1 | پۆتانەکان = {{coord| 36.08314| 44.63329 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[کۆیە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩١٨]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = قایمقام | ناوی_سەرۆک = تارق حەیدەری | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٤٩٤٫٣ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٦٢٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ١٣٨١ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٧١ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٩٠،٤١٣ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = کۆیی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) و [[زمانی سوریانی|سوریانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) و [[مەسیحی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} [[پەڕگە:Koye.JPG|thumb|وێنەی شاری کۆیە]] '''قەزای کۆیە''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: قضاء کویسنجق، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Koya District) یەکێکە لە قەزاکانی [[پارێزگای ھەولێر]]، [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی [[شارۆچکە]]ی [[کۆیە]]یە. لە دوو نەتەوەی [[کورد]] و [[ئاشوورییەکان|کلدان]] پێکھاتووە. قەزایەی کۆیە خاوەن پێگەیەکی جیۆگرافی گرنگە لەسەر ئاستی [[عیراق]] و [[کوردستان]]دا. بە دوو چیای خنجیلانە دەورەدراوە. ئەوانیش چیای «[[باواجی]]» کە بەرزیەکەی ١٢٦٠م و چیای «[[ھەیبەت سوڵتان]]» کە بەرزیەکەی ١٠٩٢م لە ڕووی [[ئاستی دەریا]]وە دەبێت. دەگوترێت کە مێژووی دروستبوونی شاری کۆیە، دەگەڕێتەوە بۆ گوندی [[ئاسکی کۆیە]] و پێی گوتراوە ئەسکی کۆ (بە [[تورکی]] بە واتای کۆنەگوند دێت)، بەڵام دواتر خەڵکەکە ڕوویان لە [[حەمامۆک]] کردووە کە خاوەنی سەرچاوەی ئاوی زۆرە و بەو ناوچەیش گوتراوە کاولە کۆ. دواتریش لە شوێنی ئێستای کۆیە جێگیربوون ودەوڵەتی عوسمانی لێ پاش نەمانی میرنشینی [[میرنشینی بابان|بابان]] و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] ئیدارەیەکی فەرمی لێ دامەزراندووە و ناوی ناوە (کۆی سنجاق) [[سنجاق]]یش یەکەیەکی ئیداری بوو لە [[دەوڵەتی عوسمانی]]. کۆیە زیاتر لە ٨٠ شوێنەواری ھەیە لەوانە: خرابە، کلێسە، قەڵای شیلە، ئەسکی کۆیە، گوبتەپە، سکتای قەیسەری، باواجی، سماقۆڵی میرسەید، چنارۆک و حەمامۆک. بۆیەکەمین جاریش بە فەرمی لە ساڵی ١٨٨٥ قوتابخانە لەو شارەدا دامەزراوە. لەساڵی ١٩١٨ کۆیە کراوە بە [[قەزا]]. لەساڵی ١٩٨٨ لەژێر وەک کاردانەوەیەک دژی بزاڤی بڵاوی [[پێشمەرگە]]، [[حکوومەتی عێراق]] کۆیەی لە قەزا بچوککردووەتەوە و کردی بە [[ناحیە]]، بەڵام دوای ساڵی ١٩٩١ جارێکی تر [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] کۆیەی کردەوە بە قەزا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == ناو == ناوی قەزای کۆیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە شاری [[کۆیە]]یە، خەڵکی [[کوردستان]] و شارەکە پێی دەڵێن [[کۆیە]]، بەڵام ھەر لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|سەردەمی عوسمانییەوە]] لە یەکە کارگێڕییەکاندا و لە حکومەتی عێراقیشدا بە (کویسنجق) ناوی ھاتووە. ئەم بۆچوونانەی خوارەوە سەبارەت بە ناوی کۆیە ھاتووە: * سەبارەت بە بنەچەی ناوی کۆیە لێکدانەوە و دەرەنجامی زۆر ھەیە. پرۆفیسۆر تاھر ئەحمەد حەوێزی چەندین بۆچوونی سەبارەت بە وەرگرتنی ئەو ناوە خستوەتەڕوو، گرنگترینیان بریتین لە: ** ناو لە سەردەمی فەتحەکانی ئیسلامیدا (کۆھسار) بووە، واتە (ناوچەی شاخاوی). ** دەوترێت ناوەکە لە بنەڕەتدا کۆسار(کوثار) بووە، بەڵام دوای فەتحە ئیسلامییەکان بووە بە (کۆیسەنجاک)، وەک چۆن موسڵمانان و عوسمانییەکان (ئالا تەلە واتە سەنجاک)یان بەرزکردۆتەوە، واتە ئاڵای بەرزی پێغەمبەر، لەسەر ئەو قەڵا کۆنەی کە بە قەڵای (قۆچ پاشا) بە ناوبانگ بووە. ** دەوترێت کۆی سەنجاک ناوی (کۆی سان) و (کۆی سان لەگەڵ کۆسرەت) بووە، کە شاخێکە لە دەڤەری [[ناحیەی خەلەکان|خەلەکان]] و [[ناحیەی خدران|خدران]]، برا بوون. (سان) کورتکراوەی ناوی (سوڵتان)ە، بەو پێیەی تا ئێستا نازناوی (سان) لە ناوچەی ([[ھەورامان]])دا باوە کە دەدرێت بە سەرۆک ھۆزەکان. مانای گشتی شاخی تایبەت سوڵتانە. ** ھەندێک خێڵ ھەبوون بە ناوی (مامەکویە) و (کۆی) کە لە (جەبەل سەماق) لەلای ڕۆژاوای [[حەلەب]] نیشتەجێ بوون و لە دوای ساڵی (٥٥٠)کۆچی، کۆچیان کردووە بۆ ناوچەی [[پارێزگای لوڕستان|لوڕستان]] لە سەردەمی حاکمەکەیدا (ھەزار ئەسپ). پاشان، پرۆفیسۆر حەویزی دەپرسێت: ئایا ناکرێت پەیوەندییەک ھەبێت لەنێوان ئەو دوو ناوەی باسکراوە و (کۆی) و (ئاکۆ) کە دەکەونە [[قەزای ڕانیە|دەڤەری ڕانیە]]؟ ** پرۆفیسۆر حەویزی بۆچوونی مێژوونووسی گەورەی کورد، خوالێخۆشبوو [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] ھێنایەوە، کە لە دوای حوکمڕانی (مەئمون بەگ) کە یەکێک بوو لە شازادەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]]، مامی (سەرخات بەگ)، ناوچەکانی ڕێکخستەوە وەک (لۆی، مەسیلە، مەھرەدان، تانورا، کولوس و نەشکاس) تا خوسلە دەگرێتەوە. خوالێخۆشبوو ئەمین زەکی دەڵێت کە (لۆی) بریتییە لە (نوێ)، و ئەمە ناوچەی ئێستای کۆیسانجاکە. بۆیە دوور نییە کە (لۆی) (کۆی)بێت. ** سەنجاق وشەیەکی تورکییە بە واتای ([[ئاڵا]])دێت، وەک لە کتێبی چوار سەدەی مێژووی مۆدێرندا ئاماژەی پێکراوە، ناوچەیەکە کە (سەنجاک بەکی) لە پێگەی یەکەیەکی فیۆداڵیدا حوکمڕانی دەکات، دواتر بە مانای یەکەیەکی ئیداریی سەر بە [[ئەیالەت]]ەکان دێت و لەلایەن [[موتەسەڕیف]]ەوە فەرمانڕەوایی دەکرێت. ** ھەندێک دەڵێن (کۆی) بە تورکی بە واتای ([[گوند]]) و کویسانجاق بە واتای (گوندی مەعریفە). پڕۆفیسۆر حەوێزی دەفەرموێت: ئەگەر وابێت، ئەوا دەبێ کویسەنجاق پێشتر ناوێکی تری ھەبووبێت، بەڵگەکانیشی بۆ ئەوە ئەوەیە کە دەوترێت (کۆی تۆپزاوا)، واتە گوندی (تۆپزاوا)، و (کوی شیلە- گوندی شیلام)، و نەگوتراوە (کۆی کوڵە). ** ھەندێک لە نووسەرانی عەرەب ناوەکەیان بە (القی) لە جیاتی (کۆی) تۆمار کردووە. ** (کۆ) وشەیەکە بە واتای (کۆکردنەوە یا سەرجەم) لە [[پارێزگای سلێمانی|دەڤەری سلێمانی]] کۆبوونەوە و (کۆ) لە دەڤەری سلێمانیشدا بەکاردێت بۆ ئاماژەکردن بە ئەستێرەی سورەیا، کە ئەو ئەستێرەیە کە بە دەرکەوتنی کاتەکەی دەناسرێت، بەتایبەتی لە [[لادێ]]کاندا. لەم پەیوەندییەدا [[مەسعوود محەممەد|پرۆفیسۆر مەسعوود محەممەد]] باس لەوە دەکات کە لێکدانەوە کۆنەکەی وشەی (کۆ)، وەک باوەڕی باو، ئەوەیە کە ئەو کەسەی لە یەکێک لە لوتکەکانی چیای ھەیبەت سوڵتانەوە دەڕوانێت بەرەو بەشەکانی شارەکە لە ڕابردوودا بە شێوەیەکی گرووپی لە دوورەوە دەیبینی، واتە لە شێوەی گرووپی (سورەیا)، کە بە زمانی کوردی بە واتای (کۆ) دێت. * [[مەسعوود محەممەد|پرۆفیسۆر مەسعوود محەممەد]] لێرەدا دەشڵێت، وشەی (سەنجاق) پێش سەردەمی عوسمانییە، وەک بەڵگە کتێبی (الآزکار)ی ئیمامی نەوەوی دەھێنێتەوە کە ٦١٦ ساڵ لەمەوبەر لەلایەن پیاوێکەوە کۆپی کراوە بە ناوی (خدری کوڕی عومەر الکویسەنجاکلی)، کە لە کۆتایی کتێبەکەدا ناوی ھاتووە. پرۆفیسۆر مەسعوود ئەگەری ئەوە بەدوور ناگرێتەوە کە ناوی کویسانجاق دوای ھێرشەکانی ھولاگو یان تەیمور بەو شارە درابێت، بەو پێیەی ئەو زاراوەیەی لەو کاتەدا بەکاردەھێنرا تورکی بووە. دەشڵێت کویسنجەق دەکەوێتە سەر ڕێگای کاروانەکان کە لە [[حەلەب]] و باکووری [[سووریا]]وە دێت و بەرەو باکووری [[ئێران]] دەڕوات. ئەو پێی وایە، لە ھەر حاڵەتێکدا، مێژووی دامەزراندنی شاری کویسنجەق دەگەڕێتەوە بۆ نێوان ١٣٠٠ساڵ بۆ ١٤٠٠ ساڵ لەمەوبەر. * پرۆفیسۆر غالب تاڵەبانی دەفەرموێت: بنەچەی کویسنجەق (کۆی - سان - جا) واتە چیای کورسی سوڵتان. لێکدانەوەکەی ئەوەیە کە (کۆی-کۆ-کێو) بە واتای شاخ دێت، و بە تایبەتی شاخی شکۆمەندی سوڵتان کە دەکەوێتە نزیک کۆیەوە، کە [[قەزای ڕانیە]] لە [[قەزای کۆیە]] جیادەکاتەوە. * سەبارەت بە (سان)، کورتکراوەی وشەی (سوڵتان)ە، ئەمەش بەڵگەی ئەوەیە کە تا ئەمڕۆ لە شێوەزاری ھەورامیدا دەبینرێت، کە لە جیاتی جەعفەر سوڵتان دەڵێن جەعفەرسان، کە یەکێکە لە سەرکردەی ھۆزەکانی ھەورامی. ھەروەھا وشەی (جا یان جێگا) بە مانای شوێن یان بارەگا ڕوون دەکاتەوە، بۆیە ڕەتیدەکاتەوە کە بنەچەی کۆیسنجق (کۆی-سنجق) بێت. * لە کۆتاییدا [[شاکر فەتاح|پرۆفیسۆر شاکر فەتاح]] دەڵێت: خەڵکی شاری کۆیسنجق و دەوروبەری شارەکە ناودەبەن بە (کۆیە)، شاعیری ناودار [[حاجی قادری کۆیی]] لە یەکێک لە بەیتەکانیدا ناوی دەبات (شارەکەی کۆ). دوای دروستبوونی موتەسەرریفەت لە سەردەمی عوسمانییەکان، ناویان لێنا کۆی سنجاق واتە موتەسەرریفەتی (کۆ). دەڵێت: ڕەنگە ئەو بەروبوومە کشتوکاڵییەکان لە سەردەمێکدا لەوێ لە کۆگاکانی حکومەتدا کۆکرابێتەوە. کەواتە شوێنی ئەو کۆگایانە ناویان لێنرا (کۆ، واتە کۆکردنەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 | نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == '''قەزای کۆیە''' ھاوسنووری ئەم قەزایانەیە: * لە باکوورەوە [[قەزای شەقڵاوە]] و [[قەزای پیرمام]]. * لە باشوورەوە [[قەزای چەمچەماڵ]]، [[قەزای تەقتەق]] و [[قەزای کەرکووک]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[قەزای دووکان]]، [[قەزای حاجیاوا]] و [[قەزای ڕانیە]]. * لە ڕۆژاواوە [[قەزای بنەسڵاوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزای کۆیە | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/relation/3829921 | نووسەر = [[ئۆوپن ستریت ماپ|openstreetmap]] |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * کاتێک عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٥٤دا ناوچەکەیان داگیرکرد، بڕیاریاندا حکومەتی خۆجێی بۆ سەرکردە [[کورد]]ەکان جێبھێڵن، بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * بەڵام تۆمارە ئەرشیفییەکان لە سەدەی ١٦ بەدواوە ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو ناوچەیانەی کە بە شێوەیەکی باو پەیوەندییان بە شارەزوورەوە ھەیە، لەوانە [[ئامێدی]]، [[ھەولێر]]، [[کەرکووک]] و [[زاخۆ]]، لە سەردەمی جیاوازدا، وەک [[سنجاق]] لە ناو [[ئەیالەتی بەغدا]]دا ڕیزکراون.<ref>https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/224338</ref> تۆمارە کارگێڕییەکانی عوسمانی لە ساڵانی ١٥٥٨-١٥٧٦ و ١٥٧٣-١٥٨٧ ئەم نیشتەجێبوونانە وەک [[قەزا]]ی ژێردەستەی [[بەغدا]] دەژمێرن، ئەمەش پێشنیاری ئەوە دەکات کە پێگەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لەناو ئیمپراتۆریەتەکەدا جێگیر نەبووە، بەڵکو لە نێوان قۆناغەکانی سەربەخۆیی ئەیالەتەکان و ژێردەستەیی ئیداری بۆ بەغدادا بە یەکەوە دەگۆڕێت.<ref>Musul – Kerkük ile İlgili Arşiv Belgeleri (1525–1919) (in Turkish). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. 1993. pp. 47–48</ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، [[ئەیالەتی شارەزوور]] کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. [[سنجاقی بابان]] کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات، و ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ویلایەتی بەغدا]]وە. لە ساڵی ١٨٥٠ دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی ھات و ھەر لەو ساڵەدا داواکارییەک بۆ دامەزراندنی ئەنجومەنێکی گەورە (meclis-i kebîr) لە شارەزوور لەلایەن [[باب ئەلعالی]] ڕەتکرایەوە. پاساوەکە ئەوە بوو کە ئەم جۆرە چاکسازییە ئیدارییە سەرەتا لە [[بەغدا]]وە دەست پێ بکات. * سنووری ئێستای قەزای کۆیە بە ناوی کۆیسنجەق لە ساڵەکانی (١٦٨٠ - ١٧٠٢)، لە ناو [[سنجاق]]ەکانی [[ئەیالەتی شارەزوور]]دا ھاتووە.<ref>https://www.academia.edu/19903381/18_Y%C3%BCzy%C4%B1l%C4%B1n_%C4%B0lk_Yar%C4%B1s%C4%B1nda_Osmanl%C4%B1_Devletinin_%C4%B0dari_Taksimat%C4%B1_Eyalet_ve_Sancak_Tevcihat%C4%B1_In_the_First_half_of_the_18th_Century_Administrative_Divisions_of_the_Ottoman_Empire_Shire_and_Sanjak_Assignments</ref> [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). ==== قۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣) ==== لەم قۆناغەدا سیستەمی کارگێڕیی بەغدا لە [[ئەیالەت]]ەوە گۆڕدرا بۆ [[ویلایەت]]، ئەمەش لەلایەن [[والی]] تازە (مەدحە ت پاشا) کە لە ڕۆژی (۱۸ی موحەڕەمی ساڵی ۱۲۸٦ز-١٨٦٩/٤/٣٠ز)دا. گەیشتە [[بەغدا]] جیبەجێکرا، [[ویلایەتی بەغدا]] لەم قۆناغەدا لە (١٥) لیواوە کرا بە(١٤) لیوا، ژمارەی [[قەزا]]کانیشی لە(١٣٦)ەوە بۆ (۹۳) قەزا کەمکرایەوە. قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ [[والی]] [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|لیوای کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # سنووری ئێستای '''پارێزگای ھەولێر''' لەم سەردەمەدا لە لیوای ڕەواندزدا کۆکرایەوە. ==== قۆناغی سێیەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨) ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری [[سنجاق]]ەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[قەزای ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە نێوان ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا، قەزای کۆیە یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] بوو. * لە نێوان ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا، [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە سنووری قەزای کۆیە ھاتە کایەوە. === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # [[قەزای ڕانیە]] دوای جێگیربوونی چارەنووسی [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، [[قەزای ڕانیە]] سەر لە نوێ بە لیوای ھەولێرەوە بەسترایەوە، سەرەتا بەشی ڕۆژئاوای [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] کە دەکەونە نێوان چیای [[ھەیبەت سوڵتان]]، [[زێی بچووک]] و ڕووباری باسەلامەوە بە [[قەزای کۆیە]] لکێندرا، لکاندنیشی پەیوندی بە موڵکداری ئاغاکانی کۆیەوە ھەیە، کە خاوەنی زۆربەی زەوییەکانی ئەم ناحیە بوون، دواتر گەڕێنرایەوە بۆ [[قەزای ڕانیە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =كورد وترك وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سي جي ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * لەم قۆناغەدا قەزای کۆیە هیچ گۆڕانکارییەکی بەسەردا نەهات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای کۆیە]]. === سەردەمی کۆماری(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== * بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== * بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٠٣) لە ١٩٧٣/١٠/١٥دا، بە دابڕاندنی (١٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]]، (٢٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] و (٤) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی شۆڕش]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای کۆیە]]وە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[دێگەڵە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة شورش | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9281.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== * بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. * بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == ناودارانی کۆیە == ===کەسایەتیی شۆڕشگێڕ=== * [[عەلی مەولود داربەسەری]] ساڵی ١٩٢٣–١٩٧٤ لەناوپردان ناوچەی [[حاجی ئۆمەران]] بە ھێرشی ئاسمانی فڕۆکەکانی [[بەعس]] شەھید بوو، تا ئێستاش گۆڕەکەی نادیارە.<ref>https://www.regaykurdistan.com/index.php/wtar/28342-2020-07-05-14-28-16 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211217125959/https://www.regaykurdistan.com/index.php/wtar/28342-2020-07-05-14-28-16 |date=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ }}</ref> ===ھونەرمەندان=== مام سێوە (مەقام بێژ)، [[تایەر تۆفیق]] (گۆانیبێژ)، رۆستەم ئاغالە (شێوەکار)، باکووری. پوتە (برای سێوە بووە). حەنیل. مەتیعەبدوڵای قادرۆکێ. ئۆمەری حەمەدی خاڵی. عەبدوڵای خاڵی، حەمەدی لیلەی، مستەفای ئۆمەری قالەی کەمەندی، قادری ئۆ مەری قالەی کەمەندی، دەروێش حەمیدی قالەی، مام تەھای خەلیلی، حەمەدی گار فێنی قادری حەمەدی، مەلا ئەسعەد. حەمەدەمین عەباس. ===شاعیران=== [[حاجی قادری کۆیی]] (١٨١٧-١٨٩٧) , [[مەلای گەورە]] (١٨٧٦-١٩٤٣), [[دڵدار]] (نوسەری ھۆنراوەی [[ئەی رەقیب]] ,١٩١٨-١٩٤٨)، [[قوبادی جەلیزادە]]. [[دڵزار]]. [[عەونی]]. [[دلێر]]. ئەختەر. عاسی. وەردی. سامی عەوداڵ. [[خادیم]]. ڕۆستەم. تایەر حەوێزی. حاجی مەلا عەبدوڵای جەلیزادە. مەلا محەمەدی کۆیی جەلیزادە. مەنفی ونیھانی. لامیع. جەلال جۆبار. مە جید ئاسینگەر. کەمال غەمبار، وەستا حمد امین نەجار. == زانکۆی کۆیە == کۆیە ئێستا زانکۆیەکی لێیە بە ناوی [[زانکۆی کۆیە]]، کە لە ڕێکەوتی ١١ \١٠\٢٠٠٣ دامەزراوە لەوکاتەوە بەشێوەیەکی بەرچاو گەشەیکردووە. ژمارەی بەشەکانی زیادیکردووە بۆ ٣٤ بەش. لەساڵی ٢٠١٠ زانکۆی کۆیە پێکھاتەی خۆی گۆری لەسیستەمی کۆلیجەوە بۆ فاکەڵتی بەمەبەستی پێشکەوتنی زانکۆو ھاوشێوەبونی لەگەل سیستەمی نوێی زانکۆ پێشکەوتوەکانی جیھان. یەکێک لەتایبەتمەندیەکانی زانکۆی کۆیە بریتیە لە کەمپی زانکۆ کەبەشە ئەکادیمیەکانی زانکۆ و بەرێوەبەرایەتیەکان وخوێندکاران و ستافی دابینکردنی پێداویستیەکان لەخۆدەگرێ. لەھەرە تایبەتمەندیە گرنگەکانی زانکۆی کۆیە بریتیە لەو گەشە خێراو بەرچاوەی کە بەخۆیەوە دەبینێ بە بەراورد لەگەڵ زانکۆکانی تری کوردستان. زانکۆی کۆیە خاوەنی ھەندێ بەشی زانستی وئەندازیارییە کە دەگمەنن لەزانکۆکانی تری کوردستان وعێراق و ئەو بەشانە تەنھا لە زانکۆی کۆیە ھەن کە بریتین لەبەشەکانی ئەندازیاری نەوت وئەندازیاری جیۆتەکنیک و ئەندازیاری کیمیایی و دەرونزانی پزیشکی مایکرۆ بایەلۆجی). لەگەڵ چەندین بەشی تر کە پیک دیت لە زانستە مرۆڤایەتی و کۆمەڵایەتیەکان کە پیک دیت لە بەشەکانی قانون _ گارگێری و ئابوری_ شریعە ھەروەھا زمانی ئینگلیزی وە پەروەردە پیک دیت لە بەشەکانی مێژوو _ جوگرافیە _ کوردی _ عربی _ وەرزش _ زانستەکان پیک دیت لە بایۆلۆژی _ کیمیا_ فیزیاء _ماتکاتیک لەگەڵ چەند بەشێکی تر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = سەبارەت بە زانکۆی کۆیە | ناونیشان = http://www.koyauni.ac/kurdish/ | نووسەر = [[زانکۆی کۆیە]] | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]] | ڕێکەوتی سەردان = ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧ | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١ی شوباتی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20120201212114/http://www.koyauni.ac/kurdish/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == قشلەی کۆیە == ئەم قشلەیە دەکەوێتە ناو سەنتەری شارۆچکەی کۆیە بەلای رۆژئاوای دا، لەسەر بەرزایەک (گردێکی پان) کە رووبەری لە ٢٤٠٠ م چوار گۆشە زیاترە. رووی دەرەوەی لە شێوەی قەڵا دروستکراوە و لە ھەر چوار لادا قوڵەی [[شەڕ]] و بەرگری بۆ دانراوە. لە ھەندێک شوێن بینایەکە دوو نھۆمە. لە بەشێکی مۆزەخانەی کۆیە دانراوە. لە لایەکی تر گەلەری ھونەری ھەیە، لەسەردەمی عوسمانیەکان دروست کراوە. == ناحیەکان و گوندەکان == کۆیە لە سەرەتای پێکھاتە ئیداریەکانی دەوڵەتی عوسمانی قەزایەک بوو سەر بە سنجاقی '''شارەزوور''' (کە ناوەندەکەی [[کەرکووک]] بوو) و لە ساڵی ١٨٩٣ و ١٨٩٥ز شەقڵاوە ناحیەیەکی سەر بەو قەزایە بوو. لە پاش [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانی یەکەم]] و درووستبوونی دەوڵەتی نوێی عیڕاق ھەولێر لە کەرکووک جیاکراوەو کرا بە لیوایەکی تایبەت و کۆیە بوو بە قەزایەکی سەر ھەولێر.<ref>سالنامە دولت علیە عثمانیة سنة ١٣٣٠ ھ، استانبول، ص ٨٠٣.</ref> قەزای کۆیە لە پێنج ناحیە و ١٩٠ گوند پێکھاتووە.<ref>[www.hawlergov.org/ku/region.php?id=١٣٣٠٧٥٨٧٥٤ قەزای کۆی - ماڵپەڕی پارێزگای ھەولێر]</ref> * [[ناحیەی ئاشتی]]؛ ٢٢ گوند، گرینگترینیان گوندی خەرابە و کاولان و بۆگد و کورداوا. * [[ناحیەی سکتان]]؛ ١٢ گوند، گرینگترینیان سکتان و نازەنین. * [[ناحیەی سێگردکان]]؛ ١١ گوند * [[ناحیەی شۆڕش]]؛ ٥١ گوند، گرینگتریتیان [[دێگەڵە|گوندی دێگەڵە]] و [[بانی ماران]] == بەستەری تایبەت == * سایتی '''چنارۆک''' [https://web.archive.org/web/20141021111314/http://chnarok.se/darbaray%20koya.htm] * سایتی '''زانکۆی کۆیە'''[https://web.archive.org/web/20120201212114/http://www.koyauni.ac/kurdish/] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{قەزای کۆیە}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Koy Sinjaq District}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|جوگرافیا|کوردستان|پارێزگای ھەولێر}} [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:کۆیە]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:جوگرافیای کوردستان]] [[پۆل:کوردستان]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] a80ieebm1u4i9uzr93jcmtmuniub99p 1592247 1592246 2026-06-19T22:43:49Z MFTG 21816 /* قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) */ 1592247 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای کۆیە | ناوی_فەرمی = ''{{lang-ar| قضاء کویسنجق }}<br>{{lang-en| Koy Sinjaq District }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[قەزا]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = نەخشەی قەزای کۆیە.png | photo2a = قەزای کۆیە.png | photo2b = | photo3a = | photo3b = | | spacing = 2 |size = 300px }} | شرۆڤەی_وێنە = وێنەی سەرەوە:{{ھن}}نەخشەی قەزای کۆیە{{ھن}}وێنەی خوارەوە:{{ھن}}نەخشەی کارگێڕی قەزای کۆیە و قەزای تەقتەق | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=8 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای کۆیە''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = 1 | پۆتانەکان = {{coord| 36.08314| 44.63329 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[کۆیە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩١٨]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = قایمقام | ناوی_سەرۆک = تارق حەیدەری | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٤٩٤٫٣ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٦٢٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ١٣٨١ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٧١ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٩٠،٤١٣ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = کۆیی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) و [[زمانی سوریانی|سوریانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) و [[مەسیحی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} [[پەڕگە:Koye.JPG|thumb|وێنەی شاری کۆیە]] '''قەزای کۆیە''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: قضاء کویسنجق، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Koya District) یەکێکە لە قەزاکانی [[پارێزگای ھەولێر]]، [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی [[شارۆچکە]]ی [[کۆیە]]یە. لە دوو نەتەوەی [[کورد]] و [[ئاشوورییەکان|کلدان]] پێکھاتووە. قەزایەی کۆیە خاوەن پێگەیەکی جیۆگرافی گرنگە لەسەر ئاستی [[عیراق]] و [[کوردستان]]دا. بە دوو چیای خنجیلانە دەورەدراوە. ئەوانیش چیای «[[باواجی]]» کە بەرزیەکەی ١٢٦٠م و چیای «[[ھەیبەت سوڵتان]]» کە بەرزیەکەی ١٠٩٢م لە ڕووی [[ئاستی دەریا]]وە دەبێت. دەگوترێت کە مێژووی دروستبوونی شاری کۆیە، دەگەڕێتەوە بۆ گوندی [[ئاسکی کۆیە]] و پێی گوتراوە ئەسکی کۆ (بە [[تورکی]] بە واتای کۆنەگوند دێت)، بەڵام دواتر خەڵکەکە ڕوویان لە [[حەمامۆک]] کردووە کە خاوەنی سەرچاوەی ئاوی زۆرە و بەو ناوچەیش گوتراوە کاولە کۆ. دواتریش لە شوێنی ئێستای کۆیە جێگیربوون ودەوڵەتی عوسمانی لێ پاش نەمانی میرنشینی [[میرنشینی بابان|بابان]] و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] ئیدارەیەکی فەرمی لێ دامەزراندووە و ناوی ناوە (کۆی سنجاق) [[سنجاق]]یش یەکەیەکی ئیداری بوو لە [[دەوڵەتی عوسمانی]]. کۆیە زیاتر لە ٨٠ شوێنەواری ھەیە لەوانە: خرابە، کلێسە، قەڵای شیلە، ئەسکی کۆیە، گوبتەپە، سکتای قەیسەری، باواجی، سماقۆڵی میرسەید، چنارۆک و حەمامۆک. بۆیەکەمین جاریش بە فەرمی لە ساڵی ١٨٨٥ قوتابخانە لەو شارەدا دامەزراوە. لەساڵی ١٩١٨ کۆیە کراوە بە [[قەزا]]. لەساڵی ١٩٨٨ لەژێر وەک کاردانەوەیەک دژی بزاڤی بڵاوی [[پێشمەرگە]]، [[حکوومەتی عێراق]] کۆیەی لە قەزا بچوککردووەتەوە و کردی بە [[ناحیە]]، بەڵام دوای ساڵی ١٩٩١ جارێکی تر [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] کۆیەی کردەوە بە قەزا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == ناو == ناوی قەزای کۆیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە شاری [[کۆیە]]یە، خەڵکی [[کوردستان]] و شارەکە پێی دەڵێن [[کۆیە]]، بەڵام ھەر لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|سەردەمی عوسمانییەوە]] لە یەکە کارگێڕییەکاندا و لە حکومەتی عێراقیشدا بە (کویسنجق) ناوی ھاتووە. ئەم بۆچوونانەی خوارەوە سەبارەت بە ناوی کۆیە ھاتووە: * سەبارەت بە بنەچەی ناوی کۆیە لێکدانەوە و دەرەنجامی زۆر ھەیە. پرۆفیسۆر تاھر ئەحمەد حەوێزی چەندین بۆچوونی سەبارەت بە وەرگرتنی ئەو ناوە خستوەتەڕوو، گرنگترینیان بریتین لە: ** ناو لە سەردەمی فەتحەکانی ئیسلامیدا (کۆھسار) بووە، واتە (ناوچەی شاخاوی). ** دەوترێت ناوەکە لە بنەڕەتدا کۆسار(کوثار) بووە، بەڵام دوای فەتحە ئیسلامییەکان بووە بە (کۆیسەنجاک)، وەک چۆن موسڵمانان و عوسمانییەکان (ئالا تەلە واتە سەنجاک)یان بەرزکردۆتەوە، واتە ئاڵای بەرزی پێغەمبەر، لەسەر ئەو قەڵا کۆنەی کە بە قەڵای (قۆچ پاشا) بە ناوبانگ بووە. ** دەوترێت کۆی سەنجاک ناوی (کۆی سان) و (کۆی سان لەگەڵ کۆسرەت) بووە، کە شاخێکە لە دەڤەری [[ناحیەی خەلەکان|خەلەکان]] و [[ناحیەی خدران|خدران]]، برا بوون. (سان) کورتکراوەی ناوی (سوڵتان)ە، بەو پێیەی تا ئێستا نازناوی (سان) لە ناوچەی ([[ھەورامان]])دا باوە کە دەدرێت بە سەرۆک ھۆزەکان. مانای گشتی شاخی تایبەت سوڵتانە. ** ھەندێک خێڵ ھەبوون بە ناوی (مامەکویە) و (کۆی) کە لە (جەبەل سەماق) لەلای ڕۆژاوای [[حەلەب]] نیشتەجێ بوون و لە دوای ساڵی (٥٥٠)کۆچی، کۆچیان کردووە بۆ ناوچەی [[پارێزگای لوڕستان|لوڕستان]] لە سەردەمی حاکمەکەیدا (ھەزار ئەسپ). پاشان، پرۆفیسۆر حەویزی دەپرسێت: ئایا ناکرێت پەیوەندییەک ھەبێت لەنێوان ئەو دوو ناوەی باسکراوە و (کۆی) و (ئاکۆ) کە دەکەونە [[قەزای ڕانیە|دەڤەری ڕانیە]]؟ ** پرۆفیسۆر حەویزی بۆچوونی مێژوونووسی گەورەی کورد، خوالێخۆشبوو [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] ھێنایەوە، کە لە دوای حوکمڕانی (مەئمون بەگ) کە یەکێک بوو لە شازادەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]]، مامی (سەرخات بەگ)، ناوچەکانی ڕێکخستەوە وەک (لۆی، مەسیلە، مەھرەدان، تانورا، کولوس و نەشکاس) تا خوسلە دەگرێتەوە. خوالێخۆشبوو ئەمین زەکی دەڵێت کە (لۆی) بریتییە لە (نوێ)، و ئەمە ناوچەی ئێستای کۆیسانجاکە. بۆیە دوور نییە کە (لۆی) (کۆی)بێت. ** سەنجاق وشەیەکی تورکییە بە واتای ([[ئاڵا]])دێت، وەک لە کتێبی چوار سەدەی مێژووی مۆدێرندا ئاماژەی پێکراوە، ناوچەیەکە کە (سەنجاک بەکی) لە پێگەی یەکەیەکی فیۆداڵیدا حوکمڕانی دەکات، دواتر بە مانای یەکەیەکی ئیداریی سەر بە [[ئەیالەت]]ەکان دێت و لەلایەن [[موتەسەڕیف]]ەوە فەرمانڕەوایی دەکرێت. ** ھەندێک دەڵێن (کۆی) بە تورکی بە واتای ([[گوند]]) و کویسانجاق بە واتای (گوندی مەعریفە). پڕۆفیسۆر حەوێزی دەفەرموێت: ئەگەر وابێت، ئەوا دەبێ کویسەنجاق پێشتر ناوێکی تری ھەبووبێت، بەڵگەکانیشی بۆ ئەوە ئەوەیە کە دەوترێت (کۆی تۆپزاوا)، واتە گوندی (تۆپزاوا)، و (کوی شیلە- گوندی شیلام)، و نەگوتراوە (کۆی کوڵە). ** ھەندێک لە نووسەرانی عەرەب ناوەکەیان بە (القی) لە جیاتی (کۆی) تۆمار کردووە. ** (کۆ) وشەیەکە بە واتای (کۆکردنەوە یا سەرجەم) لە [[پارێزگای سلێمانی|دەڤەری سلێمانی]] کۆبوونەوە و (کۆ) لە دەڤەری سلێمانیشدا بەکاردێت بۆ ئاماژەکردن بە ئەستێرەی سورەیا، کە ئەو ئەستێرەیە کە بە دەرکەوتنی کاتەکەی دەناسرێت، بەتایبەتی لە [[لادێ]]کاندا. لەم پەیوەندییەدا [[مەسعوود محەممەد|پرۆفیسۆر مەسعوود محەممەد]] باس لەوە دەکات کە لێکدانەوە کۆنەکەی وشەی (کۆ)، وەک باوەڕی باو، ئەوەیە کە ئەو کەسەی لە یەکێک لە لوتکەکانی چیای ھەیبەت سوڵتانەوە دەڕوانێت بەرەو بەشەکانی شارەکە لە ڕابردوودا بە شێوەیەکی گرووپی لە دوورەوە دەیبینی، واتە لە شێوەی گرووپی (سورەیا)، کە بە زمانی کوردی بە واتای (کۆ) دێت. * [[مەسعوود محەممەد|پرۆفیسۆر مەسعوود محەممەد]] لێرەدا دەشڵێت، وشەی (سەنجاق) پێش سەردەمی عوسمانییە، وەک بەڵگە کتێبی (الآزکار)ی ئیمامی نەوەوی دەھێنێتەوە کە ٦١٦ ساڵ لەمەوبەر لەلایەن پیاوێکەوە کۆپی کراوە بە ناوی (خدری کوڕی عومەر الکویسەنجاکلی)، کە لە کۆتایی کتێبەکەدا ناوی ھاتووە. پرۆفیسۆر مەسعوود ئەگەری ئەوە بەدوور ناگرێتەوە کە ناوی کویسانجاق دوای ھێرشەکانی ھولاگو یان تەیمور بەو شارە درابێت، بەو پێیەی ئەو زاراوەیەی لەو کاتەدا بەکاردەھێنرا تورکی بووە. دەشڵێت کویسنجەق دەکەوێتە سەر ڕێگای کاروانەکان کە لە [[حەلەب]] و باکووری [[سووریا]]وە دێت و بەرەو باکووری [[ئێران]] دەڕوات. ئەو پێی وایە، لە ھەر حاڵەتێکدا، مێژووی دامەزراندنی شاری کویسنجەق دەگەڕێتەوە بۆ نێوان ١٣٠٠ساڵ بۆ ١٤٠٠ ساڵ لەمەوبەر. * پرۆفیسۆر غالب تاڵەبانی دەفەرموێت: بنەچەی کویسنجەق (کۆی - سان - جا) واتە چیای کورسی سوڵتان. لێکدانەوەکەی ئەوەیە کە (کۆی-کۆ-کێو) بە واتای شاخ دێت، و بە تایبەتی شاخی شکۆمەندی سوڵتان کە دەکەوێتە نزیک کۆیەوە، کە [[قەزای ڕانیە]] لە [[قەزای کۆیە]] جیادەکاتەوە. * سەبارەت بە (سان)، کورتکراوەی وشەی (سوڵتان)ە، ئەمەش بەڵگەی ئەوەیە کە تا ئەمڕۆ لە شێوەزاری ھەورامیدا دەبینرێت، کە لە جیاتی جەعفەر سوڵتان دەڵێن جەعفەرسان، کە یەکێکە لە سەرکردەی ھۆزەکانی ھەورامی. ھەروەھا وشەی (جا یان جێگا) بە مانای شوێن یان بارەگا ڕوون دەکاتەوە، بۆیە ڕەتیدەکاتەوە کە بنەچەی کۆیسنجق (کۆی-سنجق) بێت. * لە کۆتاییدا [[شاکر فەتاح|پرۆفیسۆر شاکر فەتاح]] دەڵێت: خەڵکی شاری کۆیسنجق و دەوروبەری شارەکە ناودەبەن بە (کۆیە)، شاعیری ناودار [[حاجی قادری کۆیی]] لە یەکێک لە بەیتەکانیدا ناوی دەبات (شارەکەی کۆ). دوای دروستبوونی موتەسەرریفەت لە سەردەمی عوسمانییەکان، ناویان لێنا کۆی سنجاق واتە موتەسەرریفەتی (کۆ). دەڵێت: ڕەنگە ئەو بەروبوومە کشتوکاڵییەکان لە سەردەمێکدا لەوێ لە کۆگاکانی حکومەتدا کۆکرابێتەوە. کەواتە شوێنی ئەو کۆگایانە ناویان لێنرا (کۆ، واتە کۆکردنەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 | نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == '''قەزای کۆیە''' ھاوسنووری ئەم قەزایانەیە: * لە باکوورەوە [[قەزای شەقڵاوە]] و [[قەزای پیرمام]]. * لە باشوورەوە [[قەزای چەمچەماڵ]]، [[قەزای تەقتەق]] و [[قەزای کەرکووک]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[قەزای دووکان]]، [[قەزای حاجیاوا]] و [[قەزای ڕانیە]]. * لە ڕۆژاواوە [[قەزای بنەسڵاوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزای کۆیە | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/relation/3829921 | نووسەر = [[ئۆوپن ستریت ماپ|openstreetmap]] |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * کاتێک عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٥٤دا ناوچەکەیان داگیرکرد، بڕیاریاندا حکومەتی خۆجێی بۆ سەرکردە [[کورد]]ەکان جێبھێڵن، بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * بەڵام تۆمارە ئەرشیفییەکان لە سەدەی ١٦ بەدواوە ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو ناوچەیانەی کە بە شێوەیەکی باو پەیوەندییان بە شارەزوورەوە ھەیە، لەوانە [[ئامێدی]]، [[ھەولێر]]، [[کەرکووک]] و [[زاخۆ]]، لە سەردەمی جیاوازدا، وەک [[سنجاق]] لە ناو [[ئەیالەتی بەغدا]]دا ڕیزکراون.<ref>https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/224338</ref> تۆمارە کارگێڕییەکانی عوسمانی لە ساڵانی ١٥٥٨-١٥٧٦ و ١٥٧٣-١٥٨٧ ئەم نیشتەجێبوونانە وەک [[قەزا]]ی ژێردەستەی [[بەغدا]] دەژمێرن، ئەمەش پێشنیاری ئەوە دەکات کە پێگەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لەناو ئیمپراتۆریەتەکەدا جێگیر نەبووە، بەڵکو لە نێوان قۆناغەکانی سەربەخۆیی ئەیالەتەکان و ژێردەستەیی ئیداری بۆ بەغدادا بە یەکەوە دەگۆڕێت.<ref>Musul – Kerkük ile İlgili Arşiv Belgeleri (1525–1919) (in Turkish). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. 1993. pp. 47–48</ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، [[ئەیالەتی شارەزوور]] کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. [[سنجاقی بابان]] کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات، و ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ویلایەتی بەغدا]]وە. لە ساڵی ١٨٥٠ دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی ھات و ھەر لەو ساڵەدا داواکارییەک بۆ دامەزراندنی ئەنجومەنێکی گەورە (meclis-i kebîr) لە شارەزوور لەلایەن [[باب ئەلعالی]] ڕەتکرایەوە. پاساوەکە ئەوە بوو کە ئەم جۆرە چاکسازییە ئیدارییە سەرەتا لە [[بەغدا]]وە دەست پێ بکات. * سنووری ئێستای قەزای کۆیە بە ناوی کۆیسنجەق لە ساڵەکانی (١٦٨٠ - ١٧٠٢)، لە ناو [[سنجاق]]ەکانی [[ئەیالەتی شارەزوور]]دا ھاتووە.<ref>https://www.academia.edu/19903381/18_Y%C3%BCzy%C4%B1l%C4%B1n_%C4%B0lk_Yar%C4%B1s%C4%B1nda_Osmanl%C4%B1_Devletinin_%C4%B0dari_Taksimat%C4%B1_Eyalet_ve_Sancak_Tevcihat%C4%B1_In_the_First_half_of_the_18th_Century_Administrative_Divisions_of_the_Ottoman_Empire_Shire_and_Sanjak_Assignments</ref> [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣) ==== لەم قۆناغەدا سیستەمی کارگێڕیی بەغدا لە [[ئەیالەت]]ەوە گۆڕدرا بۆ [[ویلایەت]]، ئەمەش لەلایەن [[والی]] تازە (مەدحە ت پاشا) کە لە ڕۆژی (۱۸ی موحەڕەمی ساڵی ۱۲۸٦ز-١٨٦٩/٤/٣٠ز)دا. گەیشتە [[بەغدا]] جیبەجێکرا، [[ویلایەتی بەغدا]] لەم قۆناغەدا لە (١٥) لیواوە کرا بە(١٤) لیوا، ژمارەی [[قەزا]]کانیشی لە(١٣٦)ەوە بۆ (۹۳) قەزا کەمکرایەوە. قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ [[والی]] [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|لیوای کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # سنووری ئێستای '''پارێزگای ھەولێر''' لەم سەردەمەدا لە لیوای ڕەواندزدا کۆکرایەوە. ==== قۆناغی سێیەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨) ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری [[سنجاق]]ەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[قەزای ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە نێوان ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا، قەزای کۆیە یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] بوو. * لە نێوان ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا، [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە سنووری قەزای کۆیە ھاتە کایەوە. === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # [[قەزای ڕانیە]] دوای جێگیربوونی چارەنووسی [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، [[قەزای ڕانیە]] سەر لە نوێ بە لیوای ھەولێرەوە بەسترایەوە، سەرەتا بەشی ڕۆژئاوای [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] کە دەکەونە نێوان چیای [[ھەیبەت سوڵتان]]، [[زێی بچووک]] و ڕووباری باسەلامەوە بە [[قەزای کۆیە]] لکێندرا، لکاندنیشی پەیوندی بە موڵکداری ئاغاکانی کۆیەوە ھەیە، کە خاوەنی زۆربەی زەوییەکانی ئەم ناحیە بوون، دواتر گەڕێنرایەوە بۆ [[قەزای ڕانیە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =كورد وترك وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سي جي ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * لەم قۆناغەدا قەزای کۆیە هیچ گۆڕانکارییەکی بەسەردا نەهات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای کۆیە]]. === سەردەمی کۆماری(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== * بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== * بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٠٣) لە ١٩٧٣/١٠/١٥دا، بە دابڕاندنی (١٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]]، (٢٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] و (٤) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی شۆڕش]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای کۆیە]]وە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[دێگەڵە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة شورش | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9281.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== * بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. * بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == ناودارانی کۆیە == ===کەسایەتیی شۆڕشگێڕ=== * [[عەلی مەولود داربەسەری]] ساڵی ١٩٢٣–١٩٧٤ لەناوپردان ناوچەی [[حاجی ئۆمەران]] بە ھێرشی ئاسمانی فڕۆکەکانی [[بەعس]] شەھید بوو، تا ئێستاش گۆڕەکەی نادیارە.<ref>https://www.regaykurdistan.com/index.php/wtar/28342-2020-07-05-14-28-16 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211217125959/https://www.regaykurdistan.com/index.php/wtar/28342-2020-07-05-14-28-16 |date=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ }}</ref> ===ھونەرمەندان=== مام سێوە (مەقام بێژ)، [[تایەر تۆفیق]] (گۆانیبێژ)، رۆستەم ئاغالە (شێوەکار)، باکووری. پوتە (برای سێوە بووە). حەنیل. مەتیعەبدوڵای قادرۆکێ. ئۆمەری حەمەدی خاڵی. عەبدوڵای خاڵی، حەمەدی لیلەی، مستەفای ئۆمەری قالەی کەمەندی، قادری ئۆ مەری قالەی کەمەندی، دەروێش حەمیدی قالەی، مام تەھای خەلیلی، حەمەدی گار فێنی قادری حەمەدی، مەلا ئەسعەد. حەمەدەمین عەباس. ===شاعیران=== [[حاجی قادری کۆیی]] (١٨١٧-١٨٩٧) , [[مەلای گەورە]] (١٨٧٦-١٩٤٣), [[دڵدار]] (نوسەری ھۆنراوەی [[ئەی رەقیب]] ,١٩١٨-١٩٤٨)، [[قوبادی جەلیزادە]]. [[دڵزار]]. [[عەونی]]. [[دلێر]]. ئەختەر. عاسی. وەردی. سامی عەوداڵ. [[خادیم]]. ڕۆستەم. تایەر حەوێزی. حاجی مەلا عەبدوڵای جەلیزادە. مەلا محەمەدی کۆیی جەلیزادە. مەنفی ونیھانی. لامیع. جەلال جۆبار. مە جید ئاسینگەر. کەمال غەمبار، وەستا حمد امین نەجار. == زانکۆی کۆیە == کۆیە ئێستا زانکۆیەکی لێیە بە ناوی [[زانکۆی کۆیە]]، کە لە ڕێکەوتی ١١ \١٠\٢٠٠٣ دامەزراوە لەوکاتەوە بەشێوەیەکی بەرچاو گەشەیکردووە. ژمارەی بەشەکانی زیادیکردووە بۆ ٣٤ بەش. لەساڵی ٢٠١٠ زانکۆی کۆیە پێکھاتەی خۆی گۆری لەسیستەمی کۆلیجەوە بۆ فاکەڵتی بەمەبەستی پێشکەوتنی زانکۆو ھاوشێوەبونی لەگەل سیستەمی نوێی زانکۆ پێشکەوتوەکانی جیھان. یەکێک لەتایبەتمەندیەکانی زانکۆی کۆیە بریتیە لە کەمپی زانکۆ کەبەشە ئەکادیمیەکانی زانکۆ و بەرێوەبەرایەتیەکان وخوێندکاران و ستافی دابینکردنی پێداویستیەکان لەخۆدەگرێ. لەھەرە تایبەتمەندیە گرنگەکانی زانکۆی کۆیە بریتیە لەو گەشە خێراو بەرچاوەی کە بەخۆیەوە دەبینێ بە بەراورد لەگەڵ زانکۆکانی تری کوردستان. زانکۆی کۆیە خاوەنی ھەندێ بەشی زانستی وئەندازیارییە کە دەگمەنن لەزانکۆکانی تری کوردستان وعێراق و ئەو بەشانە تەنھا لە زانکۆی کۆیە ھەن کە بریتین لەبەشەکانی ئەندازیاری نەوت وئەندازیاری جیۆتەکنیک و ئەندازیاری کیمیایی و دەرونزانی پزیشکی مایکرۆ بایەلۆجی). لەگەڵ چەندین بەشی تر کە پیک دیت لە زانستە مرۆڤایەتی و کۆمەڵایەتیەکان کە پیک دیت لە بەشەکانی قانون _ گارگێری و ئابوری_ شریعە ھەروەھا زمانی ئینگلیزی وە پەروەردە پیک دیت لە بەشەکانی مێژوو _ جوگرافیە _ کوردی _ عربی _ وەرزش _ زانستەکان پیک دیت لە بایۆلۆژی _ کیمیا_ فیزیاء _ماتکاتیک لەگەڵ چەند بەشێکی تر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = سەبارەت بە زانکۆی کۆیە | ناونیشان = http://www.koyauni.ac/kurdish/ | نووسەر = [[زانکۆی کۆیە]] | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]] | ڕێکەوتی سەردان = ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧ | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١ی شوباتی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20120201212114/http://www.koyauni.ac/kurdish/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == قشلەی کۆیە == ئەم قشلەیە دەکەوێتە ناو سەنتەری شارۆچکەی کۆیە بەلای رۆژئاوای دا، لەسەر بەرزایەک (گردێکی پان) کە رووبەری لە ٢٤٠٠ م چوار گۆشە زیاترە. رووی دەرەوەی لە شێوەی قەڵا دروستکراوە و لە ھەر چوار لادا قوڵەی [[شەڕ]] و بەرگری بۆ دانراوە. لە ھەندێک شوێن بینایەکە دوو نھۆمە. لە بەشێکی مۆزەخانەی کۆیە دانراوە. لە لایەکی تر گەلەری ھونەری ھەیە، لەسەردەمی عوسمانیەکان دروست کراوە. == ناحیەکان و گوندەکان == کۆیە لە سەرەتای پێکھاتە ئیداریەکانی دەوڵەتی عوسمانی قەزایەک بوو سەر بە سنجاقی '''شارەزوور''' (کە ناوەندەکەی [[کەرکووک]] بوو) و لە ساڵی ١٨٩٣ و ١٨٩٥ز شەقڵاوە ناحیەیەکی سەر بەو قەزایە بوو. لە پاش [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانی یەکەم]] و درووستبوونی دەوڵەتی نوێی عیڕاق ھەولێر لە کەرکووک جیاکراوەو کرا بە لیوایەکی تایبەت و کۆیە بوو بە قەزایەکی سەر ھەولێر.<ref>سالنامە دولت علیە عثمانیة سنة ١٣٣٠ ھ، استانبول، ص ٨٠٣.</ref> قەزای کۆیە لە پێنج ناحیە و ١٩٠ گوند پێکھاتووە.<ref>[www.hawlergov.org/ku/region.php?id=١٣٣٠٧٥٨٧٥٤ قەزای کۆی - ماڵپەڕی پارێزگای ھەولێر]</ref> * [[ناحیەی ئاشتی]]؛ ٢٢ گوند، گرینگترینیان گوندی خەرابە و کاولان و بۆگد و کورداوا. * [[ناحیەی سکتان]]؛ ١٢ گوند، گرینگترینیان سکتان و نازەنین. * [[ناحیەی سێگردکان]]؛ ١١ گوند * [[ناحیەی شۆڕش]]؛ ٥١ گوند، گرینگتریتیان [[دێگەڵە|گوندی دێگەڵە]] و [[بانی ماران]] == بەستەری تایبەت == * سایتی '''چنارۆک''' [https://web.archive.org/web/20141021111314/http://chnarok.se/darbaray%20koya.htm] * سایتی '''زانکۆی کۆیە'''[https://web.archive.org/web/20120201212114/http://www.koyauni.ac/kurdish/] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{قەزای کۆیە}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Koy Sinjaq District}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|جوگرافیا|کوردستان|پارێزگای ھەولێر}} [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:کۆیە]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:جوگرافیای کوردستان]] [[پۆل:کوردستان]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] 72c8a3twre13tlvl89rsgwui65m5m0k 1592248 1592247 2026-06-19T22:44:37Z MFTG 21816 /* قۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣) */ 1592248 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای کۆیە | ناوی_فەرمی = ''{{lang-ar| قضاء کویسنجق }}<br>{{lang-en| Koy Sinjaq District }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[قەزا]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = نەخشەی قەزای کۆیە.png | photo2a = قەزای کۆیە.png | photo2b = | photo3a = | photo3b = | | spacing = 2 |size = 300px }} | شرۆڤەی_وێنە = وێنەی سەرەوە:{{ھن}}نەخشەی قەزای کۆیە{{ھن}}وێنەی خوارەوە:{{ھن}}نەخشەی کارگێڕی قەزای کۆیە و قەزای تەقتەق | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=8 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای کۆیە''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = 1 | پۆتانەکان = {{coord| 36.08314| 44.63329 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[کۆیە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩١٨]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = قایمقام | ناوی_سەرۆک = تارق حەیدەری | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٤٩٤٫٣ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٦٢٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ١٣٨١ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٧١ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٩٠،٤١٣ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = کۆیی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) و [[زمانی سوریانی|سوریانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) و [[مەسیحی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} [[پەڕگە:Koye.JPG|thumb|وێنەی شاری کۆیە]] '''قەزای کۆیە''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: قضاء کویسنجق، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Koya District) یەکێکە لە قەزاکانی [[پارێزگای ھەولێر]]، [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی [[شارۆچکە]]ی [[کۆیە]]یە. لە دوو نەتەوەی [[کورد]] و [[ئاشوورییەکان|کلدان]] پێکھاتووە. قەزایەی کۆیە خاوەن پێگەیەکی جیۆگرافی گرنگە لەسەر ئاستی [[عیراق]] و [[کوردستان]]دا. بە دوو چیای خنجیلانە دەورەدراوە. ئەوانیش چیای «[[باواجی]]» کە بەرزیەکەی ١٢٦٠م و چیای «[[ھەیبەت سوڵتان]]» کە بەرزیەکەی ١٠٩٢م لە ڕووی [[ئاستی دەریا]]وە دەبێت. دەگوترێت کە مێژووی دروستبوونی شاری کۆیە، دەگەڕێتەوە بۆ گوندی [[ئاسکی کۆیە]] و پێی گوتراوە ئەسکی کۆ (بە [[تورکی]] بە واتای کۆنەگوند دێت)، بەڵام دواتر خەڵکەکە ڕوویان لە [[حەمامۆک]] کردووە کە خاوەنی سەرچاوەی ئاوی زۆرە و بەو ناوچەیش گوتراوە کاولە کۆ. دواتریش لە شوێنی ئێستای کۆیە جێگیربوون ودەوڵەتی عوسمانی لێ پاش نەمانی میرنشینی [[میرنشینی بابان|بابان]] و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] ئیدارەیەکی فەرمی لێ دامەزراندووە و ناوی ناوە (کۆی سنجاق) [[سنجاق]]یش یەکەیەکی ئیداری بوو لە [[دەوڵەتی عوسمانی]]. کۆیە زیاتر لە ٨٠ شوێنەواری ھەیە لەوانە: خرابە، کلێسە، قەڵای شیلە، ئەسکی کۆیە، گوبتەپە، سکتای قەیسەری، باواجی، سماقۆڵی میرسەید، چنارۆک و حەمامۆک. بۆیەکەمین جاریش بە فەرمی لە ساڵی ١٨٨٥ قوتابخانە لەو شارەدا دامەزراوە. لەساڵی ١٩١٨ کۆیە کراوە بە [[قەزا]]. لەساڵی ١٩٨٨ لەژێر وەک کاردانەوەیەک دژی بزاڤی بڵاوی [[پێشمەرگە]]، [[حکوومەتی عێراق]] کۆیەی لە قەزا بچوککردووەتەوە و کردی بە [[ناحیە]]، بەڵام دوای ساڵی ١٩٩١ جارێکی تر [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] کۆیەی کردەوە بە قەزا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == ناو == ناوی قەزای کۆیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە شاری [[کۆیە]]یە، خەڵکی [[کوردستان]] و شارەکە پێی دەڵێن [[کۆیە]]، بەڵام ھەر لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|سەردەمی عوسمانییەوە]] لە یەکە کارگێڕییەکاندا و لە حکومەتی عێراقیشدا بە (کویسنجق) ناوی ھاتووە. ئەم بۆچوونانەی خوارەوە سەبارەت بە ناوی کۆیە ھاتووە: * سەبارەت بە بنەچەی ناوی کۆیە لێکدانەوە و دەرەنجامی زۆر ھەیە. پرۆفیسۆر تاھر ئەحمەد حەوێزی چەندین بۆچوونی سەبارەت بە وەرگرتنی ئەو ناوە خستوەتەڕوو، گرنگترینیان بریتین لە: ** ناو لە سەردەمی فەتحەکانی ئیسلامیدا (کۆھسار) بووە، واتە (ناوچەی شاخاوی). ** دەوترێت ناوەکە لە بنەڕەتدا کۆسار(کوثار) بووە، بەڵام دوای فەتحە ئیسلامییەکان بووە بە (کۆیسەنجاک)، وەک چۆن موسڵمانان و عوسمانییەکان (ئالا تەلە واتە سەنجاک)یان بەرزکردۆتەوە، واتە ئاڵای بەرزی پێغەمبەر، لەسەر ئەو قەڵا کۆنەی کە بە قەڵای (قۆچ پاشا) بە ناوبانگ بووە. ** دەوترێت کۆی سەنجاک ناوی (کۆی سان) و (کۆی سان لەگەڵ کۆسرەت) بووە، کە شاخێکە لە دەڤەری [[ناحیەی خەلەکان|خەلەکان]] و [[ناحیەی خدران|خدران]]، برا بوون. (سان) کورتکراوەی ناوی (سوڵتان)ە، بەو پێیەی تا ئێستا نازناوی (سان) لە ناوچەی ([[ھەورامان]])دا باوە کە دەدرێت بە سەرۆک ھۆزەکان. مانای گشتی شاخی تایبەت سوڵتانە. ** ھەندێک خێڵ ھەبوون بە ناوی (مامەکویە) و (کۆی) کە لە (جەبەل سەماق) لەلای ڕۆژاوای [[حەلەب]] نیشتەجێ بوون و لە دوای ساڵی (٥٥٠)کۆچی، کۆچیان کردووە بۆ ناوچەی [[پارێزگای لوڕستان|لوڕستان]] لە سەردەمی حاکمەکەیدا (ھەزار ئەسپ). پاشان، پرۆفیسۆر حەویزی دەپرسێت: ئایا ناکرێت پەیوەندییەک ھەبێت لەنێوان ئەو دوو ناوەی باسکراوە و (کۆی) و (ئاکۆ) کە دەکەونە [[قەزای ڕانیە|دەڤەری ڕانیە]]؟ ** پرۆفیسۆر حەویزی بۆچوونی مێژوونووسی گەورەی کورد، خوالێخۆشبوو [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] ھێنایەوە، کە لە دوای حوکمڕانی (مەئمون بەگ) کە یەکێک بوو لە شازادەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]]، مامی (سەرخات بەگ)، ناوچەکانی ڕێکخستەوە وەک (لۆی، مەسیلە، مەھرەدان، تانورا، کولوس و نەشکاس) تا خوسلە دەگرێتەوە. خوالێخۆشبوو ئەمین زەکی دەڵێت کە (لۆی) بریتییە لە (نوێ)، و ئەمە ناوچەی ئێستای کۆیسانجاکە. بۆیە دوور نییە کە (لۆی) (کۆی)بێت. ** سەنجاق وشەیەکی تورکییە بە واتای ([[ئاڵا]])دێت، وەک لە کتێبی چوار سەدەی مێژووی مۆدێرندا ئاماژەی پێکراوە، ناوچەیەکە کە (سەنجاک بەکی) لە پێگەی یەکەیەکی فیۆداڵیدا حوکمڕانی دەکات، دواتر بە مانای یەکەیەکی ئیداریی سەر بە [[ئەیالەت]]ەکان دێت و لەلایەن [[موتەسەڕیف]]ەوە فەرمانڕەوایی دەکرێت. ** ھەندێک دەڵێن (کۆی) بە تورکی بە واتای ([[گوند]]) و کویسانجاق بە واتای (گوندی مەعریفە). پڕۆفیسۆر حەوێزی دەفەرموێت: ئەگەر وابێت، ئەوا دەبێ کویسەنجاق پێشتر ناوێکی تری ھەبووبێت، بەڵگەکانیشی بۆ ئەوە ئەوەیە کە دەوترێت (کۆی تۆپزاوا)، واتە گوندی (تۆپزاوا)، و (کوی شیلە- گوندی شیلام)، و نەگوتراوە (کۆی کوڵە). ** ھەندێک لە نووسەرانی عەرەب ناوەکەیان بە (القی) لە جیاتی (کۆی) تۆمار کردووە. ** (کۆ) وشەیەکە بە واتای (کۆکردنەوە یا سەرجەم) لە [[پارێزگای سلێمانی|دەڤەری سلێمانی]] کۆبوونەوە و (کۆ) لە دەڤەری سلێمانیشدا بەکاردێت بۆ ئاماژەکردن بە ئەستێرەی سورەیا، کە ئەو ئەستێرەیە کە بە دەرکەوتنی کاتەکەی دەناسرێت، بەتایبەتی لە [[لادێ]]کاندا. لەم پەیوەندییەدا [[مەسعوود محەممەد|پرۆفیسۆر مەسعوود محەممەد]] باس لەوە دەکات کە لێکدانەوە کۆنەکەی وشەی (کۆ)، وەک باوەڕی باو، ئەوەیە کە ئەو کەسەی لە یەکێک لە لوتکەکانی چیای ھەیبەت سوڵتانەوە دەڕوانێت بەرەو بەشەکانی شارەکە لە ڕابردوودا بە شێوەیەکی گرووپی لە دوورەوە دەیبینی، واتە لە شێوەی گرووپی (سورەیا)، کە بە زمانی کوردی بە واتای (کۆ) دێت. * [[مەسعوود محەممەد|پرۆفیسۆر مەسعوود محەممەد]] لێرەدا دەشڵێت، وشەی (سەنجاق) پێش سەردەمی عوسمانییە، وەک بەڵگە کتێبی (الآزکار)ی ئیمامی نەوەوی دەھێنێتەوە کە ٦١٦ ساڵ لەمەوبەر لەلایەن پیاوێکەوە کۆپی کراوە بە ناوی (خدری کوڕی عومەر الکویسەنجاکلی)، کە لە کۆتایی کتێبەکەدا ناوی ھاتووە. پرۆفیسۆر مەسعوود ئەگەری ئەوە بەدوور ناگرێتەوە کە ناوی کویسانجاق دوای ھێرشەکانی ھولاگو یان تەیمور بەو شارە درابێت، بەو پێیەی ئەو زاراوەیەی لەو کاتەدا بەکاردەھێنرا تورکی بووە. دەشڵێت کویسنجەق دەکەوێتە سەر ڕێگای کاروانەکان کە لە [[حەلەب]] و باکووری [[سووریا]]وە دێت و بەرەو باکووری [[ئێران]] دەڕوات. ئەو پێی وایە، لە ھەر حاڵەتێکدا، مێژووی دامەزراندنی شاری کویسنجەق دەگەڕێتەوە بۆ نێوان ١٣٠٠ساڵ بۆ ١٤٠٠ ساڵ لەمەوبەر. * پرۆفیسۆر غالب تاڵەبانی دەفەرموێت: بنەچەی کویسنجەق (کۆی - سان - جا) واتە چیای کورسی سوڵتان. لێکدانەوەکەی ئەوەیە کە (کۆی-کۆ-کێو) بە واتای شاخ دێت، و بە تایبەتی شاخی شکۆمەندی سوڵتان کە دەکەوێتە نزیک کۆیەوە، کە [[قەزای ڕانیە]] لە [[قەزای کۆیە]] جیادەکاتەوە. * سەبارەت بە (سان)، کورتکراوەی وشەی (سوڵتان)ە، ئەمەش بەڵگەی ئەوەیە کە تا ئەمڕۆ لە شێوەزاری ھەورامیدا دەبینرێت، کە لە جیاتی جەعفەر سوڵتان دەڵێن جەعفەرسان، کە یەکێکە لە سەرکردەی ھۆزەکانی ھەورامی. ھەروەھا وشەی (جا یان جێگا) بە مانای شوێن یان بارەگا ڕوون دەکاتەوە، بۆیە ڕەتیدەکاتەوە کە بنەچەی کۆیسنجق (کۆی-سنجق) بێت. * لە کۆتاییدا [[شاکر فەتاح|پرۆفیسۆر شاکر فەتاح]] دەڵێت: خەڵکی شاری کۆیسنجق و دەوروبەری شارەکە ناودەبەن بە (کۆیە)، شاعیری ناودار [[حاجی قادری کۆیی]] لە یەکێک لە بەیتەکانیدا ناوی دەبات (شارەکەی کۆ). دوای دروستبوونی موتەسەرریفەت لە سەردەمی عوسمانییەکان، ناویان لێنا کۆی سنجاق واتە موتەسەرریفەتی (کۆ). دەڵێت: ڕەنگە ئەو بەروبوومە کشتوکاڵییەکان لە سەردەمێکدا لەوێ لە کۆگاکانی حکومەتدا کۆکرابێتەوە. کەواتە شوێنی ئەو کۆگایانە ناویان لێنرا (کۆ، واتە کۆکردنەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 | نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == '''قەزای کۆیە''' ھاوسنووری ئەم قەزایانەیە: * لە باکوورەوە [[قەزای شەقڵاوە]] و [[قەزای پیرمام]]. * لە باشوورەوە [[قەزای چەمچەماڵ]]، [[قەزای تەقتەق]] و [[قەزای کەرکووک]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[قەزای دووکان]]، [[قەزای حاجیاوا]] و [[قەزای ڕانیە]]. * لە ڕۆژاواوە [[قەزای بنەسڵاوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزای کۆیە | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/relation/3829921 | نووسەر = [[ئۆوپن ستریت ماپ|openstreetmap]] |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * کاتێک عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٥٤دا ناوچەکەیان داگیرکرد، بڕیاریاندا حکومەتی خۆجێی بۆ سەرکردە [[کورد]]ەکان جێبھێڵن، بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * بەڵام تۆمارە ئەرشیفییەکان لە سەدەی ١٦ بەدواوە ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو ناوچەیانەی کە بە شێوەیەکی باو پەیوەندییان بە شارەزوورەوە ھەیە، لەوانە [[ئامێدی]]، [[ھەولێر]]، [[کەرکووک]] و [[زاخۆ]]، لە سەردەمی جیاوازدا، وەک [[سنجاق]] لە ناو [[ئەیالەتی بەغدا]]دا ڕیزکراون.<ref>https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/224338</ref> تۆمارە کارگێڕییەکانی عوسمانی لە ساڵانی ١٥٥٨-١٥٧٦ و ١٥٧٣-١٥٨٧ ئەم نیشتەجێبوونانە وەک [[قەزا]]ی ژێردەستەی [[بەغدا]] دەژمێرن، ئەمەش پێشنیاری ئەوە دەکات کە پێگەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لەناو ئیمپراتۆریەتەکەدا جێگیر نەبووە، بەڵکو لە نێوان قۆناغەکانی سەربەخۆیی ئەیالەتەکان و ژێردەستەیی ئیداری بۆ بەغدادا بە یەکەوە دەگۆڕێت.<ref>Musul – Kerkük ile İlgili Arşiv Belgeleri (1525–1919) (in Turkish). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. 1993. pp. 47–48</ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، [[ئەیالەتی شارەزوور]] کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. [[سنجاقی بابان]] کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات، و ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ویلایەتی بەغدا]]وە. لە ساڵی ١٨٥٠ دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی ھات و ھەر لەو ساڵەدا داواکارییەک بۆ دامەزراندنی ئەنجومەنێکی گەورە (meclis-i kebîr) لە شارەزوور لەلایەن [[باب ئەلعالی]] ڕەتکرایەوە. پاساوەکە ئەوە بوو کە ئەم جۆرە چاکسازییە ئیدارییە سەرەتا لە [[بەغدا]]وە دەست پێ بکات. * سنووری ئێستای قەزای کۆیە بە ناوی کۆیسنجەق لە ساڵەکانی (١٦٨٠ - ١٧٠٢)، لە ناو [[سنجاق]]ەکانی [[ئەیالەتی شارەزوور]]دا ھاتووە.<ref>https://www.academia.edu/19903381/18_Y%C3%BCzy%C4%B1l%C4%B1n_%C4%B0lk_Yar%C4%B1s%C4%B1nda_Osmanl%C4%B1_Devletinin_%C4%B0dari_Taksimat%C4%B1_Eyalet_ve_Sancak_Tevcihat%C4%B1_In_the_First_half_of_the_18th_Century_Administrative_Divisions_of_the_Ottoman_Empire_Shire_and_Sanjak_Assignments</ref> [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣) ==== لەم قۆناغەدا سیستەمی کارگێڕیی بەغدا لە [[ئەیالەت]]ەوە گۆڕدرا بۆ [[ویلایەت]]، ئەمەش لەلایەن [[والی]] تازە (مەدحە ت پاشا) کە لە ڕۆژی (۱۸ی موحەڕەمی ساڵی ۱۲۸٦ز-١٨٦٩/٤/٣٠ز)دا. گەیشتە [[بەغدا]] جیبەجێکرا، [[ویلایەتی بەغدا]] لەم قۆناغەدا لە (١٥) لیواوە کرا بە(١٤) لیوا، ژمارەی [[قەزا]]کانیشی لە(١٣٦)ەوە بۆ (۹۳) قەزا کەمکرایەوە. قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ [[والی]] [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|لیوای کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # سنووری ئێستای '''پارێزگای ھەولێر''' لەم سەردەمەدا لە لیوای ڕەواندزدا کۆکرایەوە. [[پەڕگە:نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨) ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری [[سنجاق]]ەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[قەزای ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە نێوان ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا، قەزای کۆیە یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] بوو. * لە نێوان ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا، [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە سنووری قەزای کۆیە ھاتە کایەوە. === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # [[قەزای ڕانیە]] دوای جێگیربوونی چارەنووسی [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، [[قەزای ڕانیە]] سەر لە نوێ بە لیوای ھەولێرەوە بەسترایەوە، سەرەتا بەشی ڕۆژئاوای [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] کە دەکەونە نێوان چیای [[ھەیبەت سوڵتان]]، [[زێی بچووک]] و ڕووباری باسەلامەوە بە [[قەزای کۆیە]] لکێندرا، لکاندنیشی پەیوندی بە موڵکداری ئاغاکانی کۆیەوە ھەیە، کە خاوەنی زۆربەی زەوییەکانی ئەم ناحیە بوون، دواتر گەڕێنرایەوە بۆ [[قەزای ڕانیە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =كورد وترك وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سي جي ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * لەم قۆناغەدا قەزای کۆیە هیچ گۆڕانکارییەکی بەسەردا نەهات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای کۆیە]]. === سەردەمی کۆماری(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== * بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== * بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٠٣) لە ١٩٧٣/١٠/١٥دا، بە دابڕاندنی (١٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]]، (٢٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] و (٤) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی شۆڕش]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای کۆیە]]وە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[دێگەڵە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة شورش | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9281.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== * بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. * بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == ناودارانی کۆیە == ===کەسایەتیی شۆڕشگێڕ=== * [[عەلی مەولود داربەسەری]] ساڵی ١٩٢٣–١٩٧٤ لەناوپردان ناوچەی [[حاجی ئۆمەران]] بە ھێرشی ئاسمانی فڕۆکەکانی [[بەعس]] شەھید بوو، تا ئێستاش گۆڕەکەی نادیارە.<ref>https://www.regaykurdistan.com/index.php/wtar/28342-2020-07-05-14-28-16 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211217125959/https://www.regaykurdistan.com/index.php/wtar/28342-2020-07-05-14-28-16 |date=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ }}</ref> ===ھونەرمەندان=== مام سێوە (مەقام بێژ)، [[تایەر تۆفیق]] (گۆانیبێژ)، رۆستەم ئاغالە (شێوەکار)، باکووری. پوتە (برای سێوە بووە). حەنیل. مەتیعەبدوڵای قادرۆکێ. ئۆمەری حەمەدی خاڵی. عەبدوڵای خاڵی، حەمەدی لیلەی، مستەفای ئۆمەری قالەی کەمەندی، قادری ئۆ مەری قالەی کەمەندی، دەروێش حەمیدی قالەی، مام تەھای خەلیلی، حەمەدی گار فێنی قادری حەمەدی، مەلا ئەسعەد. حەمەدەمین عەباس. ===شاعیران=== [[حاجی قادری کۆیی]] (١٨١٧-١٨٩٧) , [[مەلای گەورە]] (١٨٧٦-١٩٤٣), [[دڵدار]] (نوسەری ھۆنراوەی [[ئەی رەقیب]] ,١٩١٨-١٩٤٨)، [[قوبادی جەلیزادە]]. [[دڵزار]]. [[عەونی]]. [[دلێر]]. ئەختەر. عاسی. وەردی. سامی عەوداڵ. [[خادیم]]. ڕۆستەم. تایەر حەوێزی. حاجی مەلا عەبدوڵای جەلیزادە. مەلا محەمەدی کۆیی جەلیزادە. مەنفی ونیھانی. لامیع. جەلال جۆبار. مە جید ئاسینگەر. کەمال غەمبار، وەستا حمد امین نەجار. == زانکۆی کۆیە == کۆیە ئێستا زانکۆیەکی لێیە بە ناوی [[زانکۆی کۆیە]]، کە لە ڕێکەوتی ١١ \١٠\٢٠٠٣ دامەزراوە لەوکاتەوە بەشێوەیەکی بەرچاو گەشەیکردووە. ژمارەی بەشەکانی زیادیکردووە بۆ ٣٤ بەش. لەساڵی ٢٠١٠ زانکۆی کۆیە پێکھاتەی خۆی گۆری لەسیستەمی کۆلیجەوە بۆ فاکەڵتی بەمەبەستی پێشکەوتنی زانکۆو ھاوشێوەبونی لەگەل سیستەمی نوێی زانکۆ پێشکەوتوەکانی جیھان. یەکێک لەتایبەتمەندیەکانی زانکۆی کۆیە بریتیە لە کەمپی زانکۆ کەبەشە ئەکادیمیەکانی زانکۆ و بەرێوەبەرایەتیەکان وخوێندکاران و ستافی دابینکردنی پێداویستیەکان لەخۆدەگرێ. لەھەرە تایبەتمەندیە گرنگەکانی زانکۆی کۆیە بریتیە لەو گەشە خێراو بەرچاوەی کە بەخۆیەوە دەبینێ بە بەراورد لەگەڵ زانکۆکانی تری کوردستان. زانکۆی کۆیە خاوەنی ھەندێ بەشی زانستی وئەندازیارییە کە دەگمەنن لەزانکۆکانی تری کوردستان وعێراق و ئەو بەشانە تەنھا لە زانکۆی کۆیە ھەن کە بریتین لەبەشەکانی ئەندازیاری نەوت وئەندازیاری جیۆتەکنیک و ئەندازیاری کیمیایی و دەرونزانی پزیشکی مایکرۆ بایەلۆجی). لەگەڵ چەندین بەشی تر کە پیک دیت لە زانستە مرۆڤایەتی و کۆمەڵایەتیەکان کە پیک دیت لە بەشەکانی قانون _ گارگێری و ئابوری_ شریعە ھەروەھا زمانی ئینگلیزی وە پەروەردە پیک دیت لە بەشەکانی مێژوو _ جوگرافیە _ کوردی _ عربی _ وەرزش _ زانستەکان پیک دیت لە بایۆلۆژی _ کیمیا_ فیزیاء _ماتکاتیک لەگەڵ چەند بەشێکی تر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = سەبارەت بە زانکۆی کۆیە | ناونیشان = http://www.koyauni.ac/kurdish/ | نووسەر = [[زانکۆی کۆیە]] | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]] | ڕێکەوتی سەردان = ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧ | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١ی شوباتی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20120201212114/http://www.koyauni.ac/kurdish/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == قشلەی کۆیە == ئەم قشلەیە دەکەوێتە ناو سەنتەری شارۆچکەی کۆیە بەلای رۆژئاوای دا، لەسەر بەرزایەک (گردێکی پان) کە رووبەری لە ٢٤٠٠ م چوار گۆشە زیاترە. رووی دەرەوەی لە شێوەی قەڵا دروستکراوە و لە ھەر چوار لادا قوڵەی [[شەڕ]] و بەرگری بۆ دانراوە. لە ھەندێک شوێن بینایەکە دوو نھۆمە. لە بەشێکی مۆزەخانەی کۆیە دانراوە. لە لایەکی تر گەلەری ھونەری ھەیە، لەسەردەمی عوسمانیەکان دروست کراوە. == ناحیەکان و گوندەکان == کۆیە لە سەرەتای پێکھاتە ئیداریەکانی دەوڵەتی عوسمانی قەزایەک بوو سەر بە سنجاقی '''شارەزوور''' (کە ناوەندەکەی [[کەرکووک]] بوو) و لە ساڵی ١٨٩٣ و ١٨٩٥ز شەقڵاوە ناحیەیەکی سەر بەو قەزایە بوو. لە پاش [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانی یەکەم]] و درووستبوونی دەوڵەتی نوێی عیڕاق ھەولێر لە کەرکووک جیاکراوەو کرا بە لیوایەکی تایبەت و کۆیە بوو بە قەزایەکی سەر ھەولێر.<ref>سالنامە دولت علیە عثمانیة سنة ١٣٣٠ ھ، استانبول، ص ٨٠٣.</ref> قەزای کۆیە لە پێنج ناحیە و ١٩٠ گوند پێکھاتووە.<ref>[www.hawlergov.org/ku/region.php?id=١٣٣٠٧٥٨٧٥٤ قەزای کۆی - ماڵپەڕی پارێزگای ھەولێر]</ref> * [[ناحیەی ئاشتی]]؛ ٢٢ گوند، گرینگترینیان گوندی خەرابە و کاولان و بۆگد و کورداوا. * [[ناحیەی سکتان]]؛ ١٢ گوند، گرینگترینیان سکتان و نازەنین. * [[ناحیەی سێگردکان]]؛ ١١ گوند * [[ناحیەی شۆڕش]]؛ ٥١ گوند، گرینگتریتیان [[دێگەڵە|گوندی دێگەڵە]] و [[بانی ماران]] == بەستەری تایبەت == * سایتی '''چنارۆک''' [https://web.archive.org/web/20141021111314/http://chnarok.se/darbaray%20koya.htm] * سایتی '''زانکۆی کۆیە'''[https://web.archive.org/web/20120201212114/http://www.koyauni.ac/kurdish/] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{قەزای کۆیە}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Koy Sinjaq District}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|جوگرافیا|کوردستان|پارێزگای ھەولێر}} [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:کۆیە]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:جوگرافیای کوردستان]] [[پۆل:کوردستان]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] sozt95ev74b2oj2sdijk7jef4i7zxgi 1592250 1592248 2026-06-19T22:46:26Z MFTG 21816 /* قۆناغی سێیەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨) */ 1592250 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای کۆیە | ناوی_فەرمی = ''{{lang-ar| قضاء کویسنجق }}<br>{{lang-en| Koy Sinjaq District }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[قەزا]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = نەخشەی قەزای کۆیە.png | photo2a = قەزای کۆیە.png | photo2b = | photo3a = | photo3b = | | spacing = 2 |size = 300px }} | شرۆڤەی_وێنە = وێنەی سەرەوە:{{ھن}}نەخشەی قەزای کۆیە{{ھن}}وێنەی خوارەوە:{{ھن}}نەخشەی کارگێڕی قەزای کۆیە و قەزای تەقتەق | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=8 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای کۆیە''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = 1 | پۆتانەکان = {{coord| 36.08314| 44.63329 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[کۆیە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩١٨]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = قایمقام | ناوی_سەرۆک = تارق حەیدەری | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٤٩٤٫٣ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٦٢٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ١٣٨١ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٧١ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٩٠،٤١٣ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = کۆیی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) و [[زمانی سوریانی|سوریانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) و [[مەسیحی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} [[پەڕگە:Koye.JPG|thumb|وێنەی شاری کۆیە]] '''قەزای کۆیە''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: قضاء کویسنجق، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Koya District) یەکێکە لە قەزاکانی [[پارێزگای ھەولێر]]، [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی [[شارۆچکە]]ی [[کۆیە]]یە. لە دوو نەتەوەی [[کورد]] و [[ئاشوورییەکان|کلدان]] پێکھاتووە. قەزایەی کۆیە خاوەن پێگەیەکی جیۆگرافی گرنگە لەسەر ئاستی [[عیراق]] و [[کوردستان]]دا. بە دوو چیای خنجیلانە دەورەدراوە. ئەوانیش چیای «[[باواجی]]» کە بەرزیەکەی ١٢٦٠م و چیای «[[ھەیبەت سوڵتان]]» کە بەرزیەکەی ١٠٩٢م لە ڕووی [[ئاستی دەریا]]وە دەبێت. دەگوترێت کە مێژووی دروستبوونی شاری کۆیە، دەگەڕێتەوە بۆ گوندی [[ئاسکی کۆیە]] و پێی گوتراوە ئەسکی کۆ (بە [[تورکی]] بە واتای کۆنەگوند دێت)، بەڵام دواتر خەڵکەکە ڕوویان لە [[حەمامۆک]] کردووە کە خاوەنی سەرچاوەی ئاوی زۆرە و بەو ناوچەیش گوتراوە کاولە کۆ. دواتریش لە شوێنی ئێستای کۆیە جێگیربوون ودەوڵەتی عوسمانی لێ پاش نەمانی میرنشینی [[میرنشینی بابان|بابان]] و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] ئیدارەیەکی فەرمی لێ دامەزراندووە و ناوی ناوە (کۆی سنجاق) [[سنجاق]]یش یەکەیەکی ئیداری بوو لە [[دەوڵەتی عوسمانی]]. کۆیە زیاتر لە ٨٠ شوێنەواری ھەیە لەوانە: خرابە، کلێسە، قەڵای شیلە، ئەسکی کۆیە، گوبتەپە، سکتای قەیسەری، باواجی، سماقۆڵی میرسەید، چنارۆک و حەمامۆک. بۆیەکەمین جاریش بە فەرمی لە ساڵی ١٨٨٥ قوتابخانە لەو شارەدا دامەزراوە. لەساڵی ١٩١٨ کۆیە کراوە بە [[قەزا]]. لەساڵی ١٩٨٨ لەژێر وەک کاردانەوەیەک دژی بزاڤی بڵاوی [[پێشمەرگە]]، [[حکوومەتی عێراق]] کۆیەی لە قەزا بچوککردووەتەوە و کردی بە [[ناحیە]]، بەڵام دوای ساڵی ١٩٩١ جارێکی تر [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] کۆیەی کردەوە بە قەزا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == ناو == ناوی قەزای کۆیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە شاری [[کۆیە]]یە، خەڵکی [[کوردستان]] و شارەکە پێی دەڵێن [[کۆیە]]، بەڵام ھەر لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|سەردەمی عوسمانییەوە]] لە یەکە کارگێڕییەکاندا و لە حکومەتی عێراقیشدا بە (کویسنجق) ناوی ھاتووە. ئەم بۆچوونانەی خوارەوە سەبارەت بە ناوی کۆیە ھاتووە: * سەبارەت بە بنەچەی ناوی کۆیە لێکدانەوە و دەرەنجامی زۆر ھەیە. پرۆفیسۆر تاھر ئەحمەد حەوێزی چەندین بۆچوونی سەبارەت بە وەرگرتنی ئەو ناوە خستوەتەڕوو، گرنگترینیان بریتین لە: ** ناو لە سەردەمی فەتحەکانی ئیسلامیدا (کۆھسار) بووە، واتە (ناوچەی شاخاوی). ** دەوترێت ناوەکە لە بنەڕەتدا کۆسار(کوثار) بووە، بەڵام دوای فەتحە ئیسلامییەکان بووە بە (کۆیسەنجاک)، وەک چۆن موسڵمانان و عوسمانییەکان (ئالا تەلە واتە سەنجاک)یان بەرزکردۆتەوە، واتە ئاڵای بەرزی پێغەمبەر، لەسەر ئەو قەڵا کۆنەی کە بە قەڵای (قۆچ پاشا) بە ناوبانگ بووە. ** دەوترێت کۆی سەنجاک ناوی (کۆی سان) و (کۆی سان لەگەڵ کۆسرەت) بووە، کە شاخێکە لە دەڤەری [[ناحیەی خەلەکان|خەلەکان]] و [[ناحیەی خدران|خدران]]، برا بوون. (سان) کورتکراوەی ناوی (سوڵتان)ە، بەو پێیەی تا ئێستا نازناوی (سان) لە ناوچەی ([[ھەورامان]])دا باوە کە دەدرێت بە سەرۆک ھۆزەکان. مانای گشتی شاخی تایبەت سوڵتانە. ** ھەندێک خێڵ ھەبوون بە ناوی (مامەکویە) و (کۆی) کە لە (جەبەل سەماق) لەلای ڕۆژاوای [[حەلەب]] نیشتەجێ بوون و لە دوای ساڵی (٥٥٠)کۆچی، کۆچیان کردووە بۆ ناوچەی [[پارێزگای لوڕستان|لوڕستان]] لە سەردەمی حاکمەکەیدا (ھەزار ئەسپ). پاشان، پرۆفیسۆر حەویزی دەپرسێت: ئایا ناکرێت پەیوەندییەک ھەبێت لەنێوان ئەو دوو ناوەی باسکراوە و (کۆی) و (ئاکۆ) کە دەکەونە [[قەزای ڕانیە|دەڤەری ڕانیە]]؟ ** پرۆفیسۆر حەویزی بۆچوونی مێژوونووسی گەورەی کورد، خوالێخۆشبوو [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] ھێنایەوە، کە لە دوای حوکمڕانی (مەئمون بەگ) کە یەکێک بوو لە شازادەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]]، مامی (سەرخات بەگ)، ناوچەکانی ڕێکخستەوە وەک (لۆی، مەسیلە، مەھرەدان، تانورا، کولوس و نەشکاس) تا خوسلە دەگرێتەوە. خوالێخۆشبوو ئەمین زەکی دەڵێت کە (لۆی) بریتییە لە (نوێ)، و ئەمە ناوچەی ئێستای کۆیسانجاکە. بۆیە دوور نییە کە (لۆی) (کۆی)بێت. ** سەنجاق وشەیەکی تورکییە بە واتای ([[ئاڵا]])دێت، وەک لە کتێبی چوار سەدەی مێژووی مۆدێرندا ئاماژەی پێکراوە، ناوچەیەکە کە (سەنجاک بەکی) لە پێگەی یەکەیەکی فیۆداڵیدا حوکمڕانی دەکات، دواتر بە مانای یەکەیەکی ئیداریی سەر بە [[ئەیالەت]]ەکان دێت و لەلایەن [[موتەسەڕیف]]ەوە فەرمانڕەوایی دەکرێت. ** ھەندێک دەڵێن (کۆی) بە تورکی بە واتای ([[گوند]]) و کویسانجاق بە واتای (گوندی مەعریفە). پڕۆفیسۆر حەوێزی دەفەرموێت: ئەگەر وابێت، ئەوا دەبێ کویسەنجاق پێشتر ناوێکی تری ھەبووبێت، بەڵگەکانیشی بۆ ئەوە ئەوەیە کە دەوترێت (کۆی تۆپزاوا)، واتە گوندی (تۆپزاوا)، و (کوی شیلە- گوندی شیلام)، و نەگوتراوە (کۆی کوڵە). ** ھەندێک لە نووسەرانی عەرەب ناوەکەیان بە (القی) لە جیاتی (کۆی) تۆمار کردووە. ** (کۆ) وشەیەکە بە واتای (کۆکردنەوە یا سەرجەم) لە [[پارێزگای سلێمانی|دەڤەری سلێمانی]] کۆبوونەوە و (کۆ) لە دەڤەری سلێمانیشدا بەکاردێت بۆ ئاماژەکردن بە ئەستێرەی سورەیا، کە ئەو ئەستێرەیە کە بە دەرکەوتنی کاتەکەی دەناسرێت، بەتایبەتی لە [[لادێ]]کاندا. لەم پەیوەندییەدا [[مەسعوود محەممەد|پرۆفیسۆر مەسعوود محەممەد]] باس لەوە دەکات کە لێکدانەوە کۆنەکەی وشەی (کۆ)، وەک باوەڕی باو، ئەوەیە کە ئەو کەسەی لە یەکێک لە لوتکەکانی چیای ھەیبەت سوڵتانەوە دەڕوانێت بەرەو بەشەکانی شارەکە لە ڕابردوودا بە شێوەیەکی گرووپی لە دوورەوە دەیبینی، واتە لە شێوەی گرووپی (سورەیا)، کە بە زمانی کوردی بە واتای (کۆ) دێت. * [[مەسعوود محەممەد|پرۆفیسۆر مەسعوود محەممەد]] لێرەدا دەشڵێت، وشەی (سەنجاق) پێش سەردەمی عوسمانییە، وەک بەڵگە کتێبی (الآزکار)ی ئیمامی نەوەوی دەھێنێتەوە کە ٦١٦ ساڵ لەمەوبەر لەلایەن پیاوێکەوە کۆپی کراوە بە ناوی (خدری کوڕی عومەر الکویسەنجاکلی)، کە لە کۆتایی کتێبەکەدا ناوی ھاتووە. پرۆفیسۆر مەسعوود ئەگەری ئەوە بەدوور ناگرێتەوە کە ناوی کویسانجاق دوای ھێرشەکانی ھولاگو یان تەیمور بەو شارە درابێت، بەو پێیەی ئەو زاراوەیەی لەو کاتەدا بەکاردەھێنرا تورکی بووە. دەشڵێت کویسنجەق دەکەوێتە سەر ڕێگای کاروانەکان کە لە [[حەلەب]] و باکووری [[سووریا]]وە دێت و بەرەو باکووری [[ئێران]] دەڕوات. ئەو پێی وایە، لە ھەر حاڵەتێکدا، مێژووی دامەزراندنی شاری کویسنجەق دەگەڕێتەوە بۆ نێوان ١٣٠٠ساڵ بۆ ١٤٠٠ ساڵ لەمەوبەر. * پرۆفیسۆر غالب تاڵەبانی دەفەرموێت: بنەچەی کویسنجەق (کۆی - سان - جا) واتە چیای کورسی سوڵتان. لێکدانەوەکەی ئەوەیە کە (کۆی-کۆ-کێو) بە واتای شاخ دێت، و بە تایبەتی شاخی شکۆمەندی سوڵتان کە دەکەوێتە نزیک کۆیەوە، کە [[قەزای ڕانیە]] لە [[قەزای کۆیە]] جیادەکاتەوە. * سەبارەت بە (سان)، کورتکراوەی وشەی (سوڵتان)ە، ئەمەش بەڵگەی ئەوەیە کە تا ئەمڕۆ لە شێوەزاری ھەورامیدا دەبینرێت، کە لە جیاتی جەعفەر سوڵتان دەڵێن جەعفەرسان، کە یەکێکە لە سەرکردەی ھۆزەکانی ھەورامی. ھەروەھا وشەی (جا یان جێگا) بە مانای شوێن یان بارەگا ڕوون دەکاتەوە، بۆیە ڕەتیدەکاتەوە کە بنەچەی کۆیسنجق (کۆی-سنجق) بێت. * لە کۆتاییدا [[شاکر فەتاح|پرۆفیسۆر شاکر فەتاح]] دەڵێت: خەڵکی شاری کۆیسنجق و دەوروبەری شارەکە ناودەبەن بە (کۆیە)، شاعیری ناودار [[حاجی قادری کۆیی]] لە یەکێک لە بەیتەکانیدا ناوی دەبات (شارەکەی کۆ). دوای دروستبوونی موتەسەرریفەت لە سەردەمی عوسمانییەکان، ناویان لێنا کۆی سنجاق واتە موتەسەرریفەتی (کۆ). دەڵێت: ڕەنگە ئەو بەروبوومە کشتوکاڵییەکان لە سەردەمێکدا لەوێ لە کۆگاکانی حکومەتدا کۆکرابێتەوە. کەواتە شوێنی ئەو کۆگایانە ناویان لێنرا (کۆ، واتە کۆکردنەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 | نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == '''قەزای کۆیە''' ھاوسنووری ئەم قەزایانەیە: * لە باکوورەوە [[قەزای شەقڵاوە]] و [[قەزای پیرمام]]. * لە باشوورەوە [[قەزای چەمچەماڵ]]، [[قەزای تەقتەق]] و [[قەزای کەرکووک]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[قەزای دووکان]]، [[قەزای حاجیاوا]] و [[قەزای ڕانیە]]. * لە ڕۆژاواوە [[قەزای بنەسڵاوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزای کۆیە | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/relation/3829921 | نووسەر = [[ئۆوپن ستریت ماپ|openstreetmap]] |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * کاتێک عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٥٤دا ناوچەکەیان داگیرکرد، بڕیاریاندا حکومەتی خۆجێی بۆ سەرکردە [[کورد]]ەکان جێبھێڵن، بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * بەڵام تۆمارە ئەرشیفییەکان لە سەدەی ١٦ بەدواوە ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو ناوچەیانەی کە بە شێوەیەکی باو پەیوەندییان بە شارەزوورەوە ھەیە، لەوانە [[ئامێدی]]، [[ھەولێر]]، [[کەرکووک]] و [[زاخۆ]]، لە سەردەمی جیاوازدا، وەک [[سنجاق]] لە ناو [[ئەیالەتی بەغدا]]دا ڕیزکراون.<ref>https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/224338</ref> تۆمارە کارگێڕییەکانی عوسمانی لە ساڵانی ١٥٥٨-١٥٧٦ و ١٥٧٣-١٥٨٧ ئەم نیشتەجێبوونانە وەک [[قەزا]]ی ژێردەستەی [[بەغدا]] دەژمێرن، ئەمەش پێشنیاری ئەوە دەکات کە پێگەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لەناو ئیمپراتۆریەتەکەدا جێگیر نەبووە، بەڵکو لە نێوان قۆناغەکانی سەربەخۆیی ئەیالەتەکان و ژێردەستەیی ئیداری بۆ بەغدادا بە یەکەوە دەگۆڕێت.<ref>Musul – Kerkük ile İlgili Arşiv Belgeleri (1525–1919) (in Turkish). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. 1993. pp. 47–48</ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، [[ئەیالەتی شارەزوور]] کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. [[سنجاقی بابان]] کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات، و ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ویلایەتی بەغدا]]وە. لە ساڵی ١٨٥٠ دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی ھات و ھەر لەو ساڵەدا داواکارییەک بۆ دامەزراندنی ئەنجومەنێکی گەورە (meclis-i kebîr) لە شارەزوور لەلایەن [[باب ئەلعالی]] ڕەتکرایەوە. پاساوەکە ئەوە بوو کە ئەم جۆرە چاکسازییە ئیدارییە سەرەتا لە [[بەغدا]]وە دەست پێ بکات. * سنووری ئێستای قەزای کۆیە بە ناوی کۆیسنجەق لە ساڵەکانی (١٦٨٠ - ١٧٠٢)، لە ناو [[سنجاق]]ەکانی [[ئەیالەتی شارەزوور]]دا ھاتووە.<ref>https://www.academia.edu/19903381/18_Y%C3%BCzy%C4%B1l%C4%B1n_%C4%B0lk_Yar%C4%B1s%C4%B1nda_Osmanl%C4%B1_Devletinin_%C4%B0dari_Taksimat%C4%B1_Eyalet_ve_Sancak_Tevcihat%C4%B1_In_the_First_half_of_the_18th_Century_Administrative_Divisions_of_the_Ottoman_Empire_Shire_and_Sanjak_Assignments</ref> [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣) ==== لەم قۆناغەدا سیستەمی کارگێڕیی بەغدا لە [[ئەیالەت]]ەوە گۆڕدرا بۆ [[ویلایەت]]، ئەمەش لەلایەن [[والی]] تازە (مەدحە ت پاشا) کە لە ڕۆژی (۱۸ی موحەڕەمی ساڵی ۱۲۸٦ز-١٨٦٩/٤/٣٠ز)دا. گەیشتە [[بەغدا]] جیبەجێکرا، [[ویلایەتی بەغدا]] لەم قۆناغەدا لە (١٥) لیواوە کرا بە(١٤) لیوا، ژمارەی [[قەزا]]کانیشی لە(١٣٦)ەوە بۆ (۹۳) قەزا کەمکرایەوە. قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ [[والی]] [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|لیوای کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # سنووری ئێستای '''پارێزگای ھەولێر''' لەم سەردەمەدا لە لیوای ڕەواندزدا کۆکرایەوە. [[پەڕگە:نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨) ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری [[سنجاق]]ەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[قەزای ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.]] * لە نێوان ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا، قەزای کۆیە یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] بوو. * لە نێوان ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا، [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە سنووری قەزای کۆیە ھاتە کایەوە. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # [[قەزای ڕانیە]] دوای جێگیربوونی چارەنووسی [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، [[قەزای ڕانیە]] سەر لە نوێ بە لیوای ھەولێرەوە بەسترایەوە، سەرەتا بەشی ڕۆژئاوای [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] کە دەکەونە نێوان چیای [[ھەیبەت سوڵتان]]، [[زێی بچووک]] و ڕووباری باسەلامەوە بە [[قەزای کۆیە]] لکێندرا، لکاندنیشی پەیوندی بە موڵکداری ئاغاکانی کۆیەوە ھەیە، کە خاوەنی زۆربەی زەوییەکانی ئەم ناحیە بوون، دواتر گەڕێنرایەوە بۆ [[قەزای ڕانیە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =كورد وترك وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سي جي ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * لەم قۆناغەدا قەزای کۆیە هیچ گۆڕانکارییەکی بەسەردا نەهات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای کۆیە]]. === سەردەمی کۆماری(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== * بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== * بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٠٣) لە ١٩٧٣/١٠/١٥دا، بە دابڕاندنی (١٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]]، (٢٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] و (٤) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی شۆڕش]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای کۆیە]]وە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[دێگەڵە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة شورش | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9281.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== * بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. * بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == ناودارانی کۆیە == ===کەسایەتیی شۆڕشگێڕ=== * [[عەلی مەولود داربەسەری]] ساڵی ١٩٢٣–١٩٧٤ لەناوپردان ناوچەی [[حاجی ئۆمەران]] بە ھێرشی ئاسمانی فڕۆکەکانی [[بەعس]] شەھید بوو، تا ئێستاش گۆڕەکەی نادیارە.<ref>https://www.regaykurdistan.com/index.php/wtar/28342-2020-07-05-14-28-16 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211217125959/https://www.regaykurdistan.com/index.php/wtar/28342-2020-07-05-14-28-16 |date=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ }}</ref> ===ھونەرمەندان=== مام سێوە (مەقام بێژ)، [[تایەر تۆفیق]] (گۆانیبێژ)، رۆستەم ئاغالە (شێوەکار)، باکووری. پوتە (برای سێوە بووە). حەنیل. مەتیعەبدوڵای قادرۆکێ. ئۆمەری حەمەدی خاڵی. عەبدوڵای خاڵی، حەمەدی لیلەی، مستەفای ئۆمەری قالەی کەمەندی، قادری ئۆ مەری قالەی کەمەندی، دەروێش حەمیدی قالەی، مام تەھای خەلیلی، حەمەدی گار فێنی قادری حەمەدی، مەلا ئەسعەد. حەمەدەمین عەباس. ===شاعیران=== [[حاجی قادری کۆیی]] (١٨١٧-١٨٩٧) , [[مەلای گەورە]] (١٨٧٦-١٩٤٣), [[دڵدار]] (نوسەری ھۆنراوەی [[ئەی رەقیب]] ,١٩١٨-١٩٤٨)، [[قوبادی جەلیزادە]]. [[دڵزار]]. [[عەونی]]. [[دلێر]]. ئەختەر. عاسی. وەردی. سامی عەوداڵ. [[خادیم]]. ڕۆستەم. تایەر حەوێزی. حاجی مەلا عەبدوڵای جەلیزادە. مەلا محەمەدی کۆیی جەلیزادە. مەنفی ونیھانی. لامیع. جەلال جۆبار. مە جید ئاسینگەر. کەمال غەمبار، وەستا حمد امین نەجار. == زانکۆی کۆیە == کۆیە ئێستا زانکۆیەکی لێیە بە ناوی [[زانکۆی کۆیە]]، کە لە ڕێکەوتی ١١ \١٠\٢٠٠٣ دامەزراوە لەوکاتەوە بەشێوەیەکی بەرچاو گەشەیکردووە. ژمارەی بەشەکانی زیادیکردووە بۆ ٣٤ بەش. لەساڵی ٢٠١٠ زانکۆی کۆیە پێکھاتەی خۆی گۆری لەسیستەمی کۆلیجەوە بۆ فاکەڵتی بەمەبەستی پێشکەوتنی زانکۆو ھاوشێوەبونی لەگەل سیستەمی نوێی زانکۆ پێشکەوتوەکانی جیھان. یەکێک لەتایبەتمەندیەکانی زانکۆی کۆیە بریتیە لە کەمپی زانکۆ کەبەشە ئەکادیمیەکانی زانکۆ و بەرێوەبەرایەتیەکان وخوێندکاران و ستافی دابینکردنی پێداویستیەکان لەخۆدەگرێ. لەھەرە تایبەتمەندیە گرنگەکانی زانکۆی کۆیە بریتیە لەو گەشە خێراو بەرچاوەی کە بەخۆیەوە دەبینێ بە بەراورد لەگەڵ زانکۆکانی تری کوردستان. زانکۆی کۆیە خاوەنی ھەندێ بەشی زانستی وئەندازیارییە کە دەگمەنن لەزانکۆکانی تری کوردستان وعێراق و ئەو بەشانە تەنھا لە زانکۆی کۆیە ھەن کە بریتین لەبەشەکانی ئەندازیاری نەوت وئەندازیاری جیۆتەکنیک و ئەندازیاری کیمیایی و دەرونزانی پزیشکی مایکرۆ بایەلۆجی). لەگەڵ چەندین بەشی تر کە پیک دیت لە زانستە مرۆڤایەتی و کۆمەڵایەتیەکان کە پیک دیت لە بەشەکانی قانون _ گارگێری و ئابوری_ شریعە ھەروەھا زمانی ئینگلیزی وە پەروەردە پیک دیت لە بەشەکانی مێژوو _ جوگرافیە _ کوردی _ عربی _ وەرزش _ زانستەکان پیک دیت لە بایۆلۆژی _ کیمیا_ فیزیاء _ماتکاتیک لەگەڵ چەند بەشێکی تر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = سەبارەت بە زانکۆی کۆیە | ناونیشان = http://www.koyauni.ac/kurdish/ | نووسەر = [[زانکۆی کۆیە]] | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]] | ڕێکەوتی سەردان = ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧ | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١ی شوباتی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20120201212114/http://www.koyauni.ac/kurdish/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == قشلەی کۆیە == ئەم قشلەیە دەکەوێتە ناو سەنتەری شارۆچکەی کۆیە بەلای رۆژئاوای دا، لەسەر بەرزایەک (گردێکی پان) کە رووبەری لە ٢٤٠٠ م چوار گۆشە زیاترە. رووی دەرەوەی لە شێوەی قەڵا دروستکراوە و لە ھەر چوار لادا قوڵەی [[شەڕ]] و بەرگری بۆ دانراوە. لە ھەندێک شوێن بینایەکە دوو نھۆمە. لە بەشێکی مۆزەخانەی کۆیە دانراوە. لە لایەکی تر گەلەری ھونەری ھەیە، لەسەردەمی عوسمانیەکان دروست کراوە. == ناحیەکان و گوندەکان == کۆیە لە سەرەتای پێکھاتە ئیداریەکانی دەوڵەتی عوسمانی قەزایەک بوو سەر بە سنجاقی '''شارەزوور''' (کە ناوەندەکەی [[کەرکووک]] بوو) و لە ساڵی ١٨٩٣ و ١٨٩٥ز شەقڵاوە ناحیەیەکی سەر بەو قەزایە بوو. لە پاش [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانی یەکەم]] و درووستبوونی دەوڵەتی نوێی عیڕاق ھەولێر لە کەرکووک جیاکراوەو کرا بە لیوایەکی تایبەت و کۆیە بوو بە قەزایەکی سەر ھەولێر.<ref>سالنامە دولت علیە عثمانیة سنة ١٣٣٠ ھ، استانبول، ص ٨٠٣.</ref> قەزای کۆیە لە پێنج ناحیە و ١٩٠ گوند پێکھاتووە.<ref>[www.hawlergov.org/ku/region.php?id=١٣٣٠٧٥٨٧٥٤ قەزای کۆی - ماڵپەڕی پارێزگای ھەولێر]</ref> * [[ناحیەی ئاشتی]]؛ ٢٢ گوند، گرینگترینیان گوندی خەرابە و کاولان و بۆگد و کورداوا. * [[ناحیەی سکتان]]؛ ١٢ گوند، گرینگترینیان سکتان و نازەنین. * [[ناحیەی سێگردکان]]؛ ١١ گوند * [[ناحیەی شۆڕش]]؛ ٥١ گوند، گرینگتریتیان [[دێگەڵە|گوندی دێگەڵە]] و [[بانی ماران]] == بەستەری تایبەت == * سایتی '''چنارۆک''' [https://web.archive.org/web/20141021111314/http://chnarok.se/darbaray%20koya.htm] * سایتی '''زانکۆی کۆیە'''[https://web.archive.org/web/20120201212114/http://www.koyauni.ac/kurdish/] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{قەزای کۆیە}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Koy Sinjaq District}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|جوگرافیا|کوردستان|پارێزگای ھەولێر}} [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:کۆیە]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:جوگرافیای کوردستان]] [[پۆل:کوردستان]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] spawhq03ko4lpp27iz46r5qb012jg8y 1592251 1592250 2026-06-19T22:47:31Z MFTG 21816 /* قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا */ 1592251 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای کۆیە | ناوی_فەرمی = ''{{lang-ar| قضاء کویسنجق }}<br>{{lang-en| Koy Sinjaq District }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[قەزا]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = نەخشەی قەزای کۆیە.png | photo2a = قەزای کۆیە.png | photo2b = | photo3a = | photo3b = | | spacing = 2 |size = 300px }} | شرۆڤەی_وێنە = وێنەی سەرەوە:{{ھن}}نەخشەی قەزای کۆیە{{ھن}}وێنەی خوارەوە:{{ھن}}نەخشەی کارگێڕی قەزای کۆیە و قەزای تەقتەق | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=8 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای کۆیە''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = 1 | پۆتانەکان = {{coord| 36.08314| 44.63329 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[کۆیە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩١٨]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = قایمقام | ناوی_سەرۆک = تارق حەیدەری | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٤٩٤٫٣ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٦٢٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ١٣٨١ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٧١ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٩٠،٤١٣ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = کۆیی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) و [[زمانی سوریانی|سوریانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) و [[مەسیحی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} [[پەڕگە:Koye.JPG|thumb|وێنەی شاری کۆیە]] '''قەزای کۆیە''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: قضاء کویسنجق، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Koya District) یەکێکە لە قەزاکانی [[پارێزگای ھەولێر]]، [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی [[شارۆچکە]]ی [[کۆیە]]یە. لە دوو نەتەوەی [[کورد]] و [[ئاشوورییەکان|کلدان]] پێکھاتووە. قەزایەی کۆیە خاوەن پێگەیەکی جیۆگرافی گرنگە لەسەر ئاستی [[عیراق]] و [[کوردستان]]دا. بە دوو چیای خنجیلانە دەورەدراوە. ئەوانیش چیای «[[باواجی]]» کە بەرزیەکەی ١٢٦٠م و چیای «[[ھەیبەت سوڵتان]]» کە بەرزیەکەی ١٠٩٢م لە ڕووی [[ئاستی دەریا]]وە دەبێت. دەگوترێت کە مێژووی دروستبوونی شاری کۆیە، دەگەڕێتەوە بۆ گوندی [[ئاسکی کۆیە]] و پێی گوتراوە ئەسکی کۆ (بە [[تورکی]] بە واتای کۆنەگوند دێت)، بەڵام دواتر خەڵکەکە ڕوویان لە [[حەمامۆک]] کردووە کە خاوەنی سەرچاوەی ئاوی زۆرە و بەو ناوچەیش گوتراوە کاولە کۆ. دواتریش لە شوێنی ئێستای کۆیە جێگیربوون ودەوڵەتی عوسمانی لێ پاش نەمانی میرنشینی [[میرنشینی بابان|بابان]] و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] ئیدارەیەکی فەرمی لێ دامەزراندووە و ناوی ناوە (کۆی سنجاق) [[سنجاق]]یش یەکەیەکی ئیداری بوو لە [[دەوڵەتی عوسمانی]]. کۆیە زیاتر لە ٨٠ شوێنەواری ھەیە لەوانە: خرابە، کلێسە، قەڵای شیلە، ئەسکی کۆیە، گوبتەپە، سکتای قەیسەری، باواجی، سماقۆڵی میرسەید، چنارۆک و حەمامۆک. بۆیەکەمین جاریش بە فەرمی لە ساڵی ١٨٨٥ قوتابخانە لەو شارەدا دامەزراوە. لەساڵی ١٩١٨ کۆیە کراوە بە [[قەزا]]. لەساڵی ١٩٨٨ لەژێر وەک کاردانەوەیەک دژی بزاڤی بڵاوی [[پێشمەرگە]]، [[حکوومەتی عێراق]] کۆیەی لە قەزا بچوککردووەتەوە و کردی بە [[ناحیە]]، بەڵام دوای ساڵی ١٩٩١ جارێکی تر [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] کۆیەی کردەوە بە قەزا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == ناو == ناوی قەزای کۆیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە شاری [[کۆیە]]یە، خەڵکی [[کوردستان]] و شارەکە پێی دەڵێن [[کۆیە]]، بەڵام ھەر لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|سەردەمی عوسمانییەوە]] لە یەکە کارگێڕییەکاندا و لە حکومەتی عێراقیشدا بە (کویسنجق) ناوی ھاتووە. ئەم بۆچوونانەی خوارەوە سەبارەت بە ناوی کۆیە ھاتووە: * سەبارەت بە بنەچەی ناوی کۆیە لێکدانەوە و دەرەنجامی زۆر ھەیە. پرۆفیسۆر تاھر ئەحمەد حەوێزی چەندین بۆچوونی سەبارەت بە وەرگرتنی ئەو ناوە خستوەتەڕوو، گرنگترینیان بریتین لە: ** ناو لە سەردەمی فەتحەکانی ئیسلامیدا (کۆھسار) بووە، واتە (ناوچەی شاخاوی). ** دەوترێت ناوەکە لە بنەڕەتدا کۆسار(کوثار) بووە، بەڵام دوای فەتحە ئیسلامییەکان بووە بە (کۆیسەنجاک)، وەک چۆن موسڵمانان و عوسمانییەکان (ئالا تەلە واتە سەنجاک)یان بەرزکردۆتەوە، واتە ئاڵای بەرزی پێغەمبەر، لەسەر ئەو قەڵا کۆنەی کە بە قەڵای (قۆچ پاشا) بە ناوبانگ بووە. ** دەوترێت کۆی سەنجاک ناوی (کۆی سان) و (کۆی سان لەگەڵ کۆسرەت) بووە، کە شاخێکە لە دەڤەری [[ناحیەی خەلەکان|خەلەکان]] و [[ناحیەی خدران|خدران]]، برا بوون. (سان) کورتکراوەی ناوی (سوڵتان)ە، بەو پێیەی تا ئێستا نازناوی (سان) لە ناوچەی ([[ھەورامان]])دا باوە کە دەدرێت بە سەرۆک ھۆزەکان. مانای گشتی شاخی تایبەت سوڵتانە. ** ھەندێک خێڵ ھەبوون بە ناوی (مامەکویە) و (کۆی) کە لە (جەبەل سەماق) لەلای ڕۆژاوای [[حەلەب]] نیشتەجێ بوون و لە دوای ساڵی (٥٥٠)کۆچی، کۆچیان کردووە بۆ ناوچەی [[پارێزگای لوڕستان|لوڕستان]] لە سەردەمی حاکمەکەیدا (ھەزار ئەسپ). پاشان، پرۆفیسۆر حەویزی دەپرسێت: ئایا ناکرێت پەیوەندییەک ھەبێت لەنێوان ئەو دوو ناوەی باسکراوە و (کۆی) و (ئاکۆ) کە دەکەونە [[قەزای ڕانیە|دەڤەری ڕانیە]]؟ ** پرۆفیسۆر حەویزی بۆچوونی مێژوونووسی گەورەی کورد، خوالێخۆشبوو [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] ھێنایەوە، کە لە دوای حوکمڕانی (مەئمون بەگ) کە یەکێک بوو لە شازادەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]]، مامی (سەرخات بەگ)، ناوچەکانی ڕێکخستەوە وەک (لۆی، مەسیلە، مەھرەدان، تانورا، کولوس و نەشکاس) تا خوسلە دەگرێتەوە. خوالێخۆشبوو ئەمین زەکی دەڵێت کە (لۆی) بریتییە لە (نوێ)، و ئەمە ناوچەی ئێستای کۆیسانجاکە. بۆیە دوور نییە کە (لۆی) (کۆی)بێت. ** سەنجاق وشەیەکی تورکییە بە واتای ([[ئاڵا]])دێت، وەک لە کتێبی چوار سەدەی مێژووی مۆدێرندا ئاماژەی پێکراوە، ناوچەیەکە کە (سەنجاک بەکی) لە پێگەی یەکەیەکی فیۆداڵیدا حوکمڕانی دەکات، دواتر بە مانای یەکەیەکی ئیداریی سەر بە [[ئەیالەت]]ەکان دێت و لەلایەن [[موتەسەڕیف]]ەوە فەرمانڕەوایی دەکرێت. ** ھەندێک دەڵێن (کۆی) بە تورکی بە واتای ([[گوند]]) و کویسانجاق بە واتای (گوندی مەعریفە). پڕۆفیسۆر حەوێزی دەفەرموێت: ئەگەر وابێت، ئەوا دەبێ کویسەنجاق پێشتر ناوێکی تری ھەبووبێت، بەڵگەکانیشی بۆ ئەوە ئەوەیە کە دەوترێت (کۆی تۆپزاوا)، واتە گوندی (تۆپزاوا)، و (کوی شیلە- گوندی شیلام)، و نەگوتراوە (کۆی کوڵە). ** ھەندێک لە نووسەرانی عەرەب ناوەکەیان بە (القی) لە جیاتی (کۆی) تۆمار کردووە. ** (کۆ) وشەیەکە بە واتای (کۆکردنەوە یا سەرجەم) لە [[پارێزگای سلێمانی|دەڤەری سلێمانی]] کۆبوونەوە و (کۆ) لە دەڤەری سلێمانیشدا بەکاردێت بۆ ئاماژەکردن بە ئەستێرەی سورەیا، کە ئەو ئەستێرەیە کە بە دەرکەوتنی کاتەکەی دەناسرێت، بەتایبەتی لە [[لادێ]]کاندا. لەم پەیوەندییەدا [[مەسعوود محەممەد|پرۆفیسۆر مەسعوود محەممەد]] باس لەوە دەکات کە لێکدانەوە کۆنەکەی وشەی (کۆ)، وەک باوەڕی باو، ئەوەیە کە ئەو کەسەی لە یەکێک لە لوتکەکانی چیای ھەیبەت سوڵتانەوە دەڕوانێت بەرەو بەشەکانی شارەکە لە ڕابردوودا بە شێوەیەکی گرووپی لە دوورەوە دەیبینی، واتە لە شێوەی گرووپی (سورەیا)، کە بە زمانی کوردی بە واتای (کۆ) دێت. * [[مەسعوود محەممەد|پرۆفیسۆر مەسعوود محەممەد]] لێرەدا دەشڵێت، وشەی (سەنجاق) پێش سەردەمی عوسمانییە، وەک بەڵگە کتێبی (الآزکار)ی ئیمامی نەوەوی دەھێنێتەوە کە ٦١٦ ساڵ لەمەوبەر لەلایەن پیاوێکەوە کۆپی کراوە بە ناوی (خدری کوڕی عومەر الکویسەنجاکلی)، کە لە کۆتایی کتێبەکەدا ناوی ھاتووە. پرۆفیسۆر مەسعوود ئەگەری ئەوە بەدوور ناگرێتەوە کە ناوی کویسانجاق دوای ھێرشەکانی ھولاگو یان تەیمور بەو شارە درابێت، بەو پێیەی ئەو زاراوەیەی لەو کاتەدا بەکاردەھێنرا تورکی بووە. دەشڵێت کویسنجەق دەکەوێتە سەر ڕێگای کاروانەکان کە لە [[حەلەب]] و باکووری [[سووریا]]وە دێت و بەرەو باکووری [[ئێران]] دەڕوات. ئەو پێی وایە، لە ھەر حاڵەتێکدا، مێژووی دامەزراندنی شاری کویسنجەق دەگەڕێتەوە بۆ نێوان ١٣٠٠ساڵ بۆ ١٤٠٠ ساڵ لەمەوبەر. * پرۆفیسۆر غالب تاڵەبانی دەفەرموێت: بنەچەی کویسنجەق (کۆی - سان - جا) واتە چیای کورسی سوڵتان. لێکدانەوەکەی ئەوەیە کە (کۆی-کۆ-کێو) بە واتای شاخ دێت، و بە تایبەتی شاخی شکۆمەندی سوڵتان کە دەکەوێتە نزیک کۆیەوە، کە [[قەزای ڕانیە]] لە [[قەزای کۆیە]] جیادەکاتەوە. * سەبارەت بە (سان)، کورتکراوەی وشەی (سوڵتان)ە، ئەمەش بەڵگەی ئەوەیە کە تا ئەمڕۆ لە شێوەزاری ھەورامیدا دەبینرێت، کە لە جیاتی جەعفەر سوڵتان دەڵێن جەعفەرسان، کە یەکێکە لە سەرکردەی ھۆزەکانی ھەورامی. ھەروەھا وشەی (جا یان جێگا) بە مانای شوێن یان بارەگا ڕوون دەکاتەوە، بۆیە ڕەتیدەکاتەوە کە بنەچەی کۆیسنجق (کۆی-سنجق) بێت. * لە کۆتاییدا [[شاکر فەتاح|پرۆفیسۆر شاکر فەتاح]] دەڵێت: خەڵکی شاری کۆیسنجق و دەوروبەری شارەکە ناودەبەن بە (کۆیە)، شاعیری ناودار [[حاجی قادری کۆیی]] لە یەکێک لە بەیتەکانیدا ناوی دەبات (شارەکەی کۆ). دوای دروستبوونی موتەسەرریفەت لە سەردەمی عوسمانییەکان، ناویان لێنا کۆی سنجاق واتە موتەسەرریفەتی (کۆ). دەڵێت: ڕەنگە ئەو بەروبوومە کشتوکاڵییەکان لە سەردەمێکدا لەوێ لە کۆگاکانی حکومەتدا کۆکرابێتەوە. کەواتە شوێنی ئەو کۆگایانە ناویان لێنرا (کۆ، واتە کۆکردنەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 | نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == '''قەزای کۆیە''' ھاوسنووری ئەم قەزایانەیە: * لە باکوورەوە [[قەزای شەقڵاوە]] و [[قەزای پیرمام]]. * لە باشوورەوە [[قەزای چەمچەماڵ]]، [[قەزای تەقتەق]] و [[قەزای کەرکووک]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[قەزای دووکان]]، [[قەزای حاجیاوا]] و [[قەزای ڕانیە]]. * لە ڕۆژاواوە [[قەزای بنەسڵاوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزای کۆیە | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/relation/3829921 | نووسەر = [[ئۆوپن ستریت ماپ|openstreetmap]] |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * کاتێک عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٥٤دا ناوچەکەیان داگیرکرد، بڕیاریاندا حکومەتی خۆجێی بۆ سەرکردە [[کورد]]ەکان جێبھێڵن، بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * بەڵام تۆمارە ئەرشیفییەکان لە سەدەی ١٦ بەدواوە ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو ناوچەیانەی کە بە شێوەیەکی باو پەیوەندییان بە شارەزوورەوە ھەیە، لەوانە [[ئامێدی]]، [[ھەولێر]]، [[کەرکووک]] و [[زاخۆ]]، لە سەردەمی جیاوازدا، وەک [[سنجاق]] لە ناو [[ئەیالەتی بەغدا]]دا ڕیزکراون.<ref>https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/224338</ref> تۆمارە کارگێڕییەکانی عوسمانی لە ساڵانی ١٥٥٨-١٥٧٦ و ١٥٧٣-١٥٨٧ ئەم نیشتەجێبوونانە وەک [[قەزا]]ی ژێردەستەی [[بەغدا]] دەژمێرن، ئەمەش پێشنیاری ئەوە دەکات کە پێگەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لەناو ئیمپراتۆریەتەکەدا جێگیر نەبووە، بەڵکو لە نێوان قۆناغەکانی سەربەخۆیی ئەیالەتەکان و ژێردەستەیی ئیداری بۆ بەغدادا بە یەکەوە دەگۆڕێت.<ref>Musul – Kerkük ile İlgili Arşiv Belgeleri (1525–1919) (in Turkish). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. 1993. pp. 47–48</ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، [[ئەیالەتی شارەزوور]] کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. [[سنجاقی بابان]] کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات، و ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ویلایەتی بەغدا]]وە. لە ساڵی ١٨٥٠ دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی ھات و ھەر لەو ساڵەدا داواکارییەک بۆ دامەزراندنی ئەنجومەنێکی گەورە (meclis-i kebîr) لە شارەزوور لەلایەن [[باب ئەلعالی]] ڕەتکرایەوە. پاساوەکە ئەوە بوو کە ئەم جۆرە چاکسازییە ئیدارییە سەرەتا لە [[بەغدا]]وە دەست پێ بکات. * سنووری ئێستای قەزای کۆیە بە ناوی کۆیسنجەق لە ساڵەکانی (١٦٨٠ - ١٧٠٢)، لە ناو [[سنجاق]]ەکانی [[ئەیالەتی شارەزوور]]دا ھاتووە.<ref>https://www.academia.edu/19903381/18_Y%C3%BCzy%C4%B1l%C4%B1n_%C4%B0lk_Yar%C4%B1s%C4%B1nda_Osmanl%C4%B1_Devletinin_%C4%B0dari_Taksimat%C4%B1_Eyalet_ve_Sancak_Tevcihat%C4%B1_In_the_First_half_of_the_18th_Century_Administrative_Divisions_of_the_Ottoman_Empire_Shire_and_Sanjak_Assignments</ref> [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣) ==== لەم قۆناغەدا سیستەمی کارگێڕیی بەغدا لە [[ئەیالەت]]ەوە گۆڕدرا بۆ [[ویلایەت]]، ئەمەش لەلایەن [[والی]] تازە (مەدحە ت پاشا) کە لە ڕۆژی (۱۸ی موحەڕەمی ساڵی ۱۲۸٦ز-١٨٦٩/٤/٣٠ز)دا. گەیشتە [[بەغدا]] جیبەجێکرا، [[ویلایەتی بەغدا]] لەم قۆناغەدا لە (١٥) لیواوە کرا بە(١٤) لیوا، ژمارەی [[قەزا]]کانیشی لە(١٣٦)ەوە بۆ (۹۳) قەزا کەمکرایەوە. قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ [[والی]] [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|لیوای کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # سنووری ئێستای '''پارێزگای ھەولێر''' لەم سەردەمەدا لە لیوای ڕەواندزدا کۆکرایەوە. [[پەڕگە:نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨) ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری [[سنجاق]]ەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[قەزای ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.]] * لە نێوان ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا، قەزای کۆیە یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] بوو. * لە نێوان ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا، [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە سنووری قەزای کۆیە ھاتە کایەوە. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # [[قەزای ڕانیە]] دوای جێگیربوونی چارەنووسی [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، [[قەزای ڕانیە]] سەر لە نوێ بە لیوای ھەولێرەوە بەسترایەوە، سەرەتا بەشی ڕۆژئاوای [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] کە دەکەونە نێوان چیای [[ھەیبەت سوڵتان]]، [[زێی بچووک]] و ڕووباری باسەلامەوە بە [[قەزای کۆیە]] لکێندرا، لکاندنیشی پەیوندی بە موڵکداری ئاغاکانی کۆیەوە ھەیە، کە خاوەنی زۆربەی زەوییەکانی ئەم ناحیە بوون، دواتر گەڕێنرایەوە بۆ [[قەزای ڕانیە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =كورد وترك وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سي جي ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * لەم قۆناغەدا قەزای کۆیە هیچ گۆڕانکارییەکی بەسەردا نەهات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای کۆیە]]. === سەردەمی کۆماری(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== * بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== * بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٠٣) لە ١٩٧٣/١٠/١٥دا، بە دابڕاندنی (١٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]]، (٢٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] و (٤) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی شۆڕش]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای کۆیە]]وە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[دێگەڵە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة شورش | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9281.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== * بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. * بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == ناودارانی کۆیە == ===کەسایەتیی شۆڕشگێڕ=== * [[عەلی مەولود داربەسەری]] ساڵی ١٩٢٣–١٩٧٤ لەناوپردان ناوچەی [[حاجی ئۆمەران]] بە ھێرشی ئاسمانی فڕۆکەکانی [[بەعس]] شەھید بوو، تا ئێستاش گۆڕەکەی نادیارە.<ref>https://www.regaykurdistan.com/index.php/wtar/28342-2020-07-05-14-28-16 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211217125959/https://www.regaykurdistan.com/index.php/wtar/28342-2020-07-05-14-28-16 |date=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ }}</ref> ===ھونەرمەندان=== مام سێوە (مەقام بێژ)، [[تایەر تۆفیق]] (گۆانیبێژ)، رۆستەم ئاغالە (شێوەکار)، باکووری. پوتە (برای سێوە بووە). حەنیل. مەتیعەبدوڵای قادرۆکێ. ئۆمەری حەمەدی خاڵی. عەبدوڵای خاڵی، حەمەدی لیلەی، مستەفای ئۆمەری قالەی کەمەندی، قادری ئۆ مەری قالەی کەمەندی، دەروێش حەمیدی قالەی، مام تەھای خەلیلی، حەمەدی گار فێنی قادری حەمەدی، مەلا ئەسعەد. حەمەدەمین عەباس. ===شاعیران=== [[حاجی قادری کۆیی]] (١٨١٧-١٨٩٧) , [[مەلای گەورە]] (١٨٧٦-١٩٤٣), [[دڵدار]] (نوسەری ھۆنراوەی [[ئەی رەقیب]] ,١٩١٨-١٩٤٨)، [[قوبادی جەلیزادە]]. [[دڵزار]]. [[عەونی]]. [[دلێر]]. ئەختەر. عاسی. وەردی. سامی عەوداڵ. [[خادیم]]. ڕۆستەم. تایەر حەوێزی. حاجی مەلا عەبدوڵای جەلیزادە. مەلا محەمەدی کۆیی جەلیزادە. مەنفی ونیھانی. لامیع. جەلال جۆبار. مە جید ئاسینگەر. کەمال غەمبار، وەستا حمد امین نەجار. == زانکۆی کۆیە == کۆیە ئێستا زانکۆیەکی لێیە بە ناوی [[زانکۆی کۆیە]]، کە لە ڕێکەوتی ١١ \١٠\٢٠٠٣ دامەزراوە لەوکاتەوە بەشێوەیەکی بەرچاو گەشەیکردووە. ژمارەی بەشەکانی زیادیکردووە بۆ ٣٤ بەش. لەساڵی ٢٠١٠ زانکۆی کۆیە پێکھاتەی خۆی گۆری لەسیستەمی کۆلیجەوە بۆ فاکەڵتی بەمەبەستی پێشکەوتنی زانکۆو ھاوشێوەبونی لەگەل سیستەمی نوێی زانکۆ پێشکەوتوەکانی جیھان. یەکێک لەتایبەتمەندیەکانی زانکۆی کۆیە بریتیە لە کەمپی زانکۆ کەبەشە ئەکادیمیەکانی زانکۆ و بەرێوەبەرایەتیەکان وخوێندکاران و ستافی دابینکردنی پێداویستیەکان لەخۆدەگرێ. لەھەرە تایبەتمەندیە گرنگەکانی زانکۆی کۆیە بریتیە لەو گەشە خێراو بەرچاوەی کە بەخۆیەوە دەبینێ بە بەراورد لەگەڵ زانکۆکانی تری کوردستان. زانکۆی کۆیە خاوەنی ھەندێ بەشی زانستی وئەندازیارییە کە دەگمەنن لەزانکۆکانی تری کوردستان وعێراق و ئەو بەشانە تەنھا لە زانکۆی کۆیە ھەن کە بریتین لەبەشەکانی ئەندازیاری نەوت وئەندازیاری جیۆتەکنیک و ئەندازیاری کیمیایی و دەرونزانی پزیشکی مایکرۆ بایەلۆجی). لەگەڵ چەندین بەشی تر کە پیک دیت لە زانستە مرۆڤایەتی و کۆمەڵایەتیەکان کە پیک دیت لە بەشەکانی قانون _ گارگێری و ئابوری_ شریعە ھەروەھا زمانی ئینگلیزی وە پەروەردە پیک دیت لە بەشەکانی مێژوو _ جوگرافیە _ کوردی _ عربی _ وەرزش _ زانستەکان پیک دیت لە بایۆلۆژی _ کیمیا_ فیزیاء _ماتکاتیک لەگەڵ چەند بەشێکی تر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = سەبارەت بە زانکۆی کۆیە | ناونیشان = http://www.koyauni.ac/kurdish/ | نووسەر = [[زانکۆی کۆیە]] | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]] | ڕێکەوتی سەردان = ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧ | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١ی شوباتی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20120201212114/http://www.koyauni.ac/kurdish/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == قشلەی کۆیە == ئەم قشلەیە دەکەوێتە ناو سەنتەری شارۆچکەی کۆیە بەلای رۆژئاوای دا، لەسەر بەرزایەک (گردێکی پان) کە رووبەری لە ٢٤٠٠ م چوار گۆشە زیاترە. رووی دەرەوەی لە شێوەی قەڵا دروستکراوە و لە ھەر چوار لادا قوڵەی [[شەڕ]] و بەرگری بۆ دانراوە. لە ھەندێک شوێن بینایەکە دوو نھۆمە. لە بەشێکی مۆزەخانەی کۆیە دانراوە. لە لایەکی تر گەلەری ھونەری ھەیە، لەسەردەمی عوسمانیەکان دروست کراوە. == ناحیەکان و گوندەکان == کۆیە لە سەرەتای پێکھاتە ئیداریەکانی دەوڵەتی عوسمانی قەزایەک بوو سەر بە سنجاقی '''شارەزوور''' (کە ناوەندەکەی [[کەرکووک]] بوو) و لە ساڵی ١٨٩٣ و ١٨٩٥ز شەقڵاوە ناحیەیەکی سەر بەو قەزایە بوو. لە پاش [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانی یەکەم]] و درووستبوونی دەوڵەتی نوێی عیڕاق ھەولێر لە کەرکووک جیاکراوەو کرا بە لیوایەکی تایبەت و کۆیە بوو بە قەزایەکی سەر ھەولێر.<ref>سالنامە دولت علیە عثمانیة سنة ١٣٣٠ ھ، استانبول، ص ٨٠٣.</ref> قەزای کۆیە لە پێنج ناحیە و ١٩٠ گوند پێکھاتووە.<ref>[www.hawlergov.org/ku/region.php?id=١٣٣٠٧٥٨٧٥٤ قەزای کۆی - ماڵپەڕی پارێزگای ھەولێر]</ref> * [[ناحیەی ئاشتی]]؛ ٢٢ گوند، گرینگترینیان گوندی خەرابە و کاولان و بۆگد و کورداوا. * [[ناحیەی سکتان]]؛ ١٢ گوند، گرینگترینیان سکتان و نازەنین. * [[ناحیەی سێگردکان]]؛ ١١ گوند * [[ناحیەی شۆڕش]]؛ ٥١ گوند، گرینگتریتیان [[دێگەڵە|گوندی دێگەڵە]] و [[بانی ماران]] == بەستەری تایبەت == * سایتی '''چنارۆک''' [https://web.archive.org/web/20141021111314/http://chnarok.se/darbaray%20koya.htm] * سایتی '''زانکۆی کۆیە'''[https://web.archive.org/web/20120201212114/http://www.koyauni.ac/kurdish/] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{قەزای کۆیە}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Koy Sinjaq District}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|جوگرافیا|کوردستان|پارێزگای ھەولێر}} [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:کۆیە]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:جوگرافیای کوردستان]] [[پۆل:کوردستان]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] 6jnx63tjvn28wwzbgm9nuq80kaqbkvl 1592252 1592251 2026-06-19T22:48:22Z MFTG 21816 /* قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا */ 1592252 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای کۆیە | ناوی_فەرمی = ''{{lang-ar| قضاء کویسنجق }}<br>{{lang-en| Koy Sinjaq District }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[قەزا]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = نەخشەی قەزای کۆیە.png | photo2a = قەزای کۆیە.png | photo2b = | photo3a = | photo3b = | | spacing = 2 |size = 300px }} | شرۆڤەی_وێنە = وێنەی سەرەوە:{{ھن}}نەخشەی قەزای کۆیە{{ھن}}وێنەی خوارەوە:{{ھن}}نەخشەی کارگێڕی قەزای کۆیە و قەزای تەقتەق | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=8 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای کۆیە''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = 1 | پۆتانەکان = {{coord| 36.08314| 44.63329 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[کۆیە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩١٨]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = قایمقام | ناوی_سەرۆک = تارق حەیدەری | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٤٩٤٫٣ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٦٢٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ١٣٨١ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٧١ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٩٠،٤١٣ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = کۆیی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) و [[زمانی سوریانی|سوریانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) و [[مەسیحی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} [[پەڕگە:Koye.JPG|thumb|وێنەی شاری کۆیە]] '''قەزای کۆیە''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: قضاء کویسنجق، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Koya District) یەکێکە لە قەزاکانی [[پارێزگای ھەولێر]]، [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی [[شارۆچکە]]ی [[کۆیە]]یە. لە دوو نەتەوەی [[کورد]] و [[ئاشوورییەکان|کلدان]] پێکھاتووە. قەزایەی کۆیە خاوەن پێگەیەکی جیۆگرافی گرنگە لەسەر ئاستی [[عیراق]] و [[کوردستان]]دا. بە دوو چیای خنجیلانە دەورەدراوە. ئەوانیش چیای «[[باواجی]]» کە بەرزیەکەی ١٢٦٠م و چیای «[[ھەیبەت سوڵتان]]» کە بەرزیەکەی ١٠٩٢م لە ڕووی [[ئاستی دەریا]]وە دەبێت. دەگوترێت کە مێژووی دروستبوونی شاری کۆیە، دەگەڕێتەوە بۆ گوندی [[ئاسکی کۆیە]] و پێی گوتراوە ئەسکی کۆ (بە [[تورکی]] بە واتای کۆنەگوند دێت)، بەڵام دواتر خەڵکەکە ڕوویان لە [[حەمامۆک]] کردووە کە خاوەنی سەرچاوەی ئاوی زۆرە و بەو ناوچەیش گوتراوە کاولە کۆ. دواتریش لە شوێنی ئێستای کۆیە جێگیربوون ودەوڵەتی عوسمانی لێ پاش نەمانی میرنشینی [[میرنشینی بابان|بابان]] و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] ئیدارەیەکی فەرمی لێ دامەزراندووە و ناوی ناوە (کۆی سنجاق) [[سنجاق]]یش یەکەیەکی ئیداری بوو لە [[دەوڵەتی عوسمانی]]. کۆیە زیاتر لە ٨٠ شوێنەواری ھەیە لەوانە: خرابە، کلێسە، قەڵای شیلە، ئەسکی کۆیە، گوبتەپە، سکتای قەیسەری، باواجی، سماقۆڵی میرسەید، چنارۆک و حەمامۆک. بۆیەکەمین جاریش بە فەرمی لە ساڵی ١٨٨٥ قوتابخانە لەو شارەدا دامەزراوە. لەساڵی ١٩١٨ کۆیە کراوە بە [[قەزا]]. لەساڵی ١٩٨٨ لەژێر وەک کاردانەوەیەک دژی بزاڤی بڵاوی [[پێشمەرگە]]، [[حکوومەتی عێراق]] کۆیەی لە قەزا بچوککردووەتەوە و کردی بە [[ناحیە]]، بەڵام دوای ساڵی ١٩٩١ جارێکی تر [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] کۆیەی کردەوە بە قەزا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == ناو == ناوی قەزای کۆیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە شاری [[کۆیە]]یە، خەڵکی [[کوردستان]] و شارەکە پێی دەڵێن [[کۆیە]]، بەڵام ھەر لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|سەردەمی عوسمانییەوە]] لە یەکە کارگێڕییەکاندا و لە حکومەتی عێراقیشدا بە (کویسنجق) ناوی ھاتووە. ئەم بۆچوونانەی خوارەوە سەبارەت بە ناوی کۆیە ھاتووە: * سەبارەت بە بنەچەی ناوی کۆیە لێکدانەوە و دەرەنجامی زۆر ھەیە. پرۆفیسۆر تاھر ئەحمەد حەوێزی چەندین بۆچوونی سەبارەت بە وەرگرتنی ئەو ناوە خستوەتەڕوو، گرنگترینیان بریتین لە: ** ناو لە سەردەمی فەتحەکانی ئیسلامیدا (کۆھسار) بووە، واتە (ناوچەی شاخاوی). ** دەوترێت ناوەکە لە بنەڕەتدا کۆسار(کوثار) بووە، بەڵام دوای فەتحە ئیسلامییەکان بووە بە (کۆیسەنجاک)، وەک چۆن موسڵمانان و عوسمانییەکان (ئالا تەلە واتە سەنجاک)یان بەرزکردۆتەوە، واتە ئاڵای بەرزی پێغەمبەر، لەسەر ئەو قەڵا کۆنەی کە بە قەڵای (قۆچ پاشا) بە ناوبانگ بووە. ** دەوترێت کۆی سەنجاک ناوی (کۆی سان) و (کۆی سان لەگەڵ کۆسرەت) بووە، کە شاخێکە لە دەڤەری [[ناحیەی خەلەکان|خەلەکان]] و [[ناحیەی خدران|خدران]]، برا بوون. (سان) کورتکراوەی ناوی (سوڵتان)ە، بەو پێیەی تا ئێستا نازناوی (سان) لە ناوچەی ([[ھەورامان]])دا باوە کە دەدرێت بە سەرۆک ھۆزەکان. مانای گشتی شاخی تایبەت سوڵتانە. ** ھەندێک خێڵ ھەبوون بە ناوی (مامەکویە) و (کۆی) کە لە (جەبەل سەماق) لەلای ڕۆژاوای [[حەلەب]] نیشتەجێ بوون و لە دوای ساڵی (٥٥٠)کۆچی، کۆچیان کردووە بۆ ناوچەی [[پارێزگای لوڕستان|لوڕستان]] لە سەردەمی حاکمەکەیدا (ھەزار ئەسپ). پاشان، پرۆفیسۆر حەویزی دەپرسێت: ئایا ناکرێت پەیوەندییەک ھەبێت لەنێوان ئەو دوو ناوەی باسکراوە و (کۆی) و (ئاکۆ) کە دەکەونە [[قەزای ڕانیە|دەڤەری ڕانیە]]؟ ** پرۆفیسۆر حەویزی بۆچوونی مێژوونووسی گەورەی کورد، خوالێخۆشبوو [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] ھێنایەوە، کە لە دوای حوکمڕانی (مەئمون بەگ) کە یەکێک بوو لە شازادەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]]، مامی (سەرخات بەگ)، ناوچەکانی ڕێکخستەوە وەک (لۆی، مەسیلە، مەھرەدان، تانورا، کولوس و نەشکاس) تا خوسلە دەگرێتەوە. خوالێخۆشبوو ئەمین زەکی دەڵێت کە (لۆی) بریتییە لە (نوێ)، و ئەمە ناوچەی ئێستای کۆیسانجاکە. بۆیە دوور نییە کە (لۆی) (کۆی)بێت. ** سەنجاق وشەیەکی تورکییە بە واتای ([[ئاڵا]])دێت، وەک لە کتێبی چوار سەدەی مێژووی مۆدێرندا ئاماژەی پێکراوە، ناوچەیەکە کە (سەنجاک بەکی) لە پێگەی یەکەیەکی فیۆداڵیدا حوکمڕانی دەکات، دواتر بە مانای یەکەیەکی ئیداریی سەر بە [[ئەیالەت]]ەکان دێت و لەلایەن [[موتەسەڕیف]]ەوە فەرمانڕەوایی دەکرێت. ** ھەندێک دەڵێن (کۆی) بە تورکی بە واتای ([[گوند]]) و کویسانجاق بە واتای (گوندی مەعریفە). پڕۆفیسۆر حەوێزی دەفەرموێت: ئەگەر وابێت، ئەوا دەبێ کویسەنجاق پێشتر ناوێکی تری ھەبووبێت، بەڵگەکانیشی بۆ ئەوە ئەوەیە کە دەوترێت (کۆی تۆپزاوا)، واتە گوندی (تۆپزاوا)، و (کوی شیلە- گوندی شیلام)، و نەگوتراوە (کۆی کوڵە). ** ھەندێک لە نووسەرانی عەرەب ناوەکەیان بە (القی) لە جیاتی (کۆی) تۆمار کردووە. ** (کۆ) وشەیەکە بە واتای (کۆکردنەوە یا سەرجەم) لە [[پارێزگای سلێمانی|دەڤەری سلێمانی]] کۆبوونەوە و (کۆ) لە دەڤەری سلێمانیشدا بەکاردێت بۆ ئاماژەکردن بە ئەستێرەی سورەیا، کە ئەو ئەستێرەیە کە بە دەرکەوتنی کاتەکەی دەناسرێت، بەتایبەتی لە [[لادێ]]کاندا. لەم پەیوەندییەدا [[مەسعوود محەممەد|پرۆفیسۆر مەسعوود محەممەد]] باس لەوە دەکات کە لێکدانەوە کۆنەکەی وشەی (کۆ)، وەک باوەڕی باو، ئەوەیە کە ئەو کەسەی لە یەکێک لە لوتکەکانی چیای ھەیبەت سوڵتانەوە دەڕوانێت بەرەو بەشەکانی شارەکە لە ڕابردوودا بە شێوەیەکی گرووپی لە دوورەوە دەیبینی، واتە لە شێوەی گرووپی (سورەیا)، کە بە زمانی کوردی بە واتای (کۆ) دێت. * [[مەسعوود محەممەد|پرۆفیسۆر مەسعوود محەممەد]] لێرەدا دەشڵێت، وشەی (سەنجاق) پێش سەردەمی عوسمانییە، وەک بەڵگە کتێبی (الآزکار)ی ئیمامی نەوەوی دەھێنێتەوە کە ٦١٦ ساڵ لەمەوبەر لەلایەن پیاوێکەوە کۆپی کراوە بە ناوی (خدری کوڕی عومەر الکویسەنجاکلی)، کە لە کۆتایی کتێبەکەدا ناوی ھاتووە. پرۆفیسۆر مەسعوود ئەگەری ئەوە بەدوور ناگرێتەوە کە ناوی کویسانجاق دوای ھێرشەکانی ھولاگو یان تەیمور بەو شارە درابێت، بەو پێیەی ئەو زاراوەیەی لەو کاتەدا بەکاردەھێنرا تورکی بووە. دەشڵێت کویسنجەق دەکەوێتە سەر ڕێگای کاروانەکان کە لە [[حەلەب]] و باکووری [[سووریا]]وە دێت و بەرەو باکووری [[ئێران]] دەڕوات. ئەو پێی وایە، لە ھەر حاڵەتێکدا، مێژووی دامەزراندنی شاری کویسنجەق دەگەڕێتەوە بۆ نێوان ١٣٠٠ساڵ بۆ ١٤٠٠ ساڵ لەمەوبەر. * پرۆفیسۆر غالب تاڵەبانی دەفەرموێت: بنەچەی کویسنجەق (کۆی - سان - جا) واتە چیای کورسی سوڵتان. لێکدانەوەکەی ئەوەیە کە (کۆی-کۆ-کێو) بە واتای شاخ دێت، و بە تایبەتی شاخی شکۆمەندی سوڵتان کە دەکەوێتە نزیک کۆیەوە، کە [[قەزای ڕانیە]] لە [[قەزای کۆیە]] جیادەکاتەوە. * سەبارەت بە (سان)، کورتکراوەی وشەی (سوڵتان)ە، ئەمەش بەڵگەی ئەوەیە کە تا ئەمڕۆ لە شێوەزاری ھەورامیدا دەبینرێت، کە لە جیاتی جەعفەر سوڵتان دەڵێن جەعفەرسان، کە یەکێکە لە سەرکردەی ھۆزەکانی ھەورامی. ھەروەھا وشەی (جا یان جێگا) بە مانای شوێن یان بارەگا ڕوون دەکاتەوە، بۆیە ڕەتیدەکاتەوە کە بنەچەی کۆیسنجق (کۆی-سنجق) بێت. * لە کۆتاییدا [[شاکر فەتاح|پرۆفیسۆر شاکر فەتاح]] دەڵێت: خەڵکی شاری کۆیسنجق و دەوروبەری شارەکە ناودەبەن بە (کۆیە)، شاعیری ناودار [[حاجی قادری کۆیی]] لە یەکێک لە بەیتەکانیدا ناوی دەبات (شارەکەی کۆ). دوای دروستبوونی موتەسەرریفەت لە سەردەمی عوسمانییەکان، ناویان لێنا کۆی سنجاق واتە موتەسەرریفەتی (کۆ). دەڵێت: ڕەنگە ئەو بەروبوومە کشتوکاڵییەکان لە سەردەمێکدا لەوێ لە کۆگاکانی حکومەتدا کۆکرابێتەوە. کەواتە شوێنی ئەو کۆگایانە ناویان لێنرا (کۆ، واتە کۆکردنەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 | نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == '''قەزای کۆیە''' ھاوسنووری ئەم قەزایانەیە: * لە باکوورەوە [[قەزای شەقڵاوە]] و [[قەزای پیرمام]]. * لە باشوورەوە [[قەزای چەمچەماڵ]]، [[قەزای تەقتەق]] و [[قەزای کەرکووک]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[قەزای دووکان]]، [[قەزای حاجیاوا]] و [[قەزای ڕانیە]]. * لە ڕۆژاواوە [[قەزای بنەسڵاوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزای کۆیە | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/relation/3829921 | نووسەر = [[ئۆوپن ستریت ماپ|openstreetmap]] |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * کاتێک عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٥٤دا ناوچەکەیان داگیرکرد، بڕیاریاندا حکومەتی خۆجێی بۆ سەرکردە [[کورد]]ەکان جێبھێڵن، بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * بەڵام تۆمارە ئەرشیفییەکان لە سەدەی ١٦ بەدواوە ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو ناوچەیانەی کە بە شێوەیەکی باو پەیوەندییان بە شارەزوورەوە ھەیە، لەوانە [[ئامێدی]]، [[ھەولێر]]، [[کەرکووک]] و [[زاخۆ]]، لە سەردەمی جیاوازدا، وەک [[سنجاق]] لە ناو [[ئەیالەتی بەغدا]]دا ڕیزکراون.<ref>https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/224338</ref> تۆمارە کارگێڕییەکانی عوسمانی لە ساڵانی ١٥٥٨-١٥٧٦ و ١٥٧٣-١٥٨٧ ئەم نیشتەجێبوونانە وەک [[قەزا]]ی ژێردەستەی [[بەغدا]] دەژمێرن، ئەمەش پێشنیاری ئەوە دەکات کە پێگەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لەناو ئیمپراتۆریەتەکەدا جێگیر نەبووە، بەڵکو لە نێوان قۆناغەکانی سەربەخۆیی ئەیالەتەکان و ژێردەستەیی ئیداری بۆ بەغدادا بە یەکەوە دەگۆڕێت.<ref>Musul – Kerkük ile İlgili Arşiv Belgeleri (1525–1919) (in Turkish). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. 1993. pp. 47–48</ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، [[ئەیالەتی شارەزوور]] کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. [[سنجاقی بابان]] کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات، و ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ویلایەتی بەغدا]]وە. لە ساڵی ١٨٥٠ دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی ھات و ھەر لەو ساڵەدا داواکارییەک بۆ دامەزراندنی ئەنجومەنێکی گەورە (meclis-i kebîr) لە شارەزوور لەلایەن [[باب ئەلعالی]] ڕەتکرایەوە. پاساوەکە ئەوە بوو کە ئەم جۆرە چاکسازییە ئیدارییە سەرەتا لە [[بەغدا]]وە دەست پێ بکات. * سنووری ئێستای قەزای کۆیە بە ناوی کۆیسنجەق لە ساڵەکانی (١٦٨٠ - ١٧٠٢)، لە ناو [[سنجاق]]ەکانی [[ئەیالەتی شارەزوور]]دا ھاتووە.<ref>https://www.academia.edu/19903381/18_Y%C3%BCzy%C4%B1l%C4%B1n_%C4%B0lk_Yar%C4%B1s%C4%B1nda_Osmanl%C4%B1_Devletinin_%C4%B0dari_Taksimat%C4%B1_Eyalet_ve_Sancak_Tevcihat%C4%B1_In_the_First_half_of_the_18th_Century_Administrative_Divisions_of_the_Ottoman_Empire_Shire_and_Sanjak_Assignments</ref> [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣) ==== لەم قۆناغەدا سیستەمی کارگێڕیی بەغدا لە [[ئەیالەت]]ەوە گۆڕدرا بۆ [[ویلایەت]]، ئەمەش لەلایەن [[والی]] تازە (مەدحە ت پاشا) کە لە ڕۆژی (۱۸ی موحەڕەمی ساڵی ۱۲۸٦ز-١٨٦٩/٤/٣٠ز)دا. گەیشتە [[بەغدا]] جیبەجێکرا، [[ویلایەتی بەغدا]] لەم قۆناغەدا لە (١٥) لیواوە کرا بە(١٤) لیوا، ژمارەی [[قەزا]]کانیشی لە(١٣٦)ەوە بۆ (۹۳) قەزا کەمکرایەوە. قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ [[والی]] [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|لیوای کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # سنووری ئێستای '''پارێزگای ھەولێر''' لەم سەردەمەدا لە لیوای ڕەواندزدا کۆکرایەوە. [[پەڕگە:نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨) ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری [[سنجاق]]ەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[قەزای ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.]] * لە نێوان ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا، قەزای کۆیە یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] بوو. * لە نێوان ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا، [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە سنووری قەزای کۆیە ھاتە کایەوە. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # [[قەزای ڕانیە]] دوای جێگیربوونی چارەنووسی [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، [[قەزای ڕانیە]] سەر لە نوێ بە لیوای ھەولێرەوە بەسترایەوە، سەرەتا بەشی ڕۆژئاوای [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] کە دەکەونە نێوان چیای [[ھەیبەت سوڵتان]]، [[زێی بچووک]] و ڕووباری باسەلامەوە بە [[قەزای کۆیە]] لکێندرا، لکاندنیشی پەیوندی بە موڵکداری ئاغاکانی کۆیەوە ھەیە، کە خاوەنی زۆربەی زەوییەکانی ئەم ناحیە بوون، دواتر گەڕێنرایەوە بۆ [[قەزای ڕانیە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =كورد وترك وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سي جي ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * لەم قۆناغەدا قەزای کۆیە هیچ گۆڕانکارییەکی بەسەردا نەهات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای کۆیە]]. [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٥٨)دا.]] === سەردەمی کۆماری(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== * بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== * بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٠٣) لە ١٩٧٣/١٠/١٥دا، بە دابڕاندنی (١٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]]، (٢٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] و (٤) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی شۆڕش]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای کۆیە]]وە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[دێگەڵە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة شورش | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9281.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== * بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. * بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == ناودارانی کۆیە == ===کەسایەتیی شۆڕشگێڕ=== * [[عەلی مەولود داربەسەری]] ساڵی ١٩٢٣–١٩٧٤ لەناوپردان ناوچەی [[حاجی ئۆمەران]] بە ھێرشی ئاسمانی فڕۆکەکانی [[بەعس]] شەھید بوو، تا ئێستاش گۆڕەکەی نادیارە.<ref>https://www.regaykurdistan.com/index.php/wtar/28342-2020-07-05-14-28-16 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211217125959/https://www.regaykurdistan.com/index.php/wtar/28342-2020-07-05-14-28-16 |date=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ }}</ref> ===ھونەرمەندان=== مام سێوە (مەقام بێژ)، [[تایەر تۆفیق]] (گۆانیبێژ)، رۆستەم ئاغالە (شێوەکار)، باکووری. پوتە (برای سێوە بووە). حەنیل. مەتیعەبدوڵای قادرۆکێ. ئۆمەری حەمەدی خاڵی. عەبدوڵای خاڵی، حەمەدی لیلەی، مستەفای ئۆمەری قالەی کەمەندی، قادری ئۆ مەری قالەی کەمەندی، دەروێش حەمیدی قالەی، مام تەھای خەلیلی، حەمەدی گار فێنی قادری حەمەدی، مەلا ئەسعەد. حەمەدەمین عەباس. ===شاعیران=== [[حاجی قادری کۆیی]] (١٨١٧-١٨٩٧) , [[مەلای گەورە]] (١٨٧٦-١٩٤٣), [[دڵدار]] (نوسەری ھۆنراوەی [[ئەی رەقیب]] ,١٩١٨-١٩٤٨)، [[قوبادی جەلیزادە]]. [[دڵزار]]. [[عەونی]]. [[دلێر]]. ئەختەر. عاسی. وەردی. سامی عەوداڵ. [[خادیم]]. ڕۆستەم. تایەر حەوێزی. حاجی مەلا عەبدوڵای جەلیزادە. مەلا محەمەدی کۆیی جەلیزادە. مەنفی ونیھانی. لامیع. جەلال جۆبار. مە جید ئاسینگەر. کەمال غەمبار، وەستا حمد امین نەجار. == زانکۆی کۆیە == کۆیە ئێستا زانکۆیەکی لێیە بە ناوی [[زانکۆی کۆیە]]، کە لە ڕێکەوتی ١١ \١٠\٢٠٠٣ دامەزراوە لەوکاتەوە بەشێوەیەکی بەرچاو گەشەیکردووە. ژمارەی بەشەکانی زیادیکردووە بۆ ٣٤ بەش. لەساڵی ٢٠١٠ زانکۆی کۆیە پێکھاتەی خۆی گۆری لەسیستەمی کۆلیجەوە بۆ فاکەڵتی بەمەبەستی پێشکەوتنی زانکۆو ھاوشێوەبونی لەگەل سیستەمی نوێی زانکۆ پێشکەوتوەکانی جیھان. یەکێک لەتایبەتمەندیەکانی زانکۆی کۆیە بریتیە لە کەمپی زانکۆ کەبەشە ئەکادیمیەکانی زانکۆ و بەرێوەبەرایەتیەکان وخوێندکاران و ستافی دابینکردنی پێداویستیەکان لەخۆدەگرێ. لەھەرە تایبەتمەندیە گرنگەکانی زانکۆی کۆیە بریتیە لەو گەشە خێراو بەرچاوەی کە بەخۆیەوە دەبینێ بە بەراورد لەگەڵ زانکۆکانی تری کوردستان. زانکۆی کۆیە خاوەنی ھەندێ بەشی زانستی وئەندازیارییە کە دەگمەنن لەزانکۆکانی تری کوردستان وعێراق و ئەو بەشانە تەنھا لە زانکۆی کۆیە ھەن کە بریتین لەبەشەکانی ئەندازیاری نەوت وئەندازیاری جیۆتەکنیک و ئەندازیاری کیمیایی و دەرونزانی پزیشکی مایکرۆ بایەلۆجی). لەگەڵ چەندین بەشی تر کە پیک دیت لە زانستە مرۆڤایەتی و کۆمەڵایەتیەکان کە پیک دیت لە بەشەکانی قانون _ گارگێری و ئابوری_ شریعە ھەروەھا زمانی ئینگلیزی وە پەروەردە پیک دیت لە بەشەکانی مێژوو _ جوگرافیە _ کوردی _ عربی _ وەرزش _ زانستەکان پیک دیت لە بایۆلۆژی _ کیمیا_ فیزیاء _ماتکاتیک لەگەڵ چەند بەشێکی تر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = سەبارەت بە زانکۆی کۆیە | ناونیشان = http://www.koyauni.ac/kurdish/ | نووسەر = [[زانکۆی کۆیە]] | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]] | ڕێکەوتی سەردان = ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧ | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١ی شوباتی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20120201212114/http://www.koyauni.ac/kurdish/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == قشلەی کۆیە == ئەم قشلەیە دەکەوێتە ناو سەنتەری شارۆچکەی کۆیە بەلای رۆژئاوای دا، لەسەر بەرزایەک (گردێکی پان) کە رووبەری لە ٢٤٠٠ م چوار گۆشە زیاترە. رووی دەرەوەی لە شێوەی قەڵا دروستکراوە و لە ھەر چوار لادا قوڵەی [[شەڕ]] و بەرگری بۆ دانراوە. لە ھەندێک شوێن بینایەکە دوو نھۆمە. لە بەشێکی مۆزەخانەی کۆیە دانراوە. لە لایەکی تر گەلەری ھونەری ھەیە، لەسەردەمی عوسمانیەکان دروست کراوە. == ناحیەکان و گوندەکان == کۆیە لە سەرەتای پێکھاتە ئیداریەکانی دەوڵەتی عوسمانی قەزایەک بوو سەر بە سنجاقی '''شارەزوور''' (کە ناوەندەکەی [[کەرکووک]] بوو) و لە ساڵی ١٨٩٣ و ١٨٩٥ز شەقڵاوە ناحیەیەکی سەر بەو قەزایە بوو. لە پاش [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانی یەکەم]] و درووستبوونی دەوڵەتی نوێی عیڕاق ھەولێر لە کەرکووک جیاکراوەو کرا بە لیوایەکی تایبەت و کۆیە بوو بە قەزایەکی سەر ھەولێر.<ref>سالنامە دولت علیە عثمانیة سنة ١٣٣٠ ھ، استانبول، ص ٨٠٣.</ref> قەزای کۆیە لە پێنج ناحیە و ١٩٠ گوند پێکھاتووە.<ref>[www.hawlergov.org/ku/region.php?id=١٣٣٠٧٥٨٧٥٤ قەزای کۆی - ماڵپەڕی پارێزگای ھەولێر]</ref> * [[ناحیەی ئاشتی]]؛ ٢٢ گوند، گرینگترینیان گوندی خەرابە و کاولان و بۆگد و کورداوا. * [[ناحیەی سکتان]]؛ ١٢ گوند، گرینگترینیان سکتان و نازەنین. * [[ناحیەی سێگردکان]]؛ ١١ گوند * [[ناحیەی شۆڕش]]؛ ٥١ گوند، گرینگتریتیان [[دێگەڵە|گوندی دێگەڵە]] و [[بانی ماران]] == بەستەری تایبەت == * سایتی '''چنارۆک''' [https://web.archive.org/web/20141021111314/http://chnarok.se/darbaray%20koya.htm] * سایتی '''زانکۆی کۆیە'''[https://web.archive.org/web/20120201212114/http://www.koyauni.ac/kurdish/] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{قەزای کۆیە}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Koy Sinjaq District}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|جوگرافیا|کوردستان|پارێزگای ھەولێر}} [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:کۆیە]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:جوگرافیای کوردستان]] [[پۆل:کوردستان]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] 55la0b4fa8swcdxw2c6h9jacwrpqptb 1592253 1592252 2026-06-19T22:49:23Z MFTG 21816 /* قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا */ 1592253 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای کۆیە | ناوی_فەرمی = ''{{lang-ar| قضاء کویسنجق }}<br>{{lang-en| Koy Sinjaq District }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[قەزا]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = نەخشەی قەزای کۆیە.png | photo2a = قەزای کۆیە.png | photo2b = | photo3a = | photo3b = | | spacing = 2 |size = 300px }} | شرۆڤەی_وێنە = وێنەی سەرەوە:{{ھن}}نەخشەی قەزای کۆیە{{ھن}}وێنەی خوارەوە:{{ھن}}نەخشەی کارگێڕی قەزای کۆیە و قەزای تەقتەق | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=8 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای کۆیە''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = 1 | پۆتانەکان = {{coord| 36.08314| 44.63329 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[کۆیە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩١٨]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = قایمقام | ناوی_سەرۆک = تارق حەیدەری | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٤٩٤٫٣ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٦٢٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ١٣٨١ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٧١ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٩٠،٤١٣ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = کۆیی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) و [[زمانی سوریانی|سوریانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) و [[مەسیحی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} [[پەڕگە:Koye.JPG|thumb|وێنەی شاری کۆیە]] '''قەزای کۆیە''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: قضاء کویسنجق، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Koya District) یەکێکە لە قەزاکانی [[پارێزگای ھەولێر]]، [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی [[شارۆچکە]]ی [[کۆیە]]یە. لە دوو نەتەوەی [[کورد]] و [[ئاشوورییەکان|کلدان]] پێکھاتووە. قەزایەی کۆیە خاوەن پێگەیەکی جیۆگرافی گرنگە لەسەر ئاستی [[عیراق]] و [[کوردستان]]دا. بە دوو چیای خنجیلانە دەورەدراوە. ئەوانیش چیای «[[باواجی]]» کە بەرزیەکەی ١٢٦٠م و چیای «[[ھەیبەت سوڵتان]]» کە بەرزیەکەی ١٠٩٢م لە ڕووی [[ئاستی دەریا]]وە دەبێت. دەگوترێت کە مێژووی دروستبوونی شاری کۆیە، دەگەڕێتەوە بۆ گوندی [[ئاسکی کۆیە]] و پێی گوتراوە ئەسکی کۆ (بە [[تورکی]] بە واتای کۆنەگوند دێت)، بەڵام دواتر خەڵکەکە ڕوویان لە [[حەمامۆک]] کردووە کە خاوەنی سەرچاوەی ئاوی زۆرە و بەو ناوچەیش گوتراوە کاولە کۆ. دواتریش لە شوێنی ئێستای کۆیە جێگیربوون ودەوڵەتی عوسمانی لێ پاش نەمانی میرنشینی [[میرنشینی بابان|بابان]] و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] ئیدارەیەکی فەرمی لێ دامەزراندووە و ناوی ناوە (کۆی سنجاق) [[سنجاق]]یش یەکەیەکی ئیداری بوو لە [[دەوڵەتی عوسمانی]]. کۆیە زیاتر لە ٨٠ شوێنەواری ھەیە لەوانە: خرابە، کلێسە، قەڵای شیلە، ئەسکی کۆیە، گوبتەپە، سکتای قەیسەری، باواجی، سماقۆڵی میرسەید، چنارۆک و حەمامۆک. بۆیەکەمین جاریش بە فەرمی لە ساڵی ١٨٨٥ قوتابخانە لەو شارەدا دامەزراوە. لەساڵی ١٩١٨ کۆیە کراوە بە [[قەزا]]. لەساڵی ١٩٨٨ لەژێر وەک کاردانەوەیەک دژی بزاڤی بڵاوی [[پێشمەرگە]]، [[حکوومەتی عێراق]] کۆیەی لە قەزا بچوککردووەتەوە و کردی بە [[ناحیە]]، بەڵام دوای ساڵی ١٩٩١ جارێکی تر [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] کۆیەی کردەوە بە قەزا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == ناو == ناوی قەزای کۆیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە شاری [[کۆیە]]یە، خەڵکی [[کوردستان]] و شارەکە پێی دەڵێن [[کۆیە]]، بەڵام ھەر لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|سەردەمی عوسمانییەوە]] لە یەکە کارگێڕییەکاندا و لە حکومەتی عێراقیشدا بە (کویسنجق) ناوی ھاتووە. ئەم بۆچوونانەی خوارەوە سەبارەت بە ناوی کۆیە ھاتووە: * سەبارەت بە بنەچەی ناوی کۆیە لێکدانەوە و دەرەنجامی زۆر ھەیە. پرۆفیسۆر تاھر ئەحمەد حەوێزی چەندین بۆچوونی سەبارەت بە وەرگرتنی ئەو ناوە خستوەتەڕوو، گرنگترینیان بریتین لە: ** ناو لە سەردەمی فەتحەکانی ئیسلامیدا (کۆھسار) بووە، واتە (ناوچەی شاخاوی). ** دەوترێت ناوەکە لە بنەڕەتدا کۆسار(کوثار) بووە، بەڵام دوای فەتحە ئیسلامییەکان بووە بە (کۆیسەنجاک)، وەک چۆن موسڵمانان و عوسمانییەکان (ئالا تەلە واتە سەنجاک)یان بەرزکردۆتەوە، واتە ئاڵای بەرزی پێغەمبەر، لەسەر ئەو قەڵا کۆنەی کە بە قەڵای (قۆچ پاشا) بە ناوبانگ بووە. ** دەوترێت کۆی سەنجاک ناوی (کۆی سان) و (کۆی سان لەگەڵ کۆسرەت) بووە، کە شاخێکە لە دەڤەری [[ناحیەی خەلەکان|خەلەکان]] و [[ناحیەی خدران|خدران]]، برا بوون. (سان) کورتکراوەی ناوی (سوڵتان)ە، بەو پێیەی تا ئێستا نازناوی (سان) لە ناوچەی ([[ھەورامان]])دا باوە کە دەدرێت بە سەرۆک ھۆزەکان. مانای گشتی شاخی تایبەت سوڵتانە. ** ھەندێک خێڵ ھەبوون بە ناوی (مامەکویە) و (کۆی) کە لە (جەبەل سەماق) لەلای ڕۆژاوای [[حەلەب]] نیشتەجێ بوون و لە دوای ساڵی (٥٥٠)کۆچی، کۆچیان کردووە بۆ ناوچەی [[پارێزگای لوڕستان|لوڕستان]] لە سەردەمی حاکمەکەیدا (ھەزار ئەسپ). پاشان، پرۆفیسۆر حەویزی دەپرسێت: ئایا ناکرێت پەیوەندییەک ھەبێت لەنێوان ئەو دوو ناوەی باسکراوە و (کۆی) و (ئاکۆ) کە دەکەونە [[قەزای ڕانیە|دەڤەری ڕانیە]]؟ ** پرۆفیسۆر حەویزی بۆچوونی مێژوونووسی گەورەی کورد، خوالێخۆشبوو [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] ھێنایەوە، کە لە دوای حوکمڕانی (مەئمون بەگ) کە یەکێک بوو لە شازادەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]]، مامی (سەرخات بەگ)، ناوچەکانی ڕێکخستەوە وەک (لۆی، مەسیلە، مەھرەدان، تانورا، کولوس و نەشکاس) تا خوسلە دەگرێتەوە. خوالێخۆشبوو ئەمین زەکی دەڵێت کە (لۆی) بریتییە لە (نوێ)، و ئەمە ناوچەی ئێستای کۆیسانجاکە. بۆیە دوور نییە کە (لۆی) (کۆی)بێت. ** سەنجاق وشەیەکی تورکییە بە واتای ([[ئاڵا]])دێت، وەک لە کتێبی چوار سەدەی مێژووی مۆدێرندا ئاماژەی پێکراوە، ناوچەیەکە کە (سەنجاک بەکی) لە پێگەی یەکەیەکی فیۆداڵیدا حوکمڕانی دەکات، دواتر بە مانای یەکەیەکی ئیداریی سەر بە [[ئەیالەت]]ەکان دێت و لەلایەن [[موتەسەڕیف]]ەوە فەرمانڕەوایی دەکرێت. ** ھەندێک دەڵێن (کۆی) بە تورکی بە واتای ([[گوند]]) و کویسانجاق بە واتای (گوندی مەعریفە). پڕۆفیسۆر حەوێزی دەفەرموێت: ئەگەر وابێت، ئەوا دەبێ کویسەنجاق پێشتر ناوێکی تری ھەبووبێت، بەڵگەکانیشی بۆ ئەوە ئەوەیە کە دەوترێت (کۆی تۆپزاوا)، واتە گوندی (تۆپزاوا)، و (کوی شیلە- گوندی شیلام)، و نەگوتراوە (کۆی کوڵە). ** ھەندێک لە نووسەرانی عەرەب ناوەکەیان بە (القی) لە جیاتی (کۆی) تۆمار کردووە. ** (کۆ) وشەیەکە بە واتای (کۆکردنەوە یا سەرجەم) لە [[پارێزگای سلێمانی|دەڤەری سلێمانی]] کۆبوونەوە و (کۆ) لە دەڤەری سلێمانیشدا بەکاردێت بۆ ئاماژەکردن بە ئەستێرەی سورەیا، کە ئەو ئەستێرەیە کە بە دەرکەوتنی کاتەکەی دەناسرێت، بەتایبەتی لە [[لادێ]]کاندا. لەم پەیوەندییەدا [[مەسعوود محەممەد|پرۆفیسۆر مەسعوود محەممەد]] باس لەوە دەکات کە لێکدانەوە کۆنەکەی وشەی (کۆ)، وەک باوەڕی باو، ئەوەیە کە ئەو کەسەی لە یەکێک لە لوتکەکانی چیای ھەیبەت سوڵتانەوە دەڕوانێت بەرەو بەشەکانی شارەکە لە ڕابردوودا بە شێوەیەکی گرووپی لە دوورەوە دەیبینی، واتە لە شێوەی گرووپی (سورەیا)، کە بە زمانی کوردی بە واتای (کۆ) دێت. * [[مەسعوود محەممەد|پرۆفیسۆر مەسعوود محەممەد]] لێرەدا دەشڵێت، وشەی (سەنجاق) پێش سەردەمی عوسمانییە، وەک بەڵگە کتێبی (الآزکار)ی ئیمامی نەوەوی دەھێنێتەوە کە ٦١٦ ساڵ لەمەوبەر لەلایەن پیاوێکەوە کۆپی کراوە بە ناوی (خدری کوڕی عومەر الکویسەنجاکلی)، کە لە کۆتایی کتێبەکەدا ناوی ھاتووە. پرۆفیسۆر مەسعوود ئەگەری ئەوە بەدوور ناگرێتەوە کە ناوی کویسانجاق دوای ھێرشەکانی ھولاگو یان تەیمور بەو شارە درابێت، بەو پێیەی ئەو زاراوەیەی لەو کاتەدا بەکاردەھێنرا تورکی بووە. دەشڵێت کویسنجەق دەکەوێتە سەر ڕێگای کاروانەکان کە لە [[حەلەب]] و باکووری [[سووریا]]وە دێت و بەرەو باکووری [[ئێران]] دەڕوات. ئەو پێی وایە، لە ھەر حاڵەتێکدا، مێژووی دامەزراندنی شاری کویسنجەق دەگەڕێتەوە بۆ نێوان ١٣٠٠ساڵ بۆ ١٤٠٠ ساڵ لەمەوبەر. * پرۆفیسۆر غالب تاڵەبانی دەفەرموێت: بنەچەی کویسنجەق (کۆی - سان - جا) واتە چیای کورسی سوڵتان. لێکدانەوەکەی ئەوەیە کە (کۆی-کۆ-کێو) بە واتای شاخ دێت، و بە تایبەتی شاخی شکۆمەندی سوڵتان کە دەکەوێتە نزیک کۆیەوە، کە [[قەزای ڕانیە]] لە [[قەزای کۆیە]] جیادەکاتەوە. * سەبارەت بە (سان)، کورتکراوەی وشەی (سوڵتان)ە، ئەمەش بەڵگەی ئەوەیە کە تا ئەمڕۆ لە شێوەزاری ھەورامیدا دەبینرێت، کە لە جیاتی جەعفەر سوڵتان دەڵێن جەعفەرسان، کە یەکێکە لە سەرکردەی ھۆزەکانی ھەورامی. ھەروەھا وشەی (جا یان جێگا) بە مانای شوێن یان بارەگا ڕوون دەکاتەوە، بۆیە ڕەتیدەکاتەوە کە بنەچەی کۆیسنجق (کۆی-سنجق) بێت. * لە کۆتاییدا [[شاکر فەتاح|پرۆفیسۆر شاکر فەتاح]] دەڵێت: خەڵکی شاری کۆیسنجق و دەوروبەری شارەکە ناودەبەن بە (کۆیە)، شاعیری ناودار [[حاجی قادری کۆیی]] لە یەکێک لە بەیتەکانیدا ناوی دەبات (شارەکەی کۆ). دوای دروستبوونی موتەسەرریفەت لە سەردەمی عوسمانییەکان، ناویان لێنا کۆی سنجاق واتە موتەسەرریفەتی (کۆ). دەڵێت: ڕەنگە ئەو بەروبوومە کشتوکاڵییەکان لە سەردەمێکدا لەوێ لە کۆگاکانی حکومەتدا کۆکرابێتەوە. کەواتە شوێنی ئەو کۆگایانە ناویان لێنرا (کۆ، واتە کۆکردنەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 | نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == '''قەزای کۆیە''' ھاوسنووری ئەم قەزایانەیە: * لە باکوورەوە [[قەزای شەقڵاوە]] و [[قەزای پیرمام]]. * لە باشوورەوە [[قەزای چەمچەماڵ]]، [[قەزای تەقتەق]] و [[قەزای کەرکووک]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[قەزای دووکان]]، [[قەزای حاجیاوا]] و [[قەزای ڕانیە]]. * لە ڕۆژاواوە [[قەزای بنەسڵاوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزای کۆیە | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/relation/3829921 | نووسەر = [[ئۆوپن ستریت ماپ|openstreetmap]] |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * کاتێک عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٥٤دا ناوچەکەیان داگیرکرد، بڕیاریاندا حکومەتی خۆجێی بۆ سەرکردە [[کورد]]ەکان جێبھێڵن، بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * بەڵام تۆمارە ئەرشیفییەکان لە سەدەی ١٦ بەدواوە ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو ناوچەیانەی کە بە شێوەیەکی باو پەیوەندییان بە شارەزوورەوە ھەیە، لەوانە [[ئامێدی]]، [[ھەولێر]]، [[کەرکووک]] و [[زاخۆ]]، لە سەردەمی جیاوازدا، وەک [[سنجاق]] لە ناو [[ئەیالەتی بەغدا]]دا ڕیزکراون.<ref>https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/224338</ref> تۆمارە کارگێڕییەکانی عوسمانی لە ساڵانی ١٥٥٨-١٥٧٦ و ١٥٧٣-١٥٨٧ ئەم نیشتەجێبوونانە وەک [[قەزا]]ی ژێردەستەی [[بەغدا]] دەژمێرن، ئەمەش پێشنیاری ئەوە دەکات کە پێگەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لەناو ئیمپراتۆریەتەکەدا جێگیر نەبووە، بەڵکو لە نێوان قۆناغەکانی سەربەخۆیی ئەیالەتەکان و ژێردەستەیی ئیداری بۆ بەغدادا بە یەکەوە دەگۆڕێت.<ref>Musul – Kerkük ile İlgili Arşiv Belgeleri (1525–1919) (in Turkish). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. 1993. pp. 47–48</ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، [[ئەیالەتی شارەزوور]] کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. [[سنجاقی بابان]] کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات، و ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ویلایەتی بەغدا]]وە. لە ساڵی ١٨٥٠ دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی ھات و ھەر لەو ساڵەدا داواکارییەک بۆ دامەزراندنی ئەنجومەنێکی گەورە (meclis-i kebîr) لە شارەزوور لەلایەن [[باب ئەلعالی]] ڕەتکرایەوە. پاساوەکە ئەوە بوو کە ئەم جۆرە چاکسازییە ئیدارییە سەرەتا لە [[بەغدا]]وە دەست پێ بکات. * سنووری ئێستای قەزای کۆیە بە ناوی کۆیسنجەق لە ساڵەکانی (١٦٨٠ - ١٧٠٢)، لە ناو [[سنجاق]]ەکانی [[ئەیالەتی شارەزوور]]دا ھاتووە.<ref>https://www.academia.edu/19903381/18_Y%C3%BCzy%C4%B1l%C4%B1n_%C4%B0lk_Yar%C4%B1s%C4%B1nda_Osmanl%C4%B1_Devletinin_%C4%B0dari_Taksimat%C4%B1_Eyalet_ve_Sancak_Tevcihat%C4%B1_In_the_First_half_of_the_18th_Century_Administrative_Divisions_of_the_Ottoman_Empire_Shire_and_Sanjak_Assignments</ref> [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣) ==== لەم قۆناغەدا سیستەمی کارگێڕیی بەغدا لە [[ئەیالەت]]ەوە گۆڕدرا بۆ [[ویلایەت]]، ئەمەش لەلایەن [[والی]] تازە (مەدحە ت پاشا) کە لە ڕۆژی (۱۸ی موحەڕەمی ساڵی ۱۲۸٦ز-١٨٦٩/٤/٣٠ز)دا. گەیشتە [[بەغدا]] جیبەجێکرا، [[ویلایەتی بەغدا]] لەم قۆناغەدا لە (١٥) لیواوە کرا بە(١٤) لیوا، ژمارەی [[قەزا]]کانیشی لە(١٣٦)ەوە بۆ (۹۳) قەزا کەمکرایەوە. قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ [[والی]] [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|لیوای کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # سنووری ئێستای '''پارێزگای ھەولێر''' لەم سەردەمەدا لە لیوای ڕەواندزدا کۆکرایەوە. [[پەڕگە:نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨) ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری [[سنجاق]]ەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[قەزای ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.]] * لە نێوان ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا، قەزای کۆیە یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] بوو. * لە نێوان ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا، [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە سنووری قەزای کۆیە ھاتە کایەوە. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # [[قەزای ڕانیە]] دوای جێگیربوونی چارەنووسی [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، [[قەزای ڕانیە]] سەر لە نوێ بە لیوای ھەولێرەوە بەسترایەوە، سەرەتا بەشی ڕۆژئاوای [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] کە دەکەونە نێوان چیای [[ھەیبەت سوڵتان]]، [[زێی بچووک]] و ڕووباری باسەلامەوە بە [[قەزای کۆیە]] لکێندرا، لکاندنیشی پەیوندی بە موڵکداری ئاغاکانی کۆیەوە ھەیە، کە خاوەنی زۆربەی زەوییەکانی ئەم ناحیە بوون، دواتر گەڕێنرایەوە بۆ [[قەزای ڕانیە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =كورد وترك وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سي جي ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * لەم قۆناغەدا قەزای کۆیە هیچ گۆڕانکارییەکی بەسەردا نەهات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[پارێزگای ھەولێر]] بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە قەزای کۆیە. [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٥٨)دا.]] === سەردەمی کۆماری(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== * بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== * بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٠٣) لە ١٩٧٣/١٠/١٥دا، بە دابڕاندنی (١٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]]، (٢٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] و (٤) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی شۆڕش]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای کۆیە]]وە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[دێگەڵە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة شورش | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9281.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== * بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. * بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == ناودارانی کۆیە == ===کەسایەتیی شۆڕشگێڕ=== * [[عەلی مەولود داربەسەری]] ساڵی ١٩٢٣–١٩٧٤ لەناوپردان ناوچەی [[حاجی ئۆمەران]] بە ھێرشی ئاسمانی فڕۆکەکانی [[بەعس]] شەھید بوو، تا ئێستاش گۆڕەکەی نادیارە.<ref>https://www.regaykurdistan.com/index.php/wtar/28342-2020-07-05-14-28-16 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211217125959/https://www.regaykurdistan.com/index.php/wtar/28342-2020-07-05-14-28-16 |date=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ }}</ref> ===ھونەرمەندان=== مام سێوە (مەقام بێژ)، [[تایەر تۆفیق]] (گۆانیبێژ)، رۆستەم ئاغالە (شێوەکار)، باکووری. پوتە (برای سێوە بووە). حەنیل. مەتیعەبدوڵای قادرۆکێ. ئۆمەری حەمەدی خاڵی. عەبدوڵای خاڵی، حەمەدی لیلەی، مستەفای ئۆمەری قالەی کەمەندی، قادری ئۆ مەری قالەی کەمەندی، دەروێش حەمیدی قالەی، مام تەھای خەلیلی، حەمەدی گار فێنی قادری حەمەدی، مەلا ئەسعەد. حەمەدەمین عەباس. ===شاعیران=== [[حاجی قادری کۆیی]] (١٨١٧-١٨٩٧) , [[مەلای گەورە]] (١٨٧٦-١٩٤٣), [[دڵدار]] (نوسەری ھۆنراوەی [[ئەی رەقیب]] ,١٩١٨-١٩٤٨)، [[قوبادی جەلیزادە]]. [[دڵزار]]. [[عەونی]]. [[دلێر]]. ئەختەر. عاسی. وەردی. سامی عەوداڵ. [[خادیم]]. ڕۆستەم. تایەر حەوێزی. حاجی مەلا عەبدوڵای جەلیزادە. مەلا محەمەدی کۆیی جەلیزادە. مەنفی ونیھانی. لامیع. جەلال جۆبار. مە جید ئاسینگەر. کەمال غەمبار، وەستا حمد امین نەجار. == زانکۆی کۆیە == کۆیە ئێستا زانکۆیەکی لێیە بە ناوی [[زانکۆی کۆیە]]، کە لە ڕێکەوتی ١١ \١٠\٢٠٠٣ دامەزراوە لەوکاتەوە بەشێوەیەکی بەرچاو گەشەیکردووە. ژمارەی بەشەکانی زیادیکردووە بۆ ٣٤ بەش. لەساڵی ٢٠١٠ زانکۆی کۆیە پێکھاتەی خۆی گۆری لەسیستەمی کۆلیجەوە بۆ فاکەڵتی بەمەبەستی پێشکەوتنی زانکۆو ھاوشێوەبونی لەگەل سیستەمی نوێی زانکۆ پێشکەوتوەکانی جیھان. یەکێک لەتایبەتمەندیەکانی زانکۆی کۆیە بریتیە لە کەمپی زانکۆ کەبەشە ئەکادیمیەکانی زانکۆ و بەرێوەبەرایەتیەکان وخوێندکاران و ستافی دابینکردنی پێداویستیەکان لەخۆدەگرێ. لەھەرە تایبەتمەندیە گرنگەکانی زانکۆی کۆیە بریتیە لەو گەشە خێراو بەرچاوەی کە بەخۆیەوە دەبینێ بە بەراورد لەگەڵ زانکۆکانی تری کوردستان. زانکۆی کۆیە خاوەنی ھەندێ بەشی زانستی وئەندازیارییە کە دەگمەنن لەزانکۆکانی تری کوردستان وعێراق و ئەو بەشانە تەنھا لە زانکۆی کۆیە ھەن کە بریتین لەبەشەکانی ئەندازیاری نەوت وئەندازیاری جیۆتەکنیک و ئەندازیاری کیمیایی و دەرونزانی پزیشکی مایکرۆ بایەلۆجی). لەگەڵ چەندین بەشی تر کە پیک دیت لە زانستە مرۆڤایەتی و کۆمەڵایەتیەکان کە پیک دیت لە بەشەکانی قانون _ گارگێری و ئابوری_ شریعە ھەروەھا زمانی ئینگلیزی وە پەروەردە پیک دیت لە بەشەکانی مێژوو _ جوگرافیە _ کوردی _ عربی _ وەرزش _ زانستەکان پیک دیت لە بایۆلۆژی _ کیمیا_ فیزیاء _ماتکاتیک لەگەڵ چەند بەشێکی تر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = سەبارەت بە زانکۆی کۆیە | ناونیشان = http://www.koyauni.ac/kurdish/ | نووسەر = [[زانکۆی کۆیە]] | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]] | ڕێکەوتی سەردان = ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧ | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١ی شوباتی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20120201212114/http://www.koyauni.ac/kurdish/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == قشلەی کۆیە == ئەم قشلەیە دەکەوێتە ناو سەنتەری شارۆچکەی کۆیە بەلای رۆژئاوای دا، لەسەر بەرزایەک (گردێکی پان) کە رووبەری لە ٢٤٠٠ م چوار گۆشە زیاترە. رووی دەرەوەی لە شێوەی قەڵا دروستکراوە و لە ھەر چوار لادا قوڵەی [[شەڕ]] و بەرگری بۆ دانراوە. لە ھەندێک شوێن بینایەکە دوو نھۆمە. لە بەشێکی مۆزەخانەی کۆیە دانراوە. لە لایەکی تر گەلەری ھونەری ھەیە، لەسەردەمی عوسمانیەکان دروست کراوە. == ناحیەکان و گوندەکان == کۆیە لە سەرەتای پێکھاتە ئیداریەکانی دەوڵەتی عوسمانی قەزایەک بوو سەر بە سنجاقی '''شارەزوور''' (کە ناوەندەکەی [[کەرکووک]] بوو) و لە ساڵی ١٨٩٣ و ١٨٩٥ز شەقڵاوە ناحیەیەکی سەر بەو قەزایە بوو. لە پاش [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانی یەکەم]] و درووستبوونی دەوڵەتی نوێی عیڕاق ھەولێر لە کەرکووک جیاکراوەو کرا بە لیوایەکی تایبەت و کۆیە بوو بە قەزایەکی سەر ھەولێر.<ref>سالنامە دولت علیە عثمانیة سنة ١٣٣٠ ھ، استانبول، ص ٨٠٣.</ref> قەزای کۆیە لە پێنج ناحیە و ١٩٠ گوند پێکھاتووە.<ref>[www.hawlergov.org/ku/region.php?id=١٣٣٠٧٥٨٧٥٤ قەزای کۆی - ماڵپەڕی پارێزگای ھەولێر]</ref> * [[ناحیەی ئاشتی]]؛ ٢٢ گوند، گرینگترینیان گوندی خەرابە و کاولان و بۆگد و کورداوا. * [[ناحیەی سکتان]]؛ ١٢ گوند، گرینگترینیان سکتان و نازەنین. * [[ناحیەی سێگردکان]]؛ ١١ گوند * [[ناحیەی شۆڕش]]؛ ٥١ گوند، گرینگتریتیان [[دێگەڵە|گوندی دێگەڵە]] و [[بانی ماران]] == بەستەری تایبەت == * سایتی '''چنارۆک''' [https://web.archive.org/web/20141021111314/http://chnarok.se/darbaray%20koya.htm] * سایتی '''زانکۆی کۆیە'''[https://web.archive.org/web/20120201212114/http://www.koyauni.ac/kurdish/] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{قەزای کۆیە}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Koy Sinjaq District}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|جوگرافیا|کوردستان|پارێزگای ھەولێر}} [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:کۆیە]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:جوگرافیای کوردستان]] [[پۆل:کوردستان]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] bl3wuxus40nzwsnf1p0s4cx4wqem71n 1592254 1592253 2026-06-19T22:50:27Z MFTG 21816 /* قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا */ 1592254 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای کۆیە | ناوی_فەرمی = ''{{lang-ar| قضاء کویسنجق }}<br>{{lang-en| Koy Sinjaq District }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[قەزا]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = نەخشەی قەزای کۆیە.png | photo2a = قەزای کۆیە.png | photo2b = | photo3a = | photo3b = | | spacing = 2 |size = 300px }} | شرۆڤەی_وێنە = وێنەی سەرەوە:{{ھن}}نەخشەی قەزای کۆیە{{ھن}}وێنەی خوارەوە:{{ھن}}نەخشەی کارگێڕی قەزای کۆیە و قەزای تەقتەق | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=8 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای کۆیە''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = 1 | پۆتانەکان = {{coord| 36.08314| 44.63329 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[کۆیە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩١٨]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = قایمقام | ناوی_سەرۆک = تارق حەیدەری | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٤٩٤٫٣ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٦٢٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ١٣٨١ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٧١ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٩٠،٤١٣ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = کۆیی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) و [[زمانی سوریانی|سوریانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) و [[مەسیحی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} [[پەڕگە:Koye.JPG|thumb|وێنەی شاری کۆیە]] '''قەزای کۆیە''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: قضاء کویسنجق، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Koya District) یەکێکە لە قەزاکانی [[پارێزگای ھەولێر]]، [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی [[شارۆچکە]]ی [[کۆیە]]یە. لە دوو نەتەوەی [[کورد]] و [[ئاشوورییەکان|کلدان]] پێکھاتووە. قەزایەی کۆیە خاوەن پێگەیەکی جیۆگرافی گرنگە لەسەر ئاستی [[عیراق]] و [[کوردستان]]دا. بە دوو چیای خنجیلانە دەورەدراوە. ئەوانیش چیای «[[باواجی]]» کە بەرزیەکەی ١٢٦٠م و چیای «[[ھەیبەت سوڵتان]]» کە بەرزیەکەی ١٠٩٢م لە ڕووی [[ئاستی دەریا]]وە دەبێت. دەگوترێت کە مێژووی دروستبوونی شاری کۆیە، دەگەڕێتەوە بۆ گوندی [[ئاسکی کۆیە]] و پێی گوتراوە ئەسکی کۆ (بە [[تورکی]] بە واتای کۆنەگوند دێت)، بەڵام دواتر خەڵکەکە ڕوویان لە [[حەمامۆک]] کردووە کە خاوەنی سەرچاوەی ئاوی زۆرە و بەو ناوچەیش گوتراوە کاولە کۆ. دواتریش لە شوێنی ئێستای کۆیە جێگیربوون ودەوڵەتی عوسمانی لێ پاش نەمانی میرنشینی [[میرنشینی بابان|بابان]] و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] ئیدارەیەکی فەرمی لێ دامەزراندووە و ناوی ناوە (کۆی سنجاق) [[سنجاق]]یش یەکەیەکی ئیداری بوو لە [[دەوڵەتی عوسمانی]]. کۆیە زیاتر لە ٨٠ شوێنەواری ھەیە لەوانە: خرابە، کلێسە، قەڵای شیلە، ئەسکی کۆیە، گوبتەپە، سکتای قەیسەری، باواجی، سماقۆڵی میرسەید، چنارۆک و حەمامۆک. بۆیەکەمین جاریش بە فەرمی لە ساڵی ١٨٨٥ قوتابخانە لەو شارەدا دامەزراوە. لەساڵی ١٩١٨ کۆیە کراوە بە [[قەزا]]. لەساڵی ١٩٨٨ لەژێر وەک کاردانەوەیەک دژی بزاڤی بڵاوی [[پێشمەرگە]]، [[حکوومەتی عێراق]] کۆیەی لە قەزا بچوککردووەتەوە و کردی بە [[ناحیە]]، بەڵام دوای ساڵی ١٩٩١ جارێکی تر [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] کۆیەی کردەوە بە قەزا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == ناو == ناوی قەزای کۆیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە شاری [[کۆیە]]یە، خەڵکی [[کوردستان]] و شارەکە پێی دەڵێن [[کۆیە]]، بەڵام ھەر لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|سەردەمی عوسمانییەوە]] لە یەکە کارگێڕییەکاندا و لە حکومەتی عێراقیشدا بە (کویسنجق) ناوی ھاتووە. ئەم بۆچوونانەی خوارەوە سەبارەت بە ناوی کۆیە ھاتووە: * سەبارەت بە بنەچەی ناوی کۆیە لێکدانەوە و دەرەنجامی زۆر ھەیە. پرۆفیسۆر تاھر ئەحمەد حەوێزی چەندین بۆچوونی سەبارەت بە وەرگرتنی ئەو ناوە خستوەتەڕوو، گرنگترینیان بریتین لە: ** ناو لە سەردەمی فەتحەکانی ئیسلامیدا (کۆھسار) بووە، واتە (ناوچەی شاخاوی). ** دەوترێت ناوەکە لە بنەڕەتدا کۆسار(کوثار) بووە، بەڵام دوای فەتحە ئیسلامییەکان بووە بە (کۆیسەنجاک)، وەک چۆن موسڵمانان و عوسمانییەکان (ئالا تەلە واتە سەنجاک)یان بەرزکردۆتەوە، واتە ئاڵای بەرزی پێغەمبەر، لەسەر ئەو قەڵا کۆنەی کە بە قەڵای (قۆچ پاشا) بە ناوبانگ بووە. ** دەوترێت کۆی سەنجاک ناوی (کۆی سان) و (کۆی سان لەگەڵ کۆسرەت) بووە، کە شاخێکە لە دەڤەری [[ناحیەی خەلەکان|خەلەکان]] و [[ناحیەی خدران|خدران]]، برا بوون. (سان) کورتکراوەی ناوی (سوڵتان)ە، بەو پێیەی تا ئێستا نازناوی (سان) لە ناوچەی ([[ھەورامان]])دا باوە کە دەدرێت بە سەرۆک ھۆزەکان. مانای گشتی شاخی تایبەت سوڵتانە. ** ھەندێک خێڵ ھەبوون بە ناوی (مامەکویە) و (کۆی) کە لە (جەبەل سەماق) لەلای ڕۆژاوای [[حەلەب]] نیشتەجێ بوون و لە دوای ساڵی (٥٥٠)کۆچی، کۆچیان کردووە بۆ ناوچەی [[پارێزگای لوڕستان|لوڕستان]] لە سەردەمی حاکمەکەیدا (ھەزار ئەسپ). پاشان، پرۆفیسۆر حەویزی دەپرسێت: ئایا ناکرێت پەیوەندییەک ھەبێت لەنێوان ئەو دوو ناوەی باسکراوە و (کۆی) و (ئاکۆ) کە دەکەونە [[قەزای ڕانیە|دەڤەری ڕانیە]]؟ ** پرۆفیسۆر حەویزی بۆچوونی مێژوونووسی گەورەی کورد، خوالێخۆشبوو [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] ھێنایەوە، کە لە دوای حوکمڕانی (مەئمون بەگ) کە یەکێک بوو لە شازادەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]]، مامی (سەرخات بەگ)، ناوچەکانی ڕێکخستەوە وەک (لۆی، مەسیلە، مەھرەدان، تانورا، کولوس و نەشکاس) تا خوسلە دەگرێتەوە. خوالێخۆشبوو ئەمین زەکی دەڵێت کە (لۆی) بریتییە لە (نوێ)، و ئەمە ناوچەی ئێستای کۆیسانجاکە. بۆیە دوور نییە کە (لۆی) (کۆی)بێت. ** سەنجاق وشەیەکی تورکییە بە واتای ([[ئاڵا]])دێت، وەک لە کتێبی چوار سەدەی مێژووی مۆدێرندا ئاماژەی پێکراوە، ناوچەیەکە کە (سەنجاک بەکی) لە پێگەی یەکەیەکی فیۆداڵیدا حوکمڕانی دەکات، دواتر بە مانای یەکەیەکی ئیداریی سەر بە [[ئەیالەت]]ەکان دێت و لەلایەن [[موتەسەڕیف]]ەوە فەرمانڕەوایی دەکرێت. ** ھەندێک دەڵێن (کۆی) بە تورکی بە واتای ([[گوند]]) و کویسانجاق بە واتای (گوندی مەعریفە). پڕۆفیسۆر حەوێزی دەفەرموێت: ئەگەر وابێت، ئەوا دەبێ کویسەنجاق پێشتر ناوێکی تری ھەبووبێت، بەڵگەکانیشی بۆ ئەوە ئەوەیە کە دەوترێت (کۆی تۆپزاوا)، واتە گوندی (تۆپزاوا)، و (کوی شیلە- گوندی شیلام)، و نەگوتراوە (کۆی کوڵە). ** ھەندێک لە نووسەرانی عەرەب ناوەکەیان بە (القی) لە جیاتی (کۆی) تۆمار کردووە. ** (کۆ) وشەیەکە بە واتای (کۆکردنەوە یا سەرجەم) لە [[پارێزگای سلێمانی|دەڤەری سلێمانی]] کۆبوونەوە و (کۆ) لە دەڤەری سلێمانیشدا بەکاردێت بۆ ئاماژەکردن بە ئەستێرەی سورەیا، کە ئەو ئەستێرەیە کە بە دەرکەوتنی کاتەکەی دەناسرێت، بەتایبەتی لە [[لادێ]]کاندا. لەم پەیوەندییەدا [[مەسعوود محەممەد|پرۆفیسۆر مەسعوود محەممەد]] باس لەوە دەکات کە لێکدانەوە کۆنەکەی وشەی (کۆ)، وەک باوەڕی باو، ئەوەیە کە ئەو کەسەی لە یەکێک لە لوتکەکانی چیای ھەیبەت سوڵتانەوە دەڕوانێت بەرەو بەشەکانی شارەکە لە ڕابردوودا بە شێوەیەکی گرووپی لە دوورەوە دەیبینی، واتە لە شێوەی گرووپی (سورەیا)، کە بە زمانی کوردی بە واتای (کۆ) دێت. * [[مەسعوود محەممەد|پرۆفیسۆر مەسعوود محەممەد]] لێرەدا دەشڵێت، وشەی (سەنجاق) پێش سەردەمی عوسمانییە، وەک بەڵگە کتێبی (الآزکار)ی ئیمامی نەوەوی دەھێنێتەوە کە ٦١٦ ساڵ لەمەوبەر لەلایەن پیاوێکەوە کۆپی کراوە بە ناوی (خدری کوڕی عومەر الکویسەنجاکلی)، کە لە کۆتایی کتێبەکەدا ناوی ھاتووە. پرۆفیسۆر مەسعوود ئەگەری ئەوە بەدوور ناگرێتەوە کە ناوی کویسانجاق دوای ھێرشەکانی ھولاگو یان تەیمور بەو شارە درابێت، بەو پێیەی ئەو زاراوەیەی لەو کاتەدا بەکاردەھێنرا تورکی بووە. دەشڵێت کویسنجەق دەکەوێتە سەر ڕێگای کاروانەکان کە لە [[حەلەب]] و باکووری [[سووریا]]وە دێت و بەرەو باکووری [[ئێران]] دەڕوات. ئەو پێی وایە، لە ھەر حاڵەتێکدا، مێژووی دامەزراندنی شاری کویسنجەق دەگەڕێتەوە بۆ نێوان ١٣٠٠ساڵ بۆ ١٤٠٠ ساڵ لەمەوبەر. * پرۆفیسۆر غالب تاڵەبانی دەفەرموێت: بنەچەی کویسنجەق (کۆی - سان - جا) واتە چیای کورسی سوڵتان. لێکدانەوەکەی ئەوەیە کە (کۆی-کۆ-کێو) بە واتای شاخ دێت، و بە تایبەتی شاخی شکۆمەندی سوڵتان کە دەکەوێتە نزیک کۆیەوە، کە [[قەزای ڕانیە]] لە [[قەزای کۆیە]] جیادەکاتەوە. * سەبارەت بە (سان)، کورتکراوەی وشەی (سوڵتان)ە، ئەمەش بەڵگەی ئەوەیە کە تا ئەمڕۆ لە شێوەزاری ھەورامیدا دەبینرێت، کە لە جیاتی جەعفەر سوڵتان دەڵێن جەعفەرسان، کە یەکێکە لە سەرکردەی ھۆزەکانی ھەورامی. ھەروەھا وشەی (جا یان جێگا) بە مانای شوێن یان بارەگا ڕوون دەکاتەوە، بۆیە ڕەتیدەکاتەوە کە بنەچەی کۆیسنجق (کۆی-سنجق) بێت. * لە کۆتاییدا [[شاکر فەتاح|پرۆفیسۆر شاکر فەتاح]] دەڵێت: خەڵکی شاری کۆیسنجق و دەوروبەری شارەکە ناودەبەن بە (کۆیە)، شاعیری ناودار [[حاجی قادری کۆیی]] لە یەکێک لە بەیتەکانیدا ناوی دەبات (شارەکەی کۆ). دوای دروستبوونی موتەسەرریفەت لە سەردەمی عوسمانییەکان، ناویان لێنا کۆی سنجاق واتە موتەسەرریفەتی (کۆ). دەڵێت: ڕەنگە ئەو بەروبوومە کشتوکاڵییەکان لە سەردەمێکدا لەوێ لە کۆگاکانی حکومەتدا کۆکرابێتەوە. کەواتە شوێنی ئەو کۆگایانە ناویان لێنرا (کۆ، واتە کۆکردنەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 | نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == '''قەزای کۆیە''' ھاوسنووری ئەم قەزایانەیە: * لە باکوورەوە [[قەزای شەقڵاوە]] و [[قەزای پیرمام]]. * لە باشوورەوە [[قەزای چەمچەماڵ]]، [[قەزای تەقتەق]] و [[قەزای کەرکووک]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[قەزای دووکان]]، [[قەزای حاجیاوا]] و [[قەزای ڕانیە]]. * لە ڕۆژاواوە [[قەزای بنەسڵاوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزای کۆیە | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/relation/3829921 | نووسەر = [[ئۆوپن ستریت ماپ|openstreetmap]] |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * کاتێک عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٥٤دا ناوچەکەیان داگیرکرد، بڕیاریاندا حکومەتی خۆجێی بۆ سەرکردە [[کورد]]ەکان جێبھێڵن، بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * بەڵام تۆمارە ئەرشیفییەکان لە سەدەی ١٦ بەدواوە ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو ناوچەیانەی کە بە شێوەیەکی باو پەیوەندییان بە شارەزوورەوە ھەیە، لەوانە [[ئامێدی]]، [[ھەولێر]]، [[کەرکووک]] و [[زاخۆ]]، لە سەردەمی جیاوازدا، وەک [[سنجاق]] لە ناو [[ئەیالەتی بەغدا]]دا ڕیزکراون.<ref>https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/224338</ref> تۆمارە کارگێڕییەکانی عوسمانی لە ساڵانی ١٥٥٨-١٥٧٦ و ١٥٧٣-١٥٨٧ ئەم نیشتەجێبوونانە وەک [[قەزا]]ی ژێردەستەی [[بەغدا]] دەژمێرن، ئەمەش پێشنیاری ئەوە دەکات کە پێگەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لەناو ئیمپراتۆریەتەکەدا جێگیر نەبووە، بەڵکو لە نێوان قۆناغەکانی سەربەخۆیی ئەیالەتەکان و ژێردەستەیی ئیداری بۆ بەغدادا بە یەکەوە دەگۆڕێت.<ref>Musul – Kerkük ile İlgili Arşiv Belgeleri (1525–1919) (in Turkish). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. 1993. pp. 47–48</ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، [[ئەیالەتی شارەزوور]] کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. [[سنجاقی بابان]] کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات، و ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ویلایەتی بەغدا]]وە. لە ساڵی ١٨٥٠ دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی ھات و ھەر لەو ساڵەدا داواکارییەک بۆ دامەزراندنی ئەنجومەنێکی گەورە (meclis-i kebîr) لە شارەزوور لەلایەن [[باب ئەلعالی]] ڕەتکرایەوە. پاساوەکە ئەوە بوو کە ئەم جۆرە چاکسازییە ئیدارییە سەرەتا لە [[بەغدا]]وە دەست پێ بکات. * سنووری ئێستای قەزای کۆیە بە ناوی کۆیسنجەق لە ساڵەکانی (١٦٨٠ - ١٧٠٢)، لە ناو [[سنجاق]]ەکانی [[ئەیالەتی شارەزوور]]دا ھاتووە.<ref>https://www.academia.edu/19903381/18_Y%C3%BCzy%C4%B1l%C4%B1n_%C4%B0lk_Yar%C4%B1s%C4%B1nda_Osmanl%C4%B1_Devletinin_%C4%B0dari_Taksimat%C4%B1_Eyalet_ve_Sancak_Tevcihat%C4%B1_In_the_First_half_of_the_18th_Century_Administrative_Divisions_of_the_Ottoman_Empire_Shire_and_Sanjak_Assignments</ref> [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣) ==== لەم قۆناغەدا سیستەمی کارگێڕیی بەغدا لە [[ئەیالەت]]ەوە گۆڕدرا بۆ [[ویلایەت]]، ئەمەش لەلایەن [[والی]] تازە (مەدحە ت پاشا) کە لە ڕۆژی (۱۸ی موحەڕەمی ساڵی ۱۲۸٦ز-١٨٦٩/٤/٣٠ز)دا. گەیشتە [[بەغدا]] جیبەجێکرا، [[ویلایەتی بەغدا]] لەم قۆناغەدا لە (١٥) لیواوە کرا بە(١٤) لیوا، ژمارەی [[قەزا]]کانیشی لە(١٣٦)ەوە بۆ (۹۳) قەزا کەمکرایەوە. قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ [[والی]] [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|لیوای کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # سنووری ئێستای '''پارێزگای ھەولێر''' لەم سەردەمەدا لە لیوای ڕەواندزدا کۆکرایەوە. [[پەڕگە:نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨) ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری [[سنجاق]]ەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[قەزای ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.]] * لە نێوان ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا، قەزای کۆیە یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] بوو. * لە نێوان ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا، [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە سنووری قەزای کۆیە ھاتە کایەوە. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # [[قەزای ڕانیە]] دوای جێگیربوونی چارەنووسی [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، [[قەزای ڕانیە]] سەر لە نوێ بە لیوای ھەولێرەوە بەسترایەوە، سەرەتا بەشی ڕۆژئاوای [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] کە دەکەونە نێوان چیای [[ھەیبەت سوڵتان]]، [[زێی بچووک]] و ڕووباری باسەلامەوە بە [[قەزای کۆیە]] لکێندرا، لکاندنیشی پەیوندی بە موڵکداری ئاغاکانی کۆیەوە ھەیە، کە خاوەنی زۆربەی زەوییەکانی ئەم ناحیە بوون، دواتر گەڕێنرایەوە بۆ [[قەزای ڕانیە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =كورد وترك وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سي جي ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * لەم قۆناغەدا قەزای کۆیە هیچ گۆڕانکارییەکی بەسەردا نەهات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[پارێزگای ھەولێر]] بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە قەزای کۆیە. [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٥٨)دا.]] === سەردەمی کۆماری(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== * بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی قەزای کۆیە بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== * بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٠٣) لە ١٩٧٣/١٠/١٥دا، بە دابڕاندنی (١٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]]، (٢٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] و (٤) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی شۆڕش]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای کۆیە]]وە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[دێگەڵە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة شورش | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9281.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== * بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. * بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == ناودارانی کۆیە == ===کەسایەتیی شۆڕشگێڕ=== * [[عەلی مەولود داربەسەری]] ساڵی ١٩٢٣–١٩٧٤ لەناوپردان ناوچەی [[حاجی ئۆمەران]] بە ھێرشی ئاسمانی فڕۆکەکانی [[بەعس]] شەھید بوو، تا ئێستاش گۆڕەکەی نادیارە.<ref>https://www.regaykurdistan.com/index.php/wtar/28342-2020-07-05-14-28-16 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211217125959/https://www.regaykurdistan.com/index.php/wtar/28342-2020-07-05-14-28-16 |date=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ }}</ref> ===ھونەرمەندان=== مام سێوە (مەقام بێژ)، [[تایەر تۆفیق]] (گۆانیبێژ)، رۆستەم ئاغالە (شێوەکار)، باکووری. پوتە (برای سێوە بووە). حەنیل. مەتیعەبدوڵای قادرۆکێ. ئۆمەری حەمەدی خاڵی. عەبدوڵای خاڵی، حەمەدی لیلەی، مستەفای ئۆمەری قالەی کەمەندی، قادری ئۆ مەری قالەی کەمەندی، دەروێش حەمیدی قالەی، مام تەھای خەلیلی، حەمەدی گار فێنی قادری حەمەدی، مەلا ئەسعەد. حەمەدەمین عەباس. ===شاعیران=== [[حاجی قادری کۆیی]] (١٨١٧-١٨٩٧) , [[مەلای گەورە]] (١٨٧٦-١٩٤٣), [[دڵدار]] (نوسەری ھۆنراوەی [[ئەی رەقیب]] ,١٩١٨-١٩٤٨)، [[قوبادی جەلیزادە]]. [[دڵزار]]. [[عەونی]]. [[دلێر]]. ئەختەر. عاسی. وەردی. سامی عەوداڵ. [[خادیم]]. ڕۆستەم. تایەر حەوێزی. حاجی مەلا عەبدوڵای جەلیزادە. مەلا محەمەدی کۆیی جەلیزادە. مەنفی ونیھانی. لامیع. جەلال جۆبار. مە جید ئاسینگەر. کەمال غەمبار، وەستا حمد امین نەجار. == زانکۆی کۆیە == کۆیە ئێستا زانکۆیەکی لێیە بە ناوی [[زانکۆی کۆیە]]، کە لە ڕێکەوتی ١١ \١٠\٢٠٠٣ دامەزراوە لەوکاتەوە بەشێوەیەکی بەرچاو گەشەیکردووە. ژمارەی بەشەکانی زیادیکردووە بۆ ٣٤ بەش. لەساڵی ٢٠١٠ زانکۆی کۆیە پێکھاتەی خۆی گۆری لەسیستەمی کۆلیجەوە بۆ فاکەڵتی بەمەبەستی پێشکەوتنی زانکۆو ھاوشێوەبونی لەگەل سیستەمی نوێی زانکۆ پێشکەوتوەکانی جیھان. یەکێک لەتایبەتمەندیەکانی زانکۆی کۆیە بریتیە لە کەمپی زانکۆ کەبەشە ئەکادیمیەکانی زانکۆ و بەرێوەبەرایەتیەکان وخوێندکاران و ستافی دابینکردنی پێداویستیەکان لەخۆدەگرێ. لەھەرە تایبەتمەندیە گرنگەکانی زانکۆی کۆیە بریتیە لەو گەشە خێراو بەرچاوەی کە بەخۆیەوە دەبینێ بە بەراورد لەگەڵ زانکۆکانی تری کوردستان. زانکۆی کۆیە خاوەنی ھەندێ بەشی زانستی وئەندازیارییە کە دەگمەنن لەزانکۆکانی تری کوردستان وعێراق و ئەو بەشانە تەنھا لە زانکۆی کۆیە ھەن کە بریتین لەبەشەکانی ئەندازیاری نەوت وئەندازیاری جیۆتەکنیک و ئەندازیاری کیمیایی و دەرونزانی پزیشکی مایکرۆ بایەلۆجی). لەگەڵ چەندین بەشی تر کە پیک دیت لە زانستە مرۆڤایەتی و کۆمەڵایەتیەکان کە پیک دیت لە بەشەکانی قانون _ گارگێری و ئابوری_ شریعە ھەروەھا زمانی ئینگلیزی وە پەروەردە پیک دیت لە بەشەکانی مێژوو _ جوگرافیە _ کوردی _ عربی _ وەرزش _ زانستەکان پیک دیت لە بایۆلۆژی _ کیمیا_ فیزیاء _ماتکاتیک لەگەڵ چەند بەشێکی تر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = سەبارەت بە زانکۆی کۆیە | ناونیشان = http://www.koyauni.ac/kurdish/ | نووسەر = [[زانکۆی کۆیە]] | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]] | ڕێکەوتی سەردان = ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧ | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١ی شوباتی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20120201212114/http://www.koyauni.ac/kurdish/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == قشلەی کۆیە == ئەم قشلەیە دەکەوێتە ناو سەنتەری شارۆچکەی کۆیە بەلای رۆژئاوای دا، لەسەر بەرزایەک (گردێکی پان) کە رووبەری لە ٢٤٠٠ م چوار گۆشە زیاترە. رووی دەرەوەی لە شێوەی قەڵا دروستکراوە و لە ھەر چوار لادا قوڵەی [[شەڕ]] و بەرگری بۆ دانراوە. لە ھەندێک شوێن بینایەکە دوو نھۆمە. لە بەشێکی مۆزەخانەی کۆیە دانراوە. لە لایەکی تر گەلەری ھونەری ھەیە، لەسەردەمی عوسمانیەکان دروست کراوە. == ناحیەکان و گوندەکان == کۆیە لە سەرەتای پێکھاتە ئیداریەکانی دەوڵەتی عوسمانی قەزایەک بوو سەر بە سنجاقی '''شارەزوور''' (کە ناوەندەکەی [[کەرکووک]] بوو) و لە ساڵی ١٨٩٣ و ١٨٩٥ز شەقڵاوە ناحیەیەکی سەر بەو قەزایە بوو. لە پاش [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانی یەکەم]] و درووستبوونی دەوڵەتی نوێی عیڕاق ھەولێر لە کەرکووک جیاکراوەو کرا بە لیوایەکی تایبەت و کۆیە بوو بە قەزایەکی سەر ھەولێر.<ref>سالنامە دولت علیە عثمانیة سنة ١٣٣٠ ھ، استانبول، ص ٨٠٣.</ref> قەزای کۆیە لە پێنج ناحیە و ١٩٠ گوند پێکھاتووە.<ref>[www.hawlergov.org/ku/region.php?id=١٣٣٠٧٥٨٧٥٤ قەزای کۆی - ماڵپەڕی پارێزگای ھەولێر]</ref> * [[ناحیەی ئاشتی]]؛ ٢٢ گوند، گرینگترینیان گوندی خەرابە و کاولان و بۆگد و کورداوا. * [[ناحیەی سکتان]]؛ ١٢ گوند، گرینگترینیان سکتان و نازەنین. * [[ناحیەی سێگردکان]]؛ ١١ گوند * [[ناحیەی شۆڕش]]؛ ٥١ گوند، گرینگتریتیان [[دێگەڵە|گوندی دێگەڵە]] و [[بانی ماران]] == بەستەری تایبەت == * سایتی '''چنارۆک''' [https://web.archive.org/web/20141021111314/http://chnarok.se/darbaray%20koya.htm] * سایتی '''زانکۆی کۆیە'''[https://web.archive.org/web/20120201212114/http://www.koyauni.ac/kurdish/] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{قەزای کۆیە}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Koy Sinjaq District}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|جوگرافیا|کوردستان|پارێزگای ھەولێر}} [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:کۆیە]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:جوگرافیای کوردستان]] [[پۆل:کوردستان]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] 8qo6thi04etvjpl5q1wbzmf2ngfr3ql 1592255 1592254 2026-06-19T22:51:29Z MFTG 21816 /* قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا */ 1592255 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای کۆیە | ناوی_فەرمی = ''{{lang-ar| قضاء کویسنجق }}<br>{{lang-en| Koy Sinjaq District }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[قەزا]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = نەخشەی قەزای کۆیە.png | photo2a = قەزای کۆیە.png | photo2b = | photo3a = | photo3b = | | spacing = 2 |size = 300px }} | شرۆڤەی_وێنە = وێنەی سەرەوە:{{ھن}}نەخشەی قەزای کۆیە{{ھن}}وێنەی خوارەوە:{{ھن}}نەخشەی کارگێڕی قەزای کۆیە و قەزای تەقتەق | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=8 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای کۆیە''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = 1 | پۆتانەکان = {{coord| 36.08314| 44.63329 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[کۆیە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩١٨]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = قایمقام | ناوی_سەرۆک = تارق حەیدەری | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٤٩٤٫٣ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٦٢٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ١٣٨١ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٧١ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٩٠،٤١٣ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = کۆیی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) و [[زمانی سوریانی|سوریانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) و [[مەسیحی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} [[پەڕگە:Koye.JPG|thumb|وێنەی شاری کۆیە]] '''قەزای کۆیە''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: قضاء کویسنجق، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Koya District) یەکێکە لە قەزاکانی [[پارێزگای ھەولێر]]، [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی [[شارۆچکە]]ی [[کۆیە]]یە. لە دوو نەتەوەی [[کورد]] و [[ئاشوورییەکان|کلدان]] پێکھاتووە. قەزایەی کۆیە خاوەن پێگەیەکی جیۆگرافی گرنگە لەسەر ئاستی [[عیراق]] و [[کوردستان]]دا. بە دوو چیای خنجیلانە دەورەدراوە. ئەوانیش چیای «[[باواجی]]» کە بەرزیەکەی ١٢٦٠م و چیای «[[ھەیبەت سوڵتان]]» کە بەرزیەکەی ١٠٩٢م لە ڕووی [[ئاستی دەریا]]وە دەبێت. دەگوترێت کە مێژووی دروستبوونی شاری کۆیە، دەگەڕێتەوە بۆ گوندی [[ئاسکی کۆیە]] و پێی گوتراوە ئەسکی کۆ (بە [[تورکی]] بە واتای کۆنەگوند دێت)، بەڵام دواتر خەڵکەکە ڕوویان لە [[حەمامۆک]] کردووە کە خاوەنی سەرچاوەی ئاوی زۆرە و بەو ناوچەیش گوتراوە کاولە کۆ. دواتریش لە شوێنی ئێستای کۆیە جێگیربوون ودەوڵەتی عوسمانی لێ پاش نەمانی میرنشینی [[میرنشینی بابان|بابان]] و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] ئیدارەیەکی فەرمی لێ دامەزراندووە و ناوی ناوە (کۆی سنجاق) [[سنجاق]]یش یەکەیەکی ئیداری بوو لە [[دەوڵەتی عوسمانی]]. کۆیە زیاتر لە ٨٠ شوێنەواری ھەیە لەوانە: خرابە، کلێسە، قەڵای شیلە، ئەسکی کۆیە، گوبتەپە، سکتای قەیسەری، باواجی، سماقۆڵی میرسەید، چنارۆک و حەمامۆک. بۆیەکەمین جاریش بە فەرمی لە ساڵی ١٨٨٥ قوتابخانە لەو شارەدا دامەزراوە. لەساڵی ١٩١٨ کۆیە کراوە بە [[قەزا]]. لەساڵی ١٩٨٨ لەژێر وەک کاردانەوەیەک دژی بزاڤی بڵاوی [[پێشمەرگە]]، [[حکوومەتی عێراق]] کۆیەی لە قەزا بچوککردووەتەوە و کردی بە [[ناحیە]]، بەڵام دوای ساڵی ١٩٩١ جارێکی تر [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] کۆیەی کردەوە بە قەزا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == ناو == ناوی قەزای کۆیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە شاری [[کۆیە]]یە، خەڵکی [[کوردستان]] و شارەکە پێی دەڵێن [[کۆیە]]، بەڵام ھەر لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|سەردەمی عوسمانییەوە]] لە یەکە کارگێڕییەکاندا و لە حکومەتی عێراقیشدا بە (کویسنجق) ناوی ھاتووە. ئەم بۆچوونانەی خوارەوە سەبارەت بە ناوی کۆیە ھاتووە: * سەبارەت بە بنەچەی ناوی کۆیە لێکدانەوە و دەرەنجامی زۆر ھەیە. پرۆفیسۆر تاھر ئەحمەد حەوێزی چەندین بۆچوونی سەبارەت بە وەرگرتنی ئەو ناوە خستوەتەڕوو، گرنگترینیان بریتین لە: ** ناو لە سەردەمی فەتحەکانی ئیسلامیدا (کۆھسار) بووە، واتە (ناوچەی شاخاوی). ** دەوترێت ناوەکە لە بنەڕەتدا کۆسار(کوثار) بووە، بەڵام دوای فەتحە ئیسلامییەکان بووە بە (کۆیسەنجاک)، وەک چۆن موسڵمانان و عوسمانییەکان (ئالا تەلە واتە سەنجاک)یان بەرزکردۆتەوە، واتە ئاڵای بەرزی پێغەمبەر، لەسەر ئەو قەڵا کۆنەی کە بە قەڵای (قۆچ پاشا) بە ناوبانگ بووە. ** دەوترێت کۆی سەنجاک ناوی (کۆی سان) و (کۆی سان لەگەڵ کۆسرەت) بووە، کە شاخێکە لە دەڤەری [[ناحیەی خەلەکان|خەلەکان]] و [[ناحیەی خدران|خدران]]، برا بوون. (سان) کورتکراوەی ناوی (سوڵتان)ە، بەو پێیەی تا ئێستا نازناوی (سان) لە ناوچەی ([[ھەورامان]])دا باوە کە دەدرێت بە سەرۆک ھۆزەکان. مانای گشتی شاخی تایبەت سوڵتانە. ** ھەندێک خێڵ ھەبوون بە ناوی (مامەکویە) و (کۆی) کە لە (جەبەل سەماق) لەلای ڕۆژاوای [[حەلەب]] نیشتەجێ بوون و لە دوای ساڵی (٥٥٠)کۆچی، کۆچیان کردووە بۆ ناوچەی [[پارێزگای لوڕستان|لوڕستان]] لە سەردەمی حاکمەکەیدا (ھەزار ئەسپ). پاشان، پرۆفیسۆر حەویزی دەپرسێت: ئایا ناکرێت پەیوەندییەک ھەبێت لەنێوان ئەو دوو ناوەی باسکراوە و (کۆی) و (ئاکۆ) کە دەکەونە [[قەزای ڕانیە|دەڤەری ڕانیە]]؟ ** پرۆفیسۆر حەویزی بۆچوونی مێژوونووسی گەورەی کورد، خوالێخۆشبوو [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] ھێنایەوە، کە لە دوای حوکمڕانی (مەئمون بەگ) کە یەکێک بوو لە شازادەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]]، مامی (سەرخات بەگ)، ناوچەکانی ڕێکخستەوە وەک (لۆی، مەسیلە، مەھرەدان، تانورا، کولوس و نەشکاس) تا خوسلە دەگرێتەوە. خوالێخۆشبوو ئەمین زەکی دەڵێت کە (لۆی) بریتییە لە (نوێ)، و ئەمە ناوچەی ئێستای کۆیسانجاکە. بۆیە دوور نییە کە (لۆی) (کۆی)بێت. ** سەنجاق وشەیەکی تورکییە بە واتای ([[ئاڵا]])دێت، وەک لە کتێبی چوار سەدەی مێژووی مۆدێرندا ئاماژەی پێکراوە، ناوچەیەکە کە (سەنجاک بەکی) لە پێگەی یەکەیەکی فیۆداڵیدا حوکمڕانی دەکات، دواتر بە مانای یەکەیەکی ئیداریی سەر بە [[ئەیالەت]]ەکان دێت و لەلایەن [[موتەسەڕیف]]ەوە فەرمانڕەوایی دەکرێت. ** ھەندێک دەڵێن (کۆی) بە تورکی بە واتای ([[گوند]]) و کویسانجاق بە واتای (گوندی مەعریفە). پڕۆفیسۆر حەوێزی دەفەرموێت: ئەگەر وابێت، ئەوا دەبێ کویسەنجاق پێشتر ناوێکی تری ھەبووبێت، بەڵگەکانیشی بۆ ئەوە ئەوەیە کە دەوترێت (کۆی تۆپزاوا)، واتە گوندی (تۆپزاوا)، و (کوی شیلە- گوندی شیلام)، و نەگوتراوە (کۆی کوڵە). ** ھەندێک لە نووسەرانی عەرەب ناوەکەیان بە (القی) لە جیاتی (کۆی) تۆمار کردووە. ** (کۆ) وشەیەکە بە واتای (کۆکردنەوە یا سەرجەم) لە [[پارێزگای سلێمانی|دەڤەری سلێمانی]] کۆبوونەوە و (کۆ) لە دەڤەری سلێمانیشدا بەکاردێت بۆ ئاماژەکردن بە ئەستێرەی سورەیا، کە ئەو ئەستێرەیە کە بە دەرکەوتنی کاتەکەی دەناسرێت، بەتایبەتی لە [[لادێ]]کاندا. لەم پەیوەندییەدا [[مەسعوود محەممەد|پرۆفیسۆر مەسعوود محەممەد]] باس لەوە دەکات کە لێکدانەوە کۆنەکەی وشەی (کۆ)، وەک باوەڕی باو، ئەوەیە کە ئەو کەسەی لە یەکێک لە لوتکەکانی چیای ھەیبەت سوڵتانەوە دەڕوانێت بەرەو بەشەکانی شارەکە لە ڕابردوودا بە شێوەیەکی گرووپی لە دوورەوە دەیبینی، واتە لە شێوەی گرووپی (سورەیا)، کە بە زمانی کوردی بە واتای (کۆ) دێت. * [[مەسعوود محەممەد|پرۆفیسۆر مەسعوود محەممەد]] لێرەدا دەشڵێت، وشەی (سەنجاق) پێش سەردەمی عوسمانییە، وەک بەڵگە کتێبی (الآزکار)ی ئیمامی نەوەوی دەھێنێتەوە کە ٦١٦ ساڵ لەمەوبەر لەلایەن پیاوێکەوە کۆپی کراوە بە ناوی (خدری کوڕی عومەر الکویسەنجاکلی)، کە لە کۆتایی کتێبەکەدا ناوی ھاتووە. پرۆفیسۆر مەسعوود ئەگەری ئەوە بەدوور ناگرێتەوە کە ناوی کویسانجاق دوای ھێرشەکانی ھولاگو یان تەیمور بەو شارە درابێت، بەو پێیەی ئەو زاراوەیەی لەو کاتەدا بەکاردەھێنرا تورکی بووە. دەشڵێت کویسنجەق دەکەوێتە سەر ڕێگای کاروانەکان کە لە [[حەلەب]] و باکووری [[سووریا]]وە دێت و بەرەو باکووری [[ئێران]] دەڕوات. ئەو پێی وایە، لە ھەر حاڵەتێکدا، مێژووی دامەزراندنی شاری کویسنجەق دەگەڕێتەوە بۆ نێوان ١٣٠٠ساڵ بۆ ١٤٠٠ ساڵ لەمەوبەر. * پرۆفیسۆر غالب تاڵەبانی دەفەرموێت: بنەچەی کویسنجەق (کۆی - سان - جا) واتە چیای کورسی سوڵتان. لێکدانەوەکەی ئەوەیە کە (کۆی-کۆ-کێو) بە واتای شاخ دێت، و بە تایبەتی شاخی شکۆمەندی سوڵتان کە دەکەوێتە نزیک کۆیەوە، کە [[قەزای ڕانیە]] لە [[قەزای کۆیە]] جیادەکاتەوە. * سەبارەت بە (سان)، کورتکراوەی وشەی (سوڵتان)ە، ئەمەش بەڵگەی ئەوەیە کە تا ئەمڕۆ لە شێوەزاری ھەورامیدا دەبینرێت، کە لە جیاتی جەعفەر سوڵتان دەڵێن جەعفەرسان، کە یەکێکە لە سەرکردەی ھۆزەکانی ھەورامی. ھەروەھا وشەی (جا یان جێگا) بە مانای شوێن یان بارەگا ڕوون دەکاتەوە، بۆیە ڕەتیدەکاتەوە کە بنەچەی کۆیسنجق (کۆی-سنجق) بێت. * لە کۆتاییدا [[شاکر فەتاح|پرۆفیسۆر شاکر فەتاح]] دەڵێت: خەڵکی شاری کۆیسنجق و دەوروبەری شارەکە ناودەبەن بە (کۆیە)، شاعیری ناودار [[حاجی قادری کۆیی]] لە یەکێک لە بەیتەکانیدا ناوی دەبات (شارەکەی کۆ). دوای دروستبوونی موتەسەرریفەت لە سەردەمی عوسمانییەکان، ناویان لێنا کۆی سنجاق واتە موتەسەرریفەتی (کۆ). دەڵێت: ڕەنگە ئەو بەروبوومە کشتوکاڵییەکان لە سەردەمێکدا لەوێ لە کۆگاکانی حکومەتدا کۆکرابێتەوە. کەواتە شوێنی ئەو کۆگایانە ناویان لێنرا (کۆ، واتە کۆکردنەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 | نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == '''قەزای کۆیە''' ھاوسنووری ئەم قەزایانەیە: * لە باکوورەوە [[قەزای شەقڵاوە]] و [[قەزای پیرمام]]. * لە باشوورەوە [[قەزای چەمچەماڵ]]، [[قەزای تەقتەق]] و [[قەزای کەرکووک]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[قەزای دووکان]]، [[قەزای حاجیاوا]] و [[قەزای ڕانیە]]. * لە ڕۆژاواوە [[قەزای بنەسڵاوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزای کۆیە | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/relation/3829921 | نووسەر = [[ئۆوپن ستریت ماپ|openstreetmap]] |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * کاتێک عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٥٤دا ناوچەکەیان داگیرکرد، بڕیاریاندا حکومەتی خۆجێی بۆ سەرکردە [[کورد]]ەکان جێبھێڵن، بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * بەڵام تۆمارە ئەرشیفییەکان لە سەدەی ١٦ بەدواوە ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو ناوچەیانەی کە بە شێوەیەکی باو پەیوەندییان بە شارەزوورەوە ھەیە، لەوانە [[ئامێدی]]، [[ھەولێر]]، [[کەرکووک]] و [[زاخۆ]]، لە سەردەمی جیاوازدا، وەک [[سنجاق]] لە ناو [[ئەیالەتی بەغدا]]دا ڕیزکراون.<ref>https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/224338</ref> تۆمارە کارگێڕییەکانی عوسمانی لە ساڵانی ١٥٥٨-١٥٧٦ و ١٥٧٣-١٥٨٧ ئەم نیشتەجێبوونانە وەک [[قەزا]]ی ژێردەستەی [[بەغدا]] دەژمێرن، ئەمەش پێشنیاری ئەوە دەکات کە پێگەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لەناو ئیمپراتۆریەتەکەدا جێگیر نەبووە، بەڵکو لە نێوان قۆناغەکانی سەربەخۆیی ئەیالەتەکان و ژێردەستەیی ئیداری بۆ بەغدادا بە یەکەوە دەگۆڕێت.<ref>Musul – Kerkük ile İlgili Arşiv Belgeleri (1525–1919) (in Turkish). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. 1993. pp. 47–48</ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، [[ئەیالەتی شارەزوور]] کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. [[سنجاقی بابان]] کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات، و ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ویلایەتی بەغدا]]وە. لە ساڵی ١٨٥٠ دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی ھات و ھەر لەو ساڵەدا داواکارییەک بۆ دامەزراندنی ئەنجومەنێکی گەورە (meclis-i kebîr) لە شارەزوور لەلایەن [[باب ئەلعالی]] ڕەتکرایەوە. پاساوەکە ئەوە بوو کە ئەم جۆرە چاکسازییە ئیدارییە سەرەتا لە [[بەغدا]]وە دەست پێ بکات. * سنووری ئێستای قەزای کۆیە بە ناوی کۆیسنجەق لە ساڵەکانی (١٦٨٠ - ١٧٠٢)، لە ناو [[سنجاق]]ەکانی [[ئەیالەتی شارەزوور]]دا ھاتووە.<ref>https://www.academia.edu/19903381/18_Y%C3%BCzy%C4%B1l%C4%B1n_%C4%B0lk_Yar%C4%B1s%C4%B1nda_Osmanl%C4%B1_Devletinin_%C4%B0dari_Taksimat%C4%B1_Eyalet_ve_Sancak_Tevcihat%C4%B1_In_the_First_half_of_the_18th_Century_Administrative_Divisions_of_the_Ottoman_Empire_Shire_and_Sanjak_Assignments</ref> [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣) ==== لەم قۆناغەدا سیستەمی کارگێڕیی بەغدا لە [[ئەیالەت]]ەوە گۆڕدرا بۆ [[ویلایەت]]، ئەمەش لەلایەن [[والی]] تازە (مەدحە ت پاشا) کە لە ڕۆژی (۱۸ی موحەڕەمی ساڵی ۱۲۸٦ز-١٨٦٩/٤/٣٠ز)دا. گەیشتە [[بەغدا]] جیبەجێکرا، [[ویلایەتی بەغدا]] لەم قۆناغەدا لە (١٥) لیواوە کرا بە(١٤) لیوا، ژمارەی [[قەزا]]کانیشی لە(١٣٦)ەوە بۆ (۹۳) قەزا کەمکرایەوە. قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ [[والی]] [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|لیوای کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # سنووری ئێستای '''پارێزگای ھەولێر''' لەم سەردەمەدا لە لیوای ڕەواندزدا کۆکرایەوە. [[پەڕگە:نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨) ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری [[سنجاق]]ەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[قەزای ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.]] * لە نێوان ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا، قەزای کۆیە یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] بوو. * لە نێوان ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا، [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە سنووری قەزای کۆیە ھاتە کایەوە. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # [[قەزای ڕانیە]] دوای جێگیربوونی چارەنووسی [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، [[قەزای ڕانیە]] سەر لە نوێ بە لیوای ھەولێرەوە بەسترایەوە، سەرەتا بەشی ڕۆژئاوای [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] کە دەکەونە نێوان چیای [[ھەیبەت سوڵتان]]، [[زێی بچووک]] و ڕووباری باسەلامەوە بە [[قەزای کۆیە]] لکێندرا، لکاندنیشی پەیوندی بە موڵکداری ئاغاکانی کۆیەوە ھەیە، کە خاوەنی زۆربەی زەوییەکانی ئەم ناحیە بوون، دواتر گەڕێنرایەوە بۆ [[قەزای ڕانیە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =كورد وترك وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سي جي ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * لەم قۆناغەدا قەزای کۆیە هیچ گۆڕانکارییەکی بەسەردا نەهات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[پارێزگای ھەولێر]] بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە قەزای کۆیە. [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٥٨)دا.]] === سەردەمی کۆماری(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== * بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی قەزای کۆیە بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== * بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٠٣) لە ١٩٧٣/١٠/١٥دا، بە دابڕاندنی (١٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]]، (٢٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] و (٤) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی شۆڕش]] لە سنووری [[پارێزگای ھەولێر]] و بە قەزای کۆیەوە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[دێگەڵە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة شورش | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9281.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== * بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. * بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == ناودارانی کۆیە == ===کەسایەتیی شۆڕشگێڕ=== * [[عەلی مەولود داربەسەری]] ساڵی ١٩٢٣–١٩٧٤ لەناوپردان ناوچەی [[حاجی ئۆمەران]] بە ھێرشی ئاسمانی فڕۆکەکانی [[بەعس]] شەھید بوو، تا ئێستاش گۆڕەکەی نادیارە.<ref>https://www.regaykurdistan.com/index.php/wtar/28342-2020-07-05-14-28-16 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211217125959/https://www.regaykurdistan.com/index.php/wtar/28342-2020-07-05-14-28-16 |date=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ }}</ref> ===ھونەرمەندان=== مام سێوە (مەقام بێژ)، [[تایەر تۆفیق]] (گۆانیبێژ)، رۆستەم ئاغالە (شێوەکار)، باکووری. پوتە (برای سێوە بووە). حەنیل. مەتیعەبدوڵای قادرۆکێ. ئۆمەری حەمەدی خاڵی. عەبدوڵای خاڵی، حەمەدی لیلەی، مستەفای ئۆمەری قالەی کەمەندی، قادری ئۆ مەری قالەی کەمەندی، دەروێش حەمیدی قالەی، مام تەھای خەلیلی، حەمەدی گار فێنی قادری حەمەدی، مەلا ئەسعەد. حەمەدەمین عەباس. ===شاعیران=== [[حاجی قادری کۆیی]] (١٨١٧-١٨٩٧) , [[مەلای گەورە]] (١٨٧٦-١٩٤٣), [[دڵدار]] (نوسەری ھۆنراوەی [[ئەی رەقیب]] ,١٩١٨-١٩٤٨)، [[قوبادی جەلیزادە]]. [[دڵزار]]. [[عەونی]]. [[دلێر]]. ئەختەر. عاسی. وەردی. سامی عەوداڵ. [[خادیم]]. ڕۆستەم. تایەر حەوێزی. حاجی مەلا عەبدوڵای جەلیزادە. مەلا محەمەدی کۆیی جەلیزادە. مەنفی ونیھانی. لامیع. جەلال جۆبار. مە جید ئاسینگەر. کەمال غەمبار، وەستا حمد امین نەجار. == زانکۆی کۆیە == کۆیە ئێستا زانکۆیەکی لێیە بە ناوی [[زانکۆی کۆیە]]، کە لە ڕێکەوتی ١١ \١٠\٢٠٠٣ دامەزراوە لەوکاتەوە بەشێوەیەکی بەرچاو گەشەیکردووە. ژمارەی بەشەکانی زیادیکردووە بۆ ٣٤ بەش. لەساڵی ٢٠١٠ زانکۆی کۆیە پێکھاتەی خۆی گۆری لەسیستەمی کۆلیجەوە بۆ فاکەڵتی بەمەبەستی پێشکەوتنی زانکۆو ھاوشێوەبونی لەگەل سیستەمی نوێی زانکۆ پێشکەوتوەکانی جیھان. یەکێک لەتایبەتمەندیەکانی زانکۆی کۆیە بریتیە لە کەمپی زانکۆ کەبەشە ئەکادیمیەکانی زانکۆ و بەرێوەبەرایەتیەکان وخوێندکاران و ستافی دابینکردنی پێداویستیەکان لەخۆدەگرێ. لەھەرە تایبەتمەندیە گرنگەکانی زانکۆی کۆیە بریتیە لەو گەشە خێراو بەرچاوەی کە بەخۆیەوە دەبینێ بە بەراورد لەگەڵ زانکۆکانی تری کوردستان. زانکۆی کۆیە خاوەنی ھەندێ بەشی زانستی وئەندازیارییە کە دەگمەنن لەزانکۆکانی تری کوردستان وعێراق و ئەو بەشانە تەنھا لە زانکۆی کۆیە ھەن کە بریتین لەبەشەکانی ئەندازیاری نەوت وئەندازیاری جیۆتەکنیک و ئەندازیاری کیمیایی و دەرونزانی پزیشکی مایکرۆ بایەلۆجی). لەگەڵ چەندین بەشی تر کە پیک دیت لە زانستە مرۆڤایەتی و کۆمەڵایەتیەکان کە پیک دیت لە بەشەکانی قانون _ گارگێری و ئابوری_ شریعە ھەروەھا زمانی ئینگلیزی وە پەروەردە پیک دیت لە بەشەکانی مێژوو _ جوگرافیە _ کوردی _ عربی _ وەرزش _ زانستەکان پیک دیت لە بایۆلۆژی _ کیمیا_ فیزیاء _ماتکاتیک لەگەڵ چەند بەشێکی تر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = سەبارەت بە زانکۆی کۆیە | ناونیشان = http://www.koyauni.ac/kurdish/ | نووسەر = [[زانکۆی کۆیە]] | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]] | ڕێکەوتی سەردان = ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧ | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١ی شوباتی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20120201212114/http://www.koyauni.ac/kurdish/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == قشلەی کۆیە == ئەم قشلەیە دەکەوێتە ناو سەنتەری شارۆچکەی کۆیە بەلای رۆژئاوای دا، لەسەر بەرزایەک (گردێکی پان) کە رووبەری لە ٢٤٠٠ م چوار گۆشە زیاترە. رووی دەرەوەی لە شێوەی قەڵا دروستکراوە و لە ھەر چوار لادا قوڵەی [[شەڕ]] و بەرگری بۆ دانراوە. لە ھەندێک شوێن بینایەکە دوو نھۆمە. لە بەشێکی مۆزەخانەی کۆیە دانراوە. لە لایەکی تر گەلەری ھونەری ھەیە، لەسەردەمی عوسمانیەکان دروست کراوە. == ناحیەکان و گوندەکان == کۆیە لە سەرەتای پێکھاتە ئیداریەکانی دەوڵەتی عوسمانی قەزایەک بوو سەر بە سنجاقی '''شارەزوور''' (کە ناوەندەکەی [[کەرکووک]] بوو) و لە ساڵی ١٨٩٣ و ١٨٩٥ز شەقڵاوە ناحیەیەکی سەر بەو قەزایە بوو. لە پاش [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانی یەکەم]] و درووستبوونی دەوڵەتی نوێی عیڕاق ھەولێر لە کەرکووک جیاکراوەو کرا بە لیوایەکی تایبەت و کۆیە بوو بە قەزایەکی سەر ھەولێر.<ref>سالنامە دولت علیە عثمانیة سنة ١٣٣٠ ھ، استانبول، ص ٨٠٣.</ref> قەزای کۆیە لە پێنج ناحیە و ١٩٠ گوند پێکھاتووە.<ref>[www.hawlergov.org/ku/region.php?id=١٣٣٠٧٥٨٧٥٤ قەزای کۆی - ماڵپەڕی پارێزگای ھەولێر]</ref> * [[ناحیەی ئاشتی]]؛ ٢٢ گوند، گرینگترینیان گوندی خەرابە و کاولان و بۆگد و کورداوا. * [[ناحیەی سکتان]]؛ ١٢ گوند، گرینگترینیان سکتان و نازەنین. * [[ناحیەی سێگردکان]]؛ ١١ گوند * [[ناحیەی شۆڕش]]؛ ٥١ گوند، گرینگتریتیان [[دێگەڵە|گوندی دێگەڵە]] و [[بانی ماران]] == بەستەری تایبەت == * سایتی '''چنارۆک''' [https://web.archive.org/web/20141021111314/http://chnarok.se/darbaray%20koya.htm] * سایتی '''زانکۆی کۆیە'''[https://web.archive.org/web/20120201212114/http://www.koyauni.ac/kurdish/] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{قەزای کۆیە}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Koy Sinjaq District}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|جوگرافیا|کوردستان|پارێزگای ھەولێر}} [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:کۆیە]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:جوگرافیای کوردستان]] [[پۆل:کوردستان]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] r7xka0eljhlhqkw89eunzwj1ol8g87n 1592256 1592255 2026-06-19T22:52:08Z MFTG 21816 /* قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا */ 1592256 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای کۆیە | ناوی_فەرمی = ''{{lang-ar| قضاء کویسنجق }}<br>{{lang-en| Koy Sinjaq District }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[قەزا]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = نەخشەی قەزای کۆیە.png | photo2a = قەزای کۆیە.png | photo2b = | photo3a = | photo3b = | | spacing = 2 |size = 300px }} | شرۆڤەی_وێنە = وێنەی سەرەوە:{{ھن}}نەخشەی قەزای کۆیە{{ھن}}وێنەی خوارەوە:{{ھن}}نەخشەی کارگێڕی قەزای کۆیە و قەزای تەقتەق | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=8 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای کۆیە''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = 1 | پۆتانەکان = {{coord| 36.08314| 44.63329 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[کۆیە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩١٨]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = قایمقام | ناوی_سەرۆک = تارق حەیدەری | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٤٩٤٫٣ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٦٢٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ١٣٨١ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٧١ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٩٠،٤١٣ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = کۆیی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) و [[زمانی سوریانی|سوریانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) و [[مەسیحی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} [[پەڕگە:Koye.JPG|thumb|وێنەی شاری کۆیە]] '''قەزای کۆیە''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: قضاء کویسنجق، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Koya District) یەکێکە لە قەزاکانی [[پارێزگای ھەولێر]]، [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی [[شارۆچکە]]ی [[کۆیە]]یە. لە دوو نەتەوەی [[کورد]] و [[ئاشوورییەکان|کلدان]] پێکھاتووە. قەزایەی کۆیە خاوەن پێگەیەکی جیۆگرافی گرنگە لەسەر ئاستی [[عیراق]] و [[کوردستان]]دا. بە دوو چیای خنجیلانە دەورەدراوە. ئەوانیش چیای «[[باواجی]]» کە بەرزیەکەی ١٢٦٠م و چیای «[[ھەیبەت سوڵتان]]» کە بەرزیەکەی ١٠٩٢م لە ڕووی [[ئاستی دەریا]]وە دەبێت. دەگوترێت کە مێژووی دروستبوونی شاری کۆیە، دەگەڕێتەوە بۆ گوندی [[ئاسکی کۆیە]] و پێی گوتراوە ئەسکی کۆ (بە [[تورکی]] بە واتای کۆنەگوند دێت)، بەڵام دواتر خەڵکەکە ڕوویان لە [[حەمامۆک]] کردووە کە خاوەنی سەرچاوەی ئاوی زۆرە و بەو ناوچەیش گوتراوە کاولە کۆ. دواتریش لە شوێنی ئێستای کۆیە جێگیربوون ودەوڵەتی عوسمانی لێ پاش نەمانی میرنشینی [[میرنشینی بابان|بابان]] و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] ئیدارەیەکی فەرمی لێ دامەزراندووە و ناوی ناوە (کۆی سنجاق) [[سنجاق]]یش یەکەیەکی ئیداری بوو لە [[دەوڵەتی عوسمانی]]. کۆیە زیاتر لە ٨٠ شوێنەواری ھەیە لەوانە: خرابە، کلێسە، قەڵای شیلە، ئەسکی کۆیە، گوبتەپە، سکتای قەیسەری، باواجی، سماقۆڵی میرسەید، چنارۆک و حەمامۆک. بۆیەکەمین جاریش بە فەرمی لە ساڵی ١٨٨٥ قوتابخانە لەو شارەدا دامەزراوە. لەساڵی ١٩١٨ کۆیە کراوە بە [[قەزا]]. لەساڵی ١٩٨٨ لەژێر وەک کاردانەوەیەک دژی بزاڤی بڵاوی [[پێشمەرگە]]، [[حکوومەتی عێراق]] کۆیەی لە قەزا بچوککردووەتەوە و کردی بە [[ناحیە]]، بەڵام دوای ساڵی ١٩٩١ جارێکی تر [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] کۆیەی کردەوە بە قەزا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == ناو == ناوی قەزای کۆیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە شاری [[کۆیە]]یە، خەڵکی [[کوردستان]] و شارەکە پێی دەڵێن [[کۆیە]]، بەڵام ھەر لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|سەردەمی عوسمانییەوە]] لە یەکە کارگێڕییەکاندا و لە حکومەتی عێراقیشدا بە (کویسنجق) ناوی ھاتووە. ئەم بۆچوونانەی خوارەوە سەبارەت بە ناوی کۆیە ھاتووە: * سەبارەت بە بنەچەی ناوی کۆیە لێکدانەوە و دەرەنجامی زۆر ھەیە. پرۆفیسۆر تاھر ئەحمەد حەوێزی چەندین بۆچوونی سەبارەت بە وەرگرتنی ئەو ناوە خستوەتەڕوو، گرنگترینیان بریتین لە: ** ناو لە سەردەمی فەتحەکانی ئیسلامیدا (کۆھسار) بووە، واتە (ناوچەی شاخاوی). ** دەوترێت ناوەکە لە بنەڕەتدا کۆسار(کوثار) بووە، بەڵام دوای فەتحە ئیسلامییەکان بووە بە (کۆیسەنجاک)، وەک چۆن موسڵمانان و عوسمانییەکان (ئالا تەلە واتە سەنجاک)یان بەرزکردۆتەوە، واتە ئاڵای بەرزی پێغەمبەر، لەسەر ئەو قەڵا کۆنەی کە بە قەڵای (قۆچ پاشا) بە ناوبانگ بووە. ** دەوترێت کۆی سەنجاک ناوی (کۆی سان) و (کۆی سان لەگەڵ کۆسرەت) بووە، کە شاخێکە لە دەڤەری [[ناحیەی خەلەکان|خەلەکان]] و [[ناحیەی خدران|خدران]]، برا بوون. (سان) کورتکراوەی ناوی (سوڵتان)ە، بەو پێیەی تا ئێستا نازناوی (سان) لە ناوچەی ([[ھەورامان]])دا باوە کە دەدرێت بە سەرۆک ھۆزەکان. مانای گشتی شاخی تایبەت سوڵتانە. ** ھەندێک خێڵ ھەبوون بە ناوی (مامەکویە) و (کۆی) کە لە (جەبەل سەماق) لەلای ڕۆژاوای [[حەلەب]] نیشتەجێ بوون و لە دوای ساڵی (٥٥٠)کۆچی، کۆچیان کردووە بۆ ناوچەی [[پارێزگای لوڕستان|لوڕستان]] لە سەردەمی حاکمەکەیدا (ھەزار ئەسپ). پاشان، پرۆفیسۆر حەویزی دەپرسێت: ئایا ناکرێت پەیوەندییەک ھەبێت لەنێوان ئەو دوو ناوەی باسکراوە و (کۆی) و (ئاکۆ) کە دەکەونە [[قەزای ڕانیە|دەڤەری ڕانیە]]؟ ** پرۆفیسۆر حەویزی بۆچوونی مێژوونووسی گەورەی کورد، خوالێخۆشبوو [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] ھێنایەوە، کە لە دوای حوکمڕانی (مەئمون بەگ) کە یەکێک بوو لە شازادەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]]، مامی (سەرخات بەگ)، ناوچەکانی ڕێکخستەوە وەک (لۆی، مەسیلە، مەھرەدان، تانورا، کولوس و نەشکاس) تا خوسلە دەگرێتەوە. خوالێخۆشبوو ئەمین زەکی دەڵێت کە (لۆی) بریتییە لە (نوێ)، و ئەمە ناوچەی ئێستای کۆیسانجاکە. بۆیە دوور نییە کە (لۆی) (کۆی)بێت. ** سەنجاق وشەیەکی تورکییە بە واتای ([[ئاڵا]])دێت، وەک لە کتێبی چوار سەدەی مێژووی مۆدێرندا ئاماژەی پێکراوە، ناوچەیەکە کە (سەنجاک بەکی) لە پێگەی یەکەیەکی فیۆداڵیدا حوکمڕانی دەکات، دواتر بە مانای یەکەیەکی ئیداریی سەر بە [[ئەیالەت]]ەکان دێت و لەلایەن [[موتەسەڕیف]]ەوە فەرمانڕەوایی دەکرێت. ** ھەندێک دەڵێن (کۆی) بە تورکی بە واتای ([[گوند]]) و کویسانجاق بە واتای (گوندی مەعریفە). پڕۆفیسۆر حەوێزی دەفەرموێت: ئەگەر وابێت، ئەوا دەبێ کویسەنجاق پێشتر ناوێکی تری ھەبووبێت، بەڵگەکانیشی بۆ ئەوە ئەوەیە کە دەوترێت (کۆی تۆپزاوا)، واتە گوندی (تۆپزاوا)، و (کوی شیلە- گوندی شیلام)، و نەگوتراوە (کۆی کوڵە). ** ھەندێک لە نووسەرانی عەرەب ناوەکەیان بە (القی) لە جیاتی (کۆی) تۆمار کردووە. ** (کۆ) وشەیەکە بە واتای (کۆکردنەوە یا سەرجەم) لە [[پارێزگای سلێمانی|دەڤەری سلێمانی]] کۆبوونەوە و (کۆ) لە دەڤەری سلێمانیشدا بەکاردێت بۆ ئاماژەکردن بە ئەستێرەی سورەیا، کە ئەو ئەستێرەیە کە بە دەرکەوتنی کاتەکەی دەناسرێت، بەتایبەتی لە [[لادێ]]کاندا. لەم پەیوەندییەدا [[مەسعوود محەممەد|پرۆفیسۆر مەسعوود محەممەد]] باس لەوە دەکات کە لێکدانەوە کۆنەکەی وشەی (کۆ)، وەک باوەڕی باو، ئەوەیە کە ئەو کەسەی لە یەکێک لە لوتکەکانی چیای ھەیبەت سوڵتانەوە دەڕوانێت بەرەو بەشەکانی شارەکە لە ڕابردوودا بە شێوەیەکی گرووپی لە دوورەوە دەیبینی، واتە لە شێوەی گرووپی (سورەیا)، کە بە زمانی کوردی بە واتای (کۆ) دێت. * [[مەسعوود محەممەد|پرۆفیسۆر مەسعوود محەممەد]] لێرەدا دەشڵێت، وشەی (سەنجاق) پێش سەردەمی عوسمانییە، وەک بەڵگە کتێبی (الآزکار)ی ئیمامی نەوەوی دەھێنێتەوە کە ٦١٦ ساڵ لەمەوبەر لەلایەن پیاوێکەوە کۆپی کراوە بە ناوی (خدری کوڕی عومەر الکویسەنجاکلی)، کە لە کۆتایی کتێبەکەدا ناوی ھاتووە. پرۆفیسۆر مەسعوود ئەگەری ئەوە بەدوور ناگرێتەوە کە ناوی کویسانجاق دوای ھێرشەکانی ھولاگو یان تەیمور بەو شارە درابێت، بەو پێیەی ئەو زاراوەیەی لەو کاتەدا بەکاردەھێنرا تورکی بووە. دەشڵێت کویسنجەق دەکەوێتە سەر ڕێگای کاروانەکان کە لە [[حەلەب]] و باکووری [[سووریا]]وە دێت و بەرەو باکووری [[ئێران]] دەڕوات. ئەو پێی وایە، لە ھەر حاڵەتێکدا، مێژووی دامەزراندنی شاری کویسنجەق دەگەڕێتەوە بۆ نێوان ١٣٠٠ساڵ بۆ ١٤٠٠ ساڵ لەمەوبەر. * پرۆفیسۆر غالب تاڵەبانی دەفەرموێت: بنەچەی کویسنجەق (کۆی - سان - جا) واتە چیای کورسی سوڵتان. لێکدانەوەکەی ئەوەیە کە (کۆی-کۆ-کێو) بە واتای شاخ دێت، و بە تایبەتی شاخی شکۆمەندی سوڵتان کە دەکەوێتە نزیک کۆیەوە، کە [[قەزای ڕانیە]] لە [[قەزای کۆیە]] جیادەکاتەوە. * سەبارەت بە (سان)، کورتکراوەی وشەی (سوڵتان)ە، ئەمەش بەڵگەی ئەوەیە کە تا ئەمڕۆ لە شێوەزاری ھەورامیدا دەبینرێت، کە لە جیاتی جەعفەر سوڵتان دەڵێن جەعفەرسان، کە یەکێکە لە سەرکردەی ھۆزەکانی ھەورامی. ھەروەھا وشەی (جا یان جێگا) بە مانای شوێن یان بارەگا ڕوون دەکاتەوە، بۆیە ڕەتیدەکاتەوە کە بنەچەی کۆیسنجق (کۆی-سنجق) بێت. * لە کۆتاییدا [[شاکر فەتاح|پرۆفیسۆر شاکر فەتاح]] دەڵێت: خەڵکی شاری کۆیسنجق و دەوروبەری شارەکە ناودەبەن بە (کۆیە)، شاعیری ناودار [[حاجی قادری کۆیی]] لە یەکێک لە بەیتەکانیدا ناوی دەبات (شارەکەی کۆ). دوای دروستبوونی موتەسەرریفەت لە سەردەمی عوسمانییەکان، ناویان لێنا کۆی سنجاق واتە موتەسەرریفەتی (کۆ). دەڵێت: ڕەنگە ئەو بەروبوومە کشتوکاڵییەکان لە سەردەمێکدا لەوێ لە کۆگاکانی حکومەتدا کۆکرابێتەوە. کەواتە شوێنی ئەو کۆگایانە ناویان لێنرا (کۆ، واتە کۆکردنەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 | نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == '''قەزای کۆیە''' ھاوسنووری ئەم قەزایانەیە: * لە باکوورەوە [[قەزای شەقڵاوە]] و [[قەزای پیرمام]]. * لە باشوورەوە [[قەزای چەمچەماڵ]]، [[قەزای تەقتەق]] و [[قەزای کەرکووک]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[قەزای دووکان]]، [[قەزای حاجیاوا]] و [[قەزای ڕانیە]]. * لە ڕۆژاواوە [[قەزای بنەسڵاوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزای کۆیە | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/relation/3829921 | نووسەر = [[ئۆوپن ستریت ماپ|openstreetmap]] |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * کاتێک عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٥٤دا ناوچەکەیان داگیرکرد، بڕیاریاندا حکومەتی خۆجێی بۆ سەرکردە [[کورد]]ەکان جێبھێڵن، بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * بەڵام تۆمارە ئەرشیفییەکان لە سەدەی ١٦ بەدواوە ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو ناوچەیانەی کە بە شێوەیەکی باو پەیوەندییان بە شارەزوورەوە ھەیە، لەوانە [[ئامێدی]]، [[ھەولێر]]، [[کەرکووک]] و [[زاخۆ]]، لە سەردەمی جیاوازدا، وەک [[سنجاق]] لە ناو [[ئەیالەتی بەغدا]]دا ڕیزکراون.<ref>https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/224338</ref> تۆمارە کارگێڕییەکانی عوسمانی لە ساڵانی ١٥٥٨-١٥٧٦ و ١٥٧٣-١٥٨٧ ئەم نیشتەجێبوونانە وەک [[قەزا]]ی ژێردەستەی [[بەغدا]] دەژمێرن، ئەمەش پێشنیاری ئەوە دەکات کە پێگەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لەناو ئیمپراتۆریەتەکەدا جێگیر نەبووە، بەڵکو لە نێوان قۆناغەکانی سەربەخۆیی ئەیالەتەکان و ژێردەستەیی ئیداری بۆ بەغدادا بە یەکەوە دەگۆڕێت.<ref>Musul – Kerkük ile İlgili Arşiv Belgeleri (1525–1919) (in Turkish). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. 1993. pp. 47–48</ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، [[ئەیالەتی شارەزوور]] کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. [[سنجاقی بابان]] کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات، و ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ویلایەتی بەغدا]]وە. لە ساڵی ١٨٥٠ دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی ھات و ھەر لەو ساڵەدا داواکارییەک بۆ دامەزراندنی ئەنجومەنێکی گەورە (meclis-i kebîr) لە شارەزوور لەلایەن [[باب ئەلعالی]] ڕەتکرایەوە. پاساوەکە ئەوە بوو کە ئەم جۆرە چاکسازییە ئیدارییە سەرەتا لە [[بەغدا]]وە دەست پێ بکات. * سنووری ئێستای قەزای کۆیە بە ناوی کۆیسنجەق لە ساڵەکانی (١٦٨٠ - ١٧٠٢)، لە ناو [[سنجاق]]ەکانی [[ئەیالەتی شارەزوور]]دا ھاتووە.<ref>https://www.academia.edu/19903381/18_Y%C3%BCzy%C4%B1l%C4%B1n_%C4%B0lk_Yar%C4%B1s%C4%B1nda_Osmanl%C4%B1_Devletinin_%C4%B0dari_Taksimat%C4%B1_Eyalet_ve_Sancak_Tevcihat%C4%B1_In_the_First_half_of_the_18th_Century_Administrative_Divisions_of_the_Ottoman_Empire_Shire_and_Sanjak_Assignments</ref> [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣) ==== لەم قۆناغەدا سیستەمی کارگێڕیی بەغدا لە [[ئەیالەت]]ەوە گۆڕدرا بۆ [[ویلایەت]]، ئەمەش لەلایەن [[والی]] تازە (مەدحە ت پاشا) کە لە ڕۆژی (۱۸ی موحەڕەمی ساڵی ۱۲۸٦ز-١٨٦٩/٤/٣٠ز)دا. گەیشتە [[بەغدا]] جیبەجێکرا، [[ویلایەتی بەغدا]] لەم قۆناغەدا لە (١٥) لیواوە کرا بە(١٤) لیوا، ژمارەی [[قەزا]]کانیشی لە(١٣٦)ەوە بۆ (۹۳) قەزا کەمکرایەوە. قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ [[والی]] [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|لیوای کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # سنووری ئێستای '''پارێزگای ھەولێر''' لەم سەردەمەدا لە لیوای ڕەواندزدا کۆکرایەوە. [[پەڕگە:نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای ڕەواندز لە ساڵی (١٨٦٩-١٨٧٢)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨) ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری [[سنجاق]]ەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[قەزای ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.]] * لە نێوان ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا، قەزای کۆیە یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] بوو. * لە نێوان ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا، [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە سنووری قەزای کۆیە ھاتە کایەوە. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # [[قەزای ڕانیە]] دوای جێگیربوونی چارەنووسی [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، [[قەزای ڕانیە]] سەر لە نوێ بە لیوای ھەولێرەوە بەسترایەوە، سەرەتا بەشی ڕۆژئاوای [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] کە دەکەونە نێوان چیای [[ھەیبەت سوڵتان]]، [[زێی بچووک]] و ڕووباری باسەلامەوە بە [[قەزای کۆیە]] لکێندرا، لکاندنیشی پەیوندی بە موڵکداری ئاغاکانی کۆیەوە ھەیە، کە خاوەنی زۆربەی زەوییەکانی ئەم ناحیە بوون، دواتر گەڕێنرایەوە بۆ [[قەزای ڕانیە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =كورد وترك وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سي جي ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * لەم قۆناغەدا قەزای کۆیە هیچ گۆڕانکارییەکی بەسەردا نەهات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[پارێزگای ھەولێر]] بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە قەزای کۆیە. [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٥٨)دا.]] === سەردەمی کۆماری(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== * بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی قەزای کۆیە بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== * بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٠٣) لە ١٩٧٣/١٠/١٥دا، بە دابڕاندنی (١٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]]، (٢٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] و (٤) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی شۆڕش]] لە سنووری [[پارێزگای ھەولێر]] و بە قەزای کۆیەوە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[دێگەڵە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة شورش | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9281.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== * بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. * بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای ئەربیل لە ساڵی (١٩٨٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی (١٩٨٧)دا.]] == ناودارانی کۆیە == ===کەسایەتیی شۆڕشگێڕ=== * [[عەلی مەولود داربەسەری]] ساڵی ١٩٢٣–١٩٧٤ لەناوپردان ناوچەی [[حاجی ئۆمەران]] بە ھێرشی ئاسمانی فڕۆکەکانی [[بەعس]] شەھید بوو، تا ئێستاش گۆڕەکەی نادیارە.<ref>https://www.regaykurdistan.com/index.php/wtar/28342-2020-07-05-14-28-16 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211217125959/https://www.regaykurdistan.com/index.php/wtar/28342-2020-07-05-14-28-16 |date=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ }}</ref> ===ھونەرمەندان=== مام سێوە (مەقام بێژ)، [[تایەر تۆفیق]] (گۆانیبێژ)، رۆستەم ئاغالە (شێوەکار)، باکووری. پوتە (برای سێوە بووە). حەنیل. مەتیعەبدوڵای قادرۆکێ. ئۆمەری حەمەدی خاڵی. عەبدوڵای خاڵی، حەمەدی لیلەی، مستەفای ئۆمەری قالەی کەمەندی، قادری ئۆ مەری قالەی کەمەندی، دەروێش حەمیدی قالەی، مام تەھای خەلیلی، حەمەدی گار فێنی قادری حەمەدی، مەلا ئەسعەد. حەمەدەمین عەباس. ===شاعیران=== [[حاجی قادری کۆیی]] (١٨١٧-١٨٩٧) , [[مەلای گەورە]] (١٨٧٦-١٩٤٣), [[دڵدار]] (نوسەری ھۆنراوەی [[ئەی رەقیب]] ,١٩١٨-١٩٤٨)، [[قوبادی جەلیزادە]]. [[دڵزار]]. [[عەونی]]. [[دلێر]]. ئەختەر. عاسی. وەردی. سامی عەوداڵ. [[خادیم]]. ڕۆستەم. تایەر حەوێزی. حاجی مەلا عەبدوڵای جەلیزادە. مەلا محەمەدی کۆیی جەلیزادە. مەنفی ونیھانی. لامیع. جەلال جۆبار. مە جید ئاسینگەر. کەمال غەمبار، وەستا حمد امین نەجار. == زانکۆی کۆیە == کۆیە ئێستا زانکۆیەکی لێیە بە ناوی [[زانکۆی کۆیە]]، کە لە ڕێکەوتی ١١ \١٠\٢٠٠٣ دامەزراوە لەوکاتەوە بەشێوەیەکی بەرچاو گەشەیکردووە. ژمارەی بەشەکانی زیادیکردووە بۆ ٣٤ بەش. لەساڵی ٢٠١٠ زانکۆی کۆیە پێکھاتەی خۆی گۆری لەسیستەمی کۆلیجەوە بۆ فاکەڵتی بەمەبەستی پێشکەوتنی زانکۆو ھاوشێوەبونی لەگەل سیستەمی نوێی زانکۆ پێشکەوتوەکانی جیھان. یەکێک لەتایبەتمەندیەکانی زانکۆی کۆیە بریتیە لە کەمپی زانکۆ کەبەشە ئەکادیمیەکانی زانکۆ و بەرێوەبەرایەتیەکان وخوێندکاران و ستافی دابینکردنی پێداویستیەکان لەخۆدەگرێ. لەھەرە تایبەتمەندیە گرنگەکانی زانکۆی کۆیە بریتیە لەو گەشە خێراو بەرچاوەی کە بەخۆیەوە دەبینێ بە بەراورد لەگەڵ زانکۆکانی تری کوردستان. زانکۆی کۆیە خاوەنی ھەندێ بەشی زانستی وئەندازیارییە کە دەگمەنن لەزانکۆکانی تری کوردستان وعێراق و ئەو بەشانە تەنھا لە زانکۆی کۆیە ھەن کە بریتین لەبەشەکانی ئەندازیاری نەوت وئەندازیاری جیۆتەکنیک و ئەندازیاری کیمیایی و دەرونزانی پزیشکی مایکرۆ بایەلۆجی). لەگەڵ چەندین بەشی تر کە پیک دیت لە زانستە مرۆڤایەتی و کۆمەڵایەتیەکان کە پیک دیت لە بەشەکانی قانون _ گارگێری و ئابوری_ شریعە ھەروەھا زمانی ئینگلیزی وە پەروەردە پیک دیت لە بەشەکانی مێژوو _ جوگرافیە _ کوردی _ عربی _ وەرزش _ زانستەکان پیک دیت لە بایۆلۆژی _ کیمیا_ فیزیاء _ماتکاتیک لەگەڵ چەند بەشێکی تر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = سەبارەت بە زانکۆی کۆیە | ناونیشان = http://www.koyauni.ac/kurdish/ | نووسەر = [[زانکۆی کۆیە]] | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]] | ڕێکەوتی سەردان = ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧ | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١ی شوباتی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20120201212114/http://www.koyauni.ac/kurdish/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == قشلەی کۆیە == ئەم قشلەیە دەکەوێتە ناو سەنتەری شارۆچکەی کۆیە بەلای رۆژئاوای دا، لەسەر بەرزایەک (گردێکی پان) کە رووبەری لە ٢٤٠٠ م چوار گۆشە زیاترە. رووی دەرەوەی لە شێوەی قەڵا دروستکراوە و لە ھەر چوار لادا قوڵەی [[شەڕ]] و بەرگری بۆ دانراوە. لە ھەندێک شوێن بینایەکە دوو نھۆمە. لە بەشێکی مۆزەخانەی کۆیە دانراوە. لە لایەکی تر گەلەری ھونەری ھەیە، لەسەردەمی عوسمانیەکان دروست کراوە. == ناحیەکان و گوندەکان == کۆیە لە سەرەتای پێکھاتە ئیداریەکانی دەوڵەتی عوسمانی قەزایەک بوو سەر بە سنجاقی '''شارەزوور''' (کە ناوەندەکەی [[کەرکووک]] بوو) و لە ساڵی ١٨٩٣ و ١٨٩٥ز شەقڵاوە ناحیەیەکی سەر بەو قەزایە بوو. لە پاش [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانی یەکەم]] و درووستبوونی دەوڵەتی نوێی عیڕاق ھەولێر لە کەرکووک جیاکراوەو کرا بە لیوایەکی تایبەت و کۆیە بوو بە قەزایەکی سەر ھەولێر.<ref>سالنامە دولت علیە عثمانیة سنة ١٣٣٠ ھ، استانبول، ص ٨٠٣.</ref> قەزای کۆیە لە پێنج ناحیە و ١٩٠ گوند پێکھاتووە.<ref>[www.hawlergov.org/ku/region.php?id=١٣٣٠٧٥٨٧٥٤ قەزای کۆی - ماڵپەڕی پارێزگای ھەولێر]</ref> * [[ناحیەی ئاشتی]]؛ ٢٢ گوند، گرینگترینیان گوندی خەرابە و کاولان و بۆگد و کورداوا. * [[ناحیەی سکتان]]؛ ١٢ گوند، گرینگترینیان سکتان و نازەنین. * [[ناحیەی سێگردکان]]؛ ١١ گوند * [[ناحیەی شۆڕش]]؛ ٥١ گوند، گرینگتریتیان [[دێگەڵە|گوندی دێگەڵە]] و [[بانی ماران]] == بەستەری تایبەت == * سایتی '''چنارۆک''' [https://web.archive.org/web/20141021111314/http://chnarok.se/darbaray%20koya.htm] * سایتی '''زانکۆی کۆیە'''[https://web.archive.org/web/20120201212114/http://www.koyauni.ac/kurdish/] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{قەزای کۆیە}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Koy Sinjaq District}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|جوگرافیا|کوردستان|پارێزگای ھەولێر}} [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:کۆیە]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:جوگرافیای کوردستان]] [[پۆل:کوردستان]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] gx95wmwcj47f6jcocy2slzpoh7o913m 0 10845 1591968 1591768 2026-06-19T12:04:37Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591968 wikitext text/x-wiki {{نامەی ڕوونکردنەوە|کۆمەڵەی ئەحمەدی|ئەحمەدی (ڕوونکردنەوە)}} {{ئیسلام}} '''کۆمەڵەی ئەحمەدی'''، بە ھیندی: '''أحمدیھ'''، تائیفەیەکی ئیسلامیین دروست بوو لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدەی زایینی لە نیمچەکیشوەری ھیندی، دامەزرێنەرەکەی میرزا غوڵام ئەحمەد قائدیانییە، بە ناوی گوندی قادیانەوە لە ھەرێمی بنجاب لە [[ھیندستان]] ناونراوە، بناغەی کۆمەڵەکەی دانا ساڵی ١٨٨٩ز، کاتێک ڕای گەیاند ئەو مەھدی چاوەڕوانکراوە و نوێکەرەوەی سەردەمەکەیەتی، ئەحمەدییەکان لە ھەموو ئەو وڵاتانەدا دەژیین کە کۆچکردووی نیمچەکیشوەری ھیندی لێبێت. لە دوای کۆچی دوایی دامەزرێنەرەکەیان، کۆمەڵەکە بوو بە دوو لقەوە؛ بزووتنەوەی ئەحمەدی لە لاھور و کۆمەڵەی موسڵمانانی ئەحمەدی. == سەرەتاکەیان == یەکەم دەرکەوتنی ئەم کۆمەڵەیە لە [[ھیندستان]] بوو لە ناوچەی قادیان یەکێک لە گوندەکانی ھەرێمی بنجابی ھیندی لە ساڵی ١٨٨٩ لەسەر دەستی میرزا غوڵام ئەحمەد کە لە نێوان ساڵانی ١٨٣٥ و ١٩٠٨دا ژیاوە و دەربارەی خۆی وتویەتی کە مەھدی چاوەڕوانکراوە و بەردەوام بوو لە بانگەوازەکەی ھەتا مردنی ساڵی ١٩٠٨ و وپێنج خەلیفەی ئەحمەدی جێنشینییان کردووە تا ئێستا. بەم دواییانە خەلیفەی پێنجەمی ئەحمەدی میرزا مەسروور ئەحمەد خەلافەتەکەیانی وەرگرت کە لە [[لەندەن]] دادەنیشێت ئێستا، و مێژووی خێزانی دامەزرێنەری ئەحمەدی دەگەڕێتەوە بۆ ڕەسەنی فارسی، و نازناوی میرزا وەک ڕێزلێنانێک بەکاردێت بۆیان و باپیرەکانی خۆراسانی فارسییان بە جێھێشتوو لە سەدەی شازدەی زایینی لە سەردەمی پاشا بابر دامەزرێنەری حکوومەتی مەغۆلی لە ھیندستان. کۆمەڵەی ئەحمەدی خۆی بە کۆمەڵەیەکی ئایینی نا سیاسی دادەنێت و ئامانجی نوێکردنەوەی ئیسلامە و دەڵێت ھەوڵی بڵاوکردنەوەی ئایین دەدات بە ڕێگەی ئاشتییانە و لە ڕێگەی وەرگێڕانی قورئانەوە بۆ زمانەکانی جیھان. و سەرچاوەکانی کۆمەڵەی ئەحمەدی دووپاتی دەکەنەوە کە پەیوەندییان بە سیاسەتەوە نییە و ھەروەھا دووپاتی دەکەنەوە کە خۆیان و شوێنکەوتووەکانیان دەرناچن لە دژی ھیچ حکوومەتێک لەو وڵاتانەی تێیدا دەژین. ئەحمەدییەکان چالاکن لە بانگەوازکردن بۆ مەزھەبەکەیان بە چەندین ڕێگەی جیاواز، و لە بەریتانیا کەناڵێکی ئاسمانیان ھەیە بەناوی تەلەڤیزیۆنی ئیسلامی ئەحمەدییەکان بەڕێوەی دەبەن. == بیروباوەڕیان == ئەحمەدییەکان خۆیان بە [[موسڵمان]] دادەنێن،<ref>[https://web.archive.org/web/20110816171247/http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=12&article_id=53 تێگەیشتنمان بۆ ئیسلام و پێناسەمان بۆ موسڵمان] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816171247/http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=12&article_id=53 |date=١٦ی ئابی ٢٠١١}} IslamAhmadiyya.net ,</ref> و باوەریان بە [[قورئان]] ھەیە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=10 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110808031230/http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=10 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئابی ٢٠١١}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110808031230/http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=10 |date= ٨ی ئابی ٢٠١١}} IslamAhmadiyya.net - بیروباوەڕمان بە قورئانی پیرۆز</ref> و بە ھەموو [[پایەکانی باوەڕ]]؛ بە خوا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=8 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110808025804/http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=8 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئابی ٢٠١١}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110808025804/http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=8 |date= ٨ی ئابی ٢٠١١}} IslamAhmadiyya.net - بیروباوەڕمان بە خوای گەورە</ref> و فریشتەکانی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=6&article_id=11 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101216180609/http://islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=6&article_id=11 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101216180609/http://islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=6&article_id=11 |date=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠}} IslamAhmadiyya.net - ڕاستی فریشتەکان</ref> و کتێبەکانی و پێغەمبەرەکان و زیندووبونەوە و ڕۆژی دوایی و ڕاستی بەھەشت و دۆزەخ، ھەروەھا باوەڕیان بە ھەموو [[کۆڵەکەکانی ئیسلام|پایەکانی ئیسلام]] ھەیە، و ئەوەی شتێکی تیا بگۆڕێت لە ئایین دەرچووە. ئەحمەدییەکان لەو باوەڕەدان کە دامەزرێنەری کۆمەڵەکەیان (ئیمام مەھدی)یە، ھاتووە وەک نوێکەرەوەی ئایینی [[ئیسلام]]، و مانانی نوێکردنەوە لای ئەوان لابردنی ھەموو ئەو گەردانەیە کە کەڵەکە بوون لەسەر ئایین بە درێژایی سەدەکان، تا پاک و بێگەردی بکەنەوە وەک ئەوەی پێغەمبەر [[محەممەد]] ھێناوییەتی، ھەروەھا میرزا ئەحمەد بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە ھاتنی ئەو مژدەی پێدراوە لەلایەن پێغەمبەر محەممەدەوە و پێغەمبەرەکانی تری ئایینەکانی تر. و وشەی دوایین پێغەمبەر لای ئەوان ئەوە دەگەیەنێت محەممەد باشترین و تەواوترین پێغەمبەر بەڵام دوایین نییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=9 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110728062056/http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=9 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تەممووزی ٢٠١١}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728062056/http://www.islamahmadiyya.net/show_page.asp?content_key=5&article_id=9 |date=٢٨ی تەممووزی ٢٠١١}} IslamAhmadiyya.net - بیروباوەرمان بە پێغەمبەر</ref> == ڕای خەڵک و موسڵمانان بەرامبەریان == تائیفەی ئەحمەدی ڕاگیراوە لە [[پاکستان]] لە ساڵی ١٩٧٤وە، وھەموو زاناکانی [[سوننە]] و [[شیعە]] لەو باوەڕەدان کە ئەحمەدییەکان دەرچوون لە [[ئیسلام]]، وای دەبینن کە بزووتنەوەیەک بوو دامەزرا لە نیمچەقاڕەی ھیندیییدا بە پاڵپشتی قەڵەمڕەوی ئینگلیزی بە ئامانجی دوورخستنەوەی موسڵمانان لە بەرگریکردن لە داگیرکاری ئینگلیز. لەبەرئەوە ئەحمەدییەکان ڕووبەڕووی تەنگەژە دەبنەوە لەلایەن حکوومەتەکانەوە ھەروەھا لەلایەن موسڵمانان بە گشتی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://hrw.org/arabic/docs/2007/05/06/pakist15890_txt.htm |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تەممووزی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081102092959/http://hrw.org/arabic/docs/2007/05/06/pakist15890_txt.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە نیسانی ٢٠٠٨ لە [[ئێندۆنیزیا]] ناڕەزایییەکی جەماوەری دروست بوو لە دژی شوێنکەوتووانی ئەحمەدییەکان لە ئێندۆنیزیا و داوایان بە ڕاگرتنیان کرد.<ref>http://news.bbc.co.uk/hi/arabic/world_news/newsid_7371000/7371713.stm .</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://ara.reuters.com/article/topNews/idARAOLR67414420080506 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی نیسانی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180403051410/https://ara.reuters.com/article/topNews/idARAOLR67414420080506 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و ھەندێک بە تائیفەی ئەحمەدی دەڵێن قادیانی بە ناوی ئەو گوندەی دامەزرێنەری مەزھەبەکەی لێوە ھاتووە. == سەیری ئەمانەش بکە == * [[سوننە]] * [[شیعە]] * [[ئیبازی]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} * [http://www.islamahmadiyya.net/ ماڵپەری فەڕمی کۆمەڵەی ئیسلامی ئەحمەدی] {{تووڵی دەروازە|ئایین|ئیسلام|ھیندستان|مێژوو|پاکستان}} {{پۆلی کۆمنز|Ahmadiyya}} [[پۆل:ئیسلام لە بەنگلادێش]] [[پۆل:ئیسلام لە ھیندستان]] [[پۆل:ئیسلام لە ئیندۆنیزیا]] [[پۆل:ئیسلام لە پاکستان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٨٩ لە ھیند]] [[پۆل:مەزھەبەکانی ئیسلام]] [[پۆل:ئیسلام لەسەدەی ١٩یەم]] alm6m6diev7fmisohph84q2fg2txhgi 0 13818 1592123 1586219 2026-06-19T18:00:10Z Sakura emad 42467 چاکسازی ([[m:Special:MyLanguage/User:Jon Harald Søby/diffedit|diffedit]]) 1592123 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = مامەکی | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = شار | وێنە = Dêrsim.jpg | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە =Turkey | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[تورکیا]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[کوردستانی تورکیا]]، [[تورکیا]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای دێرسیم|دێرسیم]] | جۆری_دابەشکراو٢ = | ناوی_دابەشکراو٢ = | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ٣٥٫٩٠٩ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٠٩]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٤٢٨(٩٠+) | وێبگە = }} '''مامەکی''' یان '''مامەکییە''' یەکێک لە شارەکانی [[تورکیا]]یە کە لە [[پارێزگای دێرسیم]]. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی [[٢٠٠٩]] ژمارەی دانیشتووانی ٣٥،٩٠٩ کەس بووە، کە نزیکەی ٣١،٥٩٩ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن. == مێژوو == لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]دا، مامەکی (کە ئەوکات بە کالان دەناسرا) بەشێک بوو لە ھەرێمێک بە ناوی [[دێرسیم]]. لە ساڵی ١٨٤٧، دێرسیم وەک [[سەنجەق]]ێک (یەکەیەکی کارگێڕیی مێژوویی بچووکتر لە [[پارێزگا]]) ڕاگەیەندرا. ناوەندی سەنجەقەکە خۆزات بوو. لە سەردەمی کۆماریدا، [[پارێزگای دێرسیم]] لە ساڵی ١٩٣٥ دامەزرا. لە ساڵی ١٩٤٦، شارۆچکەی پێشووی کالان ناوەکەی گۆڕدرا بۆ مامەکی و وەک ناوەندی پارێزگاکە دەستنیشان کرا. مامەکی ڕۆڵی ھەبوو لە [[کۆمەڵکوژیی دێرسیم|شۆڕشی دێرسیم]] لەلایەن [[کوردەکان]]ەوە. مامەکی بە پلە نایابەکانی لە ئامارەکانی پەروەردەی نیشتمانیدا بەناوبانگە. == سیاسەت == لە ھەڵبژاردنەکانی شارەوانیدا کە لە ٣١ی ئازاری ٢٠١٩ بەڕێوەچوو، [[فاتیح محەممەد ماچۆغڵو]] وەک سەرۆکی شارەوانی ھەڵبژێردرا. ئەو یەکەم سەرۆکی شارەوانیی مامەکییە لە [[پارتی کۆمۆنیستی تورکیا]]. لە ساڵی ٢٠١٨دا، سەرۆکی تورکیا [[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]] ڕای گەیاند کە ئەگەر «ئەوانەی تێوەگلاون لە تیرۆر» (مەبەستی لێی پارتی [[ھەدەپە]] بوو) لە ھەڵبژاردنەکاندا سەربکەون، ئەوا حکوومەتەکەی «بەبێ دواکەوتن قەییووم دادەنێت{{تێبینی|سەرۆک شارەوانییەک لە کار لادەبات (بەزۆری بە تۆمەتی پەیوەندی بە تیرۆر یان دۆسیەی دادوەری)}}». لە ئایاری ٢٠١٩دا، ئەنجومەنی شارەوانی بڕیاریدا ناوی مێژوویی شارەکە کە [[دێرسیم]]ە بەکاربھێنێت و ھەروەھا خزمەتگوزارییەکانی شارەوانی بە [[زازاکی]] و [[کورمانجی]] پێشکەش بکات. ٤ ئەندامی ئەنجومەنی شارەوانی کە تازە ھەڵبژێردرابوون لە ئایاری ٢٠١٩دا بڕوانامەکانیان لێ سەندرایەوە بەھۆی ئەوەی لە ڕابردوودا لە فەرمانگەی حکوومی دەرکرابوون. == ئابووری == چالاکیی سەرەکیی ئابووری بریتییە لە [[ئاژەڵداری]]. [[گەنم]] تاکە بەرھەمی کشتوکاڵیی بەرچاوە. کانزای [[کڕۆم]]، [[خوێ]] و [[مەڕمەڕ]]ی تێدایە، بەڵام تەنھا خوێ بەرھەم دەھێنرێت. چەند کارگەیەکی کەم ھەن کە پشت بە کشتوکاڵ دەبەستن. == کەشوھەوا == مامەکی [[کەشوھەوای کیشوەری|کەشوھەوایەکی کیشوەریی]] ھەیە بە ھاوینانی زۆر گەرم و وشک و زستانانی سارد و بەفراوی. {{Weather box |metric first= Yes |single line= Yes |location= مامەکی (١٩٩١–٢٠٢٠, ئەوپەڕی ١٩٦٠–٢٠٢٥) | Jan record high C = ١٤٫٢ | Feb record high C = ١٩٫٤ | Mar record high C = ٢٦٫٠ | Apr record high C = ٣٢٫٢ | May record high C = ٣٦٫٦ | Jun record high C = ٣٩٫٠ | Jul record high C = ٤٣٫٥ | Aug record high C = ٤٣٫٥ | Sep record high C = ٤٠٫٤ | Oct record high C = ٣٥٫٦ | Nov record high C = ٢٧٫٠ | Dec record high C = ٢١٫٧ | year record high C = ٤٣٫٥ | Jan high C = ٣٫٨ | Feb high C = ٥٫٨ | Mar high C = ١٢٫١ | Apr high C = ١٨٫٥ | May high C = ٢٤٫٣ | Jun high C = ٣٠٫٧ | Jul high C = ٣٥٫٥ | Aug high C = ٣٦٫٠ | Sep high C = ٣٠٫٨ | Oct high C = ٢٣٫٢ | Nov high C = ١٣٫٩ | Dec high C = ٦٫٠ | year high C = ٢٠٫١ | Jan mean C = -١٫٠ | Feb mean C = ٠٫٦ | Mar mean C = ٦٫٤ | Apr mean C = ١٢٫١ | May mean C = ١٧٫٠ | Jun mean C = ٢٢٫٨ | Jul mean C = ٢٧٫٣ | Aug mean C = ٢٧٫٤ | Sep mean C = ٢١٫٩ | Oct mean C = ١٥٫٢ | Nov mean C = ٧٫٠ | Dec mean C = ١٫٣ | year mean C = ١٣٫٢ | Jan low C = -٤٫٦ | Feb low C = -٣٫٤ | Mar low C = ١٫٥ | Apr low C = ٦٫٣ | May low C = ١٠٫٢ | Jun low C = ١٤٫٧ | Jul low C = ١٩٫١ | Aug low C = ١٩٫٠ | Sep low C = ١٣٫٥ | Oct low C = ٨٫٦ | Nov low C = ١٫٩ | Dec low C = -٢٫١ | year low C = ٧٫١ | Jan record low C = -٣٠٫٣ | Feb record low C = -٢٩٫٠ | Mar record low C = -٢٤٫٧ | Apr record low C = -٧٫١ | May record low C = -٠٫١ | Jun record low C = ١٫٠ | Jul record low C = ٩٫٢ | Aug record low C = ٧٫٧ | Sep record low C = ٢٫٦ | Oct record low C = -٤٫٠ | Nov record low C = -١٦٫٤ | Dec record low C = -٢٥٫٦ | year record low C = -٣٠٫٣ | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = ١٢١٫٠ | Feb precipitation mm = ١٠٣٫٧ | Mar precipitation mm = ١١٠٫١ | Apr precipitation mm = ١٠٠٫١ | May precipitation mm = ٧٣٫٨ | Jun precipitation mm = ١٦٫٦ | Jul precipitation mm = ٥٫٠ | Aug precipitation mm = ٥٫٠ | Sep precipitation mm = ٢٣٫٥ | Oct precipitation mm = ٦٠٫٤ | Nov precipitation mm = ٨٦٫٥ | Dec precipitation mm = ١٢٠٫٩ | year precipitation mm = ٨٢٦٫٦ | Jan precipitation days = ١١٫٥٠ | Feb precipitation days = ١٠٫٨٣ | Mar precipitation days = ١٤٫٠٧ | Apr precipitation days = ١٥٫١٠ | May precipitation days = ١٣٫٦٠ | Jun precipitation days = ٥٫٢٧ | Jul precipitation days = ٢٫٤٠ | Aug precipitation days = ١٫٧٧ | Sep precipitation days = ٣٫٨٣ | Oct precipitation days = ٩٫٠٣ | Nov precipitation days = ٨٫٨٣ | Dec precipitation days = ١١٫٥٠ | year precipitation days = ١٠٧٫٧ | Jan snow days =٧٫٧ | Feb snow days =٣٫٧ | Mar snow days =١٫٩ | Apr snow days =٠٫٢ | May snow days =٠ | Jun snow days =٠ | Jul snow days =٠ | Aug snow days =٠ | Sep snow days =٠ | Oct snow days =٠ | Nov snow days =٠٫٥ | Dec snow days =٣٫٥ | year snow days = | Jan humidity = ٧٤٫٧ | Feb humidity = ٧١٫٣ | Mar humidity = ٦٣٫٢ | Apr humidity = ٥٩٫٧ | May humidity = ٥٨٫٦ | Jun humidity = ٤٦٫٩ | Jul humidity = ٣٨٫٦ | Aug humidity = ٣٦٫٣ | Sep humidity = ٤٢٫٤ | Oct humidity = ٥٨٫٧ | Nov humidity = ٦٩٫٤ | Dec humidity = ٧٥٫٩ | year humidity = ٥٧٫٩ | Jan sun = ١٠٢٫٦ | Feb sun = ١١٦٫٤ | Mar sun = ١٦٢٫٢ | Apr sun = ١٩٣٫٦ | May sun = ٢٥٧٫٣ | Jun sun = ٣٢٣٫٩ | Jul sun = ٣٥٦٫٨ | Aug sun = ٣٣٢٫٣ | Sep sun = ٢٧٥٫٥ | Oct sun = ٢٠٨٫٣ | Nov sun = ١٥٢٫٠ | Dec sun = ٩٦٫٠ | year sun = ٢٥٧٦٫٧ | Jand sun = ٣٫٣ | Febd sun = ٤٫٢ | Mard sun = ٥٫٣ | Aprd sun = ٦٫٥ | Mayd sun = ٨٫٣ | Jund sun = ١٠٫٨ | Juld sun = ١١٫٥ | Augd sun = ١٠٫٧ | Sepd sun = ٩٫٢ | Octd sun = ٦٫٧ | Novd sun = ٥٫١ | Decd sun = ٣٫١ | yeard sun = ٧٫١ |source 1 = [[Turkish State Meteorological Service]]<ref name ="TSMS">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=H&m=TUNCELI |سەردێڕ= Resmi İstatistikler: İllerimize Ait Mevism Normalleri (1991–2020) |بڵاوکەرەوە= Turkish State Meteorological Service |زمان= tr |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی ئابی ٢٠٢١}}</ref> | source 2 = [[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] (humidity, sun 1991-2020),<ref name="WMONormals">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Turkiye/CSV/Tunceli_17165.csv |سەردێڕ= World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 — Tunceli |بڵاوکەرەوە= National Oceanic and Atmospheric Administration |ڕێکەوتی سەردان= ١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> Meteomanz(snowy days 2014-2023, extremes 2021-present)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=6290&ind=17165&m1=01&y1=2000&m2=12&y2=2023 |سەردێڕ= Tunceli - Weather data by months |وێبگە=Meteomanz |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تەممووزی ٢٠٢٤}}</ref> }} == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Tunceli|مامەکی}} {{شارەکانی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|جوگرافیا|ئێران|تورکیا}} [[پۆل:شارەکانی تورکیا]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دێرسم]] [[پۆل:شارەکانی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای دێرسم]] [[پۆل:باکووری کوردستان]] ppjc2rvuke02aqbxj7ewdzwlr6v16gb 0 18340 1592313 1586192 2026-06-20T09:32:27Z Slashzanyar 51055 زیادکردنی زانیاری 1592313 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی یانەیەکی تۆپی پێ | ناوی یانە = مانچستەر سیتی | وێنە = [[پەڕگە:Manchester City FC badge.png|200px]] | ناونیشانی وێنە = | ناوی تەواو = مانچستەر سیتی | نازناو = شینی ئاسمانی ، سیتیزن، مانگی شین(بلووموون) | ناوی کورتکراوە = مان سیتی | دامەزراندن = [[١٨٨٠]] (١٤٤ ساڵ لەمەوبەر) سانت مارک(ڕۆژئاوای گۆرتۆن) <br /> ١٦ی نیسان [[١٩٩٤]] (١٣٠ ساڵ لەمەوبەر) یانەی تۆپی پێی مانچستەر سیتی | ھەڵوەشاندن = |یاریگا=[[یاریگای شاری مەنچستر|یاریگای ئیتیحاد]]| زەوی = | پانتایی = ٥٣٫٤٠٠ | ناوی پیشەیی خاوەن یانە = خاوەن یانە | خاوەن یانە ={{flagicon |UAE}} شێخ مەنسوور | ناوی پیشەیی سەرۆک یانە = سەرۆک | سەرۆک ={{flagicon |UAE}} خەلدون ئەل موباڕەک | بەرپرسی جێبەجێکەر ={{flagicon |SPA}} فێران سۆریانۆ | ناوی پیشەیی بەڕێوەبەر = | بەڕێوەبەر = | خول = [[خولی نایابی ئینگلیزی]] | وەرز = | ڕیزبەند = | یەکەم یاری = | گەورەترین بردنەوە = | گەورەترین دۆڕاندن = |زۆرترین ئامادەبوون={{flagicon |ENG}} ئالان ئۆکس (٦٨٠ یاری)| گۆڵکەر = {{flagicon |ARG}} [[سێرخیۆ ئەگوێرۆ]] (٢٦٠ گۆڵ) | کۆمەڵەی ھاندەران = | میدالیاکان = | American = | ڕاھێنەر ={{flagicon |SPA}} [[پێپ گواردیۆلا]] |ماڵپەڕی فەرمی = http://www.mcfc.co.uk/ |وەرزی ئەمساڵ = | pattern_la1 = _mancity2425h | pattern_b1 = _mancity2425h | pattern_ra1 = _mancity2425h | pattern_sh1 =_mancity2425h | pattern_so1 = _mancity2425h | leftarm1 = 99C5EA | body1 = 99C5EA | rightarm1 = 99C5EA | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 1C204E | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = | pattern_la3 = | pattern_b3 = | pattern_ra3 = | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = | body3 = | rightarm3 = | shorts3 = | socks3 = }} '''یانەی تۆپی پێی مانچستەر سیتی''' ('''{{بە ئینگلیزی|Manchester City Football Club}}''') یانەیەکی ئینگلیزییە بەشداربووی خولی نایابی یانەکانی ئینگلیزە کە ناسراوە بە [[پرێمیەرلیگ|پرێمەر لیگ]] یانەکە لە ساڵی [[١٩٨٠]] دامەزراوە لەشاری [[مەنچستر|مانچستەر]] لە ووڵاتی [[ئینگلتەرا]] لە سەرەتا بەنێوی سانت مارک (ڕۆژئاوای گۆرتۆن) دامەزرا دواتر لە ساڵی ١٨٩٤ ناوەکەی گۆڕدرا بۆ یانەی '''مانچستەر سیتی''' لەم ساڵەدا بۆیەکەمین جار درێسی شینی ئاسمانیان لەبەرکرد کە وەرزی یەکەمیان بوو بە نێوی ئێستای یانەکەوە. == بوژاندنەوەی یانەکە == یانەکە لە ساڵی ٢٠١١ بەدواوە بووژانەوەی بەخۆیەوە بینی دوای ئەوەی یانەکە لەلایەن شێخێکی عەرەبەوە کڕدرا بەناوی شێخ مەنسوور و ھەڵسا بەکڕینی ئەستێرەکانی جیھان بە پارە و مووچەی خەیاڵی کە بەھۆی کۆکردنەوەی ئەم ئەستێرانە یانەکە توانی لە وەرزی ٢٠١١‒٢٠١٢ نازناوی [[پرێمیەرلیگ]] بەدەست بھێنێت. == دەستکەوتەکانی یانەکە == *[[خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا]] ١ جار لە ساڵی ٢٠٢٢-٢٠٢٣ * خولی [[خولی نایابی ئینگلیزی]] ١٠ جار لە ساڵەکانی: ١٩٣٦‒٣٧، ١٩٦٧‒٦٨، ٢٠١١‒١٢، ٢٠١٣‒١٤، ٢٠١٧-١٨، ٢٠١٨‒١٩، ٢٠٢٠‒٢١، ٢٠٢١‒٢٢، ٢٠٢٢‒٢٣، ٢٠٢٣‒٢٤ * خولی پلە دووی ئینگلتەرا ٧ جار لە ساڵەکانی: ١٨٩٨‒٩٩، ١٩٠٢‒٣، ١٩٠٩‒١٠، ١٩٢٧‒٢٨، ١٩٤٦‒٤٧، ١٩٦٥‒٦٦، ٢٠٠١‒٢ *[[جامی جیھانی یانەکان]] ١ جار لە ساڵی: ٢٠٢٣‒٢٠٢٤ *[[جامی سووپەری ئەورووپا]] ١ جار لە ساڵی: ٢٠٢٣‒٢٠٢٤ * ڕابیتەی ئینگلیزی ٨ جار لە ساڵەکانی: ١٩٦٩‒٧٠، ١٩٧٥‒٧٦، ٢٠١٣‒١٤، ٢٠١٥‒١٦، ٢٠١٧‒١٨، ٢٠١٨‒١٩، ٢٠١٩‒٢٠، ٢٠٢٠‒٢١ * جامی قەڵغانی خێرخوازی ٦ جار لە ساڵەکانی: ١٩٣٧، ١٩٦٨، ١٩٧٢، ٢٠١٢، ٢٠١٨، ٢٠١٩ * جامی ئەوروپا ١ جار لەساڵی ١٩٧٠ * جامی یەکێتی ئینگڵتەرا ٧ جار لە ساڵەکانی: ١٩٠٣-١٩٠٤, ١٩٣٣‒٣٤، ١٩٥٥‒٥٦، ١٩٦٨‒٦٩، ٢٠١٠‒١١ , ٢٠١٨-١٩، ٢٠٢٢‒٢٣ == بەستەرە دەرەکییەکان == * [http://www.mcfc.co.uk/ ماڵپەڕی فەرمی یانەکە] * [https://web.archive.org/web/20120829023158/https://www.facebook.com/mcfcofficial پەڕەی فەیس بووکی یانەی مان ستی] * [//en.wikipedia.org/wiki/Book:Manchester_City_F.C. پەرتووکی یانەی مانستی | ویکی بووک] {{پرێمیەرلیگ}} {{خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا ٢٠١٣-١٤}} {{تووڵی دەروازە|وەرزش|تۆپی پێ|شانشینی یەکگرتوو}} {{پۆلی کۆمنز|Manchester City FC}} [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٨٨٠ لە ئینگلستان]] [[پۆل:وەرزشی مەنچستەر]] [[پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٨٨٠]] [[پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ئینگلستان]] [[پۆل:یانەکانی پرێمیەرلیگ]] [[پۆل:یانەی تۆپی پێی مانچستەر سیتی]] [[پۆل:یانەکانی تۆپی پێ لە مانچستەر]] goapf2n8lhzuyrh7s8co0t9i0e8008o 0 18969 1592127 1453924 2026-06-19T19:51:56Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1592127 wikitext text/x-wiki {{نامەی ڕوونکردنەوە|جوولەکەکان|جوولەکە (ڕوونکردنەوە)}} {{Infobox ethnic group | image = Star of David.svg | caption = ئەستێرەکانی [[داوود]] ھێمایەک بۆ جووەکان{{ھن}}[[پەڕگە:Jewish people around the world.svg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|260x260px]] {{Legend|#000000|ئیسرائیل}} {{Legend|#00216bff|١٬٠٠٠٬٠٠٠+}} {{Legend|#0038b8ff|١٠٠٬٠٠٠+}} {{Legend|#578bffff|١٠٬٠٠٠+}} {{Legend|#b3cbffff|١٬٠٠٠+}} |group = جووەکان – جوولەکەکان{{ھن}}יהודים |native_name = |population = '''١٣٬٧٤٦٬١٠٠ – ١٧٬٩٣٦٬٤٠٠''' |region1 = {{ئاڵا|ئیسرائیل}} |pop1 = ٦٬٠٤٢٬٠٠٠ |ref1 = |region2 = {{ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکان}} |pop2 = ٥٬٧٠٠٬٠٠٠ |ref2 = |region3 = {{ئاڵا|فەڕەنسا}} |pop3 = ٤٨٠٬٠٠٠ |ref3 = |region4 = {{ئاڵا|کەنەدا}} |pop4 = ٣٧٥٬٠٠٠ |ref4 = |region5 = {{ئاڵا|شانشینی یەکگرتوو}} |pop5 = ٢٩١٬٠٠٠ |ref5 = |region6 = {{ئاڵا|ڕووسیا}} |pop6 = ١٩٤٬٠٠٠ – ٥٠٠٬٠٠٠ |ref6 = |region7 = {{ئاڵا|ئارجەنتین}} |pop7 = ١٨٢٬٣٠٠ |ref7 = |region8 = {{ئاڵا|ئەڵمانیا}} |pop8 = ١١٩٬٠٠٠ |ref8 = |region9 = {{ئاڵا|ئۆسترالیا}} |pop9 = ١٠٧٬٥٠٠ |ref9 = |region10 = {{ئاڵا|بەڕازیل}} |pop10 = ٩٥٬٣٠٠ |ref10 = |region11 = {{ئاڵا|ئەفریقای باشوور}} |pop11 = ٧٠٬٨٠٠ |ref11 = |region12 = {{ئاڵا|ئوکراینا}} |pop12 = ٦٧٬٠٠٠ – ٢٠٠٬٠٠٠ |ref12 = |region13 = {{ئاڵا|مەجارستان}} |pop13 = ٤٨٬٦٠٠ |ref13 = |region14 = {{ئاڵا|مەکسیک}} |pop14 = ٣٩٬٤٠٠ |ref14 = |region15 = {{ئاڵا|بەلجیکا}} |pop15 = ٣٠٬٣٠٠ |ref15 = |region16 = {{ئاڵا|ھۆڵەندا}} |pop16 = ٣٠٬٠٠٠ |ref16 = |region17 = {{ئاڵا|ئیتالیا}} |pop17 = ٢٨٬٤٠٠ |ref17 = |region18 = {{ئاڵا|تورکیا}} |pop18 = ٢٦٬٠٠٠ |ref18 = |region19 = {{ئاڵا|ئێران}} |pop19 = ٢٥٬٠٠٠ |ref19 = |region20 = وڵاتەکانی تر |pop20 = ٢٥٠٬٢٠٠ |ref20 = |languages = {{Hlist|[[زمانی عیبری|عیبری]]|[[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]|[[زمانی ڕووسی|ڕووسی]]}} |religions = [[پەڕگە:Star of David.svg|10px]] [[جوولەکایەتی]] |related = [[شام|خەڵکەکانی شام]]،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Studies Show Jews’ Genetic Similarity|یەکەم= Nicholas|دوایین= Wade|ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ناونیشان=http://www.nytimes.com/2010/06/10/science/10jews.html?_r=0|ئیش=New York Times}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.1007/s004390000426|ناونیشان=http://www.ucl.ac.uk/tcga/tcgapdf/Nebel-HG-00-IPArabs.pdf|سەردێڕ=High-resolution Y chromosome haplotypes of Israeli and Palestinian Arabs reveal geographic substructure and substantial overlap with haplotypes of Jews|ساڵ=٢٠٠٠|دوایین١=Nebel|یەکەم١=Almut|دوایین٢=Filon|یەکەم٢=Dvora|دوایین٣=Weiss|یەکەم٣=Deborah A.|دوایین٤=Weale|یەکەم٤=Michael|دوایین٥=Faerman|یەکەم٥=Marina|دوایین٦=Oppenheim|یەکەم٦=Ariella|دوایین٧=Thomas|یەکەم٧=Mark G.|journal=Human Genetics|بەرگ=١٠٧|issue=6|پەڕەکان=٦٣٠–٤١|pmid=١١١٥٣٩١٨}}</ref><ref name="evolutsioon">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|pmid=١٥٣٠٠٨٥٢|ناونیشان=http://evolutsioon.ut.ee/publications/Shen2004.pdf|ساڵ=٢٠٠٤|دوایین١=Shen|یەکەم١=P|دوایین٢=Lavi|یەکەم٢=T|دوایین٣=Kivisild|یەکەم٣=T|دوایین٤=Chou|یەکەم٤=V|دوایین٥=Sengun|یەکەم٥=D|دوایین٦=Gefel|یەکەم٦=D|دوایین٧=Shpirer|یەکەم٧=I|دوایین٨=Woolf|یەکەم٨=E|دوایین٩=Hillel|یەکەم٩=J|displayauthors=٩|سەردێڕ=Reconstruction of patrilineages and matrilineages of Samaritans and other Israeli populations from Y-chromosome and mitochondrial DNA sequence variation|بەرگ=٢٤|issue=٣|پەڕەکان=٢٤٨–٦٠|doi=10.1002/humu.20077|journal=Human mutation|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200420110753/http://evolutsioon.ut.ee/publications/Shen2004.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="sciencedaily">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.sciencedaily.com/releases/2000/05/000509003653.htm |سەردێڕ=Jews Are The Genetic Brothers Of Palestinians, Syrians, And Lebanese |بڵاوکەرەوە=Sciencedaily.com |ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠٠٠|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٣}}</ref><ref name="evolutsioon"/> [[عەرەب]]ەکان،<ref name="evolutsioon"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|pmc=٣٠٣٢٠٧٢|ساڵ=٢٠١٠|دوایین١=Atzmon|یەکەم١=G|دوایین٢=Hao|یەکەم٢=L|دوایین٣=Pe'Er|یەکەم٣=I|دوایین٤=Velez|یەکەم٤=C|دوایین٥=Pearlman|یەکەم٥=A|دوایین٦=Palamara|یەکەم٦=PF|دوایین٧=Morrow|یەکەم٧=B|دوایین٨=Friedman|یەکەم٨=E|دوایین٩=Oddoux|یەکەم٩=C|displayauthors=9|سەردێڕ=Abraham's Children in the Genome Era: Major Jewish Diaspora Populations Comprise Distinct Genetic Clusters with Shared Middle Eastern Ancestry|بەرگ=٨٦|issue=6|پەڕەکان=٨٥٠–٨٥٩|doi=10.1016/j.ajhg.2010.04.015|journal=American Journal of Human Genetics|pmid=٢٠٥٦٠٢٠٥}}</ref> [[ئاشووری]]یەکان<ref name="evolutsioon"/> }} '''جوو'''، '''جوولەکە''' یان '''یەھوود''' ({{بە عیبری|יהודים}})، بەپێی سەرچاوەکانی مێژوو ئەم گەلە بۆ نەوەکانی پەیامبەر [[یەعقووب]] دادەنرێن، نەوەکانی ئەم گەلە سەر بە [[ئایینی جوولەکە]]کان کە سەر بەپەیامی [[مووسا]]یە.<ref>* "In the broader sense of the term, a Jew is any person belonging to the worldwide group that constitutes, through descent or conversion, a continuation of the ancient Jewish people, who were themselves descendants of the Hebrews of the Old Testament." [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/303358/Jew Jew] at [http://www.britannica.com/ Encyclopedia Britannica]</ref><ref>"Hebrew, any member of an ancient northern Semitic people that were the ancestors of the Jews." [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/259033/Hebrew Hebrew (People)] at [http://www.britannica.com/ Encyclopedia Britannica]</ref> == سەرچاوەی جوولەکەکان == بەپێی شوێنەوارناسی، جوولەکەکان [[کەنعان|نەوەی کەنعانییەکانن]] کە لە وڵاتانی ڕۆژھەڵاتدا نیشتەجێ بوون. بەگوێرەی [[تەورات]]، بنەچەی جوولەکەکان دەگەڕێتەوە بۆ [[ئیبراھیم]] و دوای ئەو [[ئیسحاق]]ی کوڕی و دوای ئەویش [[یەعقووب]]ی کوڕی و دوازدە منداڵەکەی و لەنێویاندا [[بەنی ئیسرائیل|نەوەی ئیسرائیل]] ھاتوون کە لە میسری کۆندا ژیاون و پاشان گواسترانەو بۆ [[بیابانی سینا]]، لەوێ [[تەورات]] لەلایەن خوداوە لەسەر دەستی [[موسا]] پێیان بەخشرا.<ref>https://books.google.com/books/about/Ancient_Canaan_and_Israel.html?hl=ar&id=EResmS5wOnkC#v=onepage&q&f=false</ref> نەوەکانی ئیسرائیل بە عیبرانییەکان ناسراو بوون بەھۆی باوکیان ئیبراھیم کە بە زمانی [[عیبری]] و پەڕینەوەی لە ڕووبارێکەوە لە خاکی ئاشوورەوە ناسرابوو و جوولەکەکان ئەوانەن کە شوێن موسا کەوتوون و باوەڕیان بە [[ئایینی جوولەکە]] ھەیە، کە بنەچەیەکی ئایینییە و بنەچەیەکی نەتەوەیی نییە، بەڵام موسا تەنیا بۆ نەوەکانی ئیسرائیل نێردراوە و لەو کاتەدا دوازدە ھۆز بوون، نەوەکانی [[یووسف]] و ئەو براکانی کە بە گوێرەی ڕاڤەکارانی تەورات لە میسر نیشتەجێ بوون دوای ئەوەی یووسف بوو بە یەکێک لە کەسایەتییە دیارەکان تێیدا. تا خودا موسای پێغەمبەری لە نێوانیاندا نارد و ھەموویانی کۆکردەوە و ھانی جووەکانی دا کە میسر بەجێبھێڵن و بگەڕێنەوە بۆ زێدی پێغەمبەر یەعقووب و ئیسحاق، کە تێیدا ھۆزەکانی کەنعان ھەبوون کە بتیان دەپەرست و سەرپێچی فەرمانی خوادایان دەکرد، بۆیە بەپێی تەورات خودا خاکەکەی بەخشی بە نەوەکانی ئیسرائیل و ناوی لێنا خاکی [[ئیسرائیل]]. == ناوەڕۆک == جوولەکایەتی لە ھەندێک لە تایبەتمەندییەکانی [[نەتەوە]] و ڕەگەز و ھەروەھا [[ئایین]] و [[چاند]]دا ھاوبەشە، ئەمەش وا دەکات پێناسەی جوولەکە کەمێک جیاواز بێت بەپێی ئەوەی کە ئایا وەک ناسنامەی ئایینی بەکاردەھێندرێت یان نەتەوەیی. بەگشتی لە [[چاند]]ی جوولەکە [[جیھانگەرایی|جیھانگەری]]یە ھاوچەرخەکاندا جوولەکەکان لە سێ کۆمەڵەدا پێناسە دەکرێن: ئەو کەسانەی کە لە خێزانێکی جوولەکەدا لەدایکبوون جا ئایینی جوولەکە پەیڕەو بکەن یاخود نا، و ئەوانەی کە ھەندێک زانیاری بنچینەییان ھەیە لەسەر باوباپیرە جوولەکەکانیان یان ڕەچەڵەکی دایکێکی جوولەکەیان ھەیە (ھەندێکجاریش ئەوانە لەخۆدەگرێت کە لە لایەنی باوکییەوە ڕەچەڵەکی جوولەکەیان ھەیە)، و ئەو کەسانەی کە ھیچ پاشخان و ڕەچەڵەکی جوولەکەیان نییە بەڵام بە فەرمی چوونەتە ناو ئایینی جوولەکە و شوێنەوتووین. لەکاتێکدا بەپێی یاسای جوولەکایەتی، بەتایبەتی بەپێی مەزھەبی جوولەکە ئۆرتۆدۆکسەکان، کەسێک بە جوولەکە دادەنرێت ئەگەر کوڕی ژنێکی بە بنەچە جوولەکە بێت.<ref>https://web.archive.org/web/20200315153005/https://www.chabad.org/library/article_cdo/aid/45132/jewish/What-Makes-a-Jew-Jewish.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170115014050/http://www.jewishvirtuallibrary.org:80/jsource/Judaism/whojew1.html</ref><ref>https://archive.org/details/worldreligionsin0000unse_d8f1</ref> == سەرکردایەتی ئایینی == یەک دەستەی کارگێڕی بۆ کۆمەڵگەی جوولەکە نییە، و نە یەک دەسەڵات بەرپرسیارە لە ڕێبازی ئایینی. بەڵکو لە ئاستی نێوخۆیی و نیشتمانی و نێونەتەوەییدا چەندین دامەزراوەی [[جیھانگەرایی|جیھانگەری]] و ئایینی جۆراوجۆر ھەن کە ڕۆڵی جیاواز دەگێڕن لە سەرکردایەتیکردنی کۆمەڵگەی جوولەکەکان و کارکردن بۆ ئەو دۆسییانەی کە بەلای جوولەکەکانەوە گرنگن.<ref>https://web.archive.org/web/20220319081307/https://archive.org/details/explorationsjewi00eise</ref><ref>https://archive.org/details/fromsanctuarytob0000lewi</ref> == بەشدارییەکان == جوولەکەکان بەشدارییەکی زۆریان لە بواری بەرفراواندا کردووە، لەوانە [[زانست]]، [[ھونەر]]، [[ڕامیاری]]، [[بازرگانی]]. ھەرچەندە جوولەکەکان تەنیا ٠٫٢٪ی دانیشتووانی جیھان پێکدەھێنن، بەڵام زیاتر لە ٢٠٪ی براوەی [[خەڵاتی نۆبڵ]] جوولەکە بوون.<ref>Schwartz, Richard H. (2001). Judaism and Global Survival. New York: Lantern Books. ص. 153. ISBN 1-930051-87-5.</ref><ref>https://web.archive.org/web/20180227030652/http://www.nytimes.com/2010/01/12/opinion/12brooks.html</ref><ref>Shalev, Baruch (2005). 100 Years of Nobel Prizes. ص. 57. A striking fact... is the high number of Laureates of the Jewish faith—over 20% of the total Nobel Prizes (138); including: 17% in Chemistry, 26% in Medicine and Physics, 40% in Economics and 11% in Peace and Literature each. These numbers are especially startling in light of the fact that only some 14 million people (0.2% of the world's population) are Jewish.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.jweekly.com/article/full/16556/as-the-nobel-prize-marks-centennial-jews-constitute-1-5-of-laureates/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120162612/http://www.jweekly.com/article/full/16556/as-the-nobel-prize-marks-centennial-jews-constitute-1-5-of-laureates/ |url-status=dead }}</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171019170057/http://www.jewishbiography.com/biographies/list-of-jews/jewish-nobel-prize-winners/index.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171019170057/http://www.jewishbiography.com/biographies/list-of-jews/jewish-nobel-prize-winners/index.html</ref><ref>Ted Falcon, David Blatner (2001). "28". Judaism for dummies. جون وايلي وأولاده [لغات أخرى]. Similarly, because Jews make up less than a quarter of one percent of the world's population, it's surprising that over 20 percent of Nobel prizes have been awarded to Jews or people of Jewish descent.{{استشهاد بكتاب}}: صيانة CS1: extra punctuation (link)</ref><ref>Lawrence E. Harrison (2008). The Central Liberal Truth: How Politics Can Change a Culture and Save It. مطبعة جامعة أكسفورد. ص. 102. That achievement is symbolized by the fact that 15 to 20 percent of Nobel Prizes have been won by Jews, who represent two tenths of one percent of the world's population.</ref><ref>https://archive.org/details/historyofjewishp0001kras</ref> == کاریگەری کولتووری جوولەکە لەسەر جیھان == کولتووری جوولەکەکان کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر ئاستی جیھانی لە سەرانسەری بوارە جیاوازەکاندا ھەبووە، لەوانە [[ھونەر]]، [[زانست]]، [[فەلسەفە]]، [[کارگێڕی]]، دادپەروەری کۆمەڵایەتی و [[پەروەردە]]. === ھونەر و ئەدەب === نووسەر و مۆسیقاژەن و ھونەرمەندە بەناوبانگەکانی جوولەکە وەک [[فرانز کافکا]]، [[مارک شاگال]]، مۆدیگیلیانی وێنەکێشی ئیتالی، و [[لیۆنار بێرنشتاین]] جێپەنجەی نەسڕاوەیان لەسەر بوارەکانی خۆیان بەجێھێشتووە، بە داھێنان و داھێنانەکانیان کولتووری جیھانییان دەوڵەمەند کردووە. م === زانست و پزیشکی === زانا و پزیشکە دیارەکانی جوولەکە، لەوانە [[ئەلبەرت ئایینشتاین]] و [[جۆناس سالک]]، دۆزینەوە و پێشکەوتنی پێشکەوتوویان ئەنجامداوە، بەشدارییان لە پێشخستنی زانستی مرۆڤ و باشترکردنی تەندروستی گشتی لە سەرانسەری جیھاندا کردووە. === فەلسەفە و ھزر === فەیلەسوفە جوولەکەکانی وەک [[باروخ سپینۆزا]] و [[مارتین بوبەر]] گوتاری فەلسەفی ڕۆژاوایان لە قاڵب داوە، پرسیارە قووڵەکانی ئەخلاق و میتافیزیک و بوونی مرۆڤیان لێکۆڵییەوە. === کارگێڕی و داھێنان === خاوەنکارە جوولەکەکان ڕۆڵی سەرەکییان بینیوە لە داڕشتنی پیشەسازییەکانی وەک تەکنەلۆژیا و دارایی، کەسایەتییەکانی وەک [[سێرجی برین]] و [[مارک زوکەربێرگ]] شۆڕشیان لە دیمەنی دیجیتاڵیدا کردووە و گەشەی ئابوورییان ھانداوە. === دادپەروەری کۆمەڵایەتی و چالاکی === تاک و ڕێکخراوە جوولەکەکان داکۆکیکارێکی دیار بوون بۆ مافە مەدەنییەکان، مافەکانی مرۆڤ و دۆزی دادپەروەری کۆمەڵایەتی، لەگەڵ سەرکردەکانی وەک [[ڕوت بەدەر گینسبێرگ]] و [[ئێلی ویزل]] ئیلھامبەخش بوون بۆ گۆڕانکاری و پێشکەوتن لەسەر ئاستی جیھانی. === کۆمەڵگاکانی ڕەوەند === کۆمەڵگە جوولەکەکان لە ڕەوەندەکاندا بەشدارییان لە ھەمەجۆریی کولتووری گەلان کردووە لە سەرانسەری جیھاندا، بە نەریت و چێشتخانە و دەربڕینە ھونەرییەکانیان کولتوورە ناوخۆیییەکانیان دەوڵەمەند کردووە. === پەروەردە و سکۆلەرشیپ === دامەزراوە پەروەردەیییەکان و زانایانی جوولەکەکان بەشدارییەکی بەرچاویان لە بواری ئەکادیمی و گوتاری فیکریدا کردووە، پەرەپێدانی توێژینەوە و داھێنان و فێربوون لە بوارە جیاوازەکاندا. == ئایینی جوولەکە == نەوەکانی ئەم گەلە سەر بە ئایینی [[جوولەکە]]ن کە سەر بەپەیامی [[مووسا]]ن، لەنێو جوولەکان دوو پەرتووک نێوبانگی ھەیە یەکەمیان [[تەورات]] و دووەمیش [[تەلەمود]]ە کە لەلایەن حاخامەکانەوە نووسراوە. == زمانی عیبری == {{سەرەکی|زمانی عیبری}} زمانی عیبری زمانێکە لە بنەماڵەی [[زمانە سامییەکان]] کە خەڵکی کەونارای [[فەلەستین]] قسەیان پێدەکرد و ئێستاکە لە [[ئیسرائیل]]دا زمانی فەرمییە. == بنیادی دەوڵەتی جوو == لە ١٤ی ئایاری [[١٩٤٨]]، لەخاکی [[فەلەستین]] دەوڵەتی [[ئیسرائیل]] دامەزرا، ئەمەش بەیەکەم دەوڵەتی فەرمی بۆ جووەکان دادەنرێت. == ئەمانەش ببینە == * [[مووسا]] * [[ھۆلۆکۆست]] * [[تیۆدۆر ھیرتزل]] * [[ڕابی|حاخام]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەرژەنتین|ئەڵمانیا|ئیسرائیل|ئوسترالیا|بەڕازیل|شانشینی یەکگرتوو|ڕووسیا|کەنەدا|فەڕەنسا}} {{پۆلی کۆمنز|Jews}} [[پۆل:جووەکان]] [[پۆل:دەستنیشانکردنی ئیتنۆ-کلتووری]] [[پۆل:سامییەکان]] [[پۆل:گروپە نەتەوەییەکانی باشووری ئاسیا]] [[پۆل:گروپە نەتەوەییەکانی باکووری ئەفریقا]] [[پۆل:گروپە نەتەوەییەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا]] [[پۆل:گرووپە ئەفسانییەکان]] [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئاسیا]] [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەورووپا]] [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:گەلانی دێرینی ڕۆژھەڵاتی نزیک]] [[پۆل:ناسنامەی ئایینی]] [[پۆل:گرووپە نەتەوەیییەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا]] [[پۆل:بەنی ئیسرائیل]] lv575z85w7o2u9wzgb6wjhrsgyn8viy 0 42575 1592010 1444469 2026-06-19T15:00:04Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1592010 wikitext text/x-wiki {{Infobox international football competition|tourney_name=جامی کیشوەرەکانی فیفای|year=٢٠١٣|other_titles=Copa das Confederações da FIFA<br />Brasil 2013<ref>The Portuguese pronunciation is {{IPA-pt|ˈkɔpɐ dɐs kõfedɛɾɐˈsõjz dɐ ˈfifɐ bɾɐˈziw ˈdojz ˈmiw i ˈtɾezi|}} in Brazil's standard pronunciation.</ref>|image=200px-FIFA Confederations Cup Brazil 2013 logo.svg.png|size={{Logo size|FIFA canvas}}|country=Brazil|dates=١٥-٣٠ی حوزەیران|num_teams=8|confederations=6|venues=6|cities=6|champion=BRA|count=4|second=ESP|third=ITA|fourth=URU|matches=16|goals=68|attendance={{#expr: 67423 + 73123 + 57804 + 40489 + 48874 + 52690 + 41705 + 20187 + 71806 + 26769 + 51263 + 22047 + 57483 + 56083 + 43382 + 73531}}|top_scorer=|player={{fbicon|BRA}} [[نەیمار دا سیلڤا]]|goalkeeper=|fair_play={{fb|ESP}}|prevseason=[[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠٠٩|٢٠٠٩]]|nextseason=[[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠١٧|٢٠١٧]]}}'''جامی کیشوەرەکانی فیفیای ٢٠١٣''' نۆییەمین پاڵەوانییەتییە لە [[جامی کیشوەرەکانی فیفا]] بۆ یاری [[تۆپی پێ]]، ئەم پاڵەوانییەتییە لە ڕۆژی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٣ لە وڵاتی [[بەڕازیل]] دەست پێ دەکات کە تاکوو ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٣ کۆتایی دێت، بەبەشداری ٨ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی نیشتمانی، یارییەکان لەشەش شاری جیاواز بەڕێوە دەچن. == تیپە بەشداربووەکان == {| class="wikitable sortable" |- !تیپ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://ar.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompcc/51/98/16/fcc2013_eventedition.pdf |سەردێڕ=مإعلان المترشحین |بڵاوکەرەوە=FIFA.com |ڕێکەوت=ئایاری ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140913063103/http://ar.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompcc/51/98/16/fcc2013%5feventedition.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> !یەکێتیی کیشوەر !ھۆکاری بەشداربوون !کاتی بەشداربوون !ژمارەی بەشداروون |- |{{fb|BRA}} |[[کۆنیمبول]] |خانەخوێ |align=center|٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ |align=center|حەوتەم جار |- |{{fb|ESP}} | [[یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا|یوفا]] |براوەی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠]] |align=center|١١ی تەمموزی ٢٠١٠ |align=center|دووەم جار |- |{{ئاڵا|JPN}} |[[یەکێتیی تۆپی پێی ئاسیا|ئاسیا]] |پاڵەوانی [[جامی نەتەوەکانی ئاسیای ٢٠١١]] |align=center| ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ |align=center| پێنجەم جار |- |{{ئاڵا|MEX}} |[[کۆنکاف]] |پاڵەوانی [[جامی زێڕینی کۆنکافی ٢٠١١]] |align=center|٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١١ |align=center|شەشەم جار |- |{{ئاڵا|URU}} |[[کۆنیمبول]] |فائز [[کۆپا ئەمریکا ٢٠١١]] |align=center|٢٤ی تەمموزی ٢٠١١ |align=center|دووەم جار |- |{{fb|TAH}} | [[یەکێتیی تۆپی پێی ئۆقیانووسیا|ئۆقیانووسیا]] |پاڵەوانی [[جامی نەتەوەکانی ئۆقیانووسیای ٢٠١٢]] |align=center|١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٢ |align=center|یەکەم جار |- |{{ئاڵا|ITA}} | [[یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا]] |دووەمی [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠١٢]] ^١ |align=center|٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٢ |align=center|دووەم جار |- |{{flagcountry|NGA}} |[[یەکێتیی تۆپی پێی ئەفریقیا|ئەفریقیا]] |پاڵەوانی [[جامی نەتەوەکانی ئەفریقیای ٢٠١٣]] |align=center|١٠ی شوباتی ٢٠١٣ |align=center|دووەم جار |} ^١ ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا بەھۆکاری ئەوە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا ھەردوو جامی جیھانی فیفای ٢٠١٠ و جامی نەتەوەکانی ئەوڕووپای ٢٠١٢ی بردەوە بەم ھۆیەش کورسییەک بۆ ھەڵبژاردەیەک دەمایەوە بەو خاڵەی کە ئیتالیا دووەمی جامی نەتەوەکانی ئەوڕووپای ٢٠١٢ بوو بۆیە بوو بەشداربوویەکی ئەم پاڵەوانییەتییە. == خەڵاتەکانی پاڵەوانان == یەکێتیی تۆپی پێی جیھانی ناسراو بە [[فیفا]] ٢٠ میلیۆن دۆلاری وەک خەڵاتێک بۆ براوەکانی پاڵەوانییەتییەکە داناوە کەئەمەش ١٤% زۆرترە لە چاو پاڵەوانیەتی جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠١٣.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.filgoal.com/arabic/news.aspx?NewsID=101356 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200537/http://www.filgoal.com/arabic/news.aspx?NewsID=101356 |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" !بار !کۆتاییەکان !خەڵات بە ملیۆن دۆلار |- |rowspan="٢"|یاری کۆتایی |براوە (پاڵەوان) | ٤.١ ملیۆن دۆلار |- | colspan=2|دووەم |٣.٦ ملیۆن دۆلار |- |rowspan="٢"|دیاریکردنی پلەی سێیەم |پلەی سێیەم |٣ ملیۆن دۆلار |- | colspan=2|پلەی چوارەم |٢.٥ ملیۆن دۆلار |- |کۆمەڵەی گرووپەکان |پێنجەم تا هەشتەم |١.٧ ملیۆن دۆلار |} ==شار و یاریگاکان== شەش یاریگا بەکاردێن بۆ بەڕێوەچوونی یارییەکان لەشەش شاری جیاواز.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.fifa.com/confederationscup/matches/index.html |ئیش=FIFA.com |بڵاوکەرەوە=Fédération Internationale de Football Association |سەردێڕ=Acorn Media Group: Press Releases |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠١٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی نیسانی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130424221113/http://www.fifa.com/confederationscup/matches/index.html}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ![[بیلۆ هۆریزۆنتی]], [[میناس گەرایس|ئێم گی]] !rowspan=6|{{location map+ |float=middle|Brazil |width=400 |caption= |places= {{location map~ |Brazil |lat=-19.5157 |long=-43.5815 |label=[[بیلۆ&nbsp;هۆریزۆنتی]] |position=right}} {{location map~ |Brazil |lat=-16.00 |long=-47.60 |label=[[بەڕازیلیا]] |position=right}} {{location map~ |Brazil |lat=-3.807267 |long=-38.522481 |label=[[فۆرتالیزا]] |position=left }} {{location map~ |Brazil |lat=-8.03 |long=-35.00 |label=[[ڕێسیف]] |position=left }} {{location map~ |Brazil |lat=-22.548118 |long=-43.1348 |label=[[ڕیۆ&nbsp;دی&nbsp;جانیرۆ]] |position=right }} {{location map~ |Brazil |lat=-12.919164 |long=-38.427078 |label=[[سەلڤادۆر, باهیا|سەلڤادۆر]] |position=right }} }} ![[ڕێسیف]], [[پێرنامبوکۆ|پی ئی]] |- |[[مينيراو|یاریگای مينيراو]]<br />جێگای هاندەر: ٦٢,٥٤٧<br /> |[[ئیتایڤا ئارێنا پێرنامبوکۆ]]<br />جێگای هاندەر: ٤٤,٢٤٨<br />[[File:Itaipava Arena Pernambuco 2013.jpg|200px]] |- ![[بەڕازیلیا]], [[هەرێمی فیدڕاڵی بەڕازیل|دی ئێف]] ![[ڕیۆ دی جانیرۆ]], [[هەرێمی ڕیۆ دی جانیرۆ|ئاڕ جەی]] |- |[[یاریگای بەڕازیلیای نێودەوڵەتی]]<br />شوێنی هاندەر: ٧٠,٠٦٤<br />[[File:Estádio Nacional de Brasília.JPG|200px]] |[[یاریگای ماڕاکانا]]<br />شوێنی هاندەر: ٧٨،٦٣٩ <br />[[File:Maracana internal view april 2013.jpg|200px]] |- ![[فۆرتالیزا]], [[سیارا|سی ئی]] ![[سەلڤادۆر ، باهیا|سەلڤادۆر]], [[باهیا|بی ئەی]] |- |[[یاریگای کاستیلاو]]<br />شوێنی هاندەر: ٦٤,٨٤٦ <br />[[File:Fortaleza Arena.jpg|200px]] |[[Itaipava Arena Fonte Nova|یاریگای فۆنتی نۆڤا]]<br />شوێنی هاندەر: ٥٥.٠٠٠ <br />[[File:Itaipava Arena - March 2013.jpg|200px]] |} == کۆمەڵە و یارییەکان == === کۆمەڵەی یەکەم === {| class="wikitable" |- ! ھەڵبژاردە!! یاری!! خاڵ!! بردنەوە!! شکست!! بەرامبەربوون!! گۆڵ!! گۆڵی لێکراوە |- | {{fb|BRA}} || ٣ || ٩ || ٣ || ٠ || ٠ || ٩ || ٢ |- | {{ئاڵا|ITA}} || ٣ || ٦ || ٢ || ١ || ٠ || ٨ || ٨ |- | {{ئاڵا|MEX}} || ٣ || ٣ || ١ || ٢ || ٠ || ٣ || ٥ |- | {{ئاڵا|ژاپۆن}} || ٣ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ || ٤ || ٩ |} {| class="wikitable" |- ! ڕێکەوتی یاری!! ھەڵبژاردەی یەکەم!! ئەنجام!! ھەڵبژاردەی دووەم!! یاریگا |- | ١٥ی حوزەیران || {{fb|BRA}} || ٣-٠ || {{ئاڵا|ژاپۆن}} || یاریگای مینیراو |- | ١٦ی حوزەیران || {{ئاڵا|MEX}} || ٢-١ || {{ئاڵا|ITA}} || یاریگای ماڕاکانا |-<big><big>دەقی گەورە</big></big> | ١٩ی حوزەیران || {{ئاڵا|MEX}} || ٠-٢ || {{ئاڵا|BRA}} || یاریگای کاستیلاو |- | ١٩ی حوزەیران || {{ئاڵا|JPN}} || ٣-٤ || {{ئاڵا|ITA}} || یاریگای ئیتایڤا ئارێنا پێرنامبوکۆ |- | ٢٢ی حوزەیران || {{ئاڵا|ITA}} || ٢-٤ || {{ئاڵا|BRA}} || یاریگای فۆنتی نۆڤا |- | ٢٢ی حوزەیران || {{ئاڵا|MEX}} || ٢-١ || {{ئاڵا|JPN}} || یاریگای مینیراو |} === کۆمەڵەی دووەم === {| class="wikitable" |- ! ھەڵبژاردە!! یاری!! خاڵ!! بردنەوە!! شکست!! بەرامبەربوون!! گۆڵ!! گۆڵی لێکراوە |- | {{fb|ESP}} || ٣ || ٩ || ٣ || ٠ || ٠ || ١٥ || ١ |- | {{ئاڵا|URU}} || ٣ || ٦ || ٢ || ١ || ٠ || ١١ || ٣ |- | {{fb|TAH}} || ٣ || ٣ || ١ || ٢ || ٠ || ٧ || ٦ |- | {{flagcountry|NGA}} || ٣ || ٠ || ٠ || ٣ || ٠ || ١ || ٢٤ |} {| class="wikitable" |- ! ڕێکەوتی یاری!! ھەڵبژاردەی یەکەم!! ئەنجام!! ھەڵبژاردەی دووەم!! یاریگا |- | ١٦ی حوزەیران || {{fb|ESP}} || ٢-١ || {{ئاڵا|URU}} || یاریگای ئیتایڤا ئارێنا پێرنامبوکۆ |- | ١٧ی حوزەیران || {{fb|TAH}} || ١-٦|| {{flagcountry|NGA}} || یاریگای مینیراو |-<big><big>دەقی گەورە</big></big> | ٢٠ی حوزەیران ||{{fb|TAH}} || ١٠-٠ || {{fb|ESP}} || یاریگای ماڕاکانا |- | ٢٠ی حوزەیران || {{ئاڵا|URU}} ||٢ - ١|| {{flagcountry|NGA}} || یاریگای فۆنتی نۆڤا |- | ٢٣ی حوزەیران ||{{flagcountry|NGA}} || ٠-٣ || {{fb|ESP}} || یاریگای کاستیلاو |- | ٢٣ی حوزەیران || {{ئاڵا|URU}} ||٠-٨ || {{fb|TAH}} || یاریگای ئیتایڤا ئارێنا پێرنامبوکۆ |} ==کۆتاییەکان== {{Round4-with third <!--Date-Place|Team 1|Score 1|Team 2|Score 2 --> <!--semi-finals --> |٢٦ی حوزەیران - |{{ئاڵا|URU}} |١|{{fb|BRA}} |٢ |٢٧ی حوزەیران - |{{ئاڵا|ITA}} |٦ (٠)|{{fb|ESP}} |٧ (٠) <!--final --> |٣٠ی حوزەیران - |{{fb|BRA}} |٣ |{{fb|ESP}} |٠ <!--third place --> |٣٠ی حوزەیران - |{{ئاڵا|ITA}} |٣ (٢) |{{ئاڵا|URU}} |٢ (٢) }} ==خەڵاتی یاریکەران== {| class="wikitable" style="margin: 0 auto;" |- !خەڵاتی [[فیفا]] بۆ یاری پاک !براوەی تۆپی زێڕین (باشترین یاریکەر) !براوەی پێڵاوی زێڕین !خەڵاتی دەستەوانەی زێڕین (باشترین گۆڵپارێز) |- |align=center|{{fb|ESP}} |align=center|{{flagicon|BRA}} [[نەیمار]] |align=center|{{flagicon|ESP}} [[فێرناندۆ تۆرێس]] |align=center|{{flagicon|BRA}} [[جۆلیۆ سیزار(یاریکەر)|جۆلیۆ سیزار]] |} {| class="wikitable" style="margin: 0 auto;" |- !براوەی تۆپی سیلڤەر !براوەی پێڵاوی سیلڤەر |- |align=center|{{flagicon|ESP}} [[ئەندرێس ئینیێستا]] |align=center|{{flagicon|BRA}} [[فرێد (یاریکەر)|فرێد]] |- !براوەی تۆپی بڕۆنز !براوەی پێڵاوی بڕۆنز |- |align=center|{{flagicon|BRA}} [[پاولینهۆ]] |align=center|{{flagicon|BRA}} [[نەیمار]] |} == پەراوێز == {{Reflist}} {{تووڵی دەروازە|وەرزش|تۆپی پێ|بەڕازیل|دەیەی ٢٠١٠}} {{پۆلی کۆمنز|2013 FIFA Confederations Cup}} [[پۆل:جامی کیشوەرەکانی ٢٠١٣]] [[پۆل:تۆپی پێ لە ٢٠١٣]] 3v94hvzifvbnpunn1x74d3ditwtksy2 0 43301 1592301 1503627 2026-06-20T07:32:48Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٢ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1592301 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} '''دەزگای ناوەندیی ئامار و تەکنەلۆژیای زانیاری''' ([{{بە عەرەبی|الجهاز المركزي للاحصاء}}) دەزگای ئاماری [[حکوومەتی عێراق]]ە. ئیدارەی ناوەندیی ئەم دەزگایە لە [[بەغدا]] ھەڵکەوتووە.<ref>"[http://cosit.gov.iq/english/faq.php Frequently Asked Questions]." ({{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130523073459/http://cosit.gov.iq/english/faq.php |date=٢٣ی ئایاری ٢٠١٣ }}) Central Organization of Statistics. Retrieved on 17 July 2013. "Where is the location of COSIT in Baghdad? What is your address and telephone number? Iraq -Baghdad / Hay Al-Elwiya" - [http://cosit.gov.iq/faq.php ناونیشان بە عەرەبی]({{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130306030724/http://cosit.gov.iq/faq.php |date= ٦ی ئازاری ٢٠١٣ }}): "أين يقع الجهاز المركزي للاحصاء ؟ ما هو عنوانكم ؟ العراق / بغداد / كرادة مريم بجانب جسر الجمهورية"</ref> == پەراوێز == {{پەراوێز}} == بەستەر بۆ دەرەوە == * [http://cosit.gov.iq/ دەزگای ناوەندیی ئامار] {{Ar icon}} * [https://web.archive.org/web/20130320171559/http://cosit.gov.iq/english/index.php دەزگای ناوەندیی ئامار] {{en icon}} {{کورت}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} [[پۆل:حکوومەتی عێراق]] 8f5lsuh1xiw0ij89lj4kiyib0w693u0 0 73329 1592249 1590209 2026-06-19T22:46:08Z IIXZER0XII 68933 ئاماژەدان بە دەقی بێ سەرچاوە؛ ئامژە دان بە دەقی بێ سەرچاوەی باوەڕپێکراو. 1592249 wikitext text/x-wiki {{سەرچاوەی باوەڕپێنەکراو|<ref name="nrtsreport3619"/> }} {{Refimprove}} {{پپ}} {{ڕەوانەکەر|ھاوڕەگەزبازی||ھاوڕەگەزخوازی (ڕوونکردنەوە)}} {{ئاڕاستەی زایەندی}} {{زانیاریدانی ھاوزایەندخوازی|ڕووتێکردن}} '''ھاوزایەندخوازی''' (پێشووتر '''ھاوڕەگەزخوازی'''؛ {{بە ئینگلیزی|Homosexuality}}) بریتییە لە پەیوەندییەکی [[ڕۆمانس (ئەوین)|ڕۆمانتیکی]] و سێکسی لە نێوان ئەندامانی [[زایەند]]ێکی ھاوبەشدا. ھاوزایەندخوازی «نەخشێکی ھەتاھەتایی سەرنجی سۆزداری و سێکسیی و ڕۆمانسییە» لە نێوان ئەندامانی ھاوزایەند. ھەروەھا «ئاماژەیەکە بۆ ھەستی شوناسی کەسێک لەسەر بنەمای ئەو سەرنج و ڕەفتارە پەیوەندیدارانە و ئەندامییەتی لە [[کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە|کۆمەڵگەیەک]] کە ھەمان ھەست تیایاندا ھاوبەشە.»<ref name=apahelp/><ref name=amici/> لە پاڵ [[جیاڕەگەزخوازی]]{{تێبینی|جیاڕەگەزخوازی بە واتای ھێترۆسێکشواڵتی ھاتووە، واتە کەسێک کە پەیوەندی سۆزداری و سێکسی لەگەڵ [[زایەند]]ێکی جیا لەوەی خۆی دەبەستێت}} و [[دووڕەگەزخوازی]]دا، ھاوزایەندخوازی یەکێکە لە سێ پۆلە سەرەکییەی [[ئاڕاستەی زایەندی]]<ref name="apahelp"/> زاناکان ھۆکاری سەرەکیی ئاڕاستەی زایەندی نازانن، بەڵام پێیان وایە بەھۆی کاریگەرییەکی دوولایەنەی [[جێنەتیک|بۆماوەیی]] و [[ھۆرمۆن]]ییەوە دروست دەبێت، لە پاڵ ئەوانیشدا، کاریگەری کۆمەڵگا لەوانەیە ڕۆڵێک بگێڕێت.<ref name=Frankowski/><ref name=Lamanna/><ref name=Stuart/> زاناکان پێیان وانییە ھاوزایەندخوازی ھەڵبژاردەی کەسەکە خۆی بێت.<ref name="Frankowski"/><ref name="Lamanna"/><ref name="Kersey-Matusiak"/> ھەرچەندە ھیچکام لە بیردۆزەکان پاڵپشتییەکی گشتییان نییە، بەڵام زاناکان پشت بەو بیردۆزانە دەبەستن کە لە سایەی [[ژینناسی]]دا ھاتوونەتە ئاراوە<ref name="Frankowski"/> و دەچنەوە سەر ھۆکارە بۆماوەیییەکان.<ref name="rcp2007"/><ref name="Långström2010"/> ھیچ بەڵگەیەکی باوەڕپێکراو یان پشتگیراو لەلایەن زانستەوە نییە ئەوە بسەلمێنێت کە خێزان و تەمەنی منداڵی کاریگەرییان لەسەر ئاڕاستەی زایەندی ھەیە.<ref name="rcp2007"/> ھەرچەندە ھەندێک خەڵک پێیان وایە کە ھاوزایەندخوازی کردارێکی نا-سروشتییە، بەدواداچوونی زانستی سەلماندوێتی کە ھاوزایەندخوازی جیاوازییەکی ئاسایی و سروشتییە و دەرئەنجامێکی خراپ یان نەخۆشیی دەروونی نییە،<ref name="apahelp"/><ref name=PAHO/> خۆیشی لە خۆیدا شتێکی خراپ نییە. بەڵگە و لێکۆڵینەوەی پێویست لەبەردەستدا نییە ئەوە بسەلمێنێت کە دەستێوەردانی دەروونی توانای گۆڕینی ئاڕاستەی زایەندی ھەیە.<ref name="apa2009"/> باوترین ئەو دەستەواژانەی کە بۆ کەسانی ھاوزایەندخواز بەرکاردەھێنرێن [[لێزبیەن|لێزبیان]]{{تێبینی|بۆ ھاوزایەندخوازە مێینەکان لێزبیان بەکاردێت}} و [[گەی]]ن،{{تێبینی|بۆ ھاوزایەندخوازە نێرینەکان گەی بەکاردێت}} بەڵام ''گەی'' بە شێوەیەکی بەرچاو و دیار بۆ ئاماژەکردن بە ھەردوو مێ و نێرە ھاوزایەندخوازەکان بەکاردەھێنرێت. ئەستەمە زاناکان بتوانن بە وردیی یاخود بە نزیککراوەیی ڕێژەی سەدیی کەسانی ھاوزایەندخواز یاخود ئەوانەی کرداری سێکسییان لەگەڵ ئەندامانی ھەمان دیاری بکەن، لەبەر چەند ھۆکارێک، لەوانە؛ کەسانی ھاوزایەندخواز نایانەوێت شوناسی خۆیان ئاشکرابکەن، بەھۆی ئەو [[ھۆمۆفۆبیا]] و جیاکاری و کینە و توندڕەوی کە لەوانەیە، بەتایبەتی لە دەوڵەتە [[ئیسلام]]ییەکاندا ڕووبەڕوویان ببێتەوە.<ref name="levay"/> ڕەفتاری ھاوزایەندخوازی بە شێوەیەکی بەربڵاو لە ئاژەڵانیشدا بینراوە و دیاری کراوە.<ref name=hawragazxwazi271927/><ref name=hawragazxwazi371827/><ref name=hawragazxwazi372937/><ref name=Bagemihl/> زۆرێک لە گەی و لێزبیانەکان، ھەر وەک جیاڕەگەزخوازەکان، لە پەیوەندیی خۆشەویستی و ھاوسەرگیری پاک و دروست دان.{{تێبینی|پەیوەندی نێوان ھاوزایەندخوازان، بەتایبەتی پەیوەندی نێوان گەیەکان، ھەر بۆ [[سێکس]] نییە. ئەوانیش ئارەزووی پێکھێنانی پەیوەندی درێژخایەنیان ھەیە.}} ھەرچەندە ماوەیەکی کەمیشە [[سەرژمێریی دانیشتووان]] ئەوان لە ئاماری ھاوسەرگیری و پەیوەندییەکاندا پیشان دەدات.<ref name="Committed"/> پەیوەندییەکانی نێوان ھاوزایەندخوازان لە ڕووی سایکۆلۆجییەوە ھەر وەک ھی جیاڕەگەزخوازەکان وایە و ھیچ جیاوازییەکیان تێدا بەدی ناکرێت.<ref name=amici/> کرداری ھاوزایەندخوازی بە درێژایی مێژوو ھەبووە و ھەندێک جار پەسەند کراوە و ھەندێک جاری تریش بەپێی ئەو کۆمەڵگەیەی ئەو کەسانەی تێدا ژیاون ئەم دیاردەیە نەفرینی لێکراوە.<ref name=psych2010/> لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدەھەمەوە، جووڵە جیھانییەکان بۆ داواکردنی مافی یاسایی بۆ ھاوزایەندخوازان زیادی کرد. داواکارییەکانیان بریتیبوون لە دەستەبەرکردنی مافی [[ھاوسەرگیریی ھاوزایەند|شارستانی و ھاوسەرگیری]] و پاراستن و بەخێوکردنی مناڵە بێسەرپەرشتەکان و پاراستنیان لە توندوتیژی. لە ئێستادا ھیچ مافێک لەلایەن حکوومەتی [[عێراق|ئێراق]] و [[ھەرێمی کوردستان]]ەوە بە فەرمی بۆ ھاوزایەندخوازان دانەندراوە، [[ئێن ئاڕ تی]]<!-- سەرچاوەی ئاژانسی مییدیایی هەواڵ ( News Agency) بەگشتی باوەڕپێکراو نییە و ناکرێت وەک دی فاکتۆ سەیر بکرێت --> لە ڕاپۆرتێکدا لەسەر ھاوزایەندخوازان ئەمەی دڵنیا کردووەتەوە.<ref name="nrtsreport3619"/> لە کۆمەڵگەی کوردیدا، ھاوزایەندخوازان بە ھەڵە لەگەڵ [[لەشفرۆشی|لەشفرۆشەکان]] و [[مناڵبازی|مناڵباز]] و [[کوڕبازی|نێربازاندا]] تێکەڵ دەکرێن، بە تایبەتی ھاوزایەندخوازە نێرەکان یاخود [[گەی]]ەکان،<ref name=nrtsreport3619/> زۆرجار وەک سووکایەتییەک بە «ھەتیوباز» و «دوودەگی» بانگ دەکرێن، بەڵام لەڕاستیدا ھاوزایەندخوازی ھیچ پەیوەندییەکی بە لەشفرۆشی و مناڵبازی و نێربازییەوە نییە و پەیوەندییەکی ڕۆمانسی و سۆزدارانەی نێوان دوو مرۆڤی پێگەیشتووە.{{ژێدەر}} == وشەڕەتناسی == ===زمانی کوردی === {{بێ سەرچاوە}} پێشووتر وشەی ھاوڕەگەزخوازی لە زمانی کوردیدا بەکار دەھات، لەبەر نەبوونی وشەیەکی باشتر. ئەم وشەیە لە ڕووی زمانەوانییەوە کێشەی ھەیە، لەبەر ئەوەی وشەی ڕەگەز بەرامبەر بە وشەی (race) بەکارھاتووە، بۆیە ھاوزایەندخواز دەقاودەق بە کەسێک دەوترێت کە ڕەگەزپەرستە (تەنیا ھاوزایەندی خۆی دەخوازێ). وشەی زایەند لە کوردیی باکووردا بەرامبەر بە وشەی (sex) بەکارھاتووە، وشەی (هاوڕەگەزخواز) دەقاودەق مانای ئەوە دەدات کە کەسێک ھاوزایەندی خۆی (same-sex) لە ڕووی جنسییەوە دەخوازێت. === وشەی ھۆمۆسێکسیوال === [[پەڕگە:Erastes eromenos Staatliche Antikensammlungen 1468.jpg|وێنۆک|150px| پارچەیەک وێنەی مێژوویی کە دوو گەی پیشان دەدات، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ٥٤٠ی پێش مەسیح.]] بەپێی زانستی [[وشەڕەتناسی]] وشەی ''ھۆمۆسێکشواڵ''، کە لە زمانە بیانییەکاندا بە واتای ھاوزایەندخواز دێت، تێکەڵەیەکی [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]] و [[زمانی لاتینی|لاتینییە]]، یەکەم پێکھاتەی لە گریکییەوە وەرگیراوە، ὁμός (ھۆمۆس) کە بەواتای «ھەمان» دێت، و بۆ وەسفکردنی کردار و سەرنجی سێکسی لە نێوان ئەندامانی ھەمان ڕەگەزدا بەکاردێت، و لێزبیانیزمیش دەگرێتەوە.<ref name=homodef46198/><ref name=homodef37193/> یەکەم دەرکەوتنی وشەی ''ھۆمۆسێکشواڵ'' لە نووسیندا لە نامیلکەیییەکی ساڵی ١٨٦٩ی ڕۆماننووسی نەمسایی کارل-ماریا کێرتبێنیدایە، کە نازانرێت کێ بڵاوی کردووەتەوە.<ref name=glbtq/> نامیلکەکە دژی ھەندێک یاسای شانشینی پڕوسیا وەستاوەتەوە کە ھەندێک کرداری سێکسیی قەدەغە کردبوو.<ref name=glbtq/><ref name=homolegal3619/> لە ١٨٨٦دا دەروونناس ڕیچارد ڤۆن کرافت-ئیبن لە کتێبەکەیدا بەناوی ''سایکۆپاتیا سێکسیوالیس'' ھەردوو ناوی ''ھۆمۆسێکشواڵ'' و ''ھێترۆسێکشواڵ''ی بەکارھێناوە. کتێبەکەی ئەو ھێندە بەناوبانگ بوو لە نێو خەڵکیدا، بوویە ھۆی ئەوەی ئەم دوو ناوە بە فەرمی بەکاربھێنرێن و ببن بە دوو ناوی گشتی.<ref name=von-kraft3628/><ref name=psexualis/> زۆرێک لە ڕێنیشاندەرەکانی نووسینی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکان]] پێشنیاری ئەوە دەکەن کە کە ''ھۆمۆسێکشواڵ'' وەک ناو بۆ کەسێک بەکارنەھێنرێت و لەجێی ئەوە ''گەی'' یان ''لێزبیان'' بەکار بھێندرێت.<ref name=glaad/> ھەندێکی تر پێشنیازیان کردووە کە بە تەواوەتی دەست ھەڵبگیرێت لە بەکارھێنانی ئەو وشەیە لەبەر ئەوەی مێژوویەکی تاریکی ھەیە و وەک سووکایەتییەک وایە، چونکە دەستەواژەکە زیاتر بۆ خووڕەوشتی سێکسی کەسەکە بەکاردێت نەک ھەستە ڕۆمانسییەکانی. گەی و لێزبیان ناودارترین جێگرەوەی وشەکەن کە لە کۆمەڵگەدا بە شێوەیەکی خراپ بەکارنایەن.<ref name=glaad/> پیتی سەرەتای ھەر یەک لە وشەکانی لێزبیان، گەی، بایسێکشواڵ و ترانسسێکشواڵ بۆ دروستکردنی وشەی ''LGBT'' ([[ئێڵ جی بی تی]]) بەکارھێنراون، کە ئاماژەیە بۆ کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە. ''گەی'' خۆی ئاماژەیە بە ھاوزایەندخوازیی نێرینە،<ref name=haiey3618/> دەشکرێت بۆ ئاماژەکردن بە تەواوی کەسانی ئێڵ جی بی تی بەبێ گوێدان بە زایەندیان بەکاربھێنرێت. بەڵام ''لێزبیان'' تەنھا تایبەتە بە ھاوزایەندخوازانی مێینە. وشەی لێزبیان لە دوورگەی ''لێسبۆسی'' یۆنایییەوە وەرگیراوە، لەوێ ھۆزانڤانی یۆنانی [[سافۆ]] ھۆزانی سەبارەت بە پەیوەندییە سۆزدارییەکانی لەگەڵ کچانی گەنجدا دەھۆنییەوە.<ref name=Mj3737/><ref name=hayw26193/> [[پەڕگە:Hyakinthos.jpg|وێنۆک|زێفیرەس و ھاییسنت لەسەر کوپێکی ئاتیکی، ٤٥٠ی پ.م. کارەکە لە مۆزەخانەی ھونەرە جوانەکانی بۆستن دەدۆزرێتەوە|150px]] ھەرچەندە نووسەرانی کۆن دەستەواژەی ''ھۆمۆسێکشواڵیان'' بۆ چوارچێوەیەک بەکارھێناوە کە تەنیا یەک ڕەگەزی تێدا بێت (بۆ نموونە قوتابخانەیەک تەنیا کچی تێدا بێت)، بەڵام لە ئێستادا وشەکە لە ڕێڕەوەکەی لای داوە و تەنھا بۆ ئاڕاستەی زایەندی و ھەستی سێکسیی کەسێک بەرامبەر بە ڕەگەزی خۆی بەکاردێت. بە گشتی لەجێی وشەی ھۆمۆسێکشواڵێتی چەند وشەیەکی دیکە بەکارھێنراون، لەوانە؛ [[گەی|ئەو پیاوانەی سێکس لەگەڵ پیاو دەکەن]]، (MSM) کە لە پزیشکیدا بۆ ئاماژەکردن بە چالاکیی سێکسی بەکارھێنراوە. ''ھۆمۆئیرۆتیک،'' بۆ کاری [[ھونەر]]یی بەکاردێت.<ref name=UNAIDS/><ref name=hayiaj261862/> چەند وشەیەکی دیکە کە وەک سووکایەتی بەکاردھاتوون: کویر، فاگێت، فەیری، پووف و ھۆمۆ.<ref name=naown1726/><ref name=haowm19364/><ref>{{harv|Dalzell|2008|p=1104}}</ref><ref name=terms/> لە سەرەتاکانی ١٩٩٠ەکاندا ئەم وشانە لەلایەن کۆمەڵگەی ئێڵ جی بی تییەوە ئاماژە خراپەکانیان لێکرایەوە، وشەی ''کویر'' لە ''لێکۆڵینەوەی کویر'' و ''بیردۆزەی کویر'' و تەنانەت لە زنجیرەی تەلیفیزیۆنی ''چاوێکی کویر بۆ کوڕێکی سترەیت''دا بەکارھاتووە.<ref name=haownsh351937/> (سترەیت بەو کەسانە دەوترێت کە ھاوزایەندخواز نین و جیاڕەگەزخوازن). ھەرچۆنێک بێت، گەر کەسێک مەبەستی خراپ بێت لە بەکارھێنانی ئەم وشەیە بە شێوازی لێدوانەکانیدا دیار دەبێت.<ref name=ajowm36197/> ھەندێک جار، لەبری وشەی «ھاوزایەندخواز» (کە وشە ڕاستەکەیە)، «ھاوزایەندباز» بەکار دەھێندرێت. لە [[زمانی کوردی]]دا وشەی شیاوی پەیوەندیدار بە [[جێندەر]] و [[زایەند]]ەوە دانەندراوە، بۆیە ئەو ناوانەی ئێستا لە جێی ھاوزایەندخوازی بەکاردێن، دروست نین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://speemedia.com/dreja.aspx?Jmare=35775&Jor=25 |سەردێڕ=ھاوزایەندباز |ڕێکەوتی سەردان= ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160804214337/http://speemedia.com/dreja.aspx?Jmare=35775&Jor=25 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == مێژوو == ڕەوشتی کۆمەڵگە بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازان و مامەڵەکردن لەگەڵیان بەپێی کات و ناوچە جوگرافییاکان گۆڕاوە، شوێن ھەبووە کە ھەموو نێرەکان تێیدا بەشداری پەیوەندی ھاوزایەندیان کردووە، لە ھەندێک شوێنیش دیاردەکە پشتگوێ خراوە و پەسەند کراوە، لە ناوچە ئایینییەکانیش بە کفر ناوبراوە و سزای کوشتنی بۆ داندراوە. [[پەڕگە:Gustave Courbet - Le Sommeil (1866), Paris, Petit Palais.jpg|ڕاست|وێنۆک|تابلۆی ''خەوتووەکان''، کێشراو لەلایەن گوستاڤ کۆربێرت، ساڵی ١٨٦٦]] لە کۆکراوەیەکی مرۆڤناسی وردی مێژوویی تایبەتە بە وەسفی چاندی گەلانی پێش-پیشەسازیی، «ھاوزایەندخوازی بەبەھێزی پەسەندنەکراوە بە ڕێژەی ٤١٪‏ لە ٤٢ چانددا؛ پەسەند کراوە یانیش پشتگوێ خراوە لەلایەن ٢١٪‏ی خەڵکی و، ١٢٪‏ ئامارێکی وایان نەداوە لەسەر ئەو دیاردەیە. لە ٧٠ گرافی مرۆڤزانیدا، ٧٠٪‏ وا پیشانی دەدەن کە ھاوزایەندخوازی نادیارە یان دەگمەنە. ٤١٪‏ش وای نیشان دەدەن کە ھەیە و شتەکە دەگمەن نییە.<ref>Adolescence and puberty By John Bancroft, June Machover Reinisch, p.162</ref> لەو چاندانەی کە کاریگەری [[ئایینە ئیبراھیمییەکان]]یان لەسەرە، یاسا و کڵێساکان ھاوزایەندخوازیان بە لادان لە ئایین و وەستان دژی یاسا و سروشت ناوبرد. ناپەسەند کردن و خراپ سەیری کردنی سێکسی کۆم لە نێوان دوو پیاودا دەگەڕێتەوە بۆ پێش [[مەسیحییەت]] بەھەرحاڵ. ئەوە شتێکی دیار بووە لە [[یۆنان|یۆنانی کۆندا]]، ناو بردنیشی بە نائاسایی یان ناسروشتی دەگەڕێتەوە بۆ فەیلەسوفی یۆنانی بەناوبانگ [[ئەفلاتوون]].<ref>"... sow illegitimate and bastard seed in courtesans, or sterile seed in males in defiance of nature." Plato in THE LAWS (Book VIII p.841 edition of Stephanus) or p.340, edition of Penguin Books, 1972.</ref> زۆرێک لە کەسایەتییە مێژوویییەکان وەک [[سوقرات]]، [[لۆرد بایرۆن]]، ئێدواردی دووەم و ھادریان<ref>Roman Homosexuality By Craig Arthur Williams, p.60</ref> بە ''دووڕەگەزخواز'' یان ''گەی'' بانگ کراون؛ ھەندێک لە زاناکان، وەک [[میشێل فووکۆ|میشێل فوکۆ]]، ئەمەیان بە پێشەکییەکی نەگونجاوی مێژووی ناوبردووە کە ئاژۆکی ئاڕاستەی زایەندی بیانی دەخاتە مەترسییەوە.<ref name=foucault>{{harv|Foucault|1986}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر= Hubbard Thomas K |سەردێڕ= Review of David M. Halperin, ''How to Do the History of Homosexuality.'' | journal = Bryn Mawr Classical Review |ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٣}}</ref> === ئەفریقا === کۆنترین تۆماری دوو خۆشەویستی ھاوزایەندخواز لە ئەفریقا دەگەڕێتەوە بۆ ٢٤٠٠ ساڵ پێش مەسیح لە لە [[میسر]]، ھەردووک [[:en:Khnumhotep and Niankhkhnum|خاناماوھاتپیو و نیەداناخاناماو]] بە کۆنترین کەپڵی ھاوزایەندخوازی ناوچەی ئەفریقیا داندراون. وێنەکەیان ئەوان پیشان دەدات کە لووتیان ناوە بە لووتی یەکەوە و خەریکە ماچ دەکەن، ئەمە یەکێکە لە ناودارترین ئەو شێوازی وێنانە کە ھونەری میسری پێی ناسراوە. لە وێنەکەدا وادیارە ئەوان دەورووبەریان گیراوە بە میراتگرەکانیان. ھەردوو ئاسترۆپۆلۆجیست ستیڤن مورەی و ویڵ ڕۆسکۆ دەڵێن کە ژنەکانی [[لیسۆتۆ]] پەیوەندی سێکسی و ئیرۆتیکیان بەستووە لەگەڵ یەکتری کە بە ماتزۆێل ناوبراوە.<ref name=murrayroscoe>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Boy Wives and Female Husbands: Studies of African Homosexualities |ناونیشان=https://archive.org/details/boywivesfemalehu00murr |دوایین=Murray |یەکەم=Stephen (ed.) |authorlink=Stephen O. Murray |نووسەر٢=Roscoe, Will (ed.) |ساڵ=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=St. Martin's Press |شوێن=New York |ژپنک=٠-٣١٢-٢٣٨٢٩-٠}}</ref> لە کۆنگۆی کۆنیش تۆمارکراوە کە شۆڕشگێڕانی ئازاندێ کوڕیان بە کرێ گرتووە بۆ ئەوەی یارمەتیان بدەن لە کاروباری گشتی ماڵەوە لەگەڵ [[سێکس]]کردن لەگەڵیان.<ref name=evanspritchard>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Evans-Pritchard |یەکەم١= E. E. | authorlink = E. E. Evans-Pritchard |ساڵ= ١٩٧٠|سەردێڕ= Sexual Inversion among the Azande |ناونیشان=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_1970-12_72_6/page/1428| journal = American Anthropologist |بەرگ= ٧٢| issue = 6|پەڕەکان= ١٤٢٨–١٤٣٤| doi=10.1525/aa.1970.72.6.02a00170}}</ref> === ئەمریکاکان === پێش داگیرکردنی لەلایەن [[ئەورووپا]]وە، لەنێوان [[سوورپێستەکان|ئەمریکییە سوورپێستەکاندا]] لە [[ئەمریکاکان]]دا شێوازێکی ھاوزایەندخوازی و سێکسی ھەمانڕەگەز بەرڵاوبووە لەلایەن کەسایەتییەکان. ئەوان کاتێک مناڵەکانیان پەروەردە دەکرد و گەورە دەکرد، لە تەمنێکی لاوێتیدا ھەڵبژاردنێکیان پێ دەدرا لەلایەن باوانەکانیانەوە کە ڕێگەیەک ھەڵبژێرێت تاکو ژیانی پێ بەسەر بەرێت، ئەگەر مناڵەکە ھەر کامێک لە دوو زایەندەکی ھەڵبژاردایە ئەوان بە پەروەردەیەکی تایبەت بەخێویان دەکرد و گەورەیان دەکرد و فێری خووڕەوشتی ئەو زایەندەیان دەکرد کە ھەڵی بژاردووە. ئەم کەسایەتییانە بە گشتی شامان بوون و واش بڵاوبوو کە گوایە ئەوان لە مرۆڤێکی ئاسایی بەھێزتر و باشتر بوون. ھاوزایەندخوازان و ترانسجێندەرەکان لە شارستانێتەکانی تری [[ئەمریکای لاتینی]] زۆربوون پێش داگیرکردنیان، وەک [[ئەزتێک]]، [[شارستانیەتیی مایا|مایا]]، کوێنچاز، مۆچس، زاپۆتێکس و تەپینامبای [[بەڕازیل]].<ref name=glbtqlatinamerica>{{بیرخستنەوە|یەکەم=Ben |دوایین=Pablo |ساڵ=٢٠٠٤|ناونیشان=http://www.glbtq.com/social-sciences/latin_america_colonial.html |سەردێڕ=Latin America: Colonial |periodical=glbtq.com |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071211012339/http://www.glbtq.com/social-sciences/latin_america_colonial.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071211012339/http://www.glbtq.com/social-sciences/latin_america_colonial.html |date=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref><ref name=glbtqmex>{{cite encyclopedia|last=Murray |first=Stephen |authorlink=Stephen O. Murray |editor=Claude J. Summers |encyclopedia=glbtq: An Encyclopedia of Gay, Lesbian, Bisexual, Transgender, and Queer Culture |title=Mexico |url=http://www.glbtq.com/social-sciences/mexico.html |accessdate=1 August 2007 |year=2004 |publisher=glbtq, Inc. |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071102132531/http://www.glbtq.com/social-sciences/mexico.html |archivedate=2 November 2007 |df=dmy-all}}</ref> داگیرکەرانی [[ئیسپانیا]] لەو ڕاستییە تۆقی بوون لە کرداری ھاوزایەندخوازی بە کراوەیی ئەنجام دەدرا لەلایەن دانیشتووانە ڕەسەنەکان، و ھەوڵی لەناوبردنی دیاردەکەیان دا بە ھەڕەشەکردن لەو کەسانە و ڕووبەڕووی کردنەوەیان لەگەڵ سزای سەخت وەک کوشتنی بە سووتان و سەگ تێ بەردان تێیان.<ref name=coello>Mártir de Anglería, Pedro. (1530). ''[http://www.udel.edu/LAS/Vol3-2Coello.html#Introduction Décadas del Mundo Nuevo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100529042703/http://www.udel.edu/LAS/Vol3-2Coello.html#Introduction |date=٢٩ی ئایاری ٢٠١٠}}''. Quoted by Coello de la Rosa, Alexandre. "Good Indians", "Bad Indians", "What Christians?": The Dark Side of the New World in Gonzalo Fernández de Oviedo y Valdés (1478–1557), ''Delaware Review of Latin American Studies'', Vol. 3, No. 2, 2002.</ref> لە ساڵی ٢٠١٣دا ھاوسەرگیری ھاوزایەندخوازان یاسایی کرا لە ئەمریکا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ=Haw. Atty. Gen. Op. No. 13-1 | ڕێکەوت=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣| ناونیشان=http://ag.hawaii.gov/wp-content/uploads/2012/11/AG-Opinion-13-1.pdf | ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣| ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131112173620/http://ag.hawaii.gov/wp-content/uploads/2012/11/AG-Opinion-13-1.pdf | ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ | ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === ئاسیا === [[پەڕگە:Suzuki Harunobu Shunga.jpg|وێنۆک|upright|چەپ| دوو [[گەی]] لە وێنەیەکی ژاپۆنیدا.]] لە [[ڕۆژھەڵاتی ئاسیا]]، ئەوین و سێکسی ھاوزایەند ئاماژەی پێ کراوە ھەر لە سەرەتای دەستپێکردنی نووسینەوەی مێژووەوە. ھاوزایەندخوازی لە [[چین]] بیندراوە و ئەوان لای خۆیان چەند ناوێکی تایبەتیان بۆ داناوە، چەند حاڵەتێکی لەو شێوەیە تۆمار کراوە لە ٦٠٠ی پێش مەسیحەوە. ھاوزایەندخوازی لە چەندین کاری بەناوبانگی وێژەی چینیدا ناوی ھاتووە. بۆ نموونە، باسی سێکسی ھەمانڕەگەز کراوە لە [[ڕۆمان]]ی کلاسیکی ''خەون لە ھۆبە سوورەکە''، کە ھەر لەو دەمدا کتێبی ھاوشێوە لەسەر پەیوەندییە سێکسییەکان نووسراوەتەوە. [[کۆنفووشیزم]]، کە فەلسەفەیەکی کۆمەڵایەتی و ڕامیاری بوو، زۆر بە کەمی تیشکی خستبووە سەر ئاڕاستەی زایەندی، ئەمە ھاوزایەندخوازی و جیاڕەگەزخوازیش دەگرێتەوە. وێژەی مینگ دایناستی، وەک ''بیان ئێر چای'' (弁而釵/弁而钗)، بە شێوەیەک پەیوەندی سۆزداری نێوان ھاوزایەندخوازان پیشان دەدات کە ئارامتر و خۆشترە وەک لەوەی جیاڕەگەزخوازەکان.<ref>Kang, Wenqing. ''Obsession: male same-sex relations in China, 1900–1950'', Hong Kong University Press. Page 2</ref> دژایەتیکردنی ھاوزایەندخوازی لە دەمی [[ئیمپراتۆرییەتی تانگ|خانەدانی تانگدا]] دەستی پێ کرد (٦١٨–٩٠٧)، کە دراوەتە پاڵ بەرزبوونەوەی کاریگەرییەکانی [[ئیسلام]] و [[مەسیحییەت]].<ref name="Hinsch, Bret 1990 p. 77-78">Hinsch, Bret. (1990). ''Passions of the Cut Sleeve''. University of California Press. p. 77-78.</ref> لە [[سینگاپوور|سینگاپور]]، لە حوزەیرانی ٢٠١٤دا ٢٠٬٠٠٠ کەس پشتگیری خۆیان پیشان دا بۆ دامەزرانی مافی تایبەت بۆ ھاوزایەندخوازەکان. === ئەورووپا === ==== دەمی کلاسیکی ==== کۆنترین دۆکیومێنتی ڕۆژاوایی (لە شێوەی کاری وێژەیی، ھونەریی و شتومەکی میتۆگرافیکی) کە ھاوزایەندخوازی لەخۆ دەگرێت دەگەڕێتەوە بۆ [[یۆنانی کۆن]]. جگە لە ھاوزایەندخوازی، ئەو دۆکیومێنتانە وای پیشان دەدەن کە پەیوەندی سۆزداری لەگەڵ ژنان و گەنجان سەرەکیترین بنیاتنەری ژیانی ئەوینی پیاوێکی ئاسایی ئەو کاتە بووە. پەیوەندی سۆزداری ھەمانڕەگەزەکان دەروازەیەکی کۆمەڵایەتی ئەو کاتە بووە کە بە شێوەیەکی جۆراوجۆر بوونیاتنراوە بە تێپەڕبوونی کات و لە شارێکەوە بۆ ئەوی تر. ھاوزایەندخوازی لە یۆناندا بە نرخ داندراوە بە مەبەستی پارێزگاریکردن لە گەشەسەندنی مرۆڤایەتیی. [[ئەفلاتوون]] لە نووسینە کۆنەکانیدا باسی لە لایەنە باشەکانی کردووە،<ref name=plato1>Plato, Phaedrus in the ''Symposium''</ref> بەڵام لە نووسینە نوێترەکانیشیدا لەگەڵ قەدەغەکردنی بووە.<ref name=plato2>Plato, Laws, 636D & 835E</ref> [[ئەرەستوو|ئەرستۆ]] لە کتێبی ''پۆلیتیکس'' بیرۆکەکەی ئەفلاتوون لە لەناوبردنی ھاوزایەندخوازی پشتگوێ خستووە (٢٫٤)؛ ئەو ڕوونی دەکاتەوە کە بەڕبەڕی وەک [[کێلتەکان]] بە بۆنەیەکی تایبەت دایان ناوە (٢٫٦٫٦) لەکاتێکدا کە [[کریت]]ەکان بۆ کۆنترۆڵکردنی دانیشتووان بەکاریان ھێناوە.<ref name=boswell1>{{harv|Boswell|1980}}</ref> [[پەڕگە:Lafond Sappho and Homer.jpg|ڕاست|وێنۆک|ژنانی گەنج دەبیندرێن کە دەوری سافۆیان داوە لەم وێنەیەی لافۆند، «سافۆ گۆرانی بۆ ھۆمەر دەڵێت»، ١٨٢٤.]] کەمتر زانراوە لەسەر ھاوزایەندخوازی نێوان ژنان لە یۆنانی کۆندا. [[سافۆ]]، لەدایکبوو لە دوورگەی لێسبۆس، کاریگەری کردووەتە سەر ئەو ناوانەی کە بۆ ژنە ھاوزایەندخوازەکان بەکاردێن، سافیک و لێزبیان بوون بە دووناوی فەرمی بۆ بەکارھێنان لەگەڵ ھاوزایەندە ژنەکاندا لە سەرەتاکانی سەدەی نۆزدەھەمدا.<ref name=lesbian>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.etymonline.com/index.php?term=lesbian|سەردێڕ=Lesbian|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Online Etymology Dictionary|ساڵ=٢٠٠١|نووسەر=Douglas Harper|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080430141341/http://www.etymonline.com/index.php?term=lesbian|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی نیسانی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=sapphic>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.etymonline.com/index.php?term=Sapphic|سەردێڕ=Sapphic|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Online Etymology Dictionary|ساڵ=٢٠٠١|نووسەر=Douglas Harper|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170702034948/http://www.etymonline.com/index.php?term=Sapphic|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھۆنراوەکانی سافۆ تیشک دەخاتە سەر ئەوین و پەیوەندی سۆزداری بۆ ھەردوو زایەند. خوێنەرەوەکانی ھۆنراوەکانی ئەم ھۆزانڤانە بەناوبانگە باسی خۆشەویستی و پەیوەندییەکەی دەکەن لەگەڵ چەند ژنێک، بەڵام بەڵگە لەسەر پەیوەندی جەستەیی لەگەڵیان کەمە.<ref>Denys Page, ''Sappho and Alcaeus'', Oxford UP, 1959, pp. 142–146.</ref><ref>{{harv|Campbell|1982|p=xi–xii}}</ref> لە [[ڕۆمای کۆن]]دا، جەستەی نێرەکان ناوەندی سەرنجی سێکسی بووە، بەڵام پەیوەندی سۆزداری تەنھا لە نێوان پیاوی ئازادی پێگەیشتوو و کۆیلەکەی یان پیاوێکی گەورەتر و پیاوێکی گەنجی بەرەڵاکراو کە ڕۆڵی وەرگری ھەبووە لەکاتی سێکسدا ڕوویداوە. ئیمپڕاتۆری مەسیح تیۆدۆسییەسی یەکەم یاسایەکی دەرکرد لە ٦ی ئابی ٣٩٠ کە نێرە وەرگرەکان بسووتێندرێن. لە کۆتایی دەسەڵاتەکەی، جوستینیانی یەکەم قەدەغەکردنی ھاوزایەندخوازی زیاتر فراون کرد بەبیانووی ئەوەی کە دەبێتە ھۆی وێرانکردنی شارەکان و ئەویش «سزای خوا» دەبێت. دوای نەمانیشی لەسەر دەسەڵات سزادانی ھاوزایەندخوازان ھەر تا ماوەیەک بەردەوام بوو. ==== ڕێنێسانس ==== لە [[ڕینێسانس|ڕێنێسانسدا]]، شارە دەوڵەمەندەکانی [[ئیتاڵیا]] – بەتایبەتی [[فلۆرێنس]] و [[ڤێنیز]] – ناسرابوون بەو ژمارە زۆرەی ھاوزایەندخوازان کە ھەیانە، کە زۆرێک لە نێرەکانی ئەو کاتەی گرتبۆوە و بەردەوامبوون لەو نەخشەی کە ڕۆمانییەکان و یۆنانییەکان بەخشیبوویان بە ھاوزایەندخوازی.<ref>Rocke, Michael, (1996), ''Forbidden Friendships: Homosexuality and male Culture in Renaissance Florence'', ISBN 0-19-512292-5</ref><ref>Ruggiero, Guido, (1985), ''The Boundaries of Eros'', ISBN 0-19-503465-1</ref> ھەرچەندە ڕێژەیەکی زۆری پیاوەکان ھاوزایەندخواز بوون، دەسەڵاتدارەکان بڕیاریان دا کە دەست بکەن بە کوشتن و غەرامەکردنی ڕێژەیەکی ئەو دانیشتووانانە. لە نیوەی دووەمی سەدەی سێزدەھەم، کوشتن سزای ھاوزایەندخوازی بوو لە زۆربەی شوێنەکانی ئەورووپا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب| یەکەم = Lester R. | دوایین = Kurtz | سەردێڕ = Encyclopedia of violence, peace, & conflict | ناونیشان = https://books.google.com/books?id=TG2kN033mDkC&pg=PA140&dq#v=onepage&q=&f=false | بڵاوکەرەوە = Academic Press | ساڵ = ١٩٩٩| پەڕە = ١٤٠| ژپنک = ٠-١٢-٢٢٧٠١٠-X| ڕێکەوتی سەردان = ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧ | ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20161130151621/https://books.google.com/books?id=TG2kN033mDkC&pg=PA140&dq#v=onepage&q=&f=false | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ | ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> چەند کەسایەتییەکی مێژووی وەک شا جەیمسی یەکەم و دوق بەکینھام لە چەند نامیلکەیەکدا زۆربوونی ڕێژەی ھاوزایەندخوازانیان باس کردووە. ==== دەمی نوێخواز ==== چەند نامەیەکی خۆشەویستی نێوان پیاوێکی خانەدان و کەسایەتی بەناوبانگ مستەر ویڵسن بڵاوکرانەوە لە ساڵی ١٧٢٣ لە [[ئینگلتەرا]] و لەلایەن چەند زانایەکی نوێخوازەوە ھاندرا تاکو ببێتە [[ڕۆمان]]ێک. ڕۆمانی بەناوبانگی ١٧٤٩ بەناوی ''فانی ھیڵ'' بەشێکی ھاوزایەندخوازی لەخۆ دەگرێت، بەڵام ئەمە لە گۆڕانکاری وەشانی ١٧٥٠کەیدا لابرا.<ref>Gladfelder, Hal (May 2006) ''In Search of Lost Texts: Thomas Cannon's 'Ancient and Modern Pederasty Investigated and Exemplified"'', Institute of Historical Research</ref> ھەروەھا لە ساڵی ١٧٤٩دا یەکەم پەڕتووکی پارێزگاریکردن لە ھاوزایەندخوازان بە [[زمانی ئینگلیزی]] بڵاو کرایەوە، کە لەلایەن تۆماس کانۆن نووسرابوو، بەڵام ھەر یەکسەر بڵاوکردنەوەی ڕاگیرا. لە دەورووبەری ١٧٨٥ەکاندا، جێریمی بێنتامیش پارێزگارییەکی تری نووسییەوە، بەڵام بڵاونەکرایەوە تاکو ساڵی ١٩٧٨.<ref>Journal of Homosexuality (ISSN 0091-8369) Volume: 3 Issue: 4, Volume: 4 Issue: 1</ref> [[سزای مەرگ]]ی ھاوزایەندخوازان بەردەوام بوو لە [[ھۆڵەندا]] تا ساڵی ١٨٠٣، لە ئینگلتەراش تاکو ساڵی ١٨٣٥ ھەر بەردەوام بوو. [[پەڕگە:Édouard-Henri Avril (29).jpg|وێنۆک|کوڕێکی [[دووڕەگەزخوازی|دووڕەگەزخواز]] (ناوەڕاست) لەکاتی [[سێکس]]کردن لەگەڵ ژنێک و پیاوێکدا؛ تابلۆکە کاری [[ئێدوارد ھێنری ئاڤریل]]ە (١٨٤٩–١٩٢٨).]] لە نێوان ١٨٦٤ و ١٨٨٠ {{ئەڵمانی|کارل ھێنریک ئولریش}} زنجیرەیەک لە دوازدە کتێبی بڵاوکردەوە بەناوی ''بەدواداچوون لەسەر مەتەڵی خۆشەویستی پیاو-پیاوانە''. لە ١٨٦٧دا، ئەو بووبە یەکەم ھاوزایەندخواز کە بە کراوەیی بە ڕووی خەڵکدا قسەی کرد و پارێزگاری لە ھاوزایەندخوازەکان کرد کاتێک کە لە کۆنگرەی ئەڵمانی لە مونیک بەشداری کرد بۆ چارەسەرێک بۆ یاسای ئەنتی-ڕەگەزخوازەکان و لابردنی ئەو یاسایانە.<ref name="levay"/> ''ھەڵگەڕانەوەی سێکسی'' کە لەلایەن ھاڤلۆک ئیلیسەوە نووسرابوو لە ساڵی ١٨٩٦دا بڵاوکرایەوە کە بەرەنگاری ئەو بیردۆزانە دەبۆوە کە دەیانوت ھاوزایەندخوازی شتێکی ناسروشتییە، ھەروەھا ھەوڵی شکاندنی پڕوپاگەندە و ستێریۆتایپەکانی دەدا. ئەو سوور بوو لەسەر ئەوەی کە ھاوزایەندخوازی شتێکی سروشتییە و حاڵەتێکی تایبەت بووە و پەیوەندیی ھەبووە بە زیرەکی و داھێنەری مرۆڤەکانەوە.<ref name=sexualinversion>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Sexual Inversion |یەکەم=Havelock |دوایین=Ellis |یەکەم٢=John Addington |دوایین٢=Symonds |ساڵ=١٩٧٥|بڵاوکەرەوە=Arno Press |ژپنک=٠-٤٠٥-٠٧٣٦٣-١}} (reprint)</ref> ھەرچەندە خەڵکی کتێبی پزیشکی لەم شێوەیەیان نەدەخوێندەوە بە گشتی، ئەوان بوونە ھۆی دروستبوونی ''ساینتیفیک ھیومانتێریان کۆمیتیی'' ماگنەس ھیرشفیڵد، کە لە ساڵی ١٨٩٧ەوە بۆ ١٩٣٣ دژی سزای ئەنتی-ھاوزایەندخوازی وەستایەوە لە [[ئەڵمانیا]]، لەگەڵ دروستبوونی چەندین جووڵەی گەورە لای ڕۆشنبیران و نووسەرانی بەریتانیا کە لەلایەن ئێدوارد کارپێنتەر و جان ئادینگتن سیمندسەوە نوێنەرایەتی دەکرا. لەگەڵ کتێبێک بە ناوی ''خۆشەویستی ھۆمۆجێنیک'' لە ساڵی ١٨٩٤، توێژەری کۆمەڵایەتی ئێدوارد کارپێنتەر دەستی کرد بە نووسینەوەی زنجیرەیەک لە وتار و نامیلکە لەسەر ھاوزایەندخوازی و لە ساڵی ١٩١٦دا لە کتێبەکەیدا بە ناوی ''ڕۆژەکانم و خەونەکانم'' ڕوونی کردەوە کە ئەو ھاوزایەندخواز بووە. === ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست === [[پەڕگە:Portrait de Shah Abbas Ier et son page - MAO 494 - v5.jpg|200px|وێنۆک|ڕاست|[[شا عەباسی یەکەم|شا عەباسی یەکەمی سەفەوی]] لەگەڵ کوڕێکدا. کێشراوە لەلایەن محەممەد قاسم (١٦٢٧).<ref>Nahavandi and Bomati, illustration opposite p.162</ref>]] چەند کۆچکردنێکی [[عەرەب]] ڕوویداوە لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستەوە]] بەرەو ئەورووپا لە ناوەندی ١٨٠٠کاندا. دوو لەو کۆچکەرانە، ڕافیعە ئەلتەحتاوی و محەممەد ئەلسەفەر سەرسووڕمانی خۆیان پیشان دا کە فەڕەنسییەکان زۆرجار بە ئەنقەست بە ھەڵە ئەو ھۆنراوانەیان وەرگێڕاوە کە لەسەر کوڕ نووسراون و ئەوان لەجێی کوڕ کچیان داناوە بۆ ئەوەی لە پێوەرە ڕەوشتییەکانیان و نەریتیان لانەدەن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=El-Rouayheb|یەکەم=Khaled|سەردێڕ=Before Homosexuality in the Arab-Islamic World, 1500–1800|ناونیشان=https://archive.org/details/beforehomosexual0000elro|ساڵ=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=The University of Chicago Press|ژپنک=٠-٢٢٦-٧٢٩٨٨-٥|پەڕە=[https://archive.org/details/beforehomosexual٠٠٠٠elro/page/٢ ٢]}}</ref> [[ئیسرائیل]] بە باشترین وڵات ناسراوە لەگەڵ ھاوزایەندخوازان لە ھەموو ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و [[ئاسیا]]دا<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| ڕێکەوت = ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٨| ناونیشان = http://www.independent.co.uk/life-style/love-sex/taboo-tolerance/the-five-most-improved-places-for-gay-tolerance-932635.html| وتەگێڕانەوە = Israel is the only Middle-Eastern country to support gay rights legislation, and the country attracts gay people from Palestine and Lebanon.| ڕێکەوتی سەردان = ٢٩ی ئایاری ٢٠٠٩|ئیش= The Independent| سەردێڕ = The five most improved places for gay tolerance|شوێن= London| ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20170611133449/http://www.independent.co.uk/life-style/love-sex/taboo-tolerance/the-five-most-improved-places-for-gay-tolerance-932635.html| ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١١ی حوزەیرانی ٢٠١٧| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و [[تێل ئەڤیڤ]] ناسراوە بە «پایتەختی گەیەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست»،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Was Arafat Gay?|نووسەر=James Kirchick|بڵاوکەرەوە=Out}}</ref> و بە یەکێک لە ئارامترین و باشترین شارەکان بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازان داندراوە. نواندنی شانازی ھاوزایەندخوازان ھەموو ساڵێک لە تێل ئەڤیڤ جێ دەگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2010/07/02/dispatch-gay-tel-aviv/|سەردێڕ=Gay Tel Aviv|یەکەم=Anthony|دوایین=Grant|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠١٠|ئیش=The New York Times|ڕێکەوتی سەردان= ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170630125434/http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2010/07/02/dispatch-gay-tel-aviv/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەلایەکی ترەوە، زۆرینەی حکوومەتەکانی تری ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست زۆرجار دیاردەی ھاوزایەندخوازی پشتگوێ دەخەن و دان بە ھەبوونیدا نانێن، ھەندێک جاریش بەتاوانبوونی دەکەن. ھاوزایەندخوازی لە نزیکەی ھەموو دەوڵەتە ئیسلامییەکان نایاسایییە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Iran 'must stop youth executions' |نووسەر=Steven Eke |ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠٠٥|newspaper=BBC News |ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4725959.stm |ڕێکەوتی سەردان= ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170824103849/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4725959.stm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئابی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> جووتبوون لە نێوان ئەندامانی ھاوزایەند لە ھەندێک لە دەوڵەتە ئیسلامییەکان سزای کوشتنی ھەیە، وەک لە [[عەرەبستانی سعوودی]]، [[ئێران]]، [[مۆریتانیا]]، باکووری [[نێجیریا]]، [[سوودان]]، و [[یەمەن]]دا دیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 |سەردێڕ=7 countries still put people to death for same-sex acts |بڵاوکەرەوە=ILGA |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091029185853/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091029185853/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 |date=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩}}</ref> سەرۆککۆماری ئێران [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]] لە یەکێک لە وتارەکانیدا لە ساڵی ٢٠٠٧دا لە زانکۆی کۆڵۆمبیا، بانگەشەی ئەوەی کرد کە لە ئێراندا کەسی گەی نەبووە. بەھەرحاڵ، ھەرچی ھاوزایەندخوازێکیش ھەبێت بە کراوەیی دان بەوەدا نانێت کە گەیە، لە ترسی ڕەتکردنەوەیان لەلایەن خێزانەکەیانەوە یانیش دەستدرێژی کردنە سەریان لەلایەن حکوومەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Nazila|دوایین=Fathi|سەردێڕ=Despite Denials, Gays Insist They Exist, if Quietly, in Iran|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2007/09/30/world/middleeast/30gays.html?_r=1&hp&oref=slogin|بڵاوکەرەوە=New York Times|ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170630124400/http://www.nytimes.com/2007/09/30/world/middleeast/30gays.html?_r=1&hp&oref=slogin|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ==== کوردستان ==== لە مێژووی [[کوردستان]]دا ھاوزایەندخوازی ھەر ھەبووە، وەک ھەموو ناوچەکانی تری جیھان، بەڵام ھەرگیز بە کراوەیی ماف بۆ ھاوزایەندخوازان دانەندراوە و دیاردەکە پشتگوێ خراوە. لە ئێستادا، ھاوزایەندخوازی لە ئێراقدا قەدەغە نەکراوە، بەڵام ھێشتا خەڵکی دژی دەوەستن و بە چاوێکی خراپ سەیری دەکرێت. لە ساڵی ٢٠١٠دا بڵاوکرایەوە کە یاسایەکی نوێ دادەندرێت بۆ یەکسانی نێوان زایەندەکان. بەڵام لە کۆمەڵگە ئایینییە ناوخۆیییەکان ناڕەزایی دەربڕدرا و وترا کە ئەمە یاسایەکە بۆ پەسەندکردنی ھاوزایەندخوازی.<ref name=rudaw>[http://www.rudaw.net/english/culture_art/3374.html ''Homosexuality Fears Over Gender Equality in Iraqi Kurdistan''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120124162204/http://www.rudaw.net/english/culture_art/3374.html |date=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}}</ref> کامیل حاجی عەلی، بەڕێوەبەری ئەوقاف و کاروباری ئایینی لە کوردستان وتی کە ئەم یاسایە «بەدڕەوشتی» بڵاودەکاتەوە و کۆمەڵگەی کوردی «تێک دەدات.» دوای کۆمەڵێک جووڵەی ئایینی، [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] کۆنگرەیەکیان بەست و دانیشتووانیان ئاگادار کردەوە کە ئەم یاسایە ھاوسەرگیری ھاوزایەندخوازەکان یاسایی ناکات.<ref name=rudaw/> لە ساڵی ٢٠١٧دا، کەناڵی تەلەڤیزیۆنی ناوخۆی کوردستان [[ئێن ئاڕ تی]] [[بەڵگەفیلم]]ێکیان بە ناو کوردستاندا پەخش کرد لەسەر ھاوزایەندخوازی کە بیرۆکەی گشتیی بابەتەکەیان خستە ڕوو، لە بەڵگەفیلمەکەدا چەند ھاوزایەندخوازێکی کورد بانگھێشت کرابوون بۆ ئەوەی قسە لەسەر بابەتەکە بکەن.<ref name=nrtsreport3619/> بەڵگەفیلمەکە بە گشتی وەڵامێکی خراپی درایەوە لەلایەن کوردستان و کۆمەڵگە ئایینییەکانەوە. لە ١ی حوزەیرانی ساڵی ٢٠١٧، [[ڕێکخراوەی لاڤە|ڕێکخراوی لاڤە]] دامەزرا، کە یەکەم ڕێکخراوە لە ناوخۆی کوردستان بە ئاشکرا داوای مافی ھاوزایەندخوازان بکات. دواتر لاڤە داخراو و کار و چالاکییەکانیان گواستەوە بۆ [[ڕێکخراوەی ڕاسان]]. ڕێکخراوەی ڕاسان لە ساڵی ٢٠٢١دا لەلایەن ئەندام پەرلەمانێکی [[کۆمەڵی دادگەریی کوردستان]] بە ناوی عومەر گوڵپی سکاڵایان لەسەر تۆمار کرا. دواتر چەند ھەوڵێک درا بۆ دەستگیرکردن و دەرکردنی یاسا دژی ھاوزایەندخوازی، بەڵام گشت ھەوڵەکان شکستیان ھێنا. ==== دەمی پێش ئیسلام ==== [[پەڕگە:Édouard-Henri Avril (18).jpg|وێنۆک|وێنەیەکی خەیاڵیی ھادریان و ئەنتینۆس؛ تابلۆکە کاری [[ئێدوارد ھێنری ئاڤریل]] شێوەکاری سەدەی ١٩ و ٢٠ە کە زۆربەی کارەکانی دیمەنی ئیرۆتیکن.|230px]] لە ئیمپڕاتۆرێتی ئاشووری کۆندا، ھاوزایەندخوازی ھەبووە و باو بووە؛ قەدەغەنەکراو بوو ھەروەھا بە بێڕەوشتی یان نەخۆشی دا نەئەندرا. ھەندێک لە تێکستە ئایینییەکان پاڕانەوەی تێدابووە بۆ ھاوزایەندخوازان. چەند کتێب ھەبوون کە بە شێوەیەکی یەکسان پاڕانەوەی تێدابووە بۆ پەیوەندییە سۆزدارییەکانی ھەر سێ ئاڕاستەی زایەندییەکە.<ref>Gay Rights Or Wrongs: A Christian's Guide to Homosexual Issues and Ministry, by Mike Mazzalonga, 1996, p.11</ref><ref>The Nature Of Homosexuality, Erik Holland, page 334, 2004</ref><ref>Pritchard, p. 181.</ref> لە [[ئێرانی مەزن|ئاریانی مەزندا]]، ھاوزایەندخوازی و پەیوەندی سێکسی و ئرۆتیکی نێوان ئەوان ڕێگە پێدراو بووە، تەنانەت لە زۆربەی شوێنە گشتییەکانیشدا. لە سیمینار و بۆنە تایبەتەکانەوە بۆ کامپی سەربازان و گەرماو و کافێخانەکان. لە سەردەمی [[سەفەوییەکان]]دا (١٥٠١–١٧٢٣) تەنانەت خانەی [[لەشفرۆشی|لەشفرۆشی پیاوانیش]] یاسایی بووە.<ref name="Wikipedia">{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر = https://en.wikipedia.org/wiki/Homosexuality#Modern_period|سەردێڕ =Homosexuality |زمان =ئینگلیزی |سەردان =٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref> ھەندێک لە زاناکان دەڵێن کە دەتواندرێت نموونەی ھاوزایەندخوازی لە وێژەی کۆندا بەدی بکرێت، وەک لە [[داستانی گلگامێش]] و چێرۆکی دەیڤد و جۆناتانی [[کتێبی پیرۆز|کتێبی پیرۆزی مەسیحییەکان]] دیارە. لە داستانی گلگامێشدا، پەیوەندی نێوان گلگامێش و کەسایەتییەک بە ناوی ئینکیدو ھاوزایەندخوازی بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dynes|یەکەم=Wayne|سەردێڕ=Homosexuality in the Ancient World|ساڵ=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Garland Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٣-٠٥٤٦-٠|پەڕەکان=vii–xv|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=JrpU6O3VnawC&lpg=PP1&dq=homosexuality%20in%20the%20ancient%20world&pg=PP1#v=onepage&q&f=false|chapter=Introduction|ڕێکەوتی سەردان= ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161130185857/https://books.google.com/books?id=JrpU6O3VnawC&lpg=PP1&dq=homosexuality%20in%20the%20ancient%20world&pg=PP1#v=onepage&q&f=false|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Held|یەکەم=George F.|سەردێڕ=Parallels between The Gilgamesh Epic and Plato's Symposium|ساڵ=١٨٣|پەڕەکان=١٩٩–٢٠٧|editor=Wayne R. Dynes & Stephen Donaldson}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kilmer|یەکەم=Anne Draffkorn|سەردێڕ=A Note on an Overlooked Word-Play in the Akkadian Gilgamesh|ساڵ=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Garland Publishing, Inc.|پەڕە=٢٦٤|editor=Wayne R. Dynes and Stephen Donaldson}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Thorbjørnsrud|یەکەم=Berit|سەردێڕ=What Can the Gilgamesh Myth Tell Us about Religion and the View of Humanity in Mesopotamia?|ساڵ=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Garland Publishing, Inc.|پەڕە=٤٥٢}}</ref> ھەروەک چۆن دەیڤد خۆشەویستییەکی بەھێزی ھەبووە بۆ جۆناتان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ackerman|یەکەم=Susan|بەستەری نووسەر=Susan Ackerman (biblical scholar)|سەردێڕ=When Heroes Love|ناونیشان=https://archive.org/details/whenheroesloveam0000acke|ساڵ=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Columbia University Press|ژپنک=٠-٢٣١-١٣٢٦٠-٣|پەڕەکان=xii}}</ref> == سروشت و کەسایەتی == === کردار و ئارەزووەکان === [[کۆمەڵەی دەروونیی ئەمریکی|کۆمەڵەی دەروونی ئەمریکی]]، [[کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی]]، لەگەڵ کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتی دەڵێن کە ئاڕاستەی زایەندی «تایبەتمەندییەکی کەسیی نییە کە بتواندرێت بە جودایی پێناسە بکرێت، بەڵکو ئاڕاستەی زایەندی جیھانی ئەو کەسە پێناسە دەکات کە ئەگەری دۆزینەوەی پەیوەندییەکی سۆزداری بەچێژی ھەیە تێیدا.»<ref name=amici/> {{دەقی تایبەت|ئاڕاستەی زایەندی بە زۆری وەک خەسڵەتێکی کەسێک باس دەکرێت، وەک [[زایەند|سێکسی ژینناسیی]] و یانیش تەمەن. ئەم تێڕوانینە ناتەواوە لەبەرئەوەی ئاڕاستەی زایەندی بەردەوام بە زاراوەی ژیری پێناسە دەکرێت و پێویست بە پەیوەندی سۆزدارییە لەگەڵ تاکەکەسەکانی تر. کرداری سێکسی و سەرنجی ڕۆمانتیکی بە ھاوزایەندخوازی یان جیاڕەگەزخوازی پۆلێن دەکرێت لەسەر بنەمای زایەندی زیندەیی کەسەکەی کە پێیان ھەڵدەستێت. بە دڵنیایییەوە، پەیوەندی بە کردارەکەوە ھەیە – یان ویستنی کردنی کارەکە – لەگەڵ یەکێکی تر کە جیاڕەگەزخوازی، ھاوزایەندخوازی، یان دووڕەگەزخوازییەکەی خۆی دەنوێنێت. ئەمە کرداری ئاسایی وەک دەست گرتن و ماچکردنیش دەگرێتەوە.<ref name=amici/>}} لە لێکۆڵینەوەیەکی ساڵی ٢٠٠٤دا، کە لەسەر ژنان بوو، ھەردووک ژنە لێزبیان و جیاڕەگەزخوازەکانیش لە ڕووی سێکسییەوە کاریگەرییان کرایە سەر کاتێک فیلمی ئیرۆتیکی و سێکسییان پیشاندرا، فیلمەکان لە ژن و ژن و پیا و ژن پێکھاتبوون و ھەردووکیان کاریگەرییان کردە سەر مەبەستەکان. بەڵام کاتێک ھەمان لێکۆڵینەوە لەگەڵ پیاوە جیاڕەگەزخوازەکان کرا، ئەوان تەنھا بە فیلمێک ئارەزووی سێکسییان بەرز دەبۆوە کە ژنی تێدا بوو، گەیەکانیش تەنھا بەوانەی کە پیاویان تێدابوو. نوێنەری لێکۆڵینەوەکە وتی کە ئاڕاستەی زایەندی ژنان کەمتر تیشکی خستووەتە سەر یەک زایەندی دیاری کراو لە چاو پیاوەکاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| سەردێڕ = Why women are leaving men for other women| ناونیشان = http://www.cnn.com/2009/LIVING/personal/04/23/o.women.leave.menfor.women/| ڕێکەوت = ٢٣ی نیسانی ٢٠٠٩| ڕێکەوتی سەردان = ١٩ی ئایاری ٢٠٠٩|ئیش= CNN| ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20170614055442/http://www.cnn.com/2009/LIVING/personal/04/23/o.women.leave.menfor.women/| ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٧| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === پەیوەندی سۆزداری === [[پەڕگە:Old Male couple.jpg|وێنۆک|دوو خۆشەویستی ھاوزایەندخوازی پیر – پەیوەندی خۆشەویستی نێوان ھاوزایەندخوازان ھەر وەک ھەموو پەیوەندییەکانی تر دەکرێت درێژخایەن بێت.]] ئەو کەسانەی کە ھاوزایەندخوازن دەتوانن بە چەند شێوەیەکی جیاواز خۆیان دەرببڕن، ئەگەریش ھەیە کە بە ڕەفتارەکانیاندا دیاربێت، وەک شێوازی ھەڵبژاردنی پۆشاک و ڕۆیشتن و قسەکردن، لەوانەشە بەو شتانەدا دیار نەبێت.<ref name=apahelp/> ئەوان لەوانەیە بە ناحەزی پەیوەندی لەگەڵ زایەندێکی جیاوازدا ببەستن (ئەگەر پیاو بوو لەگەڵ ژن و بەپێچەوانەوە)، بە سەرەکی بۆ ئەوەی ھەست نەکرێت بەوەی ئەوان کە ھاوزایەندخوازن، لەوانەشە لە پەیوەندی خۆشەویستی ئاسایی (ھاوزایەندخوازی) خۆیان بن، ھەندێکیشیان لەوانەیە ھیچ خۆشەویستییەک نەکەن بە مەبەستی ئایینی.<ref name=apahelp/> یەکێک لە ڕاپرسییەکان وای پیشان دەدات کە لە بەینی ٤٠٪‏ و ٦٠٪‏ گەیەکان لە پەیوەندی سۆزداریان و لە نێوان ٤٥٪‏ و ٨٠٪‏ لێزبیانەکانیش بە ھەمان شێوە.<ref name=aparesolution>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Resolution on Sexual Orientation and Marriage – Research Summary |ناونیشان=http://www.apa.org/about/policy/gay-marriage.pdf |بڵاوکەرەوە=American Psychological Association |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130603131046/http://www.apa.org/about/policy/gay-marriage.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی حوزەیرانی ٢٠١٣}}</ref> لە زانیارییەکانی ڕاپرسییەکەش دەبیندرێت کە لە بەینی ١٨٪‏ و ٢٨٪‏ی خۆشەویستە گەیەکان و لە بەینی ٨٪‏ و ٢١٪‏ی لێزبیانەکان بۆ ماوەی ١٠ ساڵ پێکەوە ماونەتەوە لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکان]]. زۆرێک لەو بەدواداچوونانەی کە کراوە ڕوونی دەکاتەوە کە پەیوەندییە ھاوزایەندەکان و جیاڕەگەزەکانیش یەکسانن لە ڕووی توندی پەیوەندییەکانەوە و ھیچ جیاوازییەکیان نییە. زاناکان دەڵێن کە تەمەن و زایەند باشترە بۆ کردن بە پێوەر بۆ پێوانی درێژخایەنی پەیوەندییەک نەک ئاڕاستەی زایەندی تاکێک. ئەوانەی لە ناو پەیوەندییە ھاوزایەندخوازی و جیاڕەگەزخوازییەکانن وەک یەک ھەوڵی پاراستنی پەیوەندییەکەیان دەدەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-01/apa-elo011708.php |سەردێڕ=Relationship Satisfaction and Commitment |بڵاوکەرەوە=Eurekalert.org |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100507073038/http://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-01/apa-elo011708.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئایاری ٢٠١٠ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=Duffy>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.1300/J082v12n02_01|سەردێڕ=Satisfaction and commitment in homosexual and heterosexual relationships|journal=Journal of Homosexuality|ساڵ=١٩٨٥|یەکەم=S.M/|دوایین=Duffy|نووسەر٢=C.E. Rusbult|بەرگ=١٢|issue=2|پەڕەکان=١–٢٣|ناونیشان=http://www.labmeeting.com/paper/17688909/duffy-rusbult-1985-satisfaction-and-commitment-in-homosexual-and-heterosexual-relationships|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٠٩|pmid=٣٨٣٥١٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171019190212/http://www.labmeeting.com/paper/17688909/duffy-rusbult-1985-satisfaction-and-commitment-in-homosexual-and-heterosexual-relationships|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=Baccman>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=Expectations of romantic relationships: A comparison between homosexual and heterosexual men with regard to Baxter's criteria|journal=Social Behavior and Personality|ساڵ=١٩٩٩|یەکەم=Baccman|دوایین=Charlotte|نووسەر٢=Per Folkesson|نووسەر٣=Torsten Norlander|ناونیشان=http://www.sbp-journal.com/index.php/sbp/article/view/976|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131104194406/http://www.sbp-journal.com/index.php/sbp/article/view/976|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === خۆئاشکراکردن === {{وتاری سەرەکی|خۆئاشکراکردن}} [[پەڕگە:Johanna sigurdardottir official portrait.jpg|upright|وێنۆک|یۆھانا سیگیرادۆتیر، [[سەرۆک وەزیران]]ی پێشووی [[ئایسلەند]]ا، یەکەم [[لێزبیەن|لێزبیانی]] ئاشکرای سەری حکوومەت بووە لە کاتی مۆدێرندا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=ئایسلەنداو و پی ئێمە ھاوزایەندخوازەکەی|ئیش=TIME|نووسەر=موودی جۆناس|ناونیشان=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1875032,00.html|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی دووەم، ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی دووەم، ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170717162851/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1875032,00.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>|ڕاست]] بە ئینگلیزی پێی دەڵێن ''ھاتنەدەرەوە لە دۆڵابی جلەکە''، دەستەواژەیەکە کە بۆ کەسێک بەکاردەھێندرێت کە ئاشکرای دەکات بۆ دەورووبەرەکەی کە ھاوزایەندخوازە. ئەمە پڕۆسەیەکی سەختی ژیانی ھاوزایەندخوازانە چونکە خەمی ئەوەیان دەبێت کە دەورووبەرەکەیان سروشتی ئەوان پەسەند نەکەن و ھەستان بەم کارە لەڕووی دەروونییەوە فشاریان دەخاتە سەر.<ref name="Coming Out: A Journey">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://utahpridecenter.org/index.php?option=com_content&task=view&id=25&Itemid=44 |سەردێڕ=Coming Out: A Journey |بڵاوکەرەوە=Utahpridecenter.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090825202112/http://utahpridecenter.org/index.php?option=com_content&task=view&id=25&Itemid=44 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئابی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بە گشتی، خۆئاشکراکردن بە سێ قۆناغ دادەندرێت. یەکەم قۆناغ ئەوەیە کە تاک تێیدا خۆی دەناسێت یانیش درک بەوە دەکات کە ھاوزایەندخوازە و چێژ لە پەیوەندی ھاوزایەندەکانی وەردەگرێت و ئەم ڕاستییە قبوڵ دەکات. ئەمە زۆرجار بە خۆئاشکراکردنێکی دەروونی ناو دەبرێت.<ref>In a joint statement with other major American medical organizations, the APA says that "different people realize at different points in their lives that they are heterosexual, gay, lesbian, or bisexual". {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.apa.org/pi/lgbc/publications/justthefacts.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070807205013/http://www.apa.org/pi/lgbc/publications/justthefacts.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئابی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Just the Facts About Sexual Orientation & Youth: A Primer for Principals, Educators and School Personnel |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٠٧|ساڵ=١٩٩٩|بڵاوکەرەوە=American Academy of Pediatrics, American Counseling Association, American Association of School Administrators, American Federation of Teachers, American Psychological Association, American School Health Association, The Interfaith Alliance, National Association of School Psychologists, National Association of Social Workers, National Education Association}}</ref> دووەم قۆناغیش بڕیاردانی کەسەکەیە لە ئاگادارکردنەوەی دەورووبەرەکەی (نم. خێزانەکەی و ھاوڕێکان) کە ئەو ھاوزایەندخوازە. سێیەم قۆناغیش تێکەڵبوون و ژیانە لەگەڵ کۆمەڵگەی ئێڵ جی بی تی.<ref name=hrccontinuum>{{بیرخستنەوە|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٠٧|ناونیشان=http://dev.hrc.org/issues/3333.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071102101657/http://dev.hrc.org/issues/3333.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|periodical=Human Rights Campaign |سەردێڕ=The Coming Out Continuum}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071102101657/http://dev.hrc.org/issues/3333.htm |date= ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧}}</ref> لە ئێستادا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، خەڵکی بە گشتی یان لە تەمەنی ١٥–١٨ خۆیان ئاشکرا دەکەن یان لە تەمەنێکی دواتردا کە دەگەنە کۆلێژ بۆ نموونە. لە کوردستان و ئێراق خۆئاشکراکردن بە ڕێژەیەکی زۆر کەم ھەیە و لەوانەیە خەڵکانی ئێڵ جی بی تی خۆیان ئاشکرا نەکەن چونکە ھیچ یاسایەک نییە بیانپارێزێت و ئەگەر ھەیە ژیانیان بکەوێتە مەترسییەوە. لەو تەمەنەدا لەوانەیە بڕوایان بە دەورووبەرەکەیان نەبێت و ئاگاداریان نەکەنەوە، بە تایبەتی چونکە کۆمەڵگە زۆرینەیان بەھۆی ھەڵە تێگەیشتنەوە بە خراپی دادەنێن؛ ھەندێکجار تەنانەت خێزانەکانی خۆشیان نازانن. درک پێ کردن بە ھاوزایەندخوازی خود پرۆسەیەکی ئاسان نییە و بگرە زۆریش ئاڵۆزە. بە پێچەوانەی کۆمەڵەکانی ترەوە (وەک ئایینەکان بۆ نموونە) ھاوزایەندخوازان لە کۆمەڵگەیەکدا گەورە نابن کە یەکسەر ھەڵی بژێرن کە ھاوزایەندخواز بن وەک کەسانی دەورووبەریان،{{تێبینی|لەکاتێکدا کە ھەر مرۆڤێک دەتوانێت ئایین و خووڕەوشتی کۆمەڵگەکەی ھەڵبگرێ، ھاوزایەندخوازان لەتوانایاندا نییە کە ھەڵی بژێرن و بیگۆڕن.}} چونکە شتێک نییە ھەڵبژاردن بێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.washingtontimes.com/news/2014/dec/31/modern-science-says-homosexuality-not-choice/ |سەردێڕ=زانستی مۆدێرن دەڵێت کە ھاوزایەندخوای ھەڵبژاردن نییە |ڕێکەوتی سەردان= ٤ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170606041746/http://www.washingtontimes.com/news/2014/dec/31/modern-science-says-homosexuality-not-choice/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> واتە ھەر تاکێک دەتوانێت بە ئاسانی ھەڵگری ئایین و بیر و باوەڕی باوان و کۆمەڵگەکەی بێت و کەیش ویستی دەتوانێت بیانگۆڕێت، بەڵام لە ھاوزایەندخوازیدا وا نییە و ئەمیان شتێکی درک پێ کردنە نەک ھەڵبژاردن و ھەرگیزیش ناتواندرێت بگۆڕدرێت.<ref>http://truth-out.org/archive/component/k2/item/85575:american-psychology-declares-homosexuality-cant-be-cured{{بەستەری مردوو|url=http://truth-out.org/archive/component/k2/item/85575:american-psychology-declares-homosexuality-cant-be-cured |date=حوزەیرانی ٢٠١٨}}</ref> باشترین بەڵگە لەسەر ئەوە ئەمەیە، ئەگەر پیاوێک جیاڕەگەزخواز بێت، واتە گەی نەبێت، ناتوانێت سێکس لەگەڵ پیاوێکی تردا بکات چونکە دژی سروشتی ئەوە، بە ھەمان شێوە بۆ گەیەک یان لێزبیانێک. ھەندێکجار لە کۆمەڵگەکاندا دەبیسترێت کە کەسێک «گەی بووە بەڵام بووەتەوە بە جیاڕەگەزخواز»، ئەمە لەڕاستیدا مەحاڵە، ئەو کەسە یان ھەر لە سەرەتاوە [[دووڕەگەزخوازی|دووڕەگەزخواز]] بووە یانیش ئێستاش ھەر گەیە. خەڵکانی ئێڵ جی بی (گەی و لێزبیان و دووڕەگەزخوازەکان) زۆرجار لە کۆمەڵگەیەکدا پەروەردە دەکرێن کە کۆنەپەرست و تێنەگەیشتوون بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازی.<ref name="Rosario et al.">Rosario, M. , Schrimshaw, E. , Hunter, J. , & Braun, L. (February 2006). Sexual identity development among lesbian, gay, and bisexual youths: Consistency and change over time. ''Journal of Sex Research'', 43(1), 46–58. Retrieved 4 April 2009, from PsycINFO database.</ref> ئەوان کاتێک لە سروشتی خۆیان تێدەگەن کە سەیری کۆمەڵگەکانی تری دەورووبەریان دەکەن.{{تێبینی|چونکە کۆمەڵگەکانی خۆیان پەروەردەیان ناکەن لەسەر شتێکی وا، تا تەمەنێکی گەورەتر نازانن ئەوان بۆ جیاوازن، بەڵام ھەر لە مناڵییەوە ھەست بەم گۆڕانە دەکەن لە خۆیاندا کاتێک کە لەگەڵ کۆمەڵگە تێکەڵ دەبن و سروشتی خەڵکی تر دەزانن}} ھەندێک لە ھاوزایەندخوازان بە گشتی و بە ڕووی جیھاندا خۆیان ئاشکرا دەکەن،<ref name=glbtqouting>{{بیرخستنەوە|دوایین=Neumann |یەکەم=Caryn E |ناونیشان=http://www.glbtq.com/social-sciences/outing.html |سەردێڕ=Outing |ساڵ=٢٠٠٤|periodical=glbtq.com |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070609220520/http://www.glbtq.com/social-sciences/outing.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٧}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609220520/http://www.glbtq.com/social-sciences/outing.html |date= ٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٧}}</ref> زۆرێکیش لە کەسایەتی ناودار ھەیە لەو شێوەیە، بۆ نموونە [[لەیدی گاگا]]. خۆئاشکراکردن ئاوا بە کراوەیی دەکرێت چەند ھۆکارێکی لە پشتەوە بێت، وەک سیاسی یان ئاکاریی و، دەکەوێتە ناو مەودایەکی فراوانتری ھۆکارییەوە.<ref name=biasfreeusage>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=The Dictionary of Bias-Free Usage: A Guide to Nondiscriminatory Language |دوایین=Maggio |یەکەم=Rosalie |ساڵ=١٩٩١|بڵاوکەرەوە=Oryx Press |ژپنک=٠-٨٩٧٧٤-٦٥٣-٨|پەڕە=٢٠٨}}</ref> === لێزبیانزم و ھاوزایەندخوازیی ژنان === {{ھەروەھا ببینە|لێزبیان}} [[پەڕگە:Simeon Solomon - Sappho and Erinna in a Garden at Mytilene.jpg|وێنۆک|ڕاست|[[سافۆ]] و ئیرینا لە باخچەیەک لە میتیلین.]] لێزبیانەکان زۆرجار ئاڕاستەی زایەندییەکەی خۆیان بە شێوەیەکی جیا ڕووندەکەنەوە وەک لە پیاوە گەیەکان، و تێگەیشتنی جیایان ھەیە لەو ئیتۆلۆژیایانەی کە لە لێکۆڵینەوە لەسەر پیاوە گەیەکان ھاتوونەتە بەردەست. ئەوان لەوانەیە بە شێوەیەکی جیاتر بڕواننە ژیان وەک ھاوزایەندخوازێک وەک لە پیاوەکان. کاتێک لە ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ساڵی ١٩٧٠ لێکۆڵینەوەیەک کرا، لێزبیانەکان باسی ژیانی خۆیان کرد وەک ھاوزایەندخوازان. ئەمە تەنھا بەدواداچوونێکی گەورەیە کە لەسەر ئاڕاستەی زایەندی ژنان کراوە کە ڕوونی دەکاتەوە چۆن ژنەکان دەڕواننە ھاوزایەندخوازی لەوەتەی بەدواداچوونی کینسی کرا لە ١٩٥٣وە. لێکۆڵینەوەکە زانیارییەکی گشتی تێدابوو لەبارەی تێڕوانینی لێزبیانەکان لە پەیوەندی سۆزداری ھاوزایەند و ئاڕاستەی زایەندی ئەوان. لێزبیانەکان ئەو کوالیتییانەیان باس کرد کە لە ژنێکدا ھەیە بەڵام لە پیاوێکدا نییە، ئەوانەش کە وا دەکەن باشتر بن بۆ پەیوەندییەک لەچاو پیاوەکاندا، لەو کوالیتیانە کە ئەوان بەسۆزترن بەرامبەر ھەستی کەسانی تر جگە لە خۆیان وەک لە پیاوان.<ref name="Hite-Rpt">Shere Hite, ''The Hite Report: A Nationwide Study of Female Sexuality'' (N.Y. : Seven Stories Press, 2004 ed. pbk. [1st printing?] © 1976, 1981, 2004), pp. 325–328 & 330 (ISBN 1-58322-569-2).</ref> لێزبیانەکان بە گشتی دوو جۆریان ھەیە، بەچ (پیاوانە) لەگەڵ فێم (ژنانە). بەچەکان وا دەبیندرێن کە قژیان کورتە و پۆشاکی پیاوان لەبەر دەکەن و ژنانەکانیش وەک ھەر خانمێکی ترن. == دێمۆگرافیا == [[پەڕگە:Annise Parker.JPG|وێنۆک|ئانی پارکەر سەرۆکی [[شارەوانی]] شاری ھیوستن بوو لە ٢٠١٠ بۆ ٢٠١٦ و بە کراوەیی ھاوزایەندخوازە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Locke Concedes In Mayor's Race – Politics News Story – KPRC Houston |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://www.click2houston.com/politics/21933862/detail.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091216054340/http://www.click2houston.com/politics/21933862/detail.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091216054340/http://www.click2houston.com/politics/21933862/detail.html |date=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩}}</ref>]] داتا و زانیاری لەسەر گەی و لێزبیانەکان پێویستە بۆ ئەوەی ڕێژەی ھاوزایەندخوازانی جیھان بە جێگیری بزانرێت و بەرچاو بکەوێت کە ھاوزایەندخوازان چۆن مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت لەلایەن کۆمەڵگەوە.<ref name=black/> ئەم داتایانە سوودی زیاتریان دەبێت؛ بۆ نموونە یارمەتی ژماردنی زەرەرەکان و سوودەکانی ئابووری [[پەیوەندیی نافەرمی|پەیوەندی نافەرمی]] دەدات،<ref name=black/> و کاریگەری یاسایی کردنی ڕێگەدان بە بەخێوکردنی ھەتیوەکان لەلایەن ھاوزایەندخوازان دەخاتە ڕوو، ھەروەھا ڕۆڵەکانیان لە نێوان سەربازیی دەوڵەتەکان؛ و لەلایەکی ترەوە، زانینی ڕێژەی «گەی و لێزبیان پەیمان ھەڵدەگرێت لە یارمەتیدانی زانایانی کۆمەڵناسی لە تێگەیشتنی مەودایەکی گەورە لە پرسیاری گرنگ—[وەک] پرسیارەکان لەبارەی ھەڵبژاردەی مارکێتیی گشتییەوە، یەکگرتووی شارستانییەتی مرۆڤایەتی، خانووبەرە، جیاکاری، لەگەڵ بڕیارەکان [لەبارەی ھەڵبژاردەی] نیشتەجێبوونی جوگرافییەوە.»<ref name=black/> پێوانی دیاردەی ھاوزایەندخوازی کارێکی دژوارە، لەبەر ئەوەی دەبێت بایەخێکی زۆر بدرێت بە یەکەی پێوانەکەی بەکاردێت،<ref name="levay"/> وڵاتەکانی جیھان، کە زۆربەیان ڕەتی دەکەنەوە قسە لەسەر ھاوزایەندخوازی بکەن (ئێران بە نموونە)، زانیاریی زیاتر لەسەر سروشتی [[ئاڕاستەی زایەندی|ئاڕاستەی زایەندیی]] کەسەکانەوە، و ھتد. زۆرێک لە خەڵکی ھەن کە سۆزیان ھەیە بەرامبەر کەسانی تر کە لە ھاوزایەندی خۆیانن، بەڵام ڕەتی دەکەنەوە کە دان بەو ڕاستییەدا بنێن کە یان گەیین یان دووڕەگەزخواز. ئەمەش کێشەیەکی ترە. ھەروەھا شتێکی تر کە خەریکە بەدواداچوونەکە مەحاڵ دەکات، ئەوەیە کە دەبێت چەند خەسڵەتێک کە لەوانەیە پەیوەندی بە ئاڕاستەی زایەندییەوە نەبێت دەستنیشان بکات لە خەڵکیدا. لەوانەیە زۆرێک لەو کەسانەی کە خۆیان بە جیاڕەگەزخواز ناودەبەن ھاوزایەندخواز دەربچن.<ref name=black/> [[پەڕگە:Tim Cook 2009 cropped.jpg|وێنۆک|[[تیم کووک]]، سەرۆکی بەڕێوەبەری فەرمانبەرانی کۆمپانیای [[ئەپڵ]] پیاوێکی ھاوزایەندخوازە.<ref name=timcook2719/>]] لە ساڵەکانی ١٩٤٨ و ١٩٥٣دا، زیندەزان و پرۆفیسۆری [[وشەڕەتناسی|ئێتیمۆلۆژیا]] ئاڵفرێد کینسی، ڕای گەیاند کە نزیکەی ٤٦٪‏ خەڵکی لە ڕەگەزی نێر کاردانەوەی سێکسییان بەرامبەر بە ھەردوو زایەند ھەبووە لە تەمەنیاندا، و ٣٧٪‏ ئەو کەسانەش بە لایەنی کەمەوە یەک کاردانەوەی ھاوزایەندخوازییان ھەبووە.<ref name=sexualbehavior37287/><ref name="more-or-less-2010-10-01"/> دواتر ڕەوشتناسییەکەی کینسی ڕەخنەی لێ گیرا لەلایەن جان تەکیەوە، لەبەر بەکارھێنانی سامپڵی ھەڵبژاردوو لەجێی بەکارھێنانی سامپڵی ھەڵکەوتیی.<ref name=idea-creative719/><ref name=idea-creative628/> بەدواداچوونێکی تر کرا بۆ بەدرۆخستنەوەی سامپڵەکانی کینسی، بەڵام لە کۆتاییدا ئەو بەدواداچوونەش بە ھەمان ئەنجامەکەی کینسی گەیشت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Book Review by Martin Duberman, ''The Nation'', November 3, 1997 |ناونیشان=http://www.kinseyinstitute.org/publications/duberman.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090111215816/http://www.kinseyinstitute.org/publications/duberman.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090111215816/http://www.kinseyinstitute.org/publications/duberman.html |date=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}} Martin Duberman on Gebhart's "cleaning" of data</ref> سایمن لاڤەی، کو لێکۆڵەرەوەی سروشتی [[مێشک]]ی ھاوزایەندخوازانە، ئەنجامەکانی کینسی بەکارھێنا وەک نموونەیەک بۆ ئەو ئاگادارییەی کە پێویستە لەکاتی بەدواداچوونی دێمۆگرافیکی، لەبەرئەوەی لەوانەیە ئەنجامی بە تەواوەتی بەدەست بێت لەسەر بنەمای ئەو سیاسەتانەی بەکارھێندراوە بۆ بەڕێوەبردنی بەدواداچوونەکە.<ref name=levay/> بەپێی بەدواداچوونە گەورەکان، ٢٪‏ بۆ ١١٪‏ خەڵکی جۆرێک لە کۆنتاکتی ھاوزایەندییان ھەبووە لە ژیانیاندا؛<ref name = Billy1993/><ref name = Binson1995/><ref name = Johnson1992/><ref name = Laumann1994/><ref name = Wellings1994/><ref name = ACSF1992/><ref name = Bogaert2004/><ref name = Fay1989/><ref name = Sell1995/><ref name=SavinWilliams2009/> ئەم ژمارەیە بەرزتر دەبێتەوە بۆ ١٦–٢١٪‏ کاتێک خووڕەوشتی ھەردوو لا خراونەتە ڕوو لەکاتی بەدواداچوونەکە.<ref name=SavinWilliams2009/> لە لێکۆڵینەوەیەکی ٢٠٠٦دا، ٢٠٪‏ی بەشداربووان بە نەناسراوی دانیان ناوە بە ھەبوونی ھەستی ھاوزایەند تێیان دا، بەڵام تەنھا ٢٪‏ بۆ ٣٪‏ لەو بەشداربووانە خۆیان بە ھاوزایەندخواز ناساندبوو.<ref name="McConaghy et al">McConaghy et al. , 2006</ref> بەدواداچوونێکی تری ١٩٩٢ کە لە بەریتانیا کرا، ئاماژەی بەوە دا کە ٦٫١٪‏ی نێرەکان کردەوەیەکی ھاوزایەندخوازییان کردووە، و لە فەڕەنساش ڕێژەکەی ئەو کەسانە ٤٫١٪‏ بووە.<ref name=gayfeelings2719/> بەپێی ڕاپۆرتێکی ''پەیمانگای ویلیامز'' کە لە ئازاری ٢٠١١ پێشکەش کرا، لە ٩ ملیۆن کەسی پێگەیشتوو لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، تەنھا ٣٫٥٪‏یان گەی، لێزبیان، یان دووڕەگەزخواز بوون.<ref name=statsofusa2719/><ref name=statsofusa3618/> بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٠ی ویلایەتە یەکگرتووەکان، نزیکەی ٦٠١٬٢٠٩ خانوو ھەبووە کە کەپڵی ھاوزایەند تێیدا ژیاون.<ref name=moresources2719/> بەدواداچوونێکی تری ساڵی ٢٠١٣ کە لەلایەن سی-دی-سییەوە کرا و ٣٤٬٠٠٠ ئەمریکی تێیدا بەشدارییان کرد، ڕێژەی لێزبیان و گەیەکان بە ١٫٦٪‏ دەخەمڵێنێت، و ڕێژەی دووڕەگەزخوازەکانیش ٠٬٧٪‏ بوون.<ref name="cdc.gov"/> == دەروونناسی == [[دەروونناسی]] یەکێک بووە لە یەکەمین ئەو زانستانەی کە بە شێوەیەکی تایبەت و جیا لە ھاوزایەندخوازی کۆڵیوەتەوە. یەکەم ھەوڵدان بۆ ئەوەی ھاوزایەندخوازی بە نەخۆشی ناوببرێت لە سەدەی نۆزدەھەم درا لەلایەن چەند سێکسناسێکی تازەپێگەیشتووەوە لە جووڵەیەکی ئەورووپیدا. لە ساڵی ١٨٨٦، سێکسناس ڕیچارد ڤۆن کرافت-ئیبن، ھاوزایەندخوازی لەپاڵ ٢٠٠ بابەتی سێکسیی تر بە سەربەخۆیی باس کرد لە یەکێک لە کتێبەکانیدا لەژێر ناوی ''سایکۆپاتیا سێکسوالیس''. بەپێی کرافت-ئیبن ھاوزایەندخوازی یان لە «قۆناغی دروستبوونی کۆرپەلەدا پەیدا دەبێت»یانیش «دوای لەدایکبوونی.» لە کۆتا دوو دەیەی سەدەی نۆزدەھەمدا، بیرۆکەیەکی جیاواز لەبارەی ھاوزایەندخوازی دەستی گرت بەسەر بوارەکانی [[پزیشکی]] و [[دەروونپزیشکی|دەروونناسیدا]]، کە کردارەکەی بە «شێوەیەکی دروست کە لە کەسێکدا دەبیندرێت بە ئاڕاستەی زایەندییەکی جێگیرەوە» ناوی دەبرت. کۆمەڵەی دەروونی ئەمریکی، کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی، لەگەڵ کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتی دەڵێن: {{دەقی تایبەت|لە ١٩٥٢دا، کاتێک کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی یەکەمین پێڕستی نەخۆشییە دەروونییەکانی بڵاوکردەوە، ھاوزایەندخوازیشی لەخۆ گرتبوو. ھەر یەکسەر دوای ئەمە، ئەم پۆلێنکردنە بەدواداچوونی سەختی بۆ کرا بۆ پشتڕاستکردنەوەی لە لێکۆڵینەوەیەکدا کە لەلایەن پەیمانگای نەتەوەیی تەندروستی دەروونییەوە سپۆنسەر کرابوو. بەھەرحاڵ، ئەم لێکۆڵینەوەیە و ھەموو ئەوانەشی کە بەدوایدا ھاتن شکستیان ھێنا لەوەی کە بتوانن بە بەڵگەی زانستییەوە بیسەلمێنن کە ھاوزایەندخوازی نەخۆشییە یان نائاسایییە و یەکێک لە ئاڕاستەی زایەندییە ئاسایییەکانی مرۆڤەکان نییە. لە ئەنجامی کۆکردنەوەی ئەم جۆرە بەدواداچوونانە، پرۆفیشناڵەکانی پزیشکی، تەندروستی دەروونی، و زانستی کۆمەڵایەتی و ڕەفتاری بەو دەرئەنجامە گەیشتن کە ناوبردنی ھاوزایەندخوازی بە نەخۆشی دەروونی نابەجێیە و ئەو پۆلێنکردنەی کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی خەمڵاندنێکی سەربەخۆیانە بووە و لەسەر بنەمای کۆمەڵایەتی و تێڕوانینی پزیشکیی ھەڵە ھاتووەتە ئاراوە. بەھۆی ئەو بەڵگە زانستیانەی کە ڕووبەڕووی کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی بوونەوە دەربارەی ھەڵەکەیان، ئەوان ھاوزایەندخوازییان لە پێڕستی نەخۆشییە دەروونییەکان دەرکرد لە ساڵی ١٩٧٣دا. دوای ئەوەی کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی بەسەر زانیاری و داتا زانستییەکاندا چوونەوە لەم بارەیەوە، ئەوان ھەمان ڕێیان گرتە بەر لە ١٩٧٥{{تێبینی|کە ھاندانی لابردنی ھاوزایەندخوای بوو لە پێڕستی نەخۆشییەکان}}، ھانی ھەموو پرۆفیشناڵی تەندروستییە دەروونییەکانی دا کە «نوێنەرایەتی لابردنی ئەو نەخۆشییە دەروونییە بدەن کە ماوەیەکی زۆرە دراوەتە پاڵ ھاوزایەندخوازی.» کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتییش ئێستا لەسەر یاسا و سیاسەتێکی ھاوشێوە کار دەکەن. بۆیە، پرۆفیشناڵان و لێکۆڵەرەوەکانی تەندروستی دەروونی دەمێکە ئەو ڕاستییەیان خستووەتە ڕوو کە ھاوزایەندخوازی ھیچ کۆسپ و بەربەستێک دانانێت لەبەردەم ژیانێکی خۆش و تەندروست و بەپڕشت، و ھەروەھا زۆرینەی ھاوزایەندخوازانی جیھان بە شێوەیەکی دروست لە مەوداکانی کۆمەڵایەتی و پەیوەندییەکان دەبیندرێن.<ref name=amici/>|25px|25px|<ref name="rcp2007"/>}} [[پەڕگە:Richard von Krafft Ebing.jpg|وێنۆک|ڕاست|کرافت-ئیبن، نووسەری ''سایکۆپاتیا سێکسیوالیس''، ١٨٤٠–١٩٠٢.]] ھەتاکو ئێستاش یەکدەنگی لەلایەن زانایانی تەندروستی بەردەوامە لەسەر ئەوەی کە پەیوەندی سێکسی و سۆزداری نێوان ھاوزایەندخوازان بە تەواوەتی سروشتی و ئاسایی و تەندروستە.<ref name=response>American Psychological Association: [http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/therapeutic-response.pdf Appropriate Therapeutic Responses to Sexual Orientation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100615023708/http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/therapeutic-response.pdf |date=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٠}}</ref> لە ئێستادا بەدواداچوونێکی گەورە و قووڵ ھەیە کە دەیسەلمێنێت کە کەسێک گەی، لێزبیان، یانیش دووڕەگەزخواز بێت، دەروونێکی ئاسایی و بێ کێشەی ھەیە و لە توانایدایە بە شێوەیەکی ئاسایی ژیان بباتە سەر.<ref name="rcp2007"/> ڕێکخراوی ''تەندروستیی جیھانی'' لە یەکێک لە پێڕستەکانیدا بەھەمان شێوە سەرەتا ھاوزایەندخوازی بە نەخۆشی ناودەبرت، بەڵام دواتر لە پێڕستەکە لابرا دوای ئەوەی ٤٣ ڕێکخراوی تەندروستیی جیھانی دژی ئەمە وەستان لە ١٧ی ئایاری ١٩٩٠.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.euro.who.int/en/what-we-do/health-topics/communicable-diseases/hivaids/news/news/2011/6/stop-discrimination-against-homosexual-men-and-women |سەردێڕ=Stop discrimination against homosexual men and women |بڵاوکەرەوە=World Health Organisation — Europe |ڕێکەوت=١٧ی ئایاری ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120709194330/http://www.euro.who.int/en/what-we-do/health-topics/communicable-diseases/hivaids/news/news/2011/6/stop-discrimination-against-homosexual-men-and-women |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تەممووزی ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileCategory=50&FileID=546 |سەردێڕ=The decision of the World Health Organisation 15 years ago constitutes a historic date and powerful symbol for members of the LGBT community |بڵاوکەرەوە=ILGA |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091030051630/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileCategory=50&FileID=546 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091030051630/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileCategory=50&FileID=546 |date=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩}}</ref><ref name=pinknewsstigma>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Homophobic stigma&nbsp;– A community cause |ناونیشان=http://www.pinknews.co.uk/news/articles/2005-1496.html |ڕێکەوت=١٧ی ئایاری ٢٠٠٦|periodical=PinkNews.co.uk |یەکەم=Marc |دوایین=Shoffman |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070419234733/http://www.pinknews.co.uk/news/articles/2005-1496.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی نیسانی ٢٠٠٧}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070419234733/http://www.pinknews.co.uk/news/articles/2005-1496.html |date=١٩ی نیسانی ٢٠٠٧}}</ref> ''کۆمەڵگەی دەروونپزیشکی چینی'' ھاوزایەندخوازی لە پێڕستی نەخۆشییە دەروونییەکان لادا لە ساڵی ٢٠٠١دا دوای پێنج ساڵ لە بەدواداچوون لەسەر ھاوزایەندخوازی.<ref>''The New York Times'': [https://www.nytimes.com/2001/03/08/health/08PSYC.html Homosexuality Not an Illness, Chinese Say] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160722131618/http://www.nytimes.com/2001/03/08/health/08PSYC.html |date=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> کۆلێژی ڕۆیاڵی دەروونپزیشکان دەڵێت: «ئەم مێژووە بەدبەختە ڕوونی دەکاتەوە کە چۆن کۆمەڵێک لە خەڵکی بە تایبەتمەندییەکی کەسییەوە تووشی لێکۆڵینەوەی پزیشکی زیان بەخش دەبن و دەبنە بنەمای بە-کەم-سەیرکردن لە کۆمەڵگەدا.»<ref name="rcp2007"/> ھەرچەندە کە زانست ئەوەی پشتڕاست کردووەتەوە کە ھاوزایەندخوازی سروشتێکی ئاسایی مرۆڤە، ھاوزایەندخوازان ھێشتا تووشی ڕەتکردنەوە دەبن لەلایەن ھەندێک لە ھاوڕێکانیان و ئەندامانی خێزانەکانیان، کە ئەمەش ڕوونی دەکاتەوە کە کەسانی ئێڵ جی بی تی لە ڕووی دەروونییەوە قورسیی زیاتریان دەخرێتە سەر وەک لە مرۆڤێکی باوی تر. ھەندێک لەو لێزبیان و گەی و دووڕەگەزخوازانەی کە دەست درێژ دەکەن بۆ تێراپی و چارەسەری دەروونی، لەبەر ھەمان ئەو ھۆکارانەیە کە جیاڕەگەزخوازان ڕووی تێدەکەن (فشار و دڵەڕاوکێ، کێشەی پەیوەندی، کێشە لە کار و لەگەڵ ھاوڕێکانیدا، ھتد)؛ ئاڕاستەی زایەندی ئەوان ھیچ پەیوەندییەکی بەم کێشانەوە نییە و ھیچ پزیشکێکی دەروونی لە ئاڕاستەی زایەندی کەس ناپرسێت لەکاتی تیمارکردنیان. ئیتر ھەر کێشەیەکی ھەبێت کەسەکە، چانسێکی زۆر ھەیە کە ڕووبەڕووی [[ھۆمۆفۆبیا]] دەبێتەوە دوای وەرگرتنی تیمارەکەی، بەبیانووی ئەوەی کە ئەو کەسە بۆیە لەڕووی دەروونییەوە فشاری لەسەر بووە چونکە ھاوزایەندخواز بووە.<ref name=textbook>Cabaj, R; Stein, T. eds. ''Textbook of Homosexuality and Mental Health'', p. 421</ref> بەھەرحاڵ، ئاڕاستەی زایەندی کەسێک ھیچ پەیوەندییەکی بە نەخۆشییە دەروونییەکانییەوە نییە. == ھۆکارەکان == === بۆماوەیییەکان بەرامبەر بە ژینگەیییەکان === ھەرچەندە زاناکان فاکتەرە بۆماوەیییەکانیان بەلاوە گرنگترە،<ref name="Frankowski"/> ئەوان ئەگەریان بۆ ئەوە داناوە کە دەکرێت ھاوزایەندخوازی لە ھەردوو بۆماوەیی و ژینگەییشەوە دروست ببێت و باوەڕیان تەنھا بە یەک دانە نییە و ئەوی تریان پشتگوێ خستبێت. ئەوان دەڵێن کە ئاڕاستەی زایەندیی کەسێک ھەر زوو لە تەمەنی لاوێتییەوە دەردەکەوێت و، جێندررخوازی بەھۆی دەستتێوەردانێکی ئاڵۆزی [[:en:Nature versus nurture|سروشت و نەرچەر]] دروست دەبێت.<ref name="apahelp"/><ref name="Lamanna"/><ref name="Stuart"/> فاکتەرە بایۆلۆژییەکان بۆماوەیی و ھۆرمۆنییە، کە ھەردووکیان ڕۆڵی سەرەکییان ھەیە لە پێگەیاندنی مێشک، و فاکتەرە ژینگەیییەکانیش لەوانەیە پەیوەست بە کۆمەڵایەتی و ژینگەی گەورەبوونی ھاوزایەندخوازەکە بێت.<ref name="apahelp"/><ref name="Frankowski"/><ref name="Lamanna"/> ھەر کامێک لەوانە بێت، زاناکان پێیان وانییە کە ھاوزایەندخوازی ھەڵبژاردنی کەسەکەیە.<ref name="Lamanna"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.rcpsych.ac.uk/pdf/PS02_2014.pdf|سەردێڕ=Royal College of Psychiatrists' statement on sexual orientation|بڵاوکەرەوە=Royal College of Psychiatrists' statement on sexual orientation|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170809182830/http://www.rcpsych.ac.uk/pdf/PS02_2014.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئابی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پەیمانگای ئەمریکیی پزیشکیی مناڵان دەڵێت: {{وتە لەگەڵ سەرچاوە|ھیچ بەڵگەیەکی زانستی نییە [جەخت لەسەر ئەوە بکاتەوە] کە [[دایک و باوک]]ایەتی نائاسایی، دەستدرێژی سێکسی، یانیش ڕووداوە ناحەزەکانی تری ژیان کاریگەری ھەیە لەسەر [دروستبوونی] ئاڕاستەی زایەندی. ئەو بەڵگانەی ئێستا ھەن پیشانی دەدەن کە زۆرجار ئاڕاستەی زایەندی لە تەمەنی لاوێتیدا سەر ھەڵدەدات.|<ref name="Frankowski"/><ref name="perrin2002">{{بیرخستنەوەی کتێب| دوایین = Perrin | یەکەم = E. C. | سەردێڕ = Sexual Orientation in Child and Adolescent Health Care | ناونیشان = https://archive.org/details/sexualorientatio0000perr_u2r7 | بڵاوکەرەوە = Kluwer Academic/Plenum Publishers | ساڵ = ٢٠٠٢|شوێن= New York | ژپنک = ٠-٣٠٦-٤٦٧٦١-٥}}</ref>}} کۆمەڵەی دەروونی ئەمریکی، کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی، لەگەڵ کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتی لە ٢٠٠٦دا وتیان: {{وتە لەگەڵ سەرچاوە|لە ئێستادا، ھیچ بەڵگەیەکی زانستی یەکدەنگ نییە لەسەر فاکتەرێکی دیاری کراو کە وا لە کەسێک دەکات ببێت بە جیاڕەگەزخواز، ھاوزایەندخواز، یانیش دووڕەگەزخواز–بە کاریگەرییە بایالۆژی و دەروونی و کۆمەڵایەتییەکانیشەوە کە لەوانەیە لەسەر باوان ھەیانبووبێت. بەھەرحاڵ، زۆرینەی بەڵگەکان وای پیشان دەدەن کە زۆرینەی گەی و لێزبیانەکان لەلایەن باوانی جیاڕەگەزخوازەوە گەورە کراون و زۆرینەی ئەو مناڵانەشی لەلایەن دایک و باوکی ھاوزایەندخوازە گەورە دەکرێن{{تێبینی|باوانی ھاوزایەندخواز مەبەست لە دوو دایک یان دوو باوکە. ھاوزایەندخوازان چونکە مناڵیان نابێت، ئەوان دەتوانن ھەتیوەکان بەخێوکەن}} لەکاتی گەورەبوونیاندا دەبن بە جیاڕەگەزخواز.|<ref name="apahelp"/>}} بەدواداچوون لەسەر ھاوزایەندخوازی کۆمەڵە دیبەیتێکی زانستی و سیاسی و کۆمەڵایەتی دەھێنێتە ئاراوە و ئەگەری زیاتر فەحسکردنی دوو کەس پێش ھاوسەرگیری بەرزتر دەکاتەوە.<ref name=chicagotribune>{{بیرخستنەوە|ناونیشان=http://archives.chicagotribune.com/2007/aug/12/news/chi-gaygene_bd12aug12 |سەردێڕ=Study of gay brothers may find clues about sexuality |یەکەم=Robert |دوایین=Mitchum |periodical=Chicago Tribune |ڕێکەوت=١٢ی ئابی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081023155659/http://archives.chicagotribune.com/2007/aug/12/news/chi-gaygene_bd12aug12 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081023155659/http://archives.chicagotribune.com/2007/aug/12/news/chi-gaygene_bd12aug12 |date=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.churchtimes.co.uk/content.asp?id=60752 |سەردێڕ=How much is known about the origins of homosexuality? |بڵاوکەرەوە=Church Times |ڕێکەوت=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100406055257/http://www.churchtimes.co.uk/content.asp?id=60752 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی نیسانی ٢٠١٠}}</ref> تاکو ئێستا ھیچ «جینێکی گەی» نەدۆزراوەتەوە، ھەرچەندە چەندجارێکیش ھەوڵی دۆزینەوەی دراوە. لەلایەکی ترەوە، چەند بەڵگەیەکی باشی بۆماوەیی ھەن کە لەسەر ھاوزایەندخوازی کراون، بە تایبەتی لە نێرەکاندا، کە لەسەر [[دووانە]]کان کراون. باسەکە دەچێتەوە سەر کرۆمۆسۆم ٨ لەگەڵ جینی XQ28 لەسەر کرۆمۆسۆمی ئێکس.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Ngun |یەکەم١= TC |دوایین٢= Vilain |یەکەم٢= E |ساڵ= ٢٠١٤|سەردێڕ= The biological basis of human sexual orientation: is there a role for epigenetics? | journal = Adv Genet |بەرگ= ٨٦|پەڕەکان= ١٦٧–٨٤| doi = 10.1016/B978-0-12-800222-3.00008-5 | pmid = ٢٥١٧٢٣٥٠}}</ref> ماوەیەک دەبێت کە ئاڕاستەی زایەندی دەدرێتە پاڵ ئێپیجێنێتیکس. === لە ڕووی ئێڤەلوشن و پەرەسەندنەوە === {{multiple image | align = vertical | width1 = 120 | image1 = Double Mars symbol.svg | caption1 = نیشانەی ھاوزایەندخوازیی نێر | width2 = 120 | image2 = Double Venus symbol.svg | caption2 = نیشانەی ھاوزایەندخوازیی مێ }} بەڕێوەبەرانی لێکۆڵینەوەیەکی ساڵی ٢٠٠٨ ڕایان گەیاند کە «بەڵگەی باوەڕپێکراو ھەیە لەسەر ئەوەی کە ئاڕاستەی زایەندی مرۆڤەکان کاریگەری بۆماوەیی لەسەرە، لەبەر ئەوە نازانرێت ھاوزایەندخوازی، کە یارمەتی کەمکردنەوەی [[زاوزێ]] دەدات، چۆن بە ڕێژەیەکی زۆر لە کۆمەڵگەدا دەرکەوتووە.» ئەوان ئاماژەیان بەوە کرد کە لەکاتێکدا جێنەتیکی ھاوزایەندخوازەکان ڕێگرن لەبەردەم زاوزێ لەنێوانیاندا، ئەوان لەوانەیە سوود لە جیاڕەگەزخوازەکانی دەورووبەریان وەرگن بۆ زاوزێ.<ref>Zietsch et al. (2008)</ref> بۆ نموونە، گەیەکان لە ڕێگەی چاندنی سپێرمی یەکێک لە پیاوەکان لە [[ژن]]ێکی دیاریکراودا کە لە تاقیگەدا دەکرێت، مناڵ دروست بکەن، لەوانەشە ھەتیو بەخێو بکەن، لێزبیانەکانیش لە [[ھێلکەدان]]ی یەکێکیان سپێرم دەچێندرێت و یەکێکیان دەبنە ھەڵگری مناڵەکە؛ ئەگەریشی ھەیە کە یەکێک بە کرێ بگرن مناڵێکیان بۆ دروست بکات. لێکۆڵینەوەیەکی ٢٠٠٩ش ئاماژەی دا بە زیادبوون لە دانیشتووانە ھاوزایەندخوازە ژنەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=New Evidence of Genetic Factors Influencing Sexual Orientation in Men: Female Fecundity Increase in the Maternal Line |ناونیشان=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_2009-06_38_3/page/393 |نووسەر١=Iemmola, Francesca |نووسەر٢=Camperio Ciani, Andrea|journal=Archives of Sexual Behavior|بڵاوکەرەوە=Springer Netherlands|ساڵ=٢٠٠٩|بەرگ=٣٨|doi=10.1007/s10508-008-9381-6|pmid=١٨٥٦١٠١٤|پەڕەکان=٣٩٣–٩}}</ref> بەدواداچوونێکی ''بەیڵی و زەک'' دوای لێکۆڵینەوە لەسەر ھاوزایەندخوازی لە ئاژەڵاندا تووانی تەحەدای ئەو بیرۆکەیە بکات کە دەڵێت ھاوزایەندخوازی یارمەتی کەمکردنەوەی دانیشتووان دەدات. ھەروەھا ئەوان پێشنیار دەکەن کە بەدواداچوونەکانی داھاتوو تیشک بخاتە سەر ھۆکارە بۆماوەیییەکان لەجیاتی دەرکەوتن و ئۆریجنەکەی.<ref name="Bailey et al.">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Bailey |یەکەم١= N. W. |دوایین٢= Zuk |یەکەم٢= M. |ساڵ= ٢٠٠٩|سەردێڕ= Same-sex sexual behavior and evolution |ناونیشان= http://www.faculty.ucr.edu/~mzuk/Bailey%20and%20Zuk%202009%20Same%20sex%20behaviour.pdf | format = PDF | journal = Trends In Ecology & Evolution |بەرگ= ٢٤| issue = 8|پەڕەکان= ٤٣٩–٤٤٦| doi = 10.1016/j.tree.2009.03.014 | pmid=١٩٥٣٩٣٩٦}}</ref> === ھەوڵدان بۆ گۆڕینی ئاڕاستەی زایەندی کەسەکان === ھەتاکو ئێستا ھیچ لێکۆڵینەوەیەکی فەرمی زانستی نییە کە ئەوە ڕوونبکاتەوە کە دەکرێت ئاڕاستەی زایەندی کەسێک بگۆڕدرێت، ھەرچەندە ھەوڵی ئەم کردارە دراوە و دەدرێت لەلای ئەو کۆمەڵگایانەی کە لە ڕووی ئایینییەوە توندن و پێوەرێکی ڕەوشتیی جیاوازیان ھەیە وەک لە کۆمەڵگە پێشکەوتووەکان.<ref name="apa2009"/> یەکدەنگی پڕۆفیشناڵەکانی زانستی کۆمەڵایەتی و ڕێکخراوە دەروونی و تەندروستییەکانی تر ئەوەیە کە ھاوزایەندخوازی شتێکی ئاسایییە و یەکێکە لە ئاڕاستەی زایەندییەکانی مرۆڤەکان و ھەتاھەتاییشە، بۆیە نەخۆشییەکی دەروونی نییە و کەواتە چارەسەریشی نییە.<ref name="apa2009"/> کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی دەڵێت کە «زۆربەی کەسەکان ھەست بە ھیچ ھەڵبژاردنێک ناکەن لە ئاڕاستەی زایەندییەکەیان.»<ref name="answers">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.apa.org/topics/sexuality/sorientation.pdf |سەردێڕ=Answers to Your Questions. For a Better Understanding of Sexual Orientation & Homosexuality |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=American Psychological Association |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140111050857/http://www.apa.org/topics/sexuality/sorientation.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کۆمەڵێک کەس ئەو بیر و باوەڕەیان ھێناوەتە ئاراوە کە گوایە ھاوزایەندخوازی نەخۆشییەکی دەروونییە، کێشەیەکە لەکاتی دروستبوونی کۆرپەلە یانیش بەرھەمی سیستی ئایین و ڕەوشتە و دەمەقاڵێی ئەوە دەکەن کە گوایە ھاوزایەندخوازی دەتواندرێت «چارەسەر بکرێت» بە بەکارھێنانی سایکۆتێراپی یان ئایین و دەستتێوەردان لەم کردارە. زۆرێک لەو کەسانەی ھەڵگری ئەم بیر و باوەڕەن و ھەوڵی بڵاوکردنەوەی دەدەن، وەک بیندراوە، بەشێکن لە جووڵەیەکی سیاسیی ئایینی کە توندڕەوی و ستێریۆتایپ بەرامبەر بە کۆمەڵگەی ئێڵ جی بی تی بەرز دەکاتەوە.<ref name="apa2009"/> تاکو ئێستا ھیچ ڕێکخراوێکی دەروونی پرۆفیشناڵ و پێشکەوتوو ھەوڵی گۆڕینی ھاوزایەندخوازییان لە ھیچ کەسێکدا نەداوە و بەڵکو دژی ئەوەشن و سیاسەتەکانیان خەڵکی ئاگادار دەکاتەوە لە دوورکەوتنەوە لە شتێکی وا. لەو ڕێکخراوە پزیشکییە پێشکەوتووانەی کە دژی ھەوڵی گۆڕینی ئاڕاستەی زایەندی دەدەن پێکھاتوون لە: یەکێتی دەروونپزیشکی ئەمریکی، یەکێتی دەروونی ئەمریکی، یەکێتی ڕاوێژکاری ئەمریکی، کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.glad.org/uploads/docs/cases/2009-11-17-doma-aff-herek.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/5sEshQkXj?url=http://www.glad.org/uploads/docs/cases/2009-11-17-doma-aff-herek.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئابی ٢٠١٠ |سەردێڕ=Expert affidavit of Gregory M. Herek, Ph.D. |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |df=dmy}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100828054600/http://www.glad.org/uploads/docs/cases/2009-11-17-doma-aff-herek.pdf |date=٢٨ی ئابی ٢٠١٠ }}</ref> زانکۆی ڕۆیاڵی دەروونپزیشکان،<ref name=royal2009>Royal College of Psychiatrists: [http://www.rcpsych.ac.uk/press/pressreleasearchives/2009/statement.aspx Statement from the Royal College of Psychiatrists' Gay and Lesbian Mental Health Special Interest Group] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100527055029/http://www.rcpsych.ac.uk/press/pressreleasearchives/2009/statement.aspx |date=27 May 2010}}</ref> لەگەڵ کۆمەڵگەی دەروونپزیشکی ئوستراڵین.<ref name="aps">Australian Psychological Society: [http://www.psychology.org.au/publications/tip_sheets/orientation/ Sexual orientation and homosexuality] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090717121843/http://www.psychology.org.au/publications/tip_sheets/orientation/ |date=17 July 2009}}</ref> یەکێتی دەروونپزیشکی ئەمریکی و زانکۆی ڕۆیاڵی دەروونپزیشکان ناڕەزاێتی خۆیان دەربڕی لەبارەی ئەو ڕێکخراوانەی ھەوڵی گۆڕینی ھاوزایەندخوازییان داوە چونکە ئەوان بەبێ ھیچ بەدواداچوونێکی زانستی ئەم ھەوڵانە دەدەن و «بەڵگە» زانستییەکانیان لەسەر ئەوەی کە گوایە ھاوزایەندخوازی نەخۆشییە لاوازە و باوەڕپێنەکراوە. ئەوان ڕوونیان کردەوە کە ھەوڵێکی وا بە فیڕۆ دەڕوات و تەنھا کێشەی کۆمەڵایەتی دروست دەکات.<ref name="royal2009"/><ref name="apaexgay">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/policy/ex-gay.pdf |سەردێڕ=Statement of the American Psychological Association |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110806095055/http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/policy/ex-gay.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی ئابی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> یەکێتی دەروونپزیشکی ئەمریکی دەڵێت کە «ھاوزایەندخوازی ھەرگیز ھەڵبژاردنێک نییە کە بتواندرێت بگۆڕدرێت، و ئاڕاستەی زایەندی کاریگەرییەکی دوولایەنەی فاکتەرە زیندەیی و ژینگەیییەکانە [...] کە لە تەمەنێکی گەنجدا لە کەسێکدا دەردەکەوێت<ref name="Lamanna"/> [...] و [بەڵگەکان پیشانی دەدەن] کە فاکتەرە زیندەیی و بۆماوەیی و ھۆرمۆنییەکان کاریگەرییەکی مەزنیان لەسەر ئاڕاستەی زایەندی ھەیە.» ئەوان دەڵێن کە «شوناسی زایەندیی{{تێبینی|شوناسی زایەندیی بە sexual identity ھاتووە، ئەمە بیرۆکەی کەسێکە لەسەر ئەوەی کە ئەو ئایا نێرە یان مێیە. ئەمە بە تەواوەتی جیاوازە لە ئاڕاستەی زایەندی کە بەرامبەر بە sexual orientation ھاتووە، ئەمەش ھۆکارێکە کە وادەکات کە بە ھەڵە ھاوزایەندخوازی بە نەخۆشی لەقەڵەم بدرێت، لەبەرئەوەی زۆرجار لەگەڵ شوناسی زایەندیی تێکەڵ دەکرێت.}} – نەک ئاڕاستەی زایەندی – دەتواندرێت لەڕێی سایکۆتێراپییەوە یان ڕووداوەکانی ژیانەوە بگۆڕدرێت»<ref name=apa2009/> واتە ھاوزایەندخوازی وەک شوناسی ڕەگەزیی نییە بگۆڕدرێت. ئەوان ھەروەھا وتوویانە کە «کەسەکان لەوانەیە ئاگاداربنەوە لە ئاستی جیاوازی ژیانیاندا کە ئەوان جیاڕەگەزخواز، گەی، لێزبیان، یان دووڕەگەزخوازن» و «دژی ھەر چارەسەرێکی دەروونی دەبێت، وەک تێراپی دووبارەبووەوە و 'گۆڕین'، کە لەسەر بنەمای ئەو لێکدانەوەیە ھاتووەتە ئاراوە کە گوایە ھاوزایەندخوازی لەخۆیدا نەخۆشی دەروونییە» یەکێتی دەروونپزیشکی ئەمریکی ھەروەھا ھانی پرۆفیشناڵەکانی تەندروستی دەدات کە خۆیان لە بە-ھەڵە-بڵاوکردنەوەی زانیارییە پزیشکییەکان دەربارەی ھاوزایەندخوازی بەدوور بگرن و باسی شتێکی وەک ئاڕاستەی زایەندی نەکەن لەکاتی چارەسەرکردنی نەخۆشێکدا.<ref name="apa2009"/> == گەورەکردنی مناڵان == لەوەتەی ھاوزایەندخوازەکان لە ھەندێک لە شوێنەکانی جیھان مافی ھاوسەرگیری و بەخێوکردنی مناڵیان پێ دراوە، تێبینی کراوە کە باوانە ھاوزایەندخوازەکان ھێندەی باوانە جیاڕەگەزخوازەکان بەتوانان لە بەخێوکردنی مناڵەکانیان و توانیویانە بە شێوەیەکی تەندروست گەورەیان بکەن و لە ڕووی کۆمەڵایەتیی و دەروونییەوە ھەر وەک مناڵەکانی تر بوون کە لەلایەن باوانە جیاڕەگەزخوازەکانەوە گەورەکراون؛ بگرە باشتریش بوون.<ref name=cpa2006>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/Marriage%20of%20Same-Sex%20Couples%20Position%20Statement%20-%20October%202006%20(1).pdf |سەردێڕ=Marriage of Same-Sex Couples&nbsp;– 2006 Position Statement Canadian Psychological Association |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090419195945/http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/Marriage%20of%20Same-Sex%20Couples%20Position%20Statement%20-%20October%202006%20(1).pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی نیسانی ٢٠٠٩ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=apsp>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.psychology.org.au/Assets/Files/LGBT-Families-Lit-Review.pdf |سەردێڕ=Elizabeth Short, Damien W. Riggs, Amaryll Perlesz, Rhonda Brown, Graeme Kane: Lesbian, Gay, Bisexual and Transgender (LGBT) Parented Families&nbsp;– A Literature Review prepared for The Australian Psychological Society |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110304014530/http://www.psychology.org.au/Assets/Files/LGBT-Families-Lit-Review.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠١١}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110304014530/http://www.psychology.org.au/Assets/Files/LGBT-Families-Lit-Review.pdf |date= ٤ی ئازاری ٢٠١١}}</ref><ref name=amici2010>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ca9.uscourts.gov/datastore/general/2010/10/27/amicus29.pdf |سەردێڕ=Brief of the American Psychological Association, The California Psychological Association, The American Psychiatric Association, and the American Association for Marriage and Family Therapy as Amici Curiae in support of plaintiff-appellees |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101226182332/http://www.ca9.uscourts.gov/datastore/general/2010/10/27/amicus29.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەپێی لێکۆڵینەوە و بەدواداچوونی وێژەی زانستیی، ھیچ بەڵگەیەک نییە کە بەپێچەوانەوە شتەکان نیشان بدات و بڵێت کە ئەو مناڵانەی لەلایەن باوانە ھاوزایەندخوازەکانەوە گەورەکراون ھیچ کێشەیەکیان ھەیە.<ref name="amici"/><ref name=pediatrics>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Pawelski JG, Perrin EC, Foy JM, etal |سەردێڕ=The effects of marriage, civil union, and domestic partnership laws on the health and well-being of children |journal=Pediatrics |بەرگ=١١٨|issue=1 |پەڕەکان=٣٤٩–٦٤|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٦|pmid=١٦٨١٨٥٨٥|doi=10.1542/peds.2006-1279}}</ref><ref name="herek2006">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=Herek GM |سەردێڕ=Legal recognition of same-sex relationships in the United States: a social science perspective |journal=The American Psychologist |بەرگ=٦١|issue=6 |پەڕەکان=٦٠٧–٢١|ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٦|pmid=١٦٩٥٣٧٤٨|doi=10.1037/0003-066X.61.6.607 |ناونیشان=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠|df=dmy}} {{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=stacey2010>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشان=http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/fulltext/123248173/HTMLSTART?CRETRY=1&SRETRY=0|سەردێڕ=How Does the Gender of Parents Matter|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|doi=10.1111/j.1741-3737.2009.00678.x|بەرگ=٧٢|journal=Journal of Marriage and Family|پەڕەکان=٣–٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=cpa2005>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/advocacy/brief.pdf |سەردێڕ=Brief presented to the Legislative House of Commons Committee on Bill C38 by the Canadian Psychological Association – June 2, 2005. |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121013225547/http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/advocacy/brief.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەدواداچوونەکان ئەوە پیشان دەدەن کە مناڵەکانی کە لەلایەن باوانە ھاوزایەندخوازەکانەوە گەورە دەکرێن کەمتر خەم لە ھاوزایەندخوازی دەخۆن و زیاتر کراوەن بە ڕوویدا.<ref name=ABCNews>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Census 2010: One-Quarter of Gay Couples Raising Children |یەکەم=SUSAN |دوایین=DONALDSON JAMES |ناونیشان=http://abcnews.go.com/Health/sex-couples-census-data-trickles-quarter-raising-children/story?id=13850332 |newspaper=ABC News |ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠١٣|وتەگێڕانەوە="Still, more than 80 percent of the children being raised by gay couples are not adopted, according to Gates." |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170630053712/http://abcnews.go.com/Health/sex-couples-census-data-trickles-quarter-raising-children/story?id=13850332 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەروەھا ھەمان بەدواداچوون ڕوونی دەکاتەوە کە ئەو ھاوزایەندخوازانەی کە پێشووتر [[ھاوسەرگیری]]یان کردووە و مناڵیان لە ڕەگەزی بەرامبەر ھەبووە، مناڵەکانیشیان لەکاتی گەورەبوونیاندا توخمێکی ھاوزایەندخوازییان تێدا دەرکەوتووە، ئەمەش بەھۆی جێنێتیک و بۆماوەیییەوە ڕوودەدات، ھەرچەندە ئەوە حاڵەتێکی زۆر دەگمەنە و ئەو مناڵانەی کە لەلایەن باوانە ھاوزایەندخوازەکانەوە گەورە دەکرێن زۆرینەیان جیاڕەگەزخواز دەردەچن.<ref name="Stacey_Biblarz">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Stacey J, Biblarz TJ |ساڵ= ٢٠٠١|سەردێڕ= (How) Does the Sexual Orientation of Parents Matter? |ناونیشان= http://faculty.law.miami.edu/mcoombs/documents/Stacey_Biblarz.pdf | format = PDF | journal = American Sociological Review |بەرگ= ٦٦| issue = 2 |پەڕەکان= ١٥٩–١٨٣|وتەگێڕانەوە= This may be partly due to genetic and family socialization processes, but what sociologists refer to as "contextual effects" not yet investigated by psychologists may also be important...even though children of lesbian and gay parents appear to express a significant increase in homoeroticism, the majority of all children nonetheless identify as heterosexual, as most theories across the essentialistt" to "social constructionist" spectrum seem (perhaps too hastily) to expect. | doi = 10.2307/2657413 |ڕێکەوتی سەردان= ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110928195415/http://faculty.law.miami.edu/mcoombs/documents/Stacey_Biblarz.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٥دا، پڕۆفێسۆری دەروونناسی چارلۆت جەی پاترسن، بەدواداچوونێکی ئەنجام دا بۆ کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی و داتاکانیش ئەوەیان پشتڕاست کردەوە کە ڕێژەی ھاوزایەندخوازی لە نێوان مناڵەکانی ئەواندا کەم بووە.<ref name="APAreport">American Psychological Association [http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/parenting-full.pdf Lesbian & Gay Parenting] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923221332/http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/parenting-full.pdf |date=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٥ }}</ref> == تەندروستی == === فیزیکی === {{سیاسەتەکانی خوێندانی ھاوزایەندخوازان}} ناوەکانی ''ئەو پیاوانەی سێکس لەگەڵ پیاو دەکەن'' لەگەڵ ''[[لێزبیەن|ئەو ژنانەی سێکس لەگەڵ ژن دەکەن]]'' بەکاردەھێندرێن بۆ ئەو کەسانەی کە سێکس لەگەڵ ھەمان ڕەگەزی خۆیان دەکەن بەبێ گوێدان بە شووناسی زایەندی ئەوان. زۆرێک لە خەڵکی ڕەتی دەکەنەوە کە خۆیان بەو ناوانەوە بگرنەوە کە کۆمەڵگە بۆیان دیاری دەکات و بەکاری بێنن بۆ پێناسەکردنی خۆیان، ناوەکانی وەک گەی و لێزبیان و بایسێکسوال (یان دووڕەگەزخوازی) ش ھەر کۆمەڵێکن لەو ناوانە.<ref name=msmafrica>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.aidsportal.org/News_Details.aspx?id=5208&nex=5 |سەردێڕ=MSM in Africa: highly stigmatized, vulnerable and in need of urgent HIV prevention |بڵاوکەرەوە=Aidsportal.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070713125016/http://www.aidsportal.org/News_Details.aspx?ID=5208 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تەممووزی ٢٠٠٧|df=dmy}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713125016/http://www.aidsportal.org/News_Details.aspx?ID=5208 |date=١٣ی تەممووزی ٢٠٠٧}}</ref><ref name=UNAIDS1>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=UNAIDS: Men who have sex with men |بڵاوکەرەوە=UNAIDS |ناونیشان=http://www.unaids.org/en/PolicyAndPractice/KeyPopulations/MenSexMen/default.asp |format=asp |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080618190907/http://www.unaids.org/en/PolicyAndPractice/KeyPopulations/MenSexMen/default.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|df=dmy}}</ref><ref name=TGHIVINF>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Greenwood |یەکەم=Cseneca |نووسەر٢=Mario Ruberte |سەردێڕ=African American Community and HIV (Slide 14 mentions TG women) |بڵاوکەرەوە=East Bay AIDS Education and Training Center |ڕێکەوت=٩ی نیسانی ٢٠٠٤|ناونیشان=http://www.hawaii.edu/hivandaids/African_American_Transgenders_and_HIV.ppt |format=ppt |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080910171338/http://www.hawaii.edu/hivandaids/African_American_Transgenders_and_HIV.ppt |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080910171338/http://www.hawaii.edu/hivandaids/African_American_Transgenders_and_HIV.ppt |date=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨}}</ref><ref name=MSTSW>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Operario D, Burton J, Underhill K, Sevelius J |سەردێڕ=Men who have sex with transgender women: challenges to category-based HIV prevention |journal=AIDS Behav |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=١٨–٢٦|ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|pmid=١٧٧٠٥٠٩٥|doi=10.1007/s10461-007-9303-y}}</ref><ref name=TGMSMNET>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Operario D, Burton J |سەردێڕ=HIV-related tuberculosis in a transgender network—Baltimore, Maryland, and New York City area, 1998–2000 |journal=MMWR Morb. Mortal. Wkly. Rep. |بەرگ=٤٩|issue=15 |پەڕەکان=٣١٧–٢٠|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٠|pmid=١٠٨٥٨٠٠٨|ناونیشان=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm4915a1.htm |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090421103403/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm4915a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەم دەستەواژانە زۆرجار لە وێژەی پزیشکی و [[زانستە کۆمەڵایەتییەکان|زانستی کۆمەڵایەتی]] بەکاردێن بۆ باسکردنی ئەو کۆمەڵە خەڵکە بۆ بەدواداچوون و لێکۆڵینەوەکان، لەم پڕۆسەیەدا ئەوان گوێ بە شووناسی زایەند نادەن، واتە گوێ بەوە نادەن کە کەسەکە خۆی بە چی دادەنێت. ئەم دەستەواژانە بە کێشاویی دەبیندرێن لەبەرئەوەی «ڕەھەندی کۆمەڵایەتی ئاژۆکی سێکسی دەشارێتەوە؛ خۆ-ناونانەکانی لێزبیان، گەی، و کەسانی دووڕەگەزخواز لاواز دەکات؛ و بە شێوەیەکی تەواو باسی کردارە جنسییەکان و جۆرەکانی ناکات.»<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Young RM, Meyer IH |سەردێڕ=The trouble with "MSM" and "WSW": erasure of the sexual-minority person in public health discourse |journal=Am J Public Health |بەرگ=٩٥|issue=7 |پەڕەکان=١١٤٤–٩|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٥|pmid=١٥٩٦١٧٥٣|pmc=١٤٤٩٣٣٢|doi=10.2105/AJPH.2004.046714}}</ref> ھەرچۆنێک بێت، گەیەکان و لێزبیانەکان لەگەڵ یەکدا چالاکن لەبەر چەند ھۆکارێکی جیاواز جیاواز، کە گرنگترینیان چێژی سێکسی و خۆشەویستی و پەیوەندییە. لە پاڵ ئەوەی ئەم کردارانە چەند لایەنێکی باشی ھەیە، دەکرێت نەخۆشی کوشندەشی پێوە بێت. بۆ ئەوەی خود لەم نەخۆشییە کوشندانە بپارێزرێت پێویستە [[کۆندۆم]] و شمەکی بەرگری تر بەکاربێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=STI Epi Update: Oral Contraceptive and Condom Use |ناونیشان=http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/std-mts/std511_e.html |بڵاوکەرەوە=Public Health Agency of Canada |ڕێکەوت=٢٣ی نیسانی ١٩٩٨|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060927063228/http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/std-mts/std511_e.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٦}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060927063228/http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/std-mts/std511_e.html |date=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٦}}</ref> بەھەرحاڵ، ئەو نەخۆشییانەی وەک [[ئایدز]] وان ناگوازرێنەوە تاکو لایەنێکیان نەیانبێت. واتە ڤایرۆسی ئێچ-ئای-ڤی لە خۆیەوە دروست نابێت، بەڵکو دەگوازرێتەوە. ئەگەر پەیوەندی بەبێ کۆندۆم یاخود بەرگری تر بەسترا، پێویستە بەردەوام دڵنیا بکرێتەوە کە ئەو کەسەی کرداری سێکسی لەگەڵدا دەکرێت پاکە لەم ڤایرۆسانە. لە ئێستادا لە ھەندێک لە وڵاتەکاندا خوێنی گەیەکان وەرناگیرێت (واتە بەکار ناھێندرێت بۆ کەسێکی تر) لەبەرئەوەی پێیان وایە کە گەیەکان لە مەترسییەکی زیاتردان لە کۆمەڵگەدا بەرامبەر بەو نەخۆشییانە.<ref name=Blood>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Cber / Fda |ناونیشان=http://www.fda.gov/cber/faq/msmdonor.htm |سەردێڕ=FDA Policy on Blood Donations from Men Who Have Sex with Other Men |بڵاوکەرەوە=Web.archive.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20071011035223/http://www.fda.gov/cber/faq/msmdonor.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> ==== تەندروستی گشتی ==== پزیشکەکان لە سەرانسەری جیھاندا ئەم خاڵانەیان پەسەند کردووە بۆ ئەوەی خانمە لێزبیانەکان و پیاوە گەیەکان ڕەچاوی بکەن لەکاتی [[سێکس]]دا تاکو خۆیان لە نەخۆشی بپارێزن: ===== ژنان ===== * لە خوێنی [[سووڕی مانگانە]] و ھەر برینێکی [[قوز|ئەندامی زاووزێی]] خەڵکی خۆت بەدوور بگرە، مەگەر ١٠٠٪‏ زانیت کە ئەوان پاکن و لە نەخۆشی دوورن. * دڵنیا بەرەوە لە بەکارھێنانی کۆندۆم بەسەر ئەو [[یاریی سێکسی|یارییە سێکسیانەی]] کە دەچێت بە کۆم یان ئەندامی زاووزێی زیاتر لە یەک کەسدا. ھەمیشە یارییە سێکسییەکانی خۆت بۆ خۆت ھەڵبگرە و با ھەر کەسێک دانەیەکی خۆی ھەبێت * بەربەستێک دابنێ لە بەردەم ئەندامی زاووزێی کەسەکەی کە لەگەڵیت لەکاتی سێکسی دەمدا، وەک کۆندۆم یان ھەر شتێکی تر کە ڕێگری لە دەستتێوەدانی ڕاستەوخۆ دەکات * دەستکێشی لەیتکس بەکاربھێنە و دەستکێشەکان بە ڕۆنێکی تەندروستی نازیان بەخش چەور بکە گەر زانیت خوێنبەربوون ڕوودەدات.<ref name=mravack>Mravack, Sally A. (July 2006)."Primary Care for Lesbians and Bisexual Women", ''American Family Physician'' '''74''' (2) p. 279–286.</ref> ===== پیاوان ===== * خۆت لە شلەکانی جەستەی ئەو پیاوەی لەگەڵیدای بەدوور بگرە، ئەمە وەک [[تۆو (ژینناسی)|تۆو]]، [[تۆواو]]، و [[خوێن]] یان ھەر برینێکی تر، مەگەر ١٠٠٪‏ زانیت کە ئەوان پاکن و لە نەخۆشی بەدوورن. * [[کۆندۆم]] بەکاربھێنە لەکاتی سێکسی [[دەم]] و [[کۆم]]دا * بەربەست بەکاربھێنە لەکاتی [[کۆم بۆ دەم]]، بۆ ھەر ئەندامێکی جەستەت کۆندۆمێک بەکاربھێنیت باشترە * دڵنیابەرەوە لە بەکارھێنانی کۆندۆم بەسەر ئەو یارییە سێکسییانەی کە دەچێت بە کۆم یان ئەندامی زاووزێی زیاتر لە یەک کەسدا. ھەمیشە یارییە سێکسییەکانی خۆت بۆ خۆت ھەڵبگرە و با ھەر کەسێک دانەیەکی خۆی ھەبێت<ref>Catalyst, Sr. Kitty, Staff of San Francisco City Clinic; "Reading This Might Save Your Ass"; 2001, San Francisco HIV Prevention and STD Prevention and Control.</ref><ref>Men Like Us: The GMHC Complete Guide to Gay Men's Sexual, Physical, and Emotional Well-being; Wolfe, Daniel; Gay Men's Health Crisis, Inc; Published by Ballantine Books, 2000; {{ISBN|0-345-41496-9}}, 9780345414960.</ref> * چەورکەر بەکاربھێنە گەر زانیت خوێنبەربوون ڕوودەدات === دەروونی === لەکاتێکدا کە سەرەتا ھاوزایەندخوازی لەناو وێژەی پزیشکیدا سەری ھەڵدا، ئەوان زۆرجار پێیان وابوو کە نەخۆشییەکی دەروونی بۆماوەیی ڕەگەکەیەتی. زۆرێک لە لێکۆڵینەوەکانی لەسەر ھاوزایەندخوازەکان دەکرا زیادتر تیشکی دەخستە سەر [[خەمۆکی]]، بەکارھێنانی ماددەی ھۆشبەر، و خۆکوژی لەواندا. ھەرچەندە ئەم کێشانە ھەن لەناو ئەو کەسانەی کە جیاڕەگەزخواز نین و بە پێچەوانەوە، وتووێژکردن لەسەر ئەمە بە دراماتیکی کەم بۆوە دوای ئەوەی ھاوزایەندخوازی لە پێڕستی نەخۆشییە دەروونییەکان لابرا لە ساڵی ١٩٧٣. لەجێی ئەوانەی کە پێشوو باس کران، نالایەنگیری یاسایی، بەرزکردنەوەی درۆ و دەلەسە و، کەمی پشتگیری بۆ ھاوزایەندخوازان، بوون بە فاکتەرەکان کە تووشی خەڵکانی ئێڵ جی بی تی دەبێت و زۆرجاریش کاریگەری مەزنیان دەبێت لەسەریان لەڕووی دەروونییەوە،<ref>Schlager, Neil, ed. (1998). ''Gay & Lesbian Almanac''. St. James Press. {{ISBN|1-55862-358-2}}, p. 152.</ref> ھەر ئەمانەش کران بە پێوەری حاڵەتی دەروونی ھاوزایەندخوازان. ئەو شورەیی، نایەکسانی، زوڵم و ستەم و بە-کەم-سەیرکردنەی کە بە ھاوزایەندخوازییەوە لکێنراوە دەبێتە ئەنجامی کێشەی دەروونی بەپێی تێپەڕبوونی کات، بەڵام بەپێچەوانەوە بۆ جیاڕەگەزخوازی چونکە دیاردەیەکی باوترە لە کۆمەڵگەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=Meyer, Ilan H. |سەردێڕ=Prejudice, social stress, and mental health in lesbian, gay, and bisexual populations: conceptual issues and research evidence |journal=Psychological Bulletin |بەرگ=١٢٩|issue=5 |پەڕەکان=٦٧٤–٩٧|ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٣|pmid=١٢٩٥٦٥٣٩|pmc=٢٠٧٢٩٣٢|doi=10.1037/0033-2909.129.5.674}}</ref> بەڵگەکان وای پیشان دەدەن کە ئەم جۆرە کردارانە بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازانی گەنج لە ڕووی دەروونییەوە دەیانخاتە مەترسییەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-10/cums-bgm100207.php |سەردێڕ=Black gay men, lesbians, have fewer mental disorders than whites, says Mailman School of PH study |بڵاوکەرەوە=Eurekalert.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100507073023/http://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-10/cums-bgm100207.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئایاری ٢٠١٠ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === گەنجانی گەی و لێزبیان === گەنجانی ئێڵ جی بی تی مەترسییەکی زیاتری خۆکوشتن، خوگرتن بە ماددە ھۆشبەرەکان، کێشەی قوتابخانە و گۆشەگیرییان لەسەرە بەھۆی ئەو ژینگە نەیار و گوناھبارکەرانەی کە تێیدا دەژین؛ کە خراپەی زۆریان بەرامبەر دەکرێت تێیدا، وەک بەدڕەفتاری دەروونی و جەستەیی بەرامبەریان، لەگەڵ جیابوونەوە لە خێزان و ھاوڕێکانیان.<ref name=dhhs>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Report of the Secretary's Task Force on Youth Suicide |editor-first=Marcia R. (ed.) |editor-last= Fenleib |ساڵ=١٩٨٩|بڵاوکەرەوە=United States Government Printing Office |ژپنک=٠-١٦-٠٠٢٥٠٨-٧|دوایین=Gibson |یەکەم=P. |contribution=Gay and Lesbian Youth Suicide}}</ref> ھەر لێرەشدا ڕاناوەستێت و گەنجانی ئێڵ جی بی تی بە شێوەیەکی زیاتر لە ڕووی جەستەیی و دەروونییەوە لەلایەن باوانیان یاخود ھاوڕێکانیان ئازار دەدرێت و ھەندێک جار تەنانەت [[دەستدرێژیی سێکسی|دەستدرێژی سێکسییشیان]] دەکرێتە سەر. ھۆکارەکانی ئەم خراپانە بەرامبەر گەنجانی ئێڵ جی بی تی دەگەڕێتەوە بۆ دوو ھۆکاری ''سەرەکی''. ١: ئەوان ھێرشیان دەکرێتە سەر لەبەر شوناسی زایەند و جیاوازییان لە زۆرینەی ئەندامانی کۆمەڵگە، زۆرجار لەبەر شێوازی پۆشاکەکانیان و شتی لاوەکی تر. ٢: لەکاتی ڕەتکردنەوەیان لەلایەن ئەندامانی خێزان و ھاوڕێکانیانەوە، ئەوان دەکرێن بە قوربانی و لەوانەیە ئەو مناڵانەی لە خێزانێکی [[ھۆمۆفۆبیا|ھۆمۆفۆبیدا]] گەورە دەکرێن ھەمان ڕەوشتیان ھەبێت بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازان بەبێ ھیچ ھۆکارێک یان ھەڵبژاردنێک. ئەم ڕەتکردنەوانە ئەنجامی خراپیان لێ دەکەوێتەوە و ھاوزایەندخوازی ناگۆڕێت. ئەگەر کەسێک بەو شێوەیە ڕەت بکرێتەوە لەلایەنە کۆمەڵایەتییەکانی ژیان لەوانەیە خوو بداتە خواردنەوە و بەکارھێنانی ماددەی ھۆشبەر و سێکسکردن لەگەڵ چەند کەسێکدا لە ھەمان کاتدا بۆ ئەوەی قەرەبووی بکاتەوە، لەوانەشە ھاوزایەندخوازە ھەرزەکارەکان لە ماڵەوە ڕابکەن بەھۆی ئەم شتانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشان=http://www.apa.org/journals/features/ccp733477.pdf |سەردێڕ=Victimization Over the Life Span: A Comparison of Lesbian, Gay, Bisexual, and Heterosexual Siblings |یەکەم=Kimberly F. |دوایین=Balsam |نووسەر٢=Esther D. Rothblum |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٥|journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology |بەرگ=٧٣|issue=3 |پەڕەکان=٤٧٧–٤٨٧|format=PDF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070311233920/http://www.apa.org/journals/features/ccp733477.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئازاری ٢٠٠٧|doi=10.1037/0022-006x.73.3.477 |pmid=١٥٩٨٢١٤٥}}</ref> {{وتە لەگەڵ سەرچاوە|ڕەتکردنەوەی زیاتر لەلایەن خێزانەکانەوە دەدرێتە پاڵ تەندروستییەکی خراپتر. [ئەگەر بەراوردیان بکەین]، پێگەیشتووە لێزبیان، گەی، و بایسێسوالەکان کە زیاتر لەلایەن خێزانەکانیانەوە ڕەت کراونەتەوە لە تەمەنی ھەرزەکارییدا ٨٫٤ جار زیاتر مەترسی ھەوڵی خۆکوشتنیان لەسەر بووە، ٥٫٩ جار زیاتر مەترسی خەمۆکی سەختییان لەسەر بووە، ٣٫٤ جار زیاتر مەترسی بەکارھێنانی ماددەی ھۆشبەری قەدەغەکراویان لەسەربووە و ٣٫٤ جاری تریش زیاتر مەترسیی سێکسی بێ بەرگرییان لەسەر بووە بەراورد بەو کەسانەی کە لەلایەن خێزانەکانیانەوە ھەرگیز ڕەت نەکراونەتەوە یاخود زۆر بە کەمی ڕەت کراونەتەوە.|<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.1542/peds.2007-3524 |ناونیشان=http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/123/1/346 |سەردێڕ=Family Rejection as a Predictor of Negative Health Outcomes in White and Latino Lesbian, Gay, and Bisexual Young Adults |یەکەم=Caitlin |دوایین=Ryan |journal=Pediatrics |نووسەر٢=David Huebner |نووسەر٣=Rafael M. Diaz |نووسەر٤=Jorge Sanchez |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=PEDIATRICS |بەرگ=١٢٣|issue=1 |پەڕەکان=٣٤٦–٣٥٢|pmid=١٩١١٧٩٠٢ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090316103844/http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/123/1/346 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٠٩ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>}} کارەساتەکان کە بەسەر گەنجانی ئێڵ جی بی تی دێن زیاتر لە شارە گەورەکاندا ڕوو دەدات، بەھۆی ئەمەشەوە [[وێبگە|ماڵپەڕەکانی]] سەر [[ئینتەرنێت]] ھەستاون بۆ ئەوەی یارمەتی گەنجان و پێگەیشتووانی ئێڵ جی بی تی بەن.<ref name=suicideorg>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Gay, Lesbian, Bisexual, and Transgender Suicide |ناونیشان=http://www.suicide.org/gay-and-lesbian-suicide.html |یەکەم=Kevin |دوایین=Caruso |periodical=Suicide.org |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070430000229/http://www.suicide.org/gay-and-lesbian-suicide.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی نیسانی ٢٠٠٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> [[پرۆژەی ترێڤەر]]، ھێڵێکی یارمەتی ڕێگریی خۆکوژی بۆ گەنجە گەیەکان، دامەزرا دوای پەخشێکی ئەو فیلمەی کە [[خەڵاتەکانی ئۆسکار|خەڵاتی ئۆسکاری]] بردەوە بەناوی ''ترێڤەر''. ڕێندی ستۆن و جەیمز لیسێزن، کە دروستکەری فیلمەکەن، بە یەکەوە پرۆژەکەیان دامەزراند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=http://www.cnn.com/2008/SHOWBIZ/07/02/trevor.project/index.html?iref=24hours | سەردێڕ=24-hour help for gay youth |ئیش=CNN | ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٠٨| ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٥| نووسەر=Wilson, Jacque | ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170614043343/http://www.cnn.com/2008/SHOWBIZ/07/02/trevor.project/index.html?iref=24hours | ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٧ | ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == یاسا و سیاسەتەکان == === یاسایییەتی === {{یاساکانی جیھان کە بۆ ھاوزایەندخوازی داندراوە}}ھەندێک لە دەوڵەتەکان پەیوەندی سێکسیی ھاوزایەندخوازییان قەدەغە نەکردووە، بە مەرجێک ھەردوو لایەن لە تەمەنی یاساییدا بن و بە پەسەندکردنی ھەردوولا پەیوەندییەکە پێکھاتبێت. ھەندێک لە دەسەڵاتە دادوەرییەکانی کە لەناو جیھاندا ھەن مافی یەکسان بۆ ھاوزایەندخوازانی کۆمەڵگەکەیان دەستەبەردەکەن و دەیانپارێزن و وەک خێزانە جیاڕەگەزخوازەکان مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت، واتە ڕێگەی [[ھاوسەرگیری]]شیان پێ دەدرێت. ھەندێک لە دەوڵەتەکانی تریش ھانی خەڵکەکەیان دەدەن کە خۆیان بە پەیوەندی جیاڕەگەزەوە بلکێنن و لە ھەندێک لە دەوڵەتەکانی تریش ھاوزایەندخوازی بە تاوان داندراوە. ھاوزایەندخوازەکانی کە لە زۆرینەی ناوچە ئیسلامییەکان جێگیرن مەترسی [[سزای مەرگ]]یان لەسەرە، وەک لە [[ئێران]] و بەشێکی نێجیریا دەبیندرێت. ھەرچەندە ھاوزایەندخوازی لە ھەندێک شوێنەکانی [[جیھانی ڕۆژاوایی]] وەک [[پۆڵەندا]] لە ١٩٣٢، [[دانمارک|دانیمارک]] لە ١٩٣٣، [[سوێد|سوید]] لە ١٩٤٤، و [[شانشینی یەکگرتوو]] لە ١٩٦٧، یاسایی کرا، [[کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە|کۆمەڵگەی ئێڵ جی بی تی]] لە ناوەڕاستەکانی ١٩٧٠ ئینجا ھەندێک یاسای شارستانیی و سیاسییان بۆ داندرا، ئەویش تەنھا لە ھەندێک لە وڵاتە پێگەیشتووەکان. گۆڕانکارییەک بەرچاو ڕوویدا کاتێک لە ١٩٧٣دا کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی ھاوزایەندخوازی لە پێڕستی نەخۆشییە دەروونییەکان سڕییەوە و پێناسەیەکی نوێی بۆ ھاوزایەندخوازی دابین کرد. لە ١٩٧٧دا، کیبێک بووبە یەکەم ویلایەت کە بە یاسایی بەدڕەفتاری بەرامبەر بە ئاڕاستەی زایەندییەکان قەدەغە کرد. لە ١٩٨٠ و ١٩٩٠ەکان، زۆرینەی وڵاتە پێگەیشتووەکان یاسای فەرمییان بۆ ھاوزایەندخوازەکان دانا و لە ھەمان کاتدا یاساییان کرد و بەدڕەفتارییان بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازان قەدەغە کرد، بەتایبەتی بەرامبەر بە کەپڵە گەیەکان لە خانووبەرە و سێرڤس کارەکانیان، ھتد. لەلایەکی ترەوە، زۆرینەی وڵاتەکانی تر لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و [[ئەفریقا]]، لەگەڵ چەند وڵاتێکی تر لە ئاسیا، و چەند ناوچەیەکی تریش، یان ھاوزایەندخوازییان لە یاساکانیان دەرکردووە و گرنگی پێ نایەن یانیش بە تاوان دەیژمێرن. کوردستان کە لە ئێستادا بەشێکە لە ئێراق، بە ھەمان شێوە دیاردەکەی پشتگوێ خستووە، بەڵام بە فەرمیش نایاسایی نییە. لەوانەیە ئەگەر کوردستان ببێت بە دەوڵەت، یاسای تایبەت بۆ ھاوزایەندخوازان دابنرێت. لە ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣دا، ھاوزایەندخوازی کرا بە تاوان لە [[ھیندستان]] لەلایەن بڕیارێکی دادگاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=SHYAMANTHA|یەکەم=ASOKAN|سەردێڕ=India's Supreme Court turns the clock back with gay sex ban|ناونیشان=http://www.reuters.com/article/2013/12/11/us-india-rights-gay-idUSBRE9BA05620131211|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|newspaper=Reuters|ڕێکەوت=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924191626/http://www.reuters.com/article/2013/12/11/us-india-rights-gay-idUSBRE9BA05620131211|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> {{لابردنی ھاوزایەندخوازی لە کردارە نایاسایییەکان لە جیھاندا}} === یاساکان دژی جیاکاری === ==== ویلایەتە یەکگرتووەکان ==== * {{تۆخ|جیاکاری لە دامەزراندنی کار}} نیشانەیەکە بۆ جیاکاری لەکاتی بە کرێ گرتنی کارمەند و خراپکاری لەکاتی پێدانی شێوازی کارەکان و پلە بەرزکردنەوە و دەرکردن و جیاکاری خراپی زیاتر، لەبەر ھۆکاری سادە، زۆرجار ھاوزایەندخوازیش یەکێکە لەو ھۆکارانە. لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکاندا]]، یاسا و سیاسەتێکی زۆر کەم ھەیە کە پشتگیری لە جیاکاری دەکات لەکاتی دامەزراندنی کارمەندەکان.<ref name=soandthelaw>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Sexual Orientation and the Law |یەکەم=James M |دوایین=Donovan |نووسەر٢=American Association of Law Libraries Standing Committee on Lesbian and Gay Issues |ساڵ=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=William S. Hein & Co. |ژپنک=٠-٨٣٧٧-٠١٦٦-X}} § 5:17</ref> ھاوزایەندخوازی شتێکی یاسایییە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، بۆیە ھاوزایەندخوازان مافی ئەوەیان ھەیە کراوە بن لەبارەی ھاوزایەندخوازییەکەیانەوە لە کارەکانیان. بریاری بەڕێوەبەرایەتی ١٣٠٨٧ی سەرۆککۆمار [[بیڵ کڵینتن]] جیاکاریی بەھۆی ئاڕاستەی زایەندی نایاسایی کرد لە خزمەتگوزاریی پێشبڕکێییی ھێزی کاری مەدەنیی فیدیرالی لە ١٩٩٨.<ref name=clintonexecorder>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Executive Order 13087 of May 28, 1998 |ناونیشان=http://frwebgate.access.gpo.gov/cgi-bin/getdoc.cgi?dbname=1998_register&docid=fr02jn98-135.pdf |format=PDF |periodical=Federal Register |بەرگ=٦٣|ژمارە=١٠٥|ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ١٩٩٨|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20041118191439/http://frwebgate.access.gpo.gov/cgi-bin/getdoc.cgi?dbname=1998_register&docid=fr02jn98-135.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەوانەیە ئەو کەسانەی کە جیاکاری دەکەن بەھۆی، لەسەر بنەمای، یان دژی ھاوزایەندخوازی لە دامەزراندنی کارمەندان، لەوانەیە ڕووبەڕووی یاسا ببنەوە.<ref name=ashtonciviletti>Ashton v. Civiletti, 613 F.2d 923, 20 Fair Empl. Prac. Cas. (BNA) 1601, 21 Empl. Prac. Dec. (CCH) P 30297 (D.C. Cir. 1979)</ref><ref name=kellyoakland>Kelly v. City of Oakland, 198 F.3d 779, 81 Fair Empl. Prac. Cas. (BNA) 1455, 77 Empl. Prac. Dec. (CCH) P 46281 (9th Cir. 1999)</ref> * {{تۆخ|جیاکاری لە خانووبەرە}} ئاماژەیە بۆ جیاکاری و خراپ مامەڵەکردن لەگەڵ کڕیارانی خانووەکان لەلایەن خاوەنەکانییانەوە لەبەر جیاوازی ئەو کەسانەی دەیانەوێت بیکڕن. لە ویلایەتە یەکگرتووەکان ھیچ یاسایەک نییە دژی ئەم جیاکارییانە کە زۆرجار لەسەر بنەمای شووناسی ئاڕاستەی زایەندیی و ھاوزایەندخوازیی و، ھتد… دروست دبن، بووەستێتەوە. بەڵام لە ئێستادا ١٣ ویلایەت و چەند شارێکی گەورە بە سەربەخۆیی یاسایان داناوە بۆ نەھێشتنی ئەم دیاردەیە.<ref name=findlawrenters>{{بیرخستنەوە|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ناونیشان=http://realestate.findlaw.com/tenant/tenant-fair-housing/tenant-fair-housing-orientation.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071210161544/http://realestate.findlaw.com/tenant/tenant-fair-housing/tenant-fair-housing-orientation.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Renter's Rights Against Sexual Orientation Discrimination}}</ref> * {{تۆخ|تاوانی ڕق}} (ھەروەھا ناسراوە بە تاوانی لایەنگیری) پێکھاتووە لە چەند تاوانێک کە ھۆکاری لایەنگر بزواندووێتی بەرامبەر بە گرووپە کۆمەڵایەتییەکان، زۆرجار ئەو گرووپانەی کە لە ڕووی ڕەگەز، [[ئایین]]، ئاڕاستەی زایەندیی، [[کەمتوانی]]، [[گرووپی ڕەگەزی]]، نەتەوە، تەمەن، [[جێندەر]]، شووناسی جێندەر، یان لایەنگیری سیاسیی لەو کەسانەی کە ھەستاون بە تاوانەکە جیاوازن. لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، ٤٥ ویلایەت، لەوان [[واشینگتن دی سی]]، یاسایی بنچینەییان ھەیە کە تاوانی ڕقی ئاوا و ھاوشێوەی یان جیاواز لەمانە نایاسایی دەکات. ھەر یەکە لەم یاسایانە باسی بەدخووی بەرامبەر بە ئایین و زایەند و نەتەوە تێدایە؛ ٣٢دانە لە خاڵەکان لەسەر ئاڕاستەی زایەندییە، ٢٨ دانە لەسەر جێندەرە و، ١١ی تریش لەسەر [[ترانسجێندەر|ترانسجێندەریی]] و شوناسیی جێندەرییە.<ref name=adl>{{بیرخستنەوە|ناونیشان=http://www.adl.org/99hatecrime/state_hate_crime_laws.pdf |format=PDF |سەردێڕ=State Hate Crime Laws |periodical=Anti-Defamation League |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070614124916/http://www.adl.org/99hatecrime/state_hate_crime_laws.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٧}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614124916/http://www.adl.org/99hatecrime/state_hate_crime_laws.pdf |date=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٧}}</ref> لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩دا، جووڵەی ڕاگرتنی تاوانی ڕق ''ماتیو شێفەرد و جەیمز بیارد جونییەر'' دامەزرا، کە «[...] ھێز بە لقی دادوەری دەدات بە لێکۆڵینەوە و بەلەدادگادانی تاوانە ڕقە توندڕەوییەکان کە تێیدا کەسە جیاکە قوربانییەکەی ھەڵبژاردووە لەبەر زایەند و ڕەنگ و ئایین و نەتەوە و جێندەر و ئاڕاستەی زایەندیی و، شووناسیی جێندەریی یاخود کەمتوانیی بینراو.» ئەمە کرایە ناو قانوونەوە و وای لە تاوانە ڕقییەکان کردووە کە تاوانێکی فیدڕاڵی بێت لە ویلایەتە یەکگرتووەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.hrc.org/13699.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091028224353/http://www.hrc.org/13699.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩ |سەردێڕ=President Barack Obama Signs Hate Crimes Legislation Into Law |بڵاوکەرەوە=HRC |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠}}</ref> ==== یەکێتیی ئەورووپا ==== لە [[یەکێتیی ئەورووپا]]دا، جیاکاری لە ھەر جۆرێک لەسەر بنەمای ئاڕاستەی زایەندی یان شووناسی جێندەریی نایاسایییە لەژێر بەیاننامەی مافی یەکێتی ئەورووپی سەرەکی.<ref>[[s:Charter of Fundamental Rights of the European Union#CHAPTER III. EQUALITY|Charter of Fundamental Rights of the European Union]]</ref> ==== عێراق ==== لەکاتێکدا کە عێراق لەژێر دەستی بەریتانیادا بوو، ھاوزایەندخوازی تێیدا قەدەغە کرابوو. لەدوای ئەوە، کاتێک کە عێراق کەوتە ژێر دەستی حکوومەتی [[بەعسیزم|بەعسەوە]]، ھاوزایەندخوازی لەخۆیدا قەدەغە نەکرابوو. لەژێر یاساکانی ١٩٦٩دا، کاتێک کۆدی تاوانەکان دەرچوو، تەنھا لەکاتێکدا نایاسایی کردبوو ئەگەر دەستدرێژی، تۆلازی، بۆ فیلمی سێکسیی، لەشفرۆشیی، نەتوانین بۆ ڕێگەپێدان بەھۆی تەمەن و نەخۆشی دەروونی بووایە.<ref name="WikiUsers5780">{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر =https://en.wikipedia.org/wiki/LGBT_rights_in_Iraq |سەردێڕ = «LGBT rights in Iraq» |زمان =ئینگلیزی |سەردان = ٧ی تەممووزی ٢٠١٧}}</ref> ھیچ یاسایەک دژی جیاکاری دانەندرابوو. لە ٢٧ی نیسانی ساڵی ٢٠٢٤ پەڕلەمانی عێڕاق یاسای «بەرەنگاربوونەوەی لەشفرۆشی و لادانی سێکسی» تێپەڕاند و لە ٢ی تەمووزی ھەمان ساڵیشەوە کەوتە واری جێبەجێکردنەوە، بەمەش وەک لە یاساکەدا ھاتووە ئەو کەسانەی بانگەشە یاخود پڕاکتیزەی ھاوزایەندخوازی دەکەن ڕووبەڕووی سزای یاسایی دەبنەوە و ھەروەھا ئەو دکتۆرەش کە نەشتەرگەری گۆڕینی زایەند دەکات بەھەمان شێوە تووشی سزای یاسایی دەبێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/notfound.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=www.rudaw.net}}</ref> === چالاکی ڕامیاری === لە ١٩٦٠ەکانەوە، زۆرێک لە خەڵکانی [[کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە (دەستەواژە)|ئێڵ جی بی تی]] لە ڕۆژاوا، بە تایبەتی ئەوانەی لە شارە گەورەکان نیشتەجێ بوون، چاندێکی ھاوزایەندخوازییان دامەزراندووە. چاندی ھاوزایەندخوازی بە جووڵەی [[شانازیی ھاوزایەندخوازان|شانازی گەی]] ناسراوە لای زۆرێک لە خەڵکی، کە ساڵانە لەناو شارەکاندا ڕوودەدات. زۆرینەی ئەندامانی ئەم چاندە، بە ھاوزایەندخواز و پشتگیرەکانیشیانەوە، بەشداری لە شانازی گەی دەکەن بە لەبەرکردنی پۆشاک و بەرزکردنەوەی ئاڵای [[پەلکەزێڕینە]]، کە نیشانەیەکی ھاوزایەندخوازانە. سەرۆک وەزیری [[کەنەدا]]، [[جەستن تروودۆو|جەستن ترودۆ]]، چەندین جار بەشداری کردووە لە شانازی گەی و پشتگیری خۆی بۆ ھاوزایەندخوازەکان دەربڕیوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Swoon-worthy photos: Canadian Prime Minister Justin Trudeau steals hearts at Toronto's Pride parade | ناونیشان = https://www.usatoday.com/story/news/nation-now/2017/06/26/gay-pride-parade-2017-justin-trudeau-steals-hearts-toronto-pride/427773001/ |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووز، ٢٠١٧ | بڵاوکەرەوە = USA Today |زمان = ئینگلیزی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان =http://www.bbc.com/news/av/world-us-canada-36701570/justin-trudeau-joins-canada-gay-pride-march | سەردێڕ =Justin Trudeau joins Canada gay pride march | ڕێکەوتی سەردان =٧ی تەممووزی ٢٠١٧ | بەرھەم = BBC | بڵاوکەرەوە = BBC News | زمان =ئینگلیزی}}</ref> ھەرچۆنێک بێت، ھەموو ھاوزایەندخوازەکان بەشداری ناکەن لە شانازی گەی. زۆرێک لە پیاوە گەی و ژنە لێزبیانەکان پشتگوێی دەخەن. لەگەڵ بەربڵاوبوونەوەی ئەیدز لە ١٩٨٠دا، زۆرێک لە کۆمەڵەکان و خەڵکانی تری ئێڵ جی بی تی ھەستان بە ڕێکخستن و بەرزکردنەوەی ھەڵمەت بۆ پەروەردەکردنی خەڵکی لەسەر ئەیدز و چۆنێتی خۆلادان لەو نەخۆشییە و بەرزکردنەوەی ئاگاداری لەسەر بەکارھێنانی پاراستن لەکاتی سێکسدا. ھەروەھا ئەوان بەدواداچوونیان دەکرد لەسەر دیاردەکە و دەستی یارمەتییان درێژ دەکرد بۆ تووشبووەکان بەو نەخۆشییە و داوایان لە حکوومەت کرد کە گرنگی زیاتر بدات بەم دیاردەیە. {{multiple image | width = 200 | direction = vertical | align = right | image1 = Pride Parade 2016 (28071266173).jpg | alt1 = | image2 = Pride Parade 2016 (28071267343).jpg | alt2 = | footer = سەرۆک وەزیرانی کەنەدا، [[جەستن تروودۆو|جەستن ترودۆ]]، لە کاتی بەشداریکردن لە [[نمایشی شانازی]] لە [[تۆرۆنتۆ]]، [[کەنەدا]]. }} ئەو زیانانەی کە ئەو کاتە ئەیدز نایبۆوە و ڕێژەی کوشتنی زۆر کردبوو، وادیاربوو بووە ھۆی خاوکردنەوەی جووڵە ھاوزایەندخوازییەکان و لایەنەکانی تری ژیان، چونکە تیشک خرابووە سەر چارەسەرکردن و نەھێشتنی دیاردەکە. ھەرچۆنێک بێت، کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە لەو کاتەدا لە لایەنی سیاسییەوە چالاکبوونەوە و تەحەدای کۆمەڵگەی جیاڕەگەزخوازانیان کرد کە بە ھەمان شێوەی ئەوان ھەستن لەسەر دیاردەکە و ئەو کارەساتەی ئەیدز نابوویەوە. بەھۆی ئەم جووڵانەوە، زۆرێک لە فیلمەکان ھەستان بە بەرچاوخستنی کێشەکە، لەو فیلمانە: ''بەستنێکی زوو'' (١٩٨٥)، ''دۆستی درێژخایەن'' (١٩٩٠)، ''فێڵەدێڵفیا'' (١٩٩٣)، و ھتد… لە ڕامیارییدا، چەند ڕەگەزخوازێکی زۆر ھەن کە لە سیاسەتدا کار دەکەن، تەنانەت لەو وڵاتانەشی کە یاسایان دژی ھاوزایەندخوازی ھەبوو ئەمە بینراوە. لەم کەسایەتییانە [[:en:Guido Westerwelle|گویدۆ ڤێسترڤل]]، [[:en:Peter Mandelson|پیتەر ماندلسن]] و [[:en:Per-Kristian Foss|پێر-کریستییان فاس]]، کە وەزیری کاروباری ئابووری [[نەرویژ|نەرویج]] بوو. جووڵەکانی ئێڵ جی بی تی لەلایەن چەند کەسایەتی و ڕێکخراوەوە تووشی ڕووبەڕووبوونەوە دەبن و کەسانێک ھەن کە دژی ھاوزایەندخوازی دەوەستنەوە، زۆرجار لەبەر ھۆکاری ئایینی. ھەندێک لە خەڵکی پێیان وایە کە ھەموو پەیوەندییەکی سێکسیی جگە لە لەگەڵ ھاوسەری جیاڕەگەز دژی نەریتیی خێزانییە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Salt Lake City, UT |ناونیشان=http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/v/index.jsp?vgnextoid=a1312e636369f010VgnVCM100000176f620aRCRD |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080603123925/http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/v/index.jsp?vgnextoid=a1312e636369f010VgnVCM100000176f620aRCRD |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|سەردێڕ=First Presidency Message on Same-Gender Marriage |بڵاوکەرەوە=Newsroom.lds.org |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080603123925/http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/v/index.jsp?vgnextoid=a1312e636369f010VgnVCM100000176f620aRCRD |date= ٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}}</ref> و پێیان وایە کە مناڵەکان دەبێت لە ماڵێکدا بن کە دایک و باوکێک بەڕێوەی بەرێ.<ref name=DMD>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Brownback |یەکەم=Sam |سەردێڕ=Defining Marriage Down&nbsp;– We need to protect marriage. |بڵاوکەرەوە=National Review |ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠٠٤|ناونیشان=http://www.nationalreview.com/comment/brownback200407090921.asp |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080601155703/http://www.nationalreview.com/comment/brownback200407090921.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040710092937/http://www.nationalreview.com/comment/brownback200407090921.asp |date=١٠ی تەممووزی ٢٠٠٤ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.lds.org/topics/family-proclamation |سەردێڕ=''The Family: A Proclamation to the World'' |بڵاوکەرەوە=Lds.org |ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ١٩٩٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131208223716/https://www.lds.org/topics/family-proclamation |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەندێک لەو کەسانەی کە دژی مافەکانی ھاوزایەندخوازانن پێیان وایە کە ئەم مافانە کێشەی تێکەڵبوون دروست دەکەن لە ڕووی ئازادی تاکەکەسی،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/news/news.html?in_article_id=496871&in_page_id=1770 |سەردێڕ=Gay hate law 'threat to Christian free speech' |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|یەکەم=Steve |دوایین=Doughty |بڵاوکەرەوە=Daily Mail |شوێن=London}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/news/news.html?in_article_id=403815&in_page_id=1770 |سەردێڕ=Christian faces court over 'offensive' gay festival leaflets |یەکەم=Steve |دوایین=Doughty |ڕێکەوت=٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Daily Mail |شوێن=London |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20061019212703/http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/news/news.html?in_article_id=403815&in_page_id=1770 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/michael_gove/article805241.ece |بڵاوکەرەوە=The Times |سەردێڕ=I'd like to say this, but it might land me in prison |ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٢|یەکەم=Michael |دوایین=Gove |شوێن=London |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20080918211024/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/michael_gove/article805241.ece |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.cbc.ca/canada/calgary/story/2007/11/28/chandler-meeting.html |سەردێڕ=Christian group likens Tory candidate review to witch hunt |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=CBC News |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080605082143/http://www.cbc.ca/canada/calgary/story/2007/11/28/chandler-meeting.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.lifesitenews.com/news/archive/ldn/2008/apr/08040901 |سەردێڕ=Conduct unbecoming a free society |ڕێکەوت=٩ی نیسانی ٢٠٠٨|دوایین=Kempling |یەکەم=Chris |بڵاوکەرەوە=National Post |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140328143153/http://www.lifesitenews.com/news/archive/ldn/2008/apr/08040901 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئازادی ئایینی،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.law.com/jsp/ihc/PubArticleIHC.jsp?id=1193735028038 |سەردێڕ=Employer's Dilemma: When Religious Expression and Gay Rights Cross |یەکەم=Judith |دوایین=Moldover |بڵاوکەرەوە=New York Law Journal |ڕێکەوت=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071031184612/http://www.law.com/jsp/ihc/PubArticleIHC.jsp?id=1193735028038 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1374/is_1_68/ai_n24944645 |سەردێڕ=Collision of religious and gay rights in the workplace |بڵاوکەرەوە=Humanist |ڕێکەوت=کانوونی دووەم–شوباتی ٢٠٠٨|یەکەم=Bob |دوایین=Ritter |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120305210524/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1374/is_1_68/ai_n24944645/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئازاری ٢٠١٢}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305210524/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1374/is_1_68/ai_n24944645/ |date= ٥ی ئازاری ٢٠١٢ }}</ref> توانای بەڕێوەبردنی کڵێساکان،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/6904057.stm |سەردێڕ=Bishop loses gay employment case |ڕێکەوت=١٨ی تەممووزی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=BBC News |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170930123030/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/6904057.stm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ڕێکخراوە خێرخوازییەکان،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/2080669/Catholic-adoption-service-stops-over-gay-rights.html |سەردێڕ=Catholic adoption service stops over gay rights |ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Telegraph |یەکەم=Martin |دوایین=Beckford |شوێن=London |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171020151524/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/2080669/Catholic-adoption-service-stops-over-gay-rights.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.boston.com/news/local/articles/2006/03/11/catholic_charities_stuns_state_ends_adoptions/ |سەردێڕ=Catholic Charities to halt adoptions over issue involving gays |ڕێکەوت=١٠ی ئازاری ٢٠٠٦|دوایین=LeBlanc |یەکەم=Steve |بڵاوکەرەوە=Boston Globe |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160303212653/http://www.boston.com/news/local/articles/2006/03/11/catholic_charities_stuns_state_ends_adoptions/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و ڕێکخراوی ئایینی تر. بەھەرحاڵ، ئەو کڵێسا و ڕێکخراوانەی کە دژی یاساکانی حکوومەت دەوەستن و جیاکاری دەکەن لەنێوان ھاوزایەندخوازان و بەدڕەفتاری دەکەن بەرامبەرییان، ھەڕەشەی باج لێسەندنیان لێ دەکرێت لەلایەن حکوومەتەوە.<ref name=BannedBoston>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/012/191kgwgh.asp |سەردێڕ=Banned in Boston:The coming conflict between same-sex marriage and religious liberty |یەکەم=Maggie |دوایین=Gallagher |ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٠٦|بەرگ=٠١١|issue=33 |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060516000949/http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/012/191kgwgh.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئایاری ٢٠٠٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2007/08/14/nyregion/14civil.html |ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Church Group Complains of Civil Union Pressure |یەکەم=Jill |دوایین=Capuzzo |newspaper=The New York Times |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170630114638/http://www.nytimes.com/2007/08/14/nyregion/14civil.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2007/09/18/nyregion/18grove.html |سەردێڕ=Group Loses Tax Break Over Gay Union Issue |یەکەم=Jill |دوایین=Capuzzo |newspaper=The New York Times |ڕێکەوت=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170628033942/http://www.nytimes.com/2007/09/18/nyregion/18grove.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.deseretnews.com/article/1,5143,700226242,00.html |سەردێڕ=LDS Church expresses disappointment in California gay marriage decision |ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٠٨|یەکەم=Carrie |دوایین=Moore |بڵاوکەرەوە=Deseret News |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090601193325/http://www.deseretnews.com/article/1%2C5143%2C700226242%2C00.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|df=dmy}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090601193325/http://www.deseretnews.com/article/1,5143,700226242,00.html |date= ١ی حوزەیرانی ٢٠٠٩}}</ref> لە ئێستادا کڵێساکان پارەی پێداویستییەکانیان (وەک ئاو، کارەبا، ھتد…) نادەن و لەسەر حکوومەتە. == کۆمەڵگە و کۆمەڵناسی == === بیر و ڕای گشتی === {{کاردانەوە کۆمەڵایەتییەکان بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازی}} پەسەند نەکردنی ئەو کەسانەی کە جیاڕەگەزخواز نین، وەک ھاوزایەندخوازان، لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە زیاتر لە وڵاتەکانی ئاسیا و ئەفریقا دەبیندرێت، بە تایبەتی وڵاتە دواکەوتووەکان، و بە شێوەیەکی بەرچاو لە ئەورووپا و [[ئوسترالیا]] و ئەمریکاکان پەسەند دەکرێن. کۆمەڵگەکانی ڕۆژاوا بە گشتی زۆر باشن لە ڕووی پەسەندکردنیانەوە و مافی خۆشیان ھەیە، بە تایبەتی لە کۆتا دەیەکانی ڕابردوودا گرنگی بە مافەکانیان دراوە و کۆمەڵگە فێرکراوە لەسەر دیاردەکە. لە ٢٠١٧دا، پرۆفیسۆر ئەیمی ئەدامچیک ڕوونی کردەوە کە ئەم جیاوازییە جیھانییانە لە پەسەندکردنی ھاوزایەندخوازان دەگەڕێتەوە بۆ سەر سێ فاکتەر کە پێکھاتوون لە: بەھێزی دیموکراسی، پێگەیشتوویی ئابووری، و ئەو ئایینانەی کە لەو شوێنانە بەربڵاون.<ref name="Adamczyk">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Adamczyk|یەکەم=Amy|سەردێڕ=Cross-National Public Opinion about Homosexuality: Examining Attitudes across the Globe|ساڵ=٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=University of California Press|پەڕەکان=٣–٧|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=wly8DQAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170217022835/https://books.google.com/books?id=wly8DQAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی شوباتی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === پەیوەندییەکان === لە ٢٠٠٦دا، کۆمەڵەی دەروونی ئەمریکی، کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی، لەگەڵ کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتی، لە دادگای باڵا لە ویلایەتی [[کالیفۆرنیا]] کورتەیەکیان پێشکەش کرد: «خەڵکانی گەی و لێزبیان پەیوەندی پابەندبوو و درێژخایەن دروست دەکەن کە یەکسانن بە پەیوەندییە جیاڕەگەزخوازەکان. [[ھاوسەرگیری]] کە لە ھاوزایەندخوازان دابڕاوە سوودی کۆمەڵایەتی، دەروونی، و تەندروستی دەھێنێت. بە ڕەتکردنەوەی مافی ھاوسەرگیری بۆ ھاوزایەندخوازان، ویلایەتەکە پشتی ئەو ستیگمایانە دەگرێت و ڕێیان پێ دەدات کە بەردەوام بێت کە [بە ھۆکاری مێژوویی] دراونەتە پاڵ ھاوزایەندخوازی. ھاوزایەندخوازی تووشی ستیگما کراوە و ئەم ستیگمایەش ئەنجامی نەرێنیی دەبێت. بەربەستنی [[ھاوسەرگیریی ھاوزایەند|ھاوسەرگیری ھاوزایەندخوازان]] لەلایەن ویلایەتی کالیفۆرنیاوە، شکانەوەیەکی ئەم ستیگمایەیە.» ئەوان ھەروەھا ئاماژەیان بەوە دا کە «ھیچ بنەمایەکی زانستیی نییە بۆ جیاکردنەوە لە نێوان کەپڵە جیاڕەگەزخواز و ھاوزایەندخوازەکان لە بارەی مافی یاسایی، سوودەکان، و [ئەو کێشانەی] کە لە ڕووی ھاوسەرگیری شارستانییەوە دروست دەبن.»<ref name=amici/> ھاوسەرگیری ھاوزایەند لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٠٨دا یاسایی کرا کاتێک ویلایەتی کالیفۆرنیا بڕوانامەی ھاوسەرگیری بۆ ھاوزایەندخوازان دەرکرد و بەسەر بەربەستەکەدا چۆوە کە دژی یاساکانی ویلایەتەکە بوو.<ref>*{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر =https://en.wikipedia.org/wiki/Same-sex_marriage_in_California |سەردێڕ = «Same-sex marriage in California» |زمان =ئینگلیزی |سەردان = ٢٧ی تەممووزی ٢٠١٧}}</ref> === ئایین === ھەرچەندە پەیوەندی نێوان ھاوزایەندخوازی و ئایین دەتوانێت بگۆڕێت لە ناوچەیەکەوە و بۆ ناوچەیەکی تر و بەپێی تێپەڕبوونی کات، ئەو ئایینانەی کە لە ئێستادا بەربڵاوترینن لە جیھاندا، کە [[ئایینە ئیبراھیمییەکان]]ن، ھاوزایەندخوازی و شێوەکانی تری پەیوەندیداری بە نەرێنیی پیشانی کۆمەڵگە دەدەن. ئەم دژ وەستانە دەتوانێت لە مەودایەکی فراوان لە بە کەم سەیرکردنی کردارەکە، تا تەواو بەربەستکردنی و دژ وەستانی لە ھەبوون لە کۆمەڵگەدا درێژ ببێتەوە. ھەندێک لە ئایینەکان وا بانگەشە دەکەن کە ڕووتێکردنی ھاوزایەند لە خۆیدا تاوانە،<ref name=OPCtrial>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.upper-register.com/irons_trial/charges.pdf|سەردێڕ=Charge #1 and specifications preferred by the Presbytery of Southern California against The Rev. C. Lee Irons|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|format=PDF|بڵاوکەرەوە=Presbytery of Southern California of the Orthodox Presbyterian Church|وتەگێڕانەوە=claiming that homosexuality is an unchosen "condition," rather than a sin of the heart, [...] contradicts the teaching of Scripture that both the desire and the act are sin.|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080723194409/http://www.upper-register.com/irons_trial/charges.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەندێکی تر دەڵێن تەنھا کردارە ھاوزایەندییەکان تاوانە،<ref>سێکس و کۆمەڵگە – بەرگی ٣ – پەڕەی ٨٣٤</ref> و ھەندێکی تریان بە تەواوی ھاوزایەندخوازییان پەسەند کردووە،<ref>The Wiley-Blackwell Companion to Religion and Social Justice – Page 543, Michael D. Palmer, Stanley M. Burgess – 2012</ref> لەکاتێکدا ھەندێکی تریش ھەن بە ڕێژەیەکی زۆر کەم کە ھانی ھاوزایەندخوازان دەدەن.<ref>Introduction to New and Alternative Religions in America, Eugene V. Gallagher, W. Michael Ashcraft – 2006</ref> ھەندێک لە خەڵکی پێیان وایە و بانگەشەی ئەوە دەکەن کە ھەستی ھاوزایەند دەتوانرێت نەھێڵرێت بە باوەڕ بە ئایین. ھەندێک خەڵک کرداری ھاوزایەندخوازییان لەلا پیرۆزە و میتۆلۆجی خۆشەویستی ھاوزایەند دەتوانرێت لە بەشەکانی جیھاندا بدۆزرێتەوە.<ref>Cabezón, p. vii, "Introduction"</ref> == ھاوزایەندخوازیی ئاژەڵانی تر == [[پەڕگە:Males Anas platyrhynchos 2.jpg|وێنۆک|دوو قازی کێوی نێرینە]] [[پەڕگە:Wuppertal - Zoo - Panthera leo 01 (1) ies.webm|وێنۆک|دوو [[شێر]]ی نێر لە کاتی سێکسکردندا]] خووڕەوشتی ھاوزایەندخوازی و دووڕەگەزخوازی بە شێوەیەکی بەربڵاو لە نێوان ئاژەڵەکاندا دەبیندرێن. ئەم خووڕەوشتانە لە [[سێکس|چالاکی سێکسییەوە]] درێژ دەبێتەوە بۆ باوانێتیکردن و بوون بە کەپڵ. بەدواداچوونێکی ١٩٩٩ی بڕووس بەیجمێڵ پیشانی دەدات کە کردەوە و خووڕەوشتی ھاوزایەندخوازی و پەیوەندیدار پێوەی لە سەروو ٥٠٠ جۆر لە ئاژەڵانی تردا تۆمار کراوە، ھەر لە [[پریمات]]ەکانەوە تا کرمەکان.<ref name=Bagemihl/><ref name="Biological Exuberance: Animal">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Harrold |یەکەم=Max |سەردێڕ=Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity |بڵاوکەرەوە=The Advocate, reprinted in Highbeam Encyclopedia |ڕێکەوت=١٦ی شوباتی ١٩٩٩|ناونیشان=http://www.thefreelibrary.com/Biological+Exuberance:+Animal+Homosexuality+and+Natural+Diversity.-a053877996 |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110520172429/http://www.thefreelibrary.com/Biological+Exuberance:+Animal+Homosexuality+and+Natural+Diversity.-a053877996 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئایاری ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پەیوەندی سێکسی نێوان ئاژەڵەکان بە شێوەی زۆر جیاواز دەردەکەوێت و دەنوێنرێت. ھەرچەندە چەند بیردۆزەیەک ھەیە، بەڵام لە ڕووی زانستییەوە ھێشتا نازانرێت ھۆکاری جیاوازی ئەم دەربڕینانە چییە لەم جۆرە پەیوەندییانەدا، و لەبەر ئەوەشی ھەموو جۆرێک لە ئاژەڵەکان بەدواداچوونیان لەسەر نەکراوە،<ref name="'Catalogue of Life' reaches">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Gordon |یەکەم=Dr Dennis | سەردێڕ='Catalogue of Life' reaches one million species |بڵاوکەرەوە=National Institute of Water and Atmospheric Research |ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠٠٧|ناونیشان=http://www.niwascience.co.nz/pubs/mr/archive/2007-04-10-3 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070713004634/http://www.niwascience.co.nz/pubs/mr/archive/2007-04-10-3 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تەممووزی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٧}}</ref> بیردۆزەیەک یان وەڵامێکی جێگیر ئەستەمە دەستکەوتنی. وەک بەیجمێڵ دەڵێت: «شانشینی ئاژەڵان [ئەم کردەوەیە] ئەنجام دەدەن بە جیاوازییەکی سێکسیی زۆریشەوە، لەوان ھاوزایەندخوازی، دووڕەگەزخوازی، و سێکسی بێ زاووزێ» وا دیارە لەلای ئاژەڵەکانی تر پەسەندکردنی زۆر زیاترە لە چاو مرۆڤەکاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.publishersweekly.com/pw/print/19990201/26501-gay-lib-for-the-animals-a-new-look-at-homosexuality-in-nature-.html |سەردێڕ=Gay Lib for the Animals: A New Look At Homosexuality in Nature – 2/1/1999 – Publishers Weekly |بڵاوکەرەوە=Publishersweekly.com |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120729131204/http://www.publishersweekly.com/pw/print/19990201/26501-gay-lib-for-the-animals-a-new-look-at-homosexuality-in-nature-.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref> لە یەکێک لە جۆرەکانی ئاژەڵان، کە پێکھاتووە لە [[پەز]]ەکان، یان مەڕە ماڵی کراوەکان، ڕووتێکردنی ھاوزایەندخوازی بە شێوەیەکی زۆر دەبیندرێت.<ref name="books.google.ca">''[https://books.google.com/books?id=EftT_1bsPOAC&pg=PA179 Animal Homosexuality: A Biosocial Perspective] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170223053821/https://books.google.com/books?id=EftT_1bsPOAC&pg=PA179 |date=٢٣ی شوباتی ٢٠١٧}}'' By Aldo Poiani, A. F. Dixson, p. 179, 2010, Cambridge University Press</ref><ref name=levay2/> نزیکەی ١٠٪‏ مەڕە نێرینەکان ڕەتی دەکەنەوە کە لەگەڵ مێینەکاندا کردەوەی سێکسیی ئەنجام بدەن، لەکاتێکدا وەڵامی خێرایان دەبێت بۆ ئەنجامدانیی لەگەڵ نێرێکی تردا.<ref name=levay2>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Gay, Straight, and The Reason Why The Science of Sexual Orientation|ناونیشان=https://archive.org/details/gaystraightreaso0000leva|دوایین=Levay|یەکەم=Simon |ساڵ=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |شوێن=Cambridge, Massachusetts |پەڕەکان=[https://archive.org/details/gaystraightreaso٠٠٠٠leva/page/٧٠ ٧٠]–٧١}}</ref> ھاوزایەندخوازی نێوان ئاژەڵەکان ئەوەمان پیشان دەدەن کە ھاوزایەندخوازی لە ڕاستیدا نەخۆشی نییە و لە ناو سروشتدا بەردەوام ڕوودەدات، و لە ھەمان کاتدا قسەی زۆرینەی کەسایەتییە ئایینییەکان، بە تایبەتی ئەوانەی نێو کۆمەڵگەی ئیسلامی، پووچەڵ دەکاتەوە لەوەی کە دەڵێن ھاوزایەندخوازی لە ئاژەڵدا ڕوو نادات. == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|20em|refs= <ref name="apahelp">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Sexual orientation, homosexuality and bisexuality|بڵاوکەرەوە=American Psychological Association|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٣|ناونیشان=http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئابی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130808032050/http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx}}</ref> <ref name=amici>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.courts.ca.gov/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf |پەڕە=٣٠|سەردێڕ=Case No. S147999 in the Supreme Court of the State of California, In re Marriage Cases Judicial Council Coordination Proceeding No. 4365(...) – APA California Amicus Brief&nbsp;— As Filed |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120118184353/http://www.courts.ca.gov/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref name="Frankowski">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.1542/peds.113.6.1827 |نووسەر=Frankowski BL|نووسەر٢=American Academy of Pediatrics Committee on Adolescence|سەردێڕ=Sexual orientation and adolescents |journal=Pediatrics|بەرگ=١١٣ |issue=٦ |پەڕەکان=١٨٢٧–٣٢ |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٤|pmid=١٥١٧٣٥١٩|ناونیشان=http://pediatrics.aappublications.org/content/113/6/1827.long}}</ref> <ref name="Lamanna">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Mary Ann Lamanna|نووسەر٢=Agnes Riedmann|نووسەر٣=Susan D Stewart|سەردێڕ=Marriages, Families, and Relationships: Making Choices in a Diverse Society|بڵاوکەرەوە=Cengage Learning|ژپنک=١-٣٠٥-١٧٦٨٩-٨|ساڵ=٢٠١٤|پەڕە=٨٢|ڕێکەوتی سەردان=١١ی شوباتی ٢٠١٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=fofaAgAAQBAJ&pg=PA82|وتەگێڕانەوە=The reason some individuals develop a gay sexual identity has not been definitively established &nbsp;– nor do we yet understand the development of heterosexuality. The American Psychological Association (APA) takes the position that a variety of factors impact a person's sexuality. The most recent literature from the APA says that sexual orientation is not a choice that can be changed at will, and that sexual orientation is most likely the result of a complex interaction of environmental, cognitive and biological factors...is shaped at an early age...[and evidence suggests] biological, including genetic or inborn hormonal factors, play a significant role in a person's sexuality (American Psychological Association 2010).|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161130141623/https://books.google.com/books?id=fofaAgAAQBAJ&pg=PA82|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="Stuart">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=گەیڵ ویسگارز ستوارت|سەردێڕ=Principles and Practice of Psychiatric Nursing|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٠-٣٢٣-٢٩٤١٢-X|ساڵ=٢٠١٤|پەڕە=٥٠٢|ڕێکەوتی سەردان=١١ی شوباتی ٢٠١٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ivALBAAAQBAJ&pg=PA502|وتەگێڕانەوە=No conclusive evidence supports any one specific cause of homosexuality; however, most researchers agree that biological and social factors influence the development of sexual orientation.|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161130185850/https://books.google.com/books?id=ivALBAAAQBAJ&pg=PA502|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="Kersey-Matusiak">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Gloria Kersey-Matusiak|سەردێڕ=Delivering Culturally Competent Nursing Care|بڵاوکەرەوە=Springer Publishing Company|ژپنک=٠-٨٢٦١-٩٣٨١-١|ساڵ=٢٠١٢|پەڕە=١٦٩|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠١٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=X8O_wGedAYoC&pg=PA169|وتەگێڕانەوە=Most health and mental health organizations do not view sexual orientation as a 'choice.'|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161130123356/https://books.google.com/books?id=X8O_wGedAYoC&pg=PA169|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="rcp2007">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.rcpsych.ac.uk/workinpsychiatry/specialinterestgroups/gaylesbian/submissiontothecofe.aspx|سەردێڕ=Submission to the Church of England's Listening Exercise on Human Sexuality|بڵاوکەرەوە=The Royal College of Psychiatrists|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130502011813/http://www.rcpsych.ac.uk/workinpsychiatry/specialinterestgroups/gaylesbian/submissiontothecofe.aspx|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئایاری ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="Långström2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Långström |یەکەم١= N. |دوایین٢= Rahman |یەکەم٢= Q. |دوایین٣= Carlström |یەکەم٣= E. |دوایین٤= Lichtenstein |یەکەم٤= P. |سەردێڕ= Genetic and Environmental Effects on Same-sex Sexual Behavior: A Population Study of Twins in Sweden | doi = 10.1007/s10508-008-9386-1| journal = Archives of Sexual Behavior |بەرگ= ٣٩| issue = 1|پەڕەکان= ٧٥–٨٠|ساڵ= ٢٠٠٨| pmid = ١٨٥٣٦٩٨٦}}</ref> <ref name=PAHO>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ="Therapies" to change sexual orientation lack medical justification and threaten health |ناونیشان=http://new.paho.org/hq/index.php?option=com_content&task=view&id=6803&Itemid=1926 |بڵاوکەرەوە=Pan American Health Organization |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئایاری ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120523040848/http://new.paho.org/hq/index.php?option=com_content&task=view&id=6803&Itemid=1926 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠١٢|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110113141618/http://new.paho.org/hq/index.php?option=com_content |date=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ }} archived here.</ref> <ref name="levay">Simon LeVay (1996). ''[http://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/books/chap1/queerscience.htm Queer Science: The Use and Abuse of Research into Homosexuality] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170317060357/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/books/chap1/queerscience.htm |date=١٧ی ئازاری ٢٠١٧}}.'' Cambridge: The MIT Press ISBN 0-262-12199-9</ref> <ref name=hawragazxwazi271927>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090616122106.htm|سەردێڕ=Same-sex Behavior Seen In Nearly All Animals, Review Finds|ئیش=ScienceDaily|ڕێکەوتی سەردان= ١ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110128123637/http://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090616122106.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=hawragazxwazi371827>[http://www.news-medical.net/news/2006/10/23/20718.aspx ''1,500 animal species practice homosexuality''. ''The Medical News'', 23 October 2006] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110210172226/http://www.news-medical.net/news/2006/10/23/20718.aspx |date=10 February 2011}}</ref> <ref name=hawragazxwazi372937>Sommer, Volker & Paul L. Vasey (2006), Homosexual Behaviour in Animals, An Evolutionary Perspective. Cambridge University Press, Cambridge. ISBN 0-521-86446-1</ref> <ref name=Bagemihl>{{harv|Bagemihl|1999}}</ref> <ref name="apa2009">American Psychological Association: [http://www.apa.org/about/governance/council/policy/sexual-orientation.aspx Resolution on Appropriate Affirmative Responses to Sexual Orientation Distress and Change Efforts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101174139/http://www.apa.org/about/governance/council/policy/sexual-orientation.aspx |date= ١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦}}</ref> <ref name="Committed">*[http://www.mercurynews.com/census/ci_18334802?nclick_check=1 Census statistics show quarter of California same-sex couples raising kids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809145325/http://www.mercurynews.com/census/ci_18334802?nclick_check=1 |date= ٩ی ئابی ٢٠١٦}} *[http://www.starnewsonline.com/article/20110630/ARTICLES/110639995/1004/sitemaps Region Saw Increase In Same-Sex Households] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160329030306/http://www.starnewsonline.com/article/20110630/articles/110639995/1004/sitemaps |date=٢٩ی ئازاری ٢٠١٦}} *[http://abcnews.go.com/Health/sex-couples-census-data-trickles-quarter-raising-children/story?id=13850332 Census 2010: One Quarter of Gay Couples Raising Children] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630053712/http://abcnews.go.com/Health/sex-couples-census-data-trickles-quarter-raising-children/story?id=13850332 |date=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧}} *[http://www.startribune.com/local/125537288.html Minnesota Sees 50% Rise in Number of Gay Couples] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717123400/http://www.startribune.com/local/125537288.html |date=17 July 2011}} *[http://www.poughkeepsiejournal.com/article/20110714/NEWS01/107140334/Census-Dutchess-Ulster-gay-households-increase Census:Dutchess, Ulster Gay Households Increase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160119045141/http://www.poughkeepsiejournal.com/article/20110714/NEWS01/107140334/Census-Dutchess-Ulster-gay-households-increase |date=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦}} *[http://westchesterrealestateinformation.com/same-sex-couples-numbers-soar-in-ny-2010-census-finds/ Same Sex Couples' Numbers Soar In N.Y, 2010 Census Finds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430050627/http://westchesterrealestateinformation.com/same-sex-couples-numbers-soar-in-ny-2010-census-finds/ |date=٣٠ی نیسانی ٢٠١٣}} *[http://www.edgeboston.com/index.php?ch=news&sc=local&sc3=&id=123278 87% Increase in Same-Sex Nevada Households Since 2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141026075323/http://www.edgeboston.com/index.php?ch=news&sc=local&sc3=&id=123278 |date=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤}} *[http://www.necn.com/07/14/11/Gay-lesbian-households-increase-in-Okla/landing_politics.html?&apID=aebfe9933c274365a694d062894d773c 2010 Census indicates increase among same-sex homeowners in Oklahoma] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130130091511/http://www.necn.com/07/14/11/Gay-lesbian-households-increase-in-Okla/landing_politics.html?&apID=aebfe9933c274365a694d062894d773c |date=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣}} *[http://www.wnyc.org/blogs/wnyc-news-blog/2011/jul/15/spike-number-same-sex-couples-city/ Spike In Number of City's Same-Sex Couples] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727052503/http://www.wnyc.org/blogs/wnyc-news-blog/2011/jul/15/spike-number-same-sex-couples-city/ |date=27 July 2011}}</ref> <ref name=psych2010>[http://healthyminds.org/More-Info-For/GayLesbianBisexuals.aspx Sexual Orientation] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110726000000/http://healthyminds.org/More-Info-For/GayLesbianBisexuals.aspx |date=26 July 2011}}. ''American Psychiatric Association''.</ref> <ref name="nrtsreport3619">[https://www.facebook.com/NRTTVenglish/videos/1455995347807378/ homosexuals in the Kurdish Region], NRT Media</ref> <ref name=homodef46198>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= A Dictionary of True Etymologies|دوایین=Room |یەکەم=Adrian |ساڵ=١٩٨٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٠٢-٠٣٤٠-٣|پەڕە=٨٤}}</ref> <ref name=homodef37193>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= A Student's Dictionary of Psychology|دوایین=Statt |یەکەم=David A. |ساڵ=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Psychology Press |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٦٩-٣٤٢-٢|پەڕە=٩٣}}</ref> <ref name=glbtq>{{بیرخستنەوە|ناونیشان=http://www.glbtq.com/social-sciences/kertbeny_km.html |سەردێڕ=Karl-Maria Kertbeny: The Coinage and Dissemination of the Term |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢|periodical=glbtq.com |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120927020758/http://www.glbtq.com/social-sciences/kertbeny_km.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٢}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626100855/http://www.glbtq.com/social-sciences/kertbeny_km.html |date=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}</ref> <ref name=homolegal3619>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر١=Feray Jean-Claude |نووسەر٢=Herzer Manfred |ساڵ= ١٩٩٠|سەردێڕ= Homosexual Studies and Politics in the 19th Century: Karl Maria Kertbeny | journal = Journal of Homosexuality |بەرگ= ١٩|پەڕە= ١| doi=10.1300/j082v19n01_02}}</ref> <ref name=von-kraft3628>[http://www.glbtq.com/social-sciences/krafft_ebing_r.html Krafft-Ebing, Richard von (1840–1902)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120409220543/http://www.glbtq.com/social-sciences/krafft_ebing_r.html |date=9 April 2012}}. ''glbtq.com''.</ref> <ref name=psexualis>{{بیرخستنەوە|ناونیشان=http://www.kino.com/psychopathia/history.html |سەردێڕ=Psychopathia Sexualis |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|periodical=Kino.com |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071004223140/http://www.kino.com/psychopathia/history.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> <ref name=glaad>[http://www.glaad.org/referenceguide Media Reference Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823105346/http://www.glaad.org/referenceguide |date=٢٣ی ئابی ٢٠١١}} (citing AP, NY Times, Washington Post style guides), GLAAD. Retrieved 10 May 2007.</ref> <ref name=haiey3618>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/gay|سەردێڕ=gay|وێبگە=Oxford Dictionaries|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠١٥|وتەگێڕانەوە=(Of a person, especially a man) homosexual.|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160827054658/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/gay|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=Mj3737>Marguerite Johnson, Terry Ryan: ''Sexuality in Greek and Roman society and literature: a sourcebook'' p.4</ref> <ref name=hayw26193>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://dictionary.reference.com/browse/lesbian |سەردێڕ=Lesbian &#124; Define Lesbian at Dictionary.com |بڵاوکەرەوە=Dictionary.reference.com |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160307135535/http://dictionary.reference.com/browse/lesbian |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=UNAIDS>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=UNAIDS: Men who have sex with men |بڵاوکەرەوە=UNAIDS |ناونیشان=http://www.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/dataimport/pub/briefingnote/2006/20060801_policy_brief_msm_en.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120320001221/http://www.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/dataimport/pub/briefingnote/2006/20060801_policy_brief_msm_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئازاری ٢٠١٢}}</ref> <ref name=hayiaj261862>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Younger|یەکەم=John G.|سەردێڕ=Sex in the ancient world from A to Z|ناونیشان=https://archive.org/details/sexancientworldf00youn|ساڵ=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Routledge|شوێن=London [u.a.]|ژپنک=٠-٤١٥-٢٤٢٥٢-٥|پەڕە=[https://archive.org/details/sexancientworldf٠٠youn/page/n٥٨ ٣٨]|edition=1st published.}}</ref> <ref name=naown1726>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The American Heritage Dictionary of the English Language, Fourth Edition|ناونیشان=https://archive.org/details/americanheritage0000unse_a1o7|بڵاوکەرەوە=Houghton Mifflin|ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٠-٦١٨-٧٠١٧٢-٩}}</ref> <ref name=haowm19364>{{بیرخستنەوەی وێب| دوایین = Spears | یەکەم = Richard A. | سەردێڕ = Fag |ئیش= Dictionary of American Slang and Colloquial Expressions | ساڵ = ٢٠٠٧| ناونیشان = http://dictionary.reference.com/browse/faggot | ڕێکەوتی سەردان = ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢| ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20160227014915/http://dictionary.reference.com/browse/faggot | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٧ی شوباتی ٢٠١٦ | ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=terms>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.sex-lexis.com/ |سەردێڕ=Dictionary of Sexual Terms |بڵاوکەرەوە=Sex-lexis.com |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20041015054212/http://www.sex-lexis.com/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref name=haownsh351937>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Taylor|یەکەم=Marvin J.|سەردێڕ=Queer Things from Old Closets: Libraries Gay and Lesbian Studies – Queer Theory|ناونیشان=http://rbm.acrl.org/content/rbml/8/1/19.full.pdf|بڵاوکەرەوە=Association of College and Research Libraries|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160116080410/http://rbm.acrl.org/content/rbml/8/1/19.full.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=ajowm36197>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=eds|یەکەم=Marc Wolinsky ...|سەردێڕ=Gays and the military: Joseph Steffan versus the United States|ساڵ=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press|شوێن=Princeton, NJ|ژپنک=٠-٦٩١-٠٣٣٠٧-٢|پەڕەکان=٤٠–٤٨|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=kM8WgQQghwIC&pg=PA49&lpg=PA49&dq=Gays+military+homo+derogatory+epithet&source=bl&ots=GKgHK00BxL&sig=MpmlY0QZHaF2ebPZ3o-phV1IMmo&hl=en&sa=X&ei=xxFuULTrGqP20gH5x4EY&ved=0CC8Q6AEwAw#v=onepage&q=Gays%20military%20homo%20derogatory%20epithet&f=false|edition=[Online-Ausg.].|ڕێکەوتی سەردان= ١ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161130175809/https://books.google.com/books?id=kM8WgQQghwIC&pg=PA49&lpg=PA49&dq=Gays+military+homo+derogatory+epithet&source=bl&ots=GKgHK00BxL&sig=MpmlY0QZHaF2ebPZ3o-phV1IMmo&hl=en&sa=X&ei=xxFuULTrGqP20gH5x4EY&ved=0CC8Q6AEwAw#v=onepage&q=Gays%20military%20homo%20derogatory%20epithet&f=false|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <!--========= دێمۆگرافیا ==========--> <ref name=timcook2719>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = http://www.nbcnews.com/watch/nightly-news/apple-s-tim-cook-is-first-fortune-500-to-come-out-as-gay-350111811811|سەردێڕ = Apple's CEO Tim Cook Is First Fortune 500 to Come Out as Gay|بڵاوکەرەوە = NBC News|ڕێکەوت = ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان = ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|وێبگە = www.nbcnews.com|ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20170724022131/http://www.nbcnews.com/watch/nightly-news/apple-s-tim-cook-is-first-fortune-500-to-come-out-as-gay-350111811811|ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٤ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=black>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Black |یەکەم١= Dan |دوایین٢= Gates |یەکەم٢= Gary |دوایین٣= Sanders |یەکەم٣= Seth |دوایین٤= Taylor |یەکەم٤= Lowell |ساڵ= ٢٠٠٠|سەردێڕ= Demographics of the Gay and Lesbian Population in the United States: Evidence from Available Systematic Data Sources | journal = Demography |بەرگ= ٣٧ | issue = ٢|پەڕەکان= ١٣٩–١٥٤ | doi=10.2307/2648117 | pmid=١٠٨٣٦١٧٣}}</ref> <ref name=sexualbehavior37287>Sexual Behavior in the Human Male, p. 656</ref> <ref name="more-or-less-2010-10-01">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Harford|یەکەم=Tim|سەردێڕ=More or Less examines Office for National Statistics figures on gay, lesbian and bisexual people|ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/programmes/b00tznbk|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تەممووزی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151105183125/http://www.bbc.co.uk/programmes/b00tznbk|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=idea-creative719>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=David Leonhardt |سەردێڕ=John Tukey, 85, Statistician; Coined the Word 'Software' |journal=The New York Times |ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠٠٠}}</ref> <ref name=idea-creative628>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Biography 15.1, ''John W. Tukey'' (1915–2000) |ناونیشان=http://www.swlearning.com/quant/kohler/stat/biographical_sketches/bio15.1.html |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئایاری ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171105192244/http://www.swlearning.com/quant/kohler/stat/biographical_sketches/bio15.1.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} John Tukey criticizes sample procedure</ref> <ref name = Billy1993>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.2307/2136206|vauthors=Billy JO, Tanfer K, Grady WR, Klepinger DH |سەردێڕ=The sexual behavior of men in the United States|jstor=2136206 |journal=Family Planning Perspectives |بەرگ=٢٥|issue=2 |پەڕەکان=٥٢–٦٠|ساڵ=١٩٩٣|pmid=٨٤٩١٢٨٧}}</ref> <ref name = Binson1995>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.1080/00224499509551795|یەکەم١=Diane |دوایین١=Binson |یەکەم٢=Stuart |دوایین٢=Michaels |یەکەم٣=Ron |دوایین٣=Stall |یەکەم٤=Thomas J. |دوایین٤=Coates |یەکەم٥=John H. |دوایین٥=Gagnon |یەکەم٦=Joseph A. |دوایین٦=Catania |ساڵ=١٩٩٥|سەردێڕ=Prevalence and Social Distribution of Men Who Have Sex with Men: United States and Its Urban Centers |journal=The Journal of Sex Research |بەرگ=٣٢|issue=3 |پەڕەکان=٢٤٥–٥٤ |jstor=3812794}}</ref> <ref name = Johnson1992>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Johnson AM, Wadsworth J, Wellings K, Bradshaw S, Field J |سەردێڕ=Sexual lifestyles and HIV risk |journal=Nature |بەرگ=٣٦٠|issue=6403 |پەڕەکان=٤١٠–٢|ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ١٩٩٢|pmid=١٤٤٨١٦٣|doi=10.1038/360410a0}}</ref> <ref name = Laumann1994>Laumann, E. O. , Gagnon, J. H. , Michael, R. T. , & Michaels, S. (1994). ''The social organization of sexuality: Sexual practices in the United States.'' Chicago: University of Chicago Press.{{Page needed|date=September 2010}}</ref> <ref name = Wellings1994>Wellings, K. , Field, J. , Johnson, A. , & Wadsworth, J. (1994). ''Sexual behavior in Britain: The national survey of sexual attitudes and lifestyles.'' London, UK: Penguin Books.{{Page needed|date=September 2010}}</ref> <ref name = ACSF1992>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| doi = 10.1038/360407a0 |نووسەر= Investigators ACSF |ساڵ= ١٩٩٢|سەردێڕ= AIDS and sexual behaviour in France | journal = Nature |بەرگ= ٣٦٠| issue = 6403|پەڕەکان= ٤٠٧–٤٠٩| pmid = ١٤٤٨١٦٢}}</ref> <ref name = Bogaert2004>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=Bogaert AF |سەردێڕ=The prevalence of male homosexuality: the effect of fraternal birth order and variations in family size |journal=Journal of Theoretical Biology |بەرگ=٢٣٠|issue=1 |پەڕەکان=٣٣–٧|ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٤|pmid=١٥٢٧٥٩٩٧|doi=10.1016/j.jtbi.2004.04.035}} Bogaert argues that: "The prevalence of male homosexuality is debated. One widely reported early estimate was 10% (e.g. , Marmor, 1980; Voeller, 1990). Some recent data provided support for this estimate (Bagley and Tremblay, 1998), but most recent large national samples suggest that the prevalence of male homosexuality in modern western societies, including the United States, is lower than this early estimate (e.g. , 1–2% in Billy et al. , 1993; 2–3% in Laumann et al. , 1994; 6% in Sell et al. , 1995; 1–3% in Wellings et al. , 1994). It is of note, however, that homosexuality is defined in different ways in these studies. For example, some use same-sex behavior and not same-sex attraction as the operational definition of homosexuality (e.g. , Billy et al. , 1993); many sex researchers (e.g. , Bailey et al. , 2000; Bogaert, 2003; Money, 1988; Zucker and Bradley, 1995) now emphasize attraction over overt behavior in conceptualizing sexual orientation." (p. 33) Also: "...the prevalence of male homosexuality (in particular, same-sex attraction) varies over time and across societies (and hence is a "moving target") in part because of two effects: (1) variations in fertility rate or family size; and (2) the fraternal birth order effect. Thus, even if accurately measured in one country at one time, the rate of male homosexuality is subject to change and is not generalizable over time or across societies." (p. 33)</ref> <ref name = Fay1989>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Fay RE, Turner CF, Klassen AD, Gagnon JH |سەردێڕ=Prevalence and patterns of same-gender sexual contact among men |journal=Science |بەرگ=٢٤٣|issue=4889 |پەڕەکان=٣٣٨–٤٨|ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ١٩٨٩|pmid=٢٩١١٧٤٤|doi=10.1126/science.2911744}}</ref> <ref name = Sell1995>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.1007/BF01541598|vauthors=Sell RL, Wells JA, Wypij D |سەردێڕ=The prevalence of homosexual behavior and attraction in the United States, the United Kingdom and France: results of national population-based samples |journal=Archives of Sexual Behavior |بەرگ=٢٤|issue=3 |پەڕەکان=٢٣٥–٤٨|ڕێکەوت=حوزەیرانی ١٩٩٥|pmid=٧٦١١٨٤٤}}</ref> <ref name=SavinWilliams2009>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| editor1-last = Hope | editor1-first = Debra A |سەردێڕ= Contemporary Perspectives on Lesbian, Gay, and Bisexual Identities | doi = 10.1007/978-0-387-09556-1 |زنجیرە= Nebraska Symposium on Motivation |بەرگ= ٥٤|ساڵ= ٢٠٠٩|ژپنک= ٩٧٨-٠-٣٨٧-٠٩٥٥٥-٤}}</ref> <ref name=gayfeelings2719>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE0D91E3EF93BA35751C1A964958260&sec=&spon=&pagewanted=all|سەردێڕ=Sexual Behavior Levels Compared in Studies In Britain and France|ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٢|ئیش=nytimes.com}}</ref> <ref name=statsofusa2719>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://williamsinstitute.law.ucla.edu/research/census-lgbt-demographics-studies/how-many-people-are-lesbian-gay-bisexual-and-transgender |نووسەر=Gary Gates |سەردێڕ=How Many People are Lesbian, Gay, Bisexual and Transgender? |بڵاوکەرەوە=The Williams Institute |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئایاری ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170721165514/http://williamsinstitute.law.ucla.edu/research/census-lgbt-demographics-studies/how-many-people-are-lesbian-gay-bisexual-and-transgender/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تەممووزی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref name=statsofusa3618>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://williamsinstitute.law.ucla.edu/wp-content/uploads/Gates-How-Many-People-LGBT-Apr-2011.pdf |format=PDF |نووسەر=Gary Gates |سەردێڕ=How many people are lesbian, gay, bisexual, and transgender? |بڵاوکەرەوە=The Williams Institute |پەڕە=١ |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150425174542/http://williamsinstitute.law.ucla.edu/wp-content/uploads/Gates-How-Many-People-LGBT-Apr-2011.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی نیسانی ٢٠١٥ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref name=moresources2719>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Gay and Lesbian Families in the United States: Same-Sex Unmarried Partner Households |ناونیشان=http://www.urban.org/UploadedPDF/1000491_gl_partner_households.pdf |دوایین١=Smith |یەکەم١=David M. |دوایین٢=Gates |یەکەم٢=Gary J. |ڕێکەوت=٢٢ی ئابی ٢٠٠١|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110107082654/http://www.urban.org/UploadedPDF/1000491_gl_partner_households.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="cdc.gov">[http://www.cdc.gov/nchs/data/nhsr/nhsr077.pdf "Sexual Orientation and Health Among U.S. Adults: National Health Interview Survey, 2013."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709014014/https://www.cdc.gov/nchs/data/nhsr/nhsr077.pdf |date= ٩ی تەممووزی ٢٠١٧}} ''CDC''. 15 July 2014. 15 July 2014.</ref> }} {{Refbegin|20em}} === کتێبەکان === ;١٩٨٠کان # Adam, Barry (1987). ''The Rise of a Gay and Lesbian Movement'', G. K. Hall & Co. {{ISBN|0-8057-9714-9}} # {{بیرخستنەوە|یەکەم=John |دوایین=Boswell |ناونیشان=http://www.press.uchicago.edu/cgi-bin/hfs.cgi/00/231.ctl |سەردێڕ=Christianity, Social Tolerance, and Homosexuality: Gay People in Western Europe from the Beginning of the Christian Era to the Fourteenth Century |بڵاوکەرەوە=University of Chicago Press |ساڵ=١٩٨٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٠٦٧١١-٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060928195316/http://www.press.uchicago.edu/cgi-bin/hfs.cgi/00/231.ctl |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٦}} # Dover, Kenneth J. , ''Greek Homosexuality'', Gerald Duckworth & Co. Ltd. 1979, {{ISBN|0-674-36261-6}}(hardcover), {{ISBN|0-674-36270-5}}(paperback) # d'Emilio, John ''Sexual Politics, Sexual Communities: The Making of a Homosexual Minority in the United States, 1940–1970'', University of Chicago Press 1983, {{ISBN|0-226-14265-5}} # {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=The History of Sexuality |یەکەم=Michel |دوایین=Foucault |authorlink=Michel Foucault |ساڵ=١٩٨٦|بڵاوکەرەوە=Pantheon Books |ژپنک=٠-٣٩٤-٤١٧٧٥-٥}} # Roth, Norman. ''The care and feeding of gazelles: Medieval Arabic and Hebrew love poetry.'' IN: Lazar & Lacy. ''Poetics of Love in the Middle Ages'', George Mason University Press 1989, {{ISBN|0-913969-25-7}} ;١٩٩٠ەکان # {{بیرخستنەوە|یەکەم١=Bruce |دوایین١=Bagemihl |سەردێڕ=Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity|بڵاوکەرەوە=St. Martin's Press|ساڵ=١٩٩٩|ژپنک=٠-٣١٢-١٩٢٣٩-٨|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=5CbRGV8AAIQC}} # Bérubé, Allan, ''Coming out under Fire: The History of Gay Men and Women in World War Two'', New York: MacMillan 1990, {{ISBN|0-02-903100-1}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٧|سەردێڕ=Two spirit people: American Indian, lesbian women and gay men |نووسەر١=Brown, Lester B. |editor1=Lester B. Brown |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٨٩٠-٠٠٠٣-٣|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=AwnQBETJsvEC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٠|سەردێڕ=Handbook of medieval sexuality |یەکەم١=Vern L. |دوایین١=Bullough |یەکەم٢=James A. |دوایین٢=Brundage |بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٣-٣٦٦٢-٤|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=PgSI1gvKhtAC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٥|سەردێڕ=Gay New York: Gender, Urban Culture, and the Making of the Gay Male World, 1890–1940 |نووسەر١=Chauncey, George |edition=reprint, illustrated |بڵاوکەرەوە=Basic Books |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٦٥-٠٢٦٢١-٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=QCkEAQAAIAAJ}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٠|سەردێڕ=Encyclopedia of homosexuality (2 Volumes) |یەکەم١=Wayne R. |دوایین١=Dynes |یەکەم٢=Warren |دوایین٢=Johansson |یەکەم٣=William A. |دوایین٣=Percy |یەکەم٤=Stephen |دوایین٤=Donaldson |بڵاوکەرەوە=Garland Pub. |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٤٠-٦٥٤٤-٧|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=TYyGAAAAIAAJ}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٣|سەردێڕ=Odd girls and twilight lovers: a history of lesbian life in twentieth-century America |نووسەر١=Faderman, Lillian|edition=4 |بڵاوکەرەوە=Columbia University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣١-٠٧٤٨٨-٩|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=44i96GWYxSQC}} # Hinsch, Bret, ''Passions of the Cut Sleeve: The Male Homosexual Tradition in China'', The University of California Press, 1990, {{ISBN|0-520-06720-7}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٤|سەردێڕ=Outing: shattering the conspiracy of silence |نووسەر١=Johansson, Warren |نووسەر٢=William A. Percy |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-٥٦٠٢٤-٤١٩-٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-lZ903C-dkMC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٤|سەردێڕ=Sex in America: a definitive survey |نووسەر١=Michael, Robert T. |بڵاوکەرەوە=Little, Brown |ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٦-٩١١٩١-٧|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=PkjmGwAACAAJ}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٨|سەردێڕ=Pederasty and Pedagogy in Archaic Greece |نووسەر١=Percy, William Armstrong |بڵاوکەرەوە=University of Illinois Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٥٢-٠٦٧٤٠-٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=TCvoj1efp8UC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٨٧|سەردێڕ=Compañeras: Latina lesbians (an anthology) |نووسەر١=Ramos, Juanita |بڵاوکەرەوە=Latina Lesbian History Project |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ElVnAAAAMAAJ}} # Rousseau, George, ''Perilous Enlightenment: Pre- and Post-Modern Discourses—Sexual, Historical'', Manchester University Press 1991, {{ISBN|0-7190-3301-2}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٢|سەردێڕ=Sexuality and eroticism among males in Moslem societies |نووسەر١=Schmitt, Arno |نووسەر٢=Jehoeda Sofer |editor1=Arno Schmitt |editor2=Jehoeda Sofer |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-٥٦٠٢٤-٠٤٧-١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Kw_BVSVmNsUC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٩|سەردێڕ=An American obsession: science, medicine, and homosexuality in modern society |نووسەر١=Terry, Jennifer |بڵاوکەرەوە=University of Chicago Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٧٩٣٦٧-٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=C6pGoWWLfhEC}} ;٢٠٠٠ەکان # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٥|سەردێڕ=Regulating sex: the politics of intimacy and identity |یەکەم١=Elizabeth |دوایین١=Bernstein |یەکەم٢=Laurie |دوایین٢=Schaffner |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٩٤٨٦٩-٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YQzW5I2RGNcC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٢|سەردێڕ=Before Stonewall: activists for gay and lesbian rights in historical context |نووسەر١=Bullough, Vern L. |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-٥٦٠٢٣-١٩٣-٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=A7x_VnES2esC}} # {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Greeks And Greek Love: A Radical Reappraisal of Homosexuality In Ancient Greece|نووسەر=Davidson, James|ساڵ=٢٠٠٧|ژپنک=٠-٢٩٧-٨١٩٩٧-٦|بڵاوکەرەوە=Weidenfeld & Nicolson}} # {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gunther |یەکەم=Scott Eric |ڕێکەوت=٢٠٠٩|سەردێڕ=The Elastic Closet, A History of Homosexuality in France, 1942-present |شوێن=New York |بڵاوکەرەوە=Palgrave Macmillan |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣٠-٥٩٥١٠-١}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٤|سەردێڕ=The lavender scare: the Cold War persecution of gays and lesbians in the federal government |نووسەر١=Johnson, David K. |بڵاوکەرەوە=University of Chicago Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٤٠٤٨١-٣|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=_FM_hkMdxpIC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٣|سەردێڕ=Historical dictionary of the lesbian liberation movement: still the rage |نووسەر١=Myers, JoAnne |بڵاوکەرەوە=Scarecrow Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٠٨-٤٥٠٦-٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=dzYbAAAAYAAJ}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٢|سەردێڕ=Queering India: same-sex love and eroticism in Indian culture and society |نووسەر١=Vanita, Ruth |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٩٢٩٥٠-٩|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=I9rrucxQbmEC}} === وتارە ڕۆژنامەیییەکان === # {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=On the Prevalence of Homosexuality and Bisexuality, in a Random Community Survey of 750 Men Aged 18 to 27 |دوایین=Bagley |یەکەم=Christopher |دوایین٢=Tremblay |یەکەم٢=Pierre |شوێن=New York |بڵاوکەرەوە=Haworth Press |ساڵ=١٩٩٨|journal=Journal of Homosexuality |بەرگ=٣٦|issue= 2 |issn=0091-8369 |oclc=٩١١٢٩٣٩١|doi=10.1300/j082v36n02_01 |پەڕەکان=١–١٨}} # {{بیرخستنەوە|doi=10.2307/374839 |سەردێڕ=The Homophobic Imagination |دوایین=Crew |یەکەم=Louie |دوایین٢=Norton |jstor=374839 |یەکەم٢=Rictor |شوێن=3, Nov 74 |بەرگ=٣٦|issue=3 |پەڕەکان=٢٧٢–٩٠|journal=College English |issn=0010-0994 |ساڵ=١٩٧٤|oclc=٤٢٧٠٩٢٢١١}} # {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=New Evidence of Genetic Factors Influencing Sexual Orientation in Men: Female Fecundity Increase in the Maternal Line |دوایین=Iemmola |یەکەم=Francesca |دوایین٢=Ciani |یەکەم٢=Andrea Camperio |بڵاوکەرەوە=Springer |format=Article |ساڵ=٢٠٠٩|journal=Archives of Sexual Behavior |پەڕەکان=٣٩٣–٣٩٩|بەرگ=٣٨|شوێن=no. 3 |issn=0004-0002 |oclc=٣٦٠٢٣٢٥٢٦|doi=10.1007/s10508-008-9381-6 |ناونیشان=http://www.springerlink.com/content/l6104277w82137x4 |pmid=١٨٥٦١٠١٤}}{{بەستەری مردوو|url=http://www.springerlink.com/content/l6104277w82137x4 |date=شوباتی ٢٠٢٠}} # {{بیرخستنەوە|doi=10.1126/science.1887219 |سەردێڕ=A difference in hypothalamic structure between heterosexual and homosexual men. |دوایین=LeVay |یەکەم=Simon |ساڵ=١٩٩١|journal=Science |پەڕەکان=١٠٣٤–٧|issue=5023 |بەرگ=٢٥٣|issn=0036-8075 |oclc=١٢١٦٥٥٩٩٦|ناونیشان=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/253/5023/1034 |pmid=١٨٨٧٢١٩}} # {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Fraternal Birth Order and Ratio of Heterosexual/Homosexual Feelings in Women and Men |یەکەم٩=N |دوایین٩=Martin |یەکەم٨=J |دوایین٨=Bailey |یەکەم٧=M |دوایین٧=Wright |یەکەم٦=S |دوایین٦=MacGregor |دوایین=McConaghy |یەکەم٥=M |یەکەم=N |دوایین٢=Hadzi-Pavlovic |یەکەم٢=D |دوایین٥=Keller |دوایین٣=Stevens |یەکەم٣=C |دوایین٤=Manicavasagar |یەکەم٤=V | displayauthors = 8|ساڵ=٢٠٠٦|journal=Journal of Homosexuality |پەڕەکان=١٦١–١٧٤|issue=4 |بەرگ=٥١|issn=0091-8369 |oclc=٢٠٢٦٢٩٨٨٥|pmid=١٧١٣٥١٣٣|doi=10.1300/J082v51n04_09 |ناونیشان=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1090513808000688}} === وتارەکانی ئینتەرنێت === # Burr, Chandler. [https://www.theatlantic.com/doc/199706/homosexuality-biology/ Homosexuality and biology]. ''The Atlantic'', June 1997, {{ISSN|1072-7825}}. An overview of recent research in layman's language. # [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/55169.stm BBC News (شوبات ١٩٩٨)]: Fingerprints Study # [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/325979.stm BBC News (نیسان ١٩٩٩)]: Doubt cast on 'gay gene' # {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://my.webmd.com/content/article/22/1728_56075?src=Inktomi&condition=Home+&+Top+Stories |سەردێڕ=WebMD (March 2000) |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080110000912/http://my.webmd.com/content/article/22/1728_56075?src=Inktomi&condition=Home+&+Top+Stories |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}{{cbignore|bot=medic}}: Pointing the Finger at Androgen as a Cause of Homosexuality # [http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/3735668.stm BBC News (تشرینی یەکەم ٢٠٠٤)]: Genetics of homosexuality # James Davidson, ''London Review of Books'', 2 June 2005, [http://www.lrb.co.uk/v27/n11/davi02_.html "Mr and Mr and Mrs and Mrs"]—detailed review of ''The Friend'', by Alan Bray, a history of same-sex marriage and other same-sex formal bonds {{Refend}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{بەستەری پرۆژە خوشکەکان}} * {{dmoz|Society/Gay,_Lesbian,_and_Bisexual/History/|گەی، لێزبیان و دووڕەگەزخواز/مێژوو}} * [http://plato.stanford.edu/entries/homosexuality/ ئینسایکڵۆپیدیای فەلسەفەی ستانفۆرد – ھاوزایەندخوازی] * [http://www.nrttv.com/En/media-video-detail.aspx?Cor=2&Jimare=12125 ڕاپۆرتی ئێن ئاڕ تی لەسەر ھاوزایەندخوازی]{{بەستەری مردوو|url=http://www.nrttv.com/En/media-video-detail.aspx?Cor=2&Jimare=12125 |date=ئابی ٢٠٢١}} * ئەم وتارە [[:en:Homosexuality|بە زمانی ئینگلیزی بخوێنەوە]] {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|کۆمەڵگا|مێژوو|پزیشکی|کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە|سیاسەت|ژینناسی|سێکسناسی|دەروونناسی|فەلسەفە|کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە}} {{وتاری ھەڵبژێردراو|وەشان=٥٣٢٤٥٠|ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠١٧}} </span> [[پۆل:ھاوزایەندخوازی| ]] [[پۆل:ئەوین]] [[پۆل:کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە]] [[پۆل:ئاڕاستەی زایەندی]] [[پۆل:پەیوەندییە کەسییەکان]] [[پۆل:ھاوڕەگەزخوازی]] [[پۆل:کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە لە کوردستان]] 0jm735is57u9wdibea5gzf29gkm7tgb 1592330 1592249 2026-06-20T10:02:43Z Tessla 41338 Restored revision 1590209 by [[Special:Contributions/Sakura emad|Sakura emad]] ([[User talk:Sakura emad|talk]]) (TwinkleGlobal) 1592330 wikitext text/x-wiki {{پپ}} {{ڕەوانەکەر|ھاوڕەگەزبازی||ھاوڕەگەزخوازی (ڕوونکردنەوە)}} {{ئاڕاستەی زایەندی}} {{زانیاریدانی ھاوزایەندخوازی|ڕووتێکردن}} '''ھاوزایەندخوازی''' (پێشووتر '''ھاوڕەگەزخوازی'''؛ {{بە ئینگلیزی|Homosexuality}}) بریتییە لە پەیوەندییەکی [[ڕۆمانس (ئەوین)|ڕۆمانتیکی]] و سێکسی لە نێوان ئەندامانی [[زایەند]]ێکی ھاوبەشدا. ھاوزایەندخوازی «نەخشێکی ھەتاھەتایی سەرنجی سۆزداری و سێکسیی و ڕۆمانسییە» لە نێوان ئەندامانی ھاوزایەند. ھەروەھا «ئاماژەیەکە بۆ ھەستی شوناسی کەسێک لەسەر بنەمای ئەو سەرنج و ڕەفتارە پەیوەندیدارانە و ئەندامییەتی لە [[کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە|کۆمەڵگەیەک]] کە ھەمان ھەست تیایاندا ھاوبەشە.»<ref name=apahelp/><ref name=amici/> لە پاڵ [[جیاڕەگەزخوازی]]{{تێبینی|جیاڕەگەزخوازی بە واتای ھێترۆسێکشواڵتی ھاتووە، واتە کەسێک کە پەیوەندی سۆزداری و سێکسی لەگەڵ [[زایەند]]ێکی جیا لەوەی خۆی دەبەستێت}} و [[دووڕەگەزخوازی]]دا، ھاوزایەندخوازی یەکێکە لە سێ پۆلە سەرەکییەی [[ئاڕاستەی زایەندی]]<ref name="apahelp"/> زاناکان ھۆکاری سەرەکیی ئاڕاستەی زایەندی نازانن، بەڵام پێیان وایە بەھۆی کاریگەرییەکی دوولایەنەی [[جێنەتیک|بۆماوەیی]] و [[ھۆرمۆن]]ییەوە دروست دەبێت، لە پاڵ ئەوانیشدا، کاریگەری کۆمەڵگا لەوانەیە ڕۆڵێک بگێڕێت.<ref name=Frankowski/><ref name=Lamanna/><ref name=Stuart/> زاناکان پێیان وانییە ھاوزایەندخوازی ھەڵبژاردەی کەسەکە خۆی بێت.<ref name="Frankowski"/><ref name="Lamanna"/><ref name="Kersey-Matusiak"/> ھەرچەندە ھیچکام لە بیردۆزەکان پاڵپشتییەکی گشتییان نییە، بەڵام زاناکان پشت بەو بیردۆزانە دەبەستن کە لە سایەی [[ژینناسی]]دا ھاتوونەتە ئاراوە<ref name="Frankowski"/> و دەچنەوە سەر ھۆکارە بۆماوەیییەکان.<ref name="rcp2007"/><ref name="Långström2010"/> ھیچ بەڵگەیەکی باوەڕپێکراو یان پشتگیراو لەلایەن زانستەوە نییە ئەوە بسەلمێنێت کە خێزان و تەمەنی منداڵی کاریگەرییان لەسەر ئاڕاستەی زایەندی ھەیە.<ref name="rcp2007"/> ھەرچەندە ھەندێک خەڵک پێیان وایە کە ھاوزایەندخوازی کردارێکی نا-سروشتییە، بەدواداچوونی زانستی سەلماندوێتی کە ھاوزایەندخوازی جیاوازییەکی ئاسایی و سروشتییە و دەرئەنجامێکی خراپ یان نەخۆشیی دەروونی نییە،<ref name="apahelp"/><ref name=PAHO/> خۆیشی لە خۆیدا شتێکی خراپ نییە. بەڵگە و لێکۆڵینەوەی پێویست لەبەردەستدا نییە ئەوە بسەلمێنێت کە دەستێوەردانی دەروونی توانای گۆڕینی ئاڕاستەی زایەندی ھەیە.<ref name="apa2009"/> باوترین ئەو دەستەواژانەی کە بۆ کەسانی ھاوزایەندخواز بەرکاردەھێنرێن [[لێزبیەن|لێزبیان]]{{تێبینی|بۆ ھاوزایەندخوازە مێینەکان لێزبیان بەکاردێت}} و [[گەی]]ن،{{تێبینی|بۆ ھاوزایەندخوازە نێرینەکان گەی بەکاردێت}} بەڵام ''گەی'' بە شێوەیەکی بەرچاو و دیار بۆ ئاماژەکردن بە ھەردوو مێ و نێرە ھاوزایەندخوازەکان بەکاردەھێنرێت. ئەستەمە زاناکان بتوانن بە وردیی یاخود بە نزیککراوەیی ڕێژەی سەدیی کەسانی ھاوزایەندخواز یاخود ئەوانەی کرداری سێکسییان لەگەڵ ئەندامانی ھەمان دیاری بکەن، لەبەر چەند ھۆکارێک، لەوانە؛ کەسانی ھاوزایەندخواز نایانەوێت شوناسی خۆیان ئاشکرابکەن، بەھۆی ئەو [[ھۆمۆفۆبیا]] و جیاکاری و کینە و توندڕەوی کە لەوانەیە، بەتایبەتی لە دەوڵەتە [[ئیسلام]]ییەکاندا ڕووبەڕوویان ببێتەوە.<ref name="levay"/> ڕەفتاری ھاوزایەندخوازی بە شێوەیەکی بەربڵاو لە ئاژەڵانیشدا بینراوە و دیاری کراوە.<ref name=hawragazxwazi271927/><ref name=hawragazxwazi371827/><ref name=hawragazxwazi372937/><ref name=Bagemihl/> زۆرێک لە گەی و لێزبیانەکان، ھەر وەک جیاڕەگەزخوازەکان، لە پەیوەندیی خۆشەویستی و ھاوسەرگیری پاک و دروست دان.{{تێبینی|پەیوەندی نێوان ھاوزایەندخوازان، بەتایبەتی پەیوەندی نێوان گەیەکان، ھەر بۆ [[سێکس]] نییە. ئەوانیش ئارەزووی پێکھێنانی پەیوەندی درێژخایەنیان ھەیە.}} ھەرچەندە ماوەیەکی کەمیشە [[سەرژمێریی دانیشتووان]] ئەوان لە ئاماری ھاوسەرگیری و پەیوەندییەکاندا پیشان دەدات.<ref name="Committed"/> پەیوەندییەکانی نێوان ھاوزایەندخوازان لە ڕووی سایکۆلۆجییەوە ھەر وەک ھی جیاڕەگەزخوازەکان وایە و ھیچ جیاوازییەکیان تێدا بەدی ناکرێت.<ref name=amici/> کرداری ھاوزایەندخوازی بە درێژایی مێژوو ھەبووە و ھەندێک جار پەسەند کراوە و ھەندێک جاری تریش بەپێی ئەو کۆمەڵگەیەی ئەو کەسانەی تێدا ژیاون ئەم دیاردەیە نەفرینی لێکراوە.<ref name=psych2010/> لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدەھەمەوە، جووڵە جیھانییەکان بۆ داواکردنی مافی یاسایی بۆ ھاوزایەندخوازان زیادی کرد. داواکارییەکانیان بریتیبوون لە دەستەبەرکردنی مافی [[ھاوسەرگیریی ھاوزایەند|شارستانی و ھاوسەرگیری]] و پاراستن و بەخێوکردنی مناڵە بێسەرپەرشتەکان و پاراستنیان لە توندوتیژی. لە ئێستادا ھیچ مافێک لەلایەن حکوومەتی [[عێراق|ئێراق]] و [[ھەرێمی کوردستان]]ەوە بە فەرمی بۆ ھاوزایەندخوازان دانەندراوە، [[ئێن ئاڕ تی]] لە ڕاپۆرتێکدا لەسەر ھاوزایەندخوازان ئەمەی دڵنیا کردووەتەوە.<ref name="nrtsreport3619"/> لە کۆمەڵگەی کوردیدا، ھاوزایەندخوازان بە ھەڵە لەگەڵ [[لەشفرۆشی|لەشفرۆشەکان]] و [[مناڵبازی|مناڵباز]] و [[کوڕبازی|نێربازاندا]] تێکەڵ دەکرێن، بە تایبەتی ھاوزایەندخوازە نێرەکان یاخود [[گەی]]ەکان،<ref name=nrtsreport3619/> زۆرجار وەک سووکایەتییەک بە «ھەتیوباز» و «دوودەگی» بانگ دەکرێن، بەڵام لەڕاستیدا ھاوزایەندخوازی ھیچ پەیوەندییەکی بە لەشفرۆشی و مناڵبازی و نێربازییەوە نییە و پەیوەندییەکی ڕۆمانسی و سۆزدارانەی نێوان دوو مرۆڤی پێگەیشتووە.{{ژێدەر}} == وشەڕەتناسی == ===زمانی کوردی === پێشووتر وشەی ھاوڕەگەزخوازی لە زمانی کوردیدا بەکار دەھات، لەبەر نەبوونی وشەیەکی باشتر. ئەم وشەیە لە ڕووی زمانەوانییەوە کێشەی ھەیە، لەبەر ئەوەی وشەی ڕەگەز بەرامبەر بە وشەی (race) بەکارھاتووە، بۆیە ھاوزایەندخواز دەقاودەق بە کەسێک دەوترێت کە ڕەگەزپەرستە (تەنیا ھاوزایەندی خۆی دەخوازێ). وشەی زایەند لە کوردیی باکووردا بەرامبەر بە وشەی (sex) بەکارھاتووە، وشەی (هاوڕەگەزخواز) دەقاودەق مانای ئەوە دەدات کە کەسێک ھاوزایەندی خۆی (same-sex) لە ڕووی جنسییەوە دەخوازێت. === وشەی ھۆمۆسێکسیوال === [[پەڕگە:Erastes eromenos Staatliche Antikensammlungen 1468.jpg|وێنۆک|150px| پارچەیەک وێنەی مێژوویی کە دوو گەی پیشان دەدات، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ٥٤٠ی پێش مەسیح.]] بەپێی زانستی [[وشەڕەتناسی]] وشەی ''ھۆمۆسێکشواڵ''، کە لە زمانە بیانییەکاندا بە واتای ھاوزایەندخواز دێت، تێکەڵەیەکی [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]] و [[زمانی لاتینی|لاتینییە]]، یەکەم پێکھاتەی لە گریکییەوە وەرگیراوە، ὁμός (ھۆمۆس) کە بەواتای «ھەمان» دێت، و بۆ وەسفکردنی کردار و سەرنجی سێکسی لە نێوان ئەندامانی ھەمان ڕەگەزدا بەکاردێت، و لێزبیانیزمیش دەگرێتەوە.<ref name=homodef46198/><ref name=homodef37193/> یەکەم دەرکەوتنی وشەی ''ھۆمۆسێکشواڵ'' لە نووسیندا لە نامیلکەیییەکی ساڵی ١٨٦٩ی ڕۆماننووسی نەمسایی کارل-ماریا کێرتبێنیدایە، کە نازانرێت کێ بڵاوی کردووەتەوە.<ref name=glbtq/> نامیلکەکە دژی ھەندێک یاسای شانشینی پڕوسیا وەستاوەتەوە کە ھەندێک کرداری سێکسیی قەدەغە کردبوو.<ref name=glbtq/><ref name=homolegal3619/> لە ١٨٨٦دا دەروونناس ڕیچارد ڤۆن کرافت-ئیبن لە کتێبەکەیدا بەناوی ''سایکۆپاتیا سێکسیوالیس'' ھەردوو ناوی ''ھۆمۆسێکشواڵ'' و ''ھێترۆسێکشواڵ''ی بەکارھێناوە. کتێبەکەی ئەو ھێندە بەناوبانگ بوو لە نێو خەڵکیدا، بوویە ھۆی ئەوەی ئەم دوو ناوە بە فەرمی بەکاربھێنرێن و ببن بە دوو ناوی گشتی.<ref name=von-kraft3628/><ref name=psexualis/> زۆرێک لە ڕێنیشاندەرەکانی نووسینی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکان]] پێشنیاری ئەوە دەکەن کە کە ''ھۆمۆسێکشواڵ'' وەک ناو بۆ کەسێک بەکارنەھێنرێت و لەجێی ئەوە ''گەی'' یان ''لێزبیان'' بەکار بھێندرێت.<ref name=glaad/> ھەندێکی تر پێشنیازیان کردووە کە بە تەواوەتی دەست ھەڵبگیرێت لە بەکارھێنانی ئەو وشەیە لەبەر ئەوەی مێژوویەکی تاریکی ھەیە و وەک سووکایەتییەک وایە، چونکە دەستەواژەکە زیاتر بۆ خووڕەوشتی سێکسی کەسەکە بەکاردێت نەک ھەستە ڕۆمانسییەکانی. گەی و لێزبیان ناودارترین جێگرەوەی وشەکەن کە لە کۆمەڵگەدا بە شێوەیەکی خراپ بەکارنایەن.<ref name=glaad/> پیتی سەرەتای ھەر یەک لە وشەکانی لێزبیان، گەی، بایسێکشواڵ و ترانسسێکشواڵ بۆ دروستکردنی وشەی ''LGBT'' ([[ئێڵ جی بی تی]]) بەکارھێنراون، کە ئاماژەیە بۆ کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە. ''گەی'' خۆی ئاماژەیە بە ھاوزایەندخوازیی نێرینە،<ref name=haiey3618/> دەشکرێت بۆ ئاماژەکردن بە تەواوی کەسانی ئێڵ جی بی تی بەبێ گوێدان بە زایەندیان بەکاربھێنرێت. بەڵام ''لێزبیان'' تەنھا تایبەتە بە ھاوزایەندخوازانی مێینە. وشەی لێزبیان لە دوورگەی ''لێسبۆسی'' یۆنایییەوە وەرگیراوە، لەوێ ھۆزانڤانی یۆنانی [[سافۆ]] ھۆزانی سەبارەت بە پەیوەندییە سۆزدارییەکانی لەگەڵ کچانی گەنجدا دەھۆنییەوە.<ref name=Mj3737/><ref name=hayw26193/> [[پەڕگە:Hyakinthos.jpg|وێنۆک|زێفیرەس و ھاییسنت لەسەر کوپێکی ئاتیکی، ٤٥٠ی پ.م. کارەکە لە مۆزەخانەی ھونەرە جوانەکانی بۆستن دەدۆزرێتەوە|150px]] ھەرچەندە نووسەرانی کۆن دەستەواژەی ''ھۆمۆسێکشواڵیان'' بۆ چوارچێوەیەک بەکارھێناوە کە تەنیا یەک ڕەگەزی تێدا بێت (بۆ نموونە قوتابخانەیەک تەنیا کچی تێدا بێت)، بەڵام لە ئێستادا وشەکە لە ڕێڕەوەکەی لای داوە و تەنھا بۆ ئاڕاستەی زایەندی و ھەستی سێکسیی کەسێک بەرامبەر بە ڕەگەزی خۆی بەکاردێت. بە گشتی لەجێی وشەی ھۆمۆسێکشواڵێتی چەند وشەیەکی دیکە بەکارھێنراون، لەوانە؛ [[گەی|ئەو پیاوانەی سێکس لەگەڵ پیاو دەکەن]]، (MSM) کە لە پزیشکیدا بۆ ئاماژەکردن بە چالاکیی سێکسی بەکارھێنراوە. ''ھۆمۆئیرۆتیک،'' بۆ کاری [[ھونەر]]یی بەکاردێت.<ref name=UNAIDS/><ref name=hayiaj261862/> چەند وشەیەکی دیکە کە وەک سووکایەتی بەکاردھاتوون: کویر، فاگێت، فەیری، پووف و ھۆمۆ.<ref name=naown1726/><ref name=haowm19364/><ref>{{harv|Dalzell|2008|p=1104}}</ref><ref name=terms/> لە سەرەتاکانی ١٩٩٠ەکاندا ئەم وشانە لەلایەن کۆمەڵگەی ئێڵ جی بی تییەوە ئاماژە خراپەکانیان لێکرایەوە، وشەی ''کویر'' لە ''لێکۆڵینەوەی کویر'' و ''بیردۆزەی کویر'' و تەنانەت لە زنجیرەی تەلیفیزیۆنی ''چاوێکی کویر بۆ کوڕێکی سترەیت''دا بەکارھاتووە.<ref name=haownsh351937/> (سترەیت بەو کەسانە دەوترێت کە ھاوزایەندخواز نین و جیاڕەگەزخوازن). ھەرچۆنێک بێت، گەر کەسێک مەبەستی خراپ بێت لە بەکارھێنانی ئەم وشەیە بە شێوازی لێدوانەکانیدا دیار دەبێت.<ref name=ajowm36197/> ھەندێک جار، لەبری وشەی «ھاوزایەندخواز» (کە وشە ڕاستەکەیە)، «ھاوزایەندباز» بەکار دەھێندرێت. لە [[زمانی کوردی]]دا وشەی شیاوی پەیوەندیدار بە [[جێندەر]] و [[زایەند]]ەوە دانەندراوە، بۆیە ئەو ناوانەی ئێستا لە جێی ھاوزایەندخوازی بەکاردێن، دروست نین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://speemedia.com/dreja.aspx?Jmare=35775&Jor=25 |سەردێڕ=ھاوزایەندباز |ڕێکەوتی سەردان= ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160804214337/http://speemedia.com/dreja.aspx?Jmare=35775&Jor=25 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == مێژوو == ڕەوشتی کۆمەڵگە بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازان و مامەڵەکردن لەگەڵیان بەپێی کات و ناوچە جوگرافییاکان گۆڕاوە، شوێن ھەبووە کە ھەموو نێرەکان تێیدا بەشداری پەیوەندی ھاوزایەندیان کردووە، لە ھەندێک شوێنیش دیاردەکە پشتگوێ خراوە و پەسەند کراوە، لە ناوچە ئایینییەکانیش بە کفر ناوبراوە و سزای کوشتنی بۆ داندراوە. [[پەڕگە:Gustave Courbet - Le Sommeil (1866), Paris, Petit Palais.jpg|ڕاست|وێنۆک|تابلۆی ''خەوتووەکان''، کێشراو لەلایەن گوستاڤ کۆربێرت، ساڵی ١٨٦٦]] لە کۆکراوەیەکی مرۆڤناسی وردی مێژوویی تایبەتە بە وەسفی چاندی گەلانی پێش-پیشەسازیی، «ھاوزایەندخوازی بەبەھێزی پەسەندنەکراوە بە ڕێژەی ٤١٪‏ لە ٤٢ چانددا؛ پەسەند کراوە یانیش پشتگوێ خراوە لەلایەن ٢١٪‏ی خەڵکی و، ١٢٪‏ ئامارێکی وایان نەداوە لەسەر ئەو دیاردەیە. لە ٧٠ گرافی مرۆڤزانیدا، ٧٠٪‏ وا پیشانی دەدەن کە ھاوزایەندخوازی نادیارە یان دەگمەنە. ٤١٪‏ش وای نیشان دەدەن کە ھەیە و شتەکە دەگمەن نییە.<ref>Adolescence and puberty By John Bancroft, June Machover Reinisch, p.162</ref> لەو چاندانەی کە کاریگەری [[ئایینە ئیبراھیمییەکان]]یان لەسەرە، یاسا و کڵێساکان ھاوزایەندخوازیان بە لادان لە ئایین و وەستان دژی یاسا و سروشت ناوبرد. ناپەسەند کردن و خراپ سەیری کردنی سێکسی کۆم لە نێوان دوو پیاودا دەگەڕێتەوە بۆ پێش [[مەسیحییەت]] بەھەرحاڵ. ئەوە شتێکی دیار بووە لە [[یۆنان|یۆنانی کۆندا]]، ناو بردنیشی بە نائاسایی یان ناسروشتی دەگەڕێتەوە بۆ فەیلەسوفی یۆنانی بەناوبانگ [[ئەفلاتوون]].<ref>"... sow illegitimate and bastard seed in courtesans, or sterile seed in males in defiance of nature." Plato in THE LAWS (Book VIII p.841 edition of Stephanus) or p.340, edition of Penguin Books, 1972.</ref> زۆرێک لە کەسایەتییە مێژوویییەکان وەک [[سوقرات]]، [[لۆرد بایرۆن]]، ئێدواردی دووەم و ھادریان<ref>Roman Homosexuality By Craig Arthur Williams, p.60</ref> بە ''دووڕەگەزخواز'' یان ''گەی'' بانگ کراون؛ ھەندێک لە زاناکان، وەک [[میشێل فووکۆ|میشێل فوکۆ]]، ئەمەیان بە پێشەکییەکی نەگونجاوی مێژووی ناوبردووە کە ئاژۆکی ئاڕاستەی زایەندی بیانی دەخاتە مەترسییەوە.<ref name=foucault>{{harv|Foucault|1986}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر= Hubbard Thomas K |سەردێڕ= Review of David M. Halperin, ''How to Do the History of Homosexuality.'' | journal = Bryn Mawr Classical Review |ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٣}}</ref> === ئەفریقا === کۆنترین تۆماری دوو خۆشەویستی ھاوزایەندخواز لە ئەفریقا دەگەڕێتەوە بۆ ٢٤٠٠ ساڵ پێش مەسیح لە لە [[میسر]]، ھەردووک [[:en:Khnumhotep and Niankhkhnum|خاناماوھاتپیو و نیەداناخاناماو]] بە کۆنترین کەپڵی ھاوزایەندخوازی ناوچەی ئەفریقیا داندراون. وێنەکەیان ئەوان پیشان دەدات کە لووتیان ناوە بە لووتی یەکەوە و خەریکە ماچ دەکەن، ئەمە یەکێکە لە ناودارترین ئەو شێوازی وێنانە کە ھونەری میسری پێی ناسراوە. لە وێنەکەدا وادیارە ئەوان دەورووبەریان گیراوە بە میراتگرەکانیان. ھەردوو ئاسترۆپۆلۆجیست ستیڤن مورەی و ویڵ ڕۆسکۆ دەڵێن کە ژنەکانی [[لیسۆتۆ]] پەیوەندی سێکسی و ئیرۆتیکیان بەستووە لەگەڵ یەکتری کە بە ماتزۆێل ناوبراوە.<ref name=murrayroscoe>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Boy Wives and Female Husbands: Studies of African Homosexualities |ناونیشان=https://archive.org/details/boywivesfemalehu00murr |دوایین=Murray |یەکەم=Stephen (ed.) |authorlink=Stephen O. Murray |نووسەر٢=Roscoe, Will (ed.) |ساڵ=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=St. Martin's Press |شوێن=New York |ژپنک=٠-٣١٢-٢٣٨٢٩-٠}}</ref> لە کۆنگۆی کۆنیش تۆمارکراوە کە شۆڕشگێڕانی ئازاندێ کوڕیان بە کرێ گرتووە بۆ ئەوەی یارمەتیان بدەن لە کاروباری گشتی ماڵەوە لەگەڵ [[سێکس]]کردن لەگەڵیان.<ref name=evanspritchard>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Evans-Pritchard |یەکەم١= E. E. | authorlink = E. E. Evans-Pritchard |ساڵ= ١٩٧٠|سەردێڕ= Sexual Inversion among the Azande |ناونیشان=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_1970-12_72_6/page/1428| journal = American Anthropologist |بەرگ= ٧٢| issue = 6|پەڕەکان= ١٤٢٨–١٤٣٤| doi=10.1525/aa.1970.72.6.02a00170}}</ref> === ئەمریکاکان === پێش داگیرکردنی لەلایەن [[ئەورووپا]]وە، لەنێوان [[سوورپێستەکان|ئەمریکییە سوورپێستەکاندا]] لە [[ئەمریکاکان]]دا شێوازێکی ھاوزایەندخوازی و سێکسی ھەمانڕەگەز بەرڵاوبووە لەلایەن کەسایەتییەکان. ئەوان کاتێک مناڵەکانیان پەروەردە دەکرد و گەورە دەکرد، لە تەمنێکی لاوێتیدا ھەڵبژاردنێکیان پێ دەدرا لەلایەن باوانەکانیانەوە کە ڕێگەیەک ھەڵبژێرێت تاکو ژیانی پێ بەسەر بەرێت، ئەگەر مناڵەکە ھەر کامێک لە دوو زایەندەکی ھەڵبژاردایە ئەوان بە پەروەردەیەکی تایبەت بەخێویان دەکرد و گەورەیان دەکرد و فێری خووڕەوشتی ئەو زایەندەیان دەکرد کە ھەڵی بژاردووە. ئەم کەسایەتییانە بە گشتی شامان بوون و واش بڵاوبوو کە گوایە ئەوان لە مرۆڤێکی ئاسایی بەھێزتر و باشتر بوون. ھاوزایەندخوازان و ترانسجێندەرەکان لە شارستانێتەکانی تری [[ئەمریکای لاتینی]] زۆربوون پێش داگیرکردنیان، وەک [[ئەزتێک]]، [[شارستانیەتیی مایا|مایا]]، کوێنچاز، مۆچس، زاپۆتێکس و تەپینامبای [[بەڕازیل]].<ref name=glbtqlatinamerica>{{بیرخستنەوە|یەکەم=Ben |دوایین=Pablo |ساڵ=٢٠٠٤|ناونیشان=http://www.glbtq.com/social-sciences/latin_america_colonial.html |سەردێڕ=Latin America: Colonial |periodical=glbtq.com |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071211012339/http://www.glbtq.com/social-sciences/latin_america_colonial.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071211012339/http://www.glbtq.com/social-sciences/latin_america_colonial.html |date=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref><ref name=glbtqmex>{{cite encyclopedia|last=Murray |first=Stephen |authorlink=Stephen O. Murray |editor=Claude J. Summers |encyclopedia=glbtq: An Encyclopedia of Gay, Lesbian, Bisexual, Transgender, and Queer Culture |title=Mexico |url=http://www.glbtq.com/social-sciences/mexico.html |accessdate=1 August 2007 |year=2004 |publisher=glbtq, Inc. |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071102132531/http://www.glbtq.com/social-sciences/mexico.html |archivedate=2 November 2007 |df=dmy-all}}</ref> داگیرکەرانی [[ئیسپانیا]] لەو ڕاستییە تۆقی بوون لە کرداری ھاوزایەندخوازی بە کراوەیی ئەنجام دەدرا لەلایەن دانیشتووانە ڕەسەنەکان، و ھەوڵی لەناوبردنی دیاردەکەیان دا بە ھەڕەشەکردن لەو کەسانە و ڕووبەڕووی کردنەوەیان لەگەڵ سزای سەخت وەک کوشتنی بە سووتان و سەگ تێ بەردان تێیان.<ref name=coello>Mártir de Anglería, Pedro. (1530). ''[http://www.udel.edu/LAS/Vol3-2Coello.html#Introduction Décadas del Mundo Nuevo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100529042703/http://www.udel.edu/LAS/Vol3-2Coello.html#Introduction |date=٢٩ی ئایاری ٢٠١٠}}''. Quoted by Coello de la Rosa, Alexandre. "Good Indians", "Bad Indians", "What Christians?": The Dark Side of the New World in Gonzalo Fernández de Oviedo y Valdés (1478–1557), ''Delaware Review of Latin American Studies'', Vol. 3, No. 2, 2002.</ref> لە ساڵی ٢٠١٣دا ھاوسەرگیری ھاوزایەندخوازان یاسایی کرا لە ئەمریکا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ=Haw. Atty. Gen. Op. No. 13-1 | ڕێکەوت=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣| ناونیشان=http://ag.hawaii.gov/wp-content/uploads/2012/11/AG-Opinion-13-1.pdf | ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣| ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131112173620/http://ag.hawaii.gov/wp-content/uploads/2012/11/AG-Opinion-13-1.pdf | ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ | ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === ئاسیا === [[پەڕگە:Suzuki Harunobu Shunga.jpg|وێنۆک|upright|چەپ| دوو [[گەی]] لە وێنەیەکی ژاپۆنیدا.]] لە [[ڕۆژھەڵاتی ئاسیا]]، ئەوین و سێکسی ھاوزایەند ئاماژەی پێ کراوە ھەر لە سەرەتای دەستپێکردنی نووسینەوەی مێژووەوە. ھاوزایەندخوازی لە [[چین]] بیندراوە و ئەوان لای خۆیان چەند ناوێکی تایبەتیان بۆ داناوە، چەند حاڵەتێکی لەو شێوەیە تۆمار کراوە لە ٦٠٠ی پێش مەسیحەوە. ھاوزایەندخوازی لە چەندین کاری بەناوبانگی وێژەی چینیدا ناوی ھاتووە. بۆ نموونە، باسی سێکسی ھەمانڕەگەز کراوە لە [[ڕۆمان]]ی کلاسیکی ''خەون لە ھۆبە سوورەکە''، کە ھەر لەو دەمدا کتێبی ھاوشێوە لەسەر پەیوەندییە سێکسییەکان نووسراوەتەوە. [[کۆنفووشیزم]]، کە فەلسەفەیەکی کۆمەڵایەتی و ڕامیاری بوو، زۆر بە کەمی تیشکی خستبووە سەر ئاڕاستەی زایەندی، ئەمە ھاوزایەندخوازی و جیاڕەگەزخوازیش دەگرێتەوە. وێژەی مینگ دایناستی، وەک ''بیان ئێر چای'' (弁而釵/弁而钗)، بە شێوەیەک پەیوەندی سۆزداری نێوان ھاوزایەندخوازان پیشان دەدات کە ئارامتر و خۆشترە وەک لەوەی جیاڕەگەزخوازەکان.<ref>Kang, Wenqing. ''Obsession: male same-sex relations in China, 1900–1950'', Hong Kong University Press. Page 2</ref> دژایەتیکردنی ھاوزایەندخوازی لە دەمی [[ئیمپراتۆرییەتی تانگ|خانەدانی تانگدا]] دەستی پێ کرد (٦١٨–٩٠٧)، کە دراوەتە پاڵ بەرزبوونەوەی کاریگەرییەکانی [[ئیسلام]] و [[مەسیحییەت]].<ref name="Hinsch, Bret 1990 p. 77-78">Hinsch, Bret. (1990). ''Passions of the Cut Sleeve''. University of California Press. p. 77-78.</ref> لە [[سینگاپوور|سینگاپور]]، لە حوزەیرانی ٢٠١٤دا ٢٠٬٠٠٠ کەس پشتگیری خۆیان پیشان دا بۆ دامەزرانی مافی تایبەت بۆ ھاوزایەندخوازەکان. === ئەورووپا === ==== دەمی کلاسیکی ==== کۆنترین دۆکیومێنتی ڕۆژاوایی (لە شێوەی کاری وێژەیی، ھونەریی و شتومەکی میتۆگرافیکی) کە ھاوزایەندخوازی لەخۆ دەگرێت دەگەڕێتەوە بۆ [[یۆنانی کۆن]]. جگە لە ھاوزایەندخوازی، ئەو دۆکیومێنتانە وای پیشان دەدەن کە پەیوەندی سۆزداری لەگەڵ ژنان و گەنجان سەرەکیترین بنیاتنەری ژیانی ئەوینی پیاوێکی ئاسایی ئەو کاتە بووە. پەیوەندی سۆزداری ھەمانڕەگەزەکان دەروازەیەکی کۆمەڵایەتی ئەو کاتە بووە کە بە شێوەیەکی جۆراوجۆر بوونیاتنراوە بە تێپەڕبوونی کات و لە شارێکەوە بۆ ئەوی تر. ھاوزایەندخوازی لە یۆناندا بە نرخ داندراوە بە مەبەستی پارێزگاریکردن لە گەشەسەندنی مرۆڤایەتیی. [[ئەفلاتوون]] لە نووسینە کۆنەکانیدا باسی لە لایەنە باشەکانی کردووە،<ref name=plato1>Plato, Phaedrus in the ''Symposium''</ref> بەڵام لە نووسینە نوێترەکانیشیدا لەگەڵ قەدەغەکردنی بووە.<ref name=plato2>Plato, Laws, 636D & 835E</ref> [[ئەرەستوو|ئەرستۆ]] لە کتێبی ''پۆلیتیکس'' بیرۆکەکەی ئەفلاتوون لە لەناوبردنی ھاوزایەندخوازی پشتگوێ خستووە (٢٫٤)؛ ئەو ڕوونی دەکاتەوە کە بەڕبەڕی وەک [[کێلتەکان]] بە بۆنەیەکی تایبەت دایان ناوە (٢٫٦٫٦) لەکاتێکدا کە [[کریت]]ەکان بۆ کۆنترۆڵکردنی دانیشتووان بەکاریان ھێناوە.<ref name=boswell1>{{harv|Boswell|1980}}</ref> [[پەڕگە:Lafond Sappho and Homer.jpg|ڕاست|وێنۆک|ژنانی گەنج دەبیندرێن کە دەوری سافۆیان داوە لەم وێنەیەی لافۆند، «سافۆ گۆرانی بۆ ھۆمەر دەڵێت»، ١٨٢٤.]] کەمتر زانراوە لەسەر ھاوزایەندخوازی نێوان ژنان لە یۆنانی کۆندا. [[سافۆ]]، لەدایکبوو لە دوورگەی لێسبۆس، کاریگەری کردووەتە سەر ئەو ناوانەی کە بۆ ژنە ھاوزایەندخوازەکان بەکاردێن، سافیک و لێزبیان بوون بە دووناوی فەرمی بۆ بەکارھێنان لەگەڵ ھاوزایەندە ژنەکاندا لە سەرەتاکانی سەدەی نۆزدەھەمدا.<ref name=lesbian>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.etymonline.com/index.php?term=lesbian|سەردێڕ=Lesbian|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Online Etymology Dictionary|ساڵ=٢٠٠١|نووسەر=Douglas Harper|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080430141341/http://www.etymonline.com/index.php?term=lesbian|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی نیسانی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=sapphic>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.etymonline.com/index.php?term=Sapphic|سەردێڕ=Sapphic|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Online Etymology Dictionary|ساڵ=٢٠٠١|نووسەر=Douglas Harper|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170702034948/http://www.etymonline.com/index.php?term=Sapphic|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھۆنراوەکانی سافۆ تیشک دەخاتە سەر ئەوین و پەیوەندی سۆزداری بۆ ھەردوو زایەند. خوێنەرەوەکانی ھۆنراوەکانی ئەم ھۆزانڤانە بەناوبانگە باسی خۆشەویستی و پەیوەندییەکەی دەکەن لەگەڵ چەند ژنێک، بەڵام بەڵگە لەسەر پەیوەندی جەستەیی لەگەڵیان کەمە.<ref>Denys Page, ''Sappho and Alcaeus'', Oxford UP, 1959, pp. 142–146.</ref><ref>{{harv|Campbell|1982|p=xi–xii}}</ref> لە [[ڕۆمای کۆن]]دا، جەستەی نێرەکان ناوەندی سەرنجی سێکسی بووە، بەڵام پەیوەندی سۆزداری تەنھا لە نێوان پیاوی ئازادی پێگەیشتوو و کۆیلەکەی یان پیاوێکی گەورەتر و پیاوێکی گەنجی بەرەڵاکراو کە ڕۆڵی وەرگری ھەبووە لەکاتی سێکسدا ڕوویداوە. ئیمپڕاتۆری مەسیح تیۆدۆسییەسی یەکەم یاسایەکی دەرکرد لە ٦ی ئابی ٣٩٠ کە نێرە وەرگرەکان بسووتێندرێن. لە کۆتایی دەسەڵاتەکەی، جوستینیانی یەکەم قەدەغەکردنی ھاوزایەندخوازی زیاتر فراون کرد بەبیانووی ئەوەی کە دەبێتە ھۆی وێرانکردنی شارەکان و ئەویش «سزای خوا» دەبێت. دوای نەمانیشی لەسەر دەسەڵات سزادانی ھاوزایەندخوازان ھەر تا ماوەیەک بەردەوام بوو. ==== ڕێنێسانس ==== لە [[ڕینێسانس|ڕێنێسانسدا]]، شارە دەوڵەمەندەکانی [[ئیتاڵیا]] – بەتایبەتی [[فلۆرێنس]] و [[ڤێنیز]] – ناسرابوون بەو ژمارە زۆرەی ھاوزایەندخوازان کە ھەیانە، کە زۆرێک لە نێرەکانی ئەو کاتەی گرتبۆوە و بەردەوامبوون لەو نەخشەی کە ڕۆمانییەکان و یۆنانییەکان بەخشیبوویان بە ھاوزایەندخوازی.<ref>Rocke, Michael, (1996), ''Forbidden Friendships: Homosexuality and male Culture in Renaissance Florence'', ISBN 0-19-512292-5</ref><ref>Ruggiero, Guido, (1985), ''The Boundaries of Eros'', ISBN 0-19-503465-1</ref> ھەرچەندە ڕێژەیەکی زۆری پیاوەکان ھاوزایەندخواز بوون، دەسەڵاتدارەکان بڕیاریان دا کە دەست بکەن بە کوشتن و غەرامەکردنی ڕێژەیەکی ئەو دانیشتووانانە. لە نیوەی دووەمی سەدەی سێزدەھەم، کوشتن سزای ھاوزایەندخوازی بوو لە زۆربەی شوێنەکانی ئەورووپا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب| یەکەم = Lester R. | دوایین = Kurtz | سەردێڕ = Encyclopedia of violence, peace, & conflict | ناونیشان = https://books.google.com/books?id=TG2kN033mDkC&pg=PA140&dq#v=onepage&q=&f=false | بڵاوکەرەوە = Academic Press | ساڵ = ١٩٩٩| پەڕە = ١٤٠| ژپنک = ٠-١٢-٢٢٧٠١٠-X| ڕێکەوتی سەردان = ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧ | ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20161130151621/https://books.google.com/books?id=TG2kN033mDkC&pg=PA140&dq#v=onepage&q=&f=false | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ | ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> چەند کەسایەتییەکی مێژووی وەک شا جەیمسی یەکەم و دوق بەکینھام لە چەند نامیلکەیەکدا زۆربوونی ڕێژەی ھاوزایەندخوازانیان باس کردووە. ==== دەمی نوێخواز ==== چەند نامەیەکی خۆشەویستی نێوان پیاوێکی خانەدان و کەسایەتی بەناوبانگ مستەر ویڵسن بڵاوکرانەوە لە ساڵی ١٧٢٣ لە [[ئینگلتەرا]] و لەلایەن چەند زانایەکی نوێخوازەوە ھاندرا تاکو ببێتە [[ڕۆمان]]ێک. ڕۆمانی بەناوبانگی ١٧٤٩ بەناوی ''فانی ھیڵ'' بەشێکی ھاوزایەندخوازی لەخۆ دەگرێت، بەڵام ئەمە لە گۆڕانکاری وەشانی ١٧٥٠کەیدا لابرا.<ref>Gladfelder, Hal (May 2006) ''In Search of Lost Texts: Thomas Cannon's 'Ancient and Modern Pederasty Investigated and Exemplified"'', Institute of Historical Research</ref> ھەروەھا لە ساڵی ١٧٤٩دا یەکەم پەڕتووکی پارێزگاریکردن لە ھاوزایەندخوازان بە [[زمانی ئینگلیزی]] بڵاو کرایەوە، کە لەلایەن تۆماس کانۆن نووسرابوو، بەڵام ھەر یەکسەر بڵاوکردنەوەی ڕاگیرا. لە دەورووبەری ١٧٨٥ەکاندا، جێریمی بێنتامیش پارێزگارییەکی تری نووسییەوە، بەڵام بڵاونەکرایەوە تاکو ساڵی ١٩٧٨.<ref>Journal of Homosexuality (ISSN 0091-8369) Volume: 3 Issue: 4, Volume: 4 Issue: 1</ref> [[سزای مەرگ]]ی ھاوزایەندخوازان بەردەوام بوو لە [[ھۆڵەندا]] تا ساڵی ١٨٠٣، لە ئینگلتەراش تاکو ساڵی ١٨٣٥ ھەر بەردەوام بوو. [[پەڕگە:Édouard-Henri Avril (29).jpg|وێنۆک|کوڕێکی [[دووڕەگەزخوازی|دووڕەگەزخواز]] (ناوەڕاست) لەکاتی [[سێکس]]کردن لەگەڵ ژنێک و پیاوێکدا؛ تابلۆکە کاری [[ئێدوارد ھێنری ئاڤریل]]ە (١٨٤٩–١٩٢٨).]] لە نێوان ١٨٦٤ و ١٨٨٠ {{ئەڵمانی|کارل ھێنریک ئولریش}} زنجیرەیەک لە دوازدە کتێبی بڵاوکردەوە بەناوی ''بەدواداچوون لەسەر مەتەڵی خۆشەویستی پیاو-پیاوانە''. لە ١٨٦٧دا، ئەو بووبە یەکەم ھاوزایەندخواز کە بە کراوەیی بە ڕووی خەڵکدا قسەی کرد و پارێزگاری لە ھاوزایەندخوازەکان کرد کاتێک کە لە کۆنگرەی ئەڵمانی لە مونیک بەشداری کرد بۆ چارەسەرێک بۆ یاسای ئەنتی-ڕەگەزخوازەکان و لابردنی ئەو یاسایانە.<ref name="levay"/> ''ھەڵگەڕانەوەی سێکسی'' کە لەلایەن ھاڤلۆک ئیلیسەوە نووسرابوو لە ساڵی ١٨٩٦دا بڵاوکرایەوە کە بەرەنگاری ئەو بیردۆزانە دەبۆوە کە دەیانوت ھاوزایەندخوازی شتێکی ناسروشتییە، ھەروەھا ھەوڵی شکاندنی پڕوپاگەندە و ستێریۆتایپەکانی دەدا. ئەو سوور بوو لەسەر ئەوەی کە ھاوزایەندخوازی شتێکی سروشتییە و حاڵەتێکی تایبەت بووە و پەیوەندیی ھەبووە بە زیرەکی و داھێنەری مرۆڤەکانەوە.<ref name=sexualinversion>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Sexual Inversion |یەکەم=Havelock |دوایین=Ellis |یەکەم٢=John Addington |دوایین٢=Symonds |ساڵ=١٩٧٥|بڵاوکەرەوە=Arno Press |ژپنک=٠-٤٠٥-٠٧٣٦٣-١}} (reprint)</ref> ھەرچەندە خەڵکی کتێبی پزیشکی لەم شێوەیەیان نەدەخوێندەوە بە گشتی، ئەوان بوونە ھۆی دروستبوونی ''ساینتیفیک ھیومانتێریان کۆمیتیی'' ماگنەس ھیرشفیڵد، کە لە ساڵی ١٨٩٧ەوە بۆ ١٩٣٣ دژی سزای ئەنتی-ھاوزایەندخوازی وەستایەوە لە [[ئەڵمانیا]]، لەگەڵ دروستبوونی چەندین جووڵەی گەورە لای ڕۆشنبیران و نووسەرانی بەریتانیا کە لەلایەن ئێدوارد کارپێنتەر و جان ئادینگتن سیمندسەوە نوێنەرایەتی دەکرا. لەگەڵ کتێبێک بە ناوی ''خۆشەویستی ھۆمۆجێنیک'' لە ساڵی ١٨٩٤، توێژەری کۆمەڵایەتی ئێدوارد کارپێنتەر دەستی کرد بە نووسینەوەی زنجیرەیەک لە وتار و نامیلکە لەسەر ھاوزایەندخوازی و لە ساڵی ١٩١٦دا لە کتێبەکەیدا بە ناوی ''ڕۆژەکانم و خەونەکانم'' ڕوونی کردەوە کە ئەو ھاوزایەندخواز بووە. === ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست === [[پەڕگە:Portrait de Shah Abbas Ier et son page - MAO 494 - v5.jpg|200px|وێنۆک|ڕاست|[[شا عەباسی یەکەم|شا عەباسی یەکەمی سەفەوی]] لەگەڵ کوڕێکدا. کێشراوە لەلایەن محەممەد قاسم (١٦٢٧).<ref>Nahavandi and Bomati, illustration opposite p.162</ref>]] چەند کۆچکردنێکی [[عەرەب]] ڕوویداوە لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستەوە]] بەرەو ئەورووپا لە ناوەندی ١٨٠٠کاندا. دوو لەو کۆچکەرانە، ڕافیعە ئەلتەحتاوی و محەممەد ئەلسەفەر سەرسووڕمانی خۆیان پیشان دا کە فەڕەنسییەکان زۆرجار بە ئەنقەست بە ھەڵە ئەو ھۆنراوانەیان وەرگێڕاوە کە لەسەر کوڕ نووسراون و ئەوان لەجێی کوڕ کچیان داناوە بۆ ئەوەی لە پێوەرە ڕەوشتییەکانیان و نەریتیان لانەدەن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=El-Rouayheb|یەکەم=Khaled|سەردێڕ=Before Homosexuality in the Arab-Islamic World, 1500–1800|ناونیشان=https://archive.org/details/beforehomosexual0000elro|ساڵ=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=The University of Chicago Press|ژپنک=٠-٢٢٦-٧٢٩٨٨-٥|پەڕە=[https://archive.org/details/beforehomosexual٠٠٠٠elro/page/٢ ٢]}}</ref> [[ئیسرائیل]] بە باشترین وڵات ناسراوە لەگەڵ ھاوزایەندخوازان لە ھەموو ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و [[ئاسیا]]دا<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| ڕێکەوت = ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٨| ناونیشان = http://www.independent.co.uk/life-style/love-sex/taboo-tolerance/the-five-most-improved-places-for-gay-tolerance-932635.html| وتەگێڕانەوە = Israel is the only Middle-Eastern country to support gay rights legislation, and the country attracts gay people from Palestine and Lebanon.| ڕێکەوتی سەردان = ٢٩ی ئایاری ٢٠٠٩|ئیش= The Independent| سەردێڕ = The five most improved places for gay tolerance|شوێن= London| ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20170611133449/http://www.independent.co.uk/life-style/love-sex/taboo-tolerance/the-five-most-improved-places-for-gay-tolerance-932635.html| ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١١ی حوزەیرانی ٢٠١٧| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و [[تێل ئەڤیڤ]] ناسراوە بە «پایتەختی گەیەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست»،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Was Arafat Gay?|نووسەر=James Kirchick|بڵاوکەرەوە=Out}}</ref> و بە یەکێک لە ئارامترین و باشترین شارەکان بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازان داندراوە. نواندنی شانازی ھاوزایەندخوازان ھەموو ساڵێک لە تێل ئەڤیڤ جێ دەگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2010/07/02/dispatch-gay-tel-aviv/|سەردێڕ=Gay Tel Aviv|یەکەم=Anthony|دوایین=Grant|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠١٠|ئیش=The New York Times|ڕێکەوتی سەردان= ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170630125434/http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2010/07/02/dispatch-gay-tel-aviv/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەلایەکی ترەوە، زۆرینەی حکوومەتەکانی تری ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست زۆرجار دیاردەی ھاوزایەندخوازی پشتگوێ دەخەن و دان بە ھەبوونیدا نانێن، ھەندێک جاریش بەتاوانبوونی دەکەن. ھاوزایەندخوازی لە نزیکەی ھەموو دەوڵەتە ئیسلامییەکان نایاسایییە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Iran 'must stop youth executions' |نووسەر=Steven Eke |ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠٠٥|newspaper=BBC News |ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4725959.stm |ڕێکەوتی سەردان= ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170824103849/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4725959.stm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئابی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> جووتبوون لە نێوان ئەندامانی ھاوزایەند لە ھەندێک لە دەوڵەتە ئیسلامییەکان سزای کوشتنی ھەیە، وەک لە [[عەرەبستانی سعوودی]]، [[ئێران]]، [[مۆریتانیا]]، باکووری [[نێجیریا]]، [[سوودان]]، و [[یەمەن]]دا دیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 |سەردێڕ=7 countries still put people to death for same-sex acts |بڵاوکەرەوە=ILGA |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091029185853/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091029185853/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 |date=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩}}</ref> سەرۆککۆماری ئێران [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]] لە یەکێک لە وتارەکانیدا لە ساڵی ٢٠٠٧دا لە زانکۆی کۆڵۆمبیا، بانگەشەی ئەوەی کرد کە لە ئێراندا کەسی گەی نەبووە. بەھەرحاڵ، ھەرچی ھاوزایەندخوازێکیش ھەبێت بە کراوەیی دان بەوەدا نانێت کە گەیە، لە ترسی ڕەتکردنەوەیان لەلایەن خێزانەکەیانەوە یانیش دەستدرێژی کردنە سەریان لەلایەن حکوومەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Nazila|دوایین=Fathi|سەردێڕ=Despite Denials, Gays Insist They Exist, if Quietly, in Iran|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2007/09/30/world/middleeast/30gays.html?_r=1&hp&oref=slogin|بڵاوکەرەوە=New York Times|ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170630124400/http://www.nytimes.com/2007/09/30/world/middleeast/30gays.html?_r=1&hp&oref=slogin|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ==== کوردستان ==== لە مێژووی [[کوردستان]]دا ھاوزایەندخوازی ھەر ھەبووە، وەک ھەموو ناوچەکانی تری جیھان، بەڵام ھەرگیز بە کراوەیی ماف بۆ ھاوزایەندخوازان دانەندراوە و دیاردەکە پشتگوێ خراوە. لە ئێستادا، ھاوزایەندخوازی لە ئێراقدا قەدەغە نەکراوە، بەڵام ھێشتا خەڵکی دژی دەوەستن و بە چاوێکی خراپ سەیری دەکرێت. لە ساڵی ٢٠١٠دا بڵاوکرایەوە کە یاسایەکی نوێ دادەندرێت بۆ یەکسانی نێوان زایەندەکان. بەڵام لە کۆمەڵگە ئایینییە ناوخۆیییەکان ناڕەزایی دەربڕدرا و وترا کە ئەمە یاسایەکە بۆ پەسەندکردنی ھاوزایەندخوازی.<ref name=rudaw>[http://www.rudaw.net/english/culture_art/3374.html ''Homosexuality Fears Over Gender Equality in Iraqi Kurdistan''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120124162204/http://www.rudaw.net/english/culture_art/3374.html |date=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}}</ref> کامیل حاجی عەلی، بەڕێوەبەری ئەوقاف و کاروباری ئایینی لە کوردستان وتی کە ئەم یاسایە «بەدڕەوشتی» بڵاودەکاتەوە و کۆمەڵگەی کوردی «تێک دەدات.» دوای کۆمەڵێک جووڵەی ئایینی، [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] کۆنگرەیەکیان بەست و دانیشتووانیان ئاگادار کردەوە کە ئەم یاسایە ھاوسەرگیری ھاوزایەندخوازەکان یاسایی ناکات.<ref name=rudaw/> لە ساڵی ٢٠١٧دا، کەناڵی تەلەڤیزیۆنی ناوخۆی کوردستان [[ئێن ئاڕ تی]] [[بەڵگەفیلم]]ێکیان بە ناو کوردستاندا پەخش کرد لەسەر ھاوزایەندخوازی کە بیرۆکەی گشتیی بابەتەکەیان خستە ڕوو، لە بەڵگەفیلمەکەدا چەند ھاوزایەندخوازێکی کورد بانگھێشت کرابوون بۆ ئەوەی قسە لەسەر بابەتەکە بکەن.<ref name=nrtsreport3619/> بەڵگەفیلمەکە بە گشتی وەڵامێکی خراپی درایەوە لەلایەن کوردستان و کۆمەڵگە ئایینییەکانەوە. لە ١ی حوزەیرانی ساڵی ٢٠١٧، [[ڕێکخراوەی لاڤە|ڕێکخراوی لاڤە]] دامەزرا، کە یەکەم ڕێکخراوە لە ناوخۆی کوردستان بە ئاشکرا داوای مافی ھاوزایەندخوازان بکات. دواتر لاڤە داخراو و کار و چالاکییەکانیان گواستەوە بۆ [[ڕێکخراوەی ڕاسان]]. ڕێکخراوەی ڕاسان لە ساڵی ٢٠٢١دا لەلایەن ئەندام پەرلەمانێکی [[کۆمەڵی دادگەریی کوردستان]] بە ناوی عومەر گوڵپی سکاڵایان لەسەر تۆمار کرا. دواتر چەند ھەوڵێک درا بۆ دەستگیرکردن و دەرکردنی یاسا دژی ھاوزایەندخوازی، بەڵام گشت ھەوڵەکان شکستیان ھێنا. ==== دەمی پێش ئیسلام ==== [[پەڕگە:Édouard-Henri Avril (18).jpg|وێنۆک|وێنەیەکی خەیاڵیی ھادریان و ئەنتینۆس؛ تابلۆکە کاری [[ئێدوارد ھێنری ئاڤریل]] شێوەکاری سەدەی ١٩ و ٢٠ە کە زۆربەی کارەکانی دیمەنی ئیرۆتیکن.|230px]] لە ئیمپڕاتۆرێتی ئاشووری کۆندا، ھاوزایەندخوازی ھەبووە و باو بووە؛ قەدەغەنەکراو بوو ھەروەھا بە بێڕەوشتی یان نەخۆشی دا نەئەندرا. ھەندێک لە تێکستە ئایینییەکان پاڕانەوەی تێدابووە بۆ ھاوزایەندخوازان. چەند کتێب ھەبوون کە بە شێوەیەکی یەکسان پاڕانەوەی تێدابووە بۆ پەیوەندییە سۆزدارییەکانی ھەر سێ ئاڕاستەی زایەندییەکە.<ref>Gay Rights Or Wrongs: A Christian's Guide to Homosexual Issues and Ministry, by Mike Mazzalonga, 1996, p.11</ref><ref>The Nature Of Homosexuality, Erik Holland, page 334, 2004</ref><ref>Pritchard, p. 181.</ref> لە [[ئێرانی مەزن|ئاریانی مەزندا]]، ھاوزایەندخوازی و پەیوەندی سێکسی و ئرۆتیکی نێوان ئەوان ڕێگە پێدراو بووە، تەنانەت لە زۆربەی شوێنە گشتییەکانیشدا. لە سیمینار و بۆنە تایبەتەکانەوە بۆ کامپی سەربازان و گەرماو و کافێخانەکان. لە سەردەمی [[سەفەوییەکان]]دا (١٥٠١–١٧٢٣) تەنانەت خانەی [[لەشفرۆشی|لەشفرۆشی پیاوانیش]] یاسایی بووە.<ref name="Wikipedia">{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر = https://en.wikipedia.org/wiki/Homosexuality#Modern_period|سەردێڕ =Homosexuality |زمان =ئینگلیزی |سەردان =٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref> ھەندێک لە زاناکان دەڵێن کە دەتواندرێت نموونەی ھاوزایەندخوازی لە وێژەی کۆندا بەدی بکرێت، وەک لە [[داستانی گلگامێش]] و چێرۆکی دەیڤد و جۆناتانی [[کتێبی پیرۆز|کتێبی پیرۆزی مەسیحییەکان]] دیارە. لە داستانی گلگامێشدا، پەیوەندی نێوان گلگامێش و کەسایەتییەک بە ناوی ئینکیدو ھاوزایەندخوازی بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dynes|یەکەم=Wayne|سەردێڕ=Homosexuality in the Ancient World|ساڵ=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Garland Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٣-٠٥٤٦-٠|پەڕەکان=vii–xv|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=JrpU6O3VnawC&lpg=PP1&dq=homosexuality%20in%20the%20ancient%20world&pg=PP1#v=onepage&q&f=false|chapter=Introduction|ڕێکەوتی سەردان= ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161130185857/https://books.google.com/books?id=JrpU6O3VnawC&lpg=PP1&dq=homosexuality%20in%20the%20ancient%20world&pg=PP1#v=onepage&q&f=false|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Held|یەکەم=George F.|سەردێڕ=Parallels between The Gilgamesh Epic and Plato's Symposium|ساڵ=١٨٣|پەڕەکان=١٩٩–٢٠٧|editor=Wayne R. Dynes & Stephen Donaldson}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kilmer|یەکەم=Anne Draffkorn|سەردێڕ=A Note on an Overlooked Word-Play in the Akkadian Gilgamesh|ساڵ=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Garland Publishing, Inc.|پەڕە=٢٦٤|editor=Wayne R. Dynes and Stephen Donaldson}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Thorbjørnsrud|یەکەم=Berit|سەردێڕ=What Can the Gilgamesh Myth Tell Us about Religion and the View of Humanity in Mesopotamia?|ساڵ=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Garland Publishing, Inc.|پەڕە=٤٥٢}}</ref> ھەروەک چۆن دەیڤد خۆشەویستییەکی بەھێزی ھەبووە بۆ جۆناتان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ackerman|یەکەم=Susan|بەستەری نووسەر=Susan Ackerman (biblical scholar)|سەردێڕ=When Heroes Love|ناونیشان=https://archive.org/details/whenheroesloveam0000acke|ساڵ=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Columbia University Press|ژپنک=٠-٢٣١-١٣٢٦٠-٣|پەڕەکان=xii}}</ref> == سروشت و کەسایەتی == === کردار و ئارەزووەکان === [[کۆمەڵەی دەروونیی ئەمریکی|کۆمەڵەی دەروونی ئەمریکی]]، [[کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی]]، لەگەڵ کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتی دەڵێن کە ئاڕاستەی زایەندی «تایبەتمەندییەکی کەسیی نییە کە بتواندرێت بە جودایی پێناسە بکرێت، بەڵکو ئاڕاستەی زایەندی جیھانی ئەو کەسە پێناسە دەکات کە ئەگەری دۆزینەوەی پەیوەندییەکی سۆزداری بەچێژی ھەیە تێیدا.»<ref name=amici/> {{دەقی تایبەت|ئاڕاستەی زایەندی بە زۆری وەک خەسڵەتێکی کەسێک باس دەکرێت، وەک [[زایەند|سێکسی ژینناسیی]] و یانیش تەمەن. ئەم تێڕوانینە ناتەواوە لەبەرئەوەی ئاڕاستەی زایەندی بەردەوام بە زاراوەی ژیری پێناسە دەکرێت و پێویست بە پەیوەندی سۆزدارییە لەگەڵ تاکەکەسەکانی تر. کرداری سێکسی و سەرنجی ڕۆمانتیکی بە ھاوزایەندخوازی یان جیاڕەگەزخوازی پۆلێن دەکرێت لەسەر بنەمای زایەندی زیندەیی کەسەکەی کە پێیان ھەڵدەستێت. بە دڵنیایییەوە، پەیوەندی بە کردارەکەوە ھەیە – یان ویستنی کردنی کارەکە – لەگەڵ یەکێکی تر کە جیاڕەگەزخوازی، ھاوزایەندخوازی، یان دووڕەگەزخوازییەکەی خۆی دەنوێنێت. ئەمە کرداری ئاسایی وەک دەست گرتن و ماچکردنیش دەگرێتەوە.<ref name=amici/>}} لە لێکۆڵینەوەیەکی ساڵی ٢٠٠٤دا، کە لەسەر ژنان بوو، ھەردووک ژنە لێزبیان و جیاڕەگەزخوازەکانیش لە ڕووی سێکسییەوە کاریگەرییان کرایە سەر کاتێک فیلمی ئیرۆتیکی و سێکسییان پیشاندرا، فیلمەکان لە ژن و ژن و پیا و ژن پێکھاتبوون و ھەردووکیان کاریگەرییان کردە سەر مەبەستەکان. بەڵام کاتێک ھەمان لێکۆڵینەوە لەگەڵ پیاوە جیاڕەگەزخوازەکان کرا، ئەوان تەنھا بە فیلمێک ئارەزووی سێکسییان بەرز دەبۆوە کە ژنی تێدا بوو، گەیەکانیش تەنھا بەوانەی کە پیاویان تێدابوو. نوێنەری لێکۆڵینەوەکە وتی کە ئاڕاستەی زایەندی ژنان کەمتر تیشکی خستووەتە سەر یەک زایەندی دیاری کراو لە چاو پیاوەکاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| سەردێڕ = Why women are leaving men for other women| ناونیشان = http://www.cnn.com/2009/LIVING/personal/04/23/o.women.leave.menfor.women/| ڕێکەوت = ٢٣ی نیسانی ٢٠٠٩| ڕێکەوتی سەردان = ١٩ی ئایاری ٢٠٠٩|ئیش= CNN| ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20170614055442/http://www.cnn.com/2009/LIVING/personal/04/23/o.women.leave.menfor.women/| ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٧| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === پەیوەندی سۆزداری === [[پەڕگە:Old Male couple.jpg|وێنۆک|دوو خۆشەویستی ھاوزایەندخوازی پیر – پەیوەندی خۆشەویستی نێوان ھاوزایەندخوازان ھەر وەک ھەموو پەیوەندییەکانی تر دەکرێت درێژخایەن بێت.]] ئەو کەسانەی کە ھاوزایەندخوازن دەتوانن بە چەند شێوەیەکی جیاواز خۆیان دەرببڕن، ئەگەریش ھەیە کە بە ڕەفتارەکانیاندا دیاربێت، وەک شێوازی ھەڵبژاردنی پۆشاک و ڕۆیشتن و قسەکردن، لەوانەشە بەو شتانەدا دیار نەبێت.<ref name=apahelp/> ئەوان لەوانەیە بە ناحەزی پەیوەندی لەگەڵ زایەندێکی جیاوازدا ببەستن (ئەگەر پیاو بوو لەگەڵ ژن و بەپێچەوانەوە)، بە سەرەکی بۆ ئەوەی ھەست نەکرێت بەوەی ئەوان کە ھاوزایەندخوازن، لەوانەشە لە پەیوەندی خۆشەویستی ئاسایی (ھاوزایەندخوازی) خۆیان بن، ھەندێکیشیان لەوانەیە ھیچ خۆشەویستییەک نەکەن بە مەبەستی ئایینی.<ref name=apahelp/> یەکێک لە ڕاپرسییەکان وای پیشان دەدات کە لە بەینی ٤٠٪‏ و ٦٠٪‏ گەیەکان لە پەیوەندی سۆزداریان و لە نێوان ٤٥٪‏ و ٨٠٪‏ لێزبیانەکانیش بە ھەمان شێوە.<ref name=aparesolution>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Resolution on Sexual Orientation and Marriage – Research Summary |ناونیشان=http://www.apa.org/about/policy/gay-marriage.pdf |بڵاوکەرەوە=American Psychological Association |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130603131046/http://www.apa.org/about/policy/gay-marriage.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی حوزەیرانی ٢٠١٣}}</ref> لە زانیارییەکانی ڕاپرسییەکەش دەبیندرێت کە لە بەینی ١٨٪‏ و ٢٨٪‏ی خۆشەویستە گەیەکان و لە بەینی ٨٪‏ و ٢١٪‏ی لێزبیانەکان بۆ ماوەی ١٠ ساڵ پێکەوە ماونەتەوە لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکان]]. زۆرێک لەو بەدواداچوونانەی کە کراوە ڕوونی دەکاتەوە کە پەیوەندییە ھاوزایەندەکان و جیاڕەگەزەکانیش یەکسانن لە ڕووی توندی پەیوەندییەکانەوە و ھیچ جیاوازییەکیان نییە. زاناکان دەڵێن کە تەمەن و زایەند باشترە بۆ کردن بە پێوەر بۆ پێوانی درێژخایەنی پەیوەندییەک نەک ئاڕاستەی زایەندی تاکێک. ئەوانەی لە ناو پەیوەندییە ھاوزایەندخوازی و جیاڕەگەزخوازییەکانن وەک یەک ھەوڵی پاراستنی پەیوەندییەکەیان دەدەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-01/apa-elo011708.php |سەردێڕ=Relationship Satisfaction and Commitment |بڵاوکەرەوە=Eurekalert.org |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100507073038/http://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-01/apa-elo011708.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئایاری ٢٠١٠ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=Duffy>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.1300/J082v12n02_01|سەردێڕ=Satisfaction and commitment in homosexual and heterosexual relationships|journal=Journal of Homosexuality|ساڵ=١٩٨٥|یەکەم=S.M/|دوایین=Duffy|نووسەر٢=C.E. Rusbult|بەرگ=١٢|issue=2|پەڕەکان=١–٢٣|ناونیشان=http://www.labmeeting.com/paper/17688909/duffy-rusbult-1985-satisfaction-and-commitment-in-homosexual-and-heterosexual-relationships|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٠٩|pmid=٣٨٣٥١٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171019190212/http://www.labmeeting.com/paper/17688909/duffy-rusbult-1985-satisfaction-and-commitment-in-homosexual-and-heterosexual-relationships|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=Baccman>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=Expectations of romantic relationships: A comparison between homosexual and heterosexual men with regard to Baxter's criteria|journal=Social Behavior and Personality|ساڵ=١٩٩٩|یەکەم=Baccman|دوایین=Charlotte|نووسەر٢=Per Folkesson|نووسەر٣=Torsten Norlander|ناونیشان=http://www.sbp-journal.com/index.php/sbp/article/view/976|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131104194406/http://www.sbp-journal.com/index.php/sbp/article/view/976|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === خۆئاشکراکردن === {{وتاری سەرەکی|خۆئاشکراکردن}} [[پەڕگە:Johanna sigurdardottir official portrait.jpg|upright|وێنۆک|یۆھانا سیگیرادۆتیر، [[سەرۆک وەزیران]]ی پێشووی [[ئایسلەند]]ا، یەکەم [[لێزبیەن|لێزبیانی]] ئاشکرای سەری حکوومەت بووە لە کاتی مۆدێرندا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=ئایسلەنداو و پی ئێمە ھاوزایەندخوازەکەی|ئیش=TIME|نووسەر=موودی جۆناس|ناونیشان=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1875032,00.html|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی دووەم، ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی دووەم، ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170717162851/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1875032,00.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>|ڕاست]] بە ئینگلیزی پێی دەڵێن ''ھاتنەدەرەوە لە دۆڵابی جلەکە''، دەستەواژەیەکە کە بۆ کەسێک بەکاردەھێندرێت کە ئاشکرای دەکات بۆ دەورووبەرەکەی کە ھاوزایەندخوازە. ئەمە پڕۆسەیەکی سەختی ژیانی ھاوزایەندخوازانە چونکە خەمی ئەوەیان دەبێت کە دەورووبەرەکەیان سروشتی ئەوان پەسەند نەکەن و ھەستان بەم کارە لەڕووی دەروونییەوە فشاریان دەخاتە سەر.<ref name="Coming Out: A Journey">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://utahpridecenter.org/index.php?option=com_content&task=view&id=25&Itemid=44 |سەردێڕ=Coming Out: A Journey |بڵاوکەرەوە=Utahpridecenter.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090825202112/http://utahpridecenter.org/index.php?option=com_content&task=view&id=25&Itemid=44 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئابی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بە گشتی، خۆئاشکراکردن بە سێ قۆناغ دادەندرێت. یەکەم قۆناغ ئەوەیە کە تاک تێیدا خۆی دەناسێت یانیش درک بەوە دەکات کە ھاوزایەندخوازە و چێژ لە پەیوەندی ھاوزایەندەکانی وەردەگرێت و ئەم ڕاستییە قبوڵ دەکات. ئەمە زۆرجار بە خۆئاشکراکردنێکی دەروونی ناو دەبرێت.<ref>In a joint statement with other major American medical organizations, the APA says that "different people realize at different points in their lives that they are heterosexual, gay, lesbian, or bisexual". {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.apa.org/pi/lgbc/publications/justthefacts.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070807205013/http://www.apa.org/pi/lgbc/publications/justthefacts.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئابی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Just the Facts About Sexual Orientation & Youth: A Primer for Principals, Educators and School Personnel |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٠٧|ساڵ=١٩٩٩|بڵاوکەرەوە=American Academy of Pediatrics, American Counseling Association, American Association of School Administrators, American Federation of Teachers, American Psychological Association, American School Health Association, The Interfaith Alliance, National Association of School Psychologists, National Association of Social Workers, National Education Association}}</ref> دووەم قۆناغیش بڕیاردانی کەسەکەیە لە ئاگادارکردنەوەی دەورووبەرەکەی (نم. خێزانەکەی و ھاوڕێکان) کە ئەو ھاوزایەندخوازە. سێیەم قۆناغیش تێکەڵبوون و ژیانە لەگەڵ کۆمەڵگەی ئێڵ جی بی تی.<ref name=hrccontinuum>{{بیرخستنەوە|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٠٧|ناونیشان=http://dev.hrc.org/issues/3333.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071102101657/http://dev.hrc.org/issues/3333.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|periodical=Human Rights Campaign |سەردێڕ=The Coming Out Continuum}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071102101657/http://dev.hrc.org/issues/3333.htm |date= ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧}}</ref> لە ئێستادا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، خەڵکی بە گشتی یان لە تەمەنی ١٥–١٨ خۆیان ئاشکرا دەکەن یان لە تەمەنێکی دواتردا کە دەگەنە کۆلێژ بۆ نموونە. لە کوردستان و ئێراق خۆئاشکراکردن بە ڕێژەیەکی زۆر کەم ھەیە و لەوانەیە خەڵکانی ئێڵ جی بی تی خۆیان ئاشکرا نەکەن چونکە ھیچ یاسایەک نییە بیانپارێزێت و ئەگەر ھەیە ژیانیان بکەوێتە مەترسییەوە. لەو تەمەنەدا لەوانەیە بڕوایان بە دەورووبەرەکەیان نەبێت و ئاگاداریان نەکەنەوە، بە تایبەتی چونکە کۆمەڵگە زۆرینەیان بەھۆی ھەڵە تێگەیشتنەوە بە خراپی دادەنێن؛ ھەندێکجار تەنانەت خێزانەکانی خۆشیان نازانن. درک پێ کردن بە ھاوزایەندخوازی خود پرۆسەیەکی ئاسان نییە و بگرە زۆریش ئاڵۆزە. بە پێچەوانەی کۆمەڵەکانی ترەوە (وەک ئایینەکان بۆ نموونە) ھاوزایەندخوازان لە کۆمەڵگەیەکدا گەورە نابن کە یەکسەر ھەڵی بژێرن کە ھاوزایەندخواز بن وەک کەسانی دەورووبەریان،{{تێبینی|لەکاتێکدا کە ھەر مرۆڤێک دەتوانێت ئایین و خووڕەوشتی کۆمەڵگەکەی ھەڵبگرێ، ھاوزایەندخوازان لەتوانایاندا نییە کە ھەڵی بژێرن و بیگۆڕن.}} چونکە شتێک نییە ھەڵبژاردن بێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.washingtontimes.com/news/2014/dec/31/modern-science-says-homosexuality-not-choice/ |سەردێڕ=زانستی مۆدێرن دەڵێت کە ھاوزایەندخوای ھەڵبژاردن نییە |ڕێکەوتی سەردان= ٤ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170606041746/http://www.washingtontimes.com/news/2014/dec/31/modern-science-says-homosexuality-not-choice/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> واتە ھەر تاکێک دەتوانێت بە ئاسانی ھەڵگری ئایین و بیر و باوەڕی باوان و کۆمەڵگەکەی بێت و کەیش ویستی دەتوانێت بیانگۆڕێت، بەڵام لە ھاوزایەندخوازیدا وا نییە و ئەمیان شتێکی درک پێ کردنە نەک ھەڵبژاردن و ھەرگیزیش ناتواندرێت بگۆڕدرێت.<ref>http://truth-out.org/archive/component/k2/item/85575:american-psychology-declares-homosexuality-cant-be-cured{{بەستەری مردوو|url=http://truth-out.org/archive/component/k2/item/85575:american-psychology-declares-homosexuality-cant-be-cured |date=حوزەیرانی ٢٠١٨}}</ref> باشترین بەڵگە لەسەر ئەوە ئەمەیە، ئەگەر پیاوێک جیاڕەگەزخواز بێت، واتە گەی نەبێت، ناتوانێت سێکس لەگەڵ پیاوێکی تردا بکات چونکە دژی سروشتی ئەوە، بە ھەمان شێوە بۆ گەیەک یان لێزبیانێک. ھەندێکجار لە کۆمەڵگەکاندا دەبیسترێت کە کەسێک «گەی بووە بەڵام بووەتەوە بە جیاڕەگەزخواز»، ئەمە لەڕاستیدا مەحاڵە، ئەو کەسە یان ھەر لە سەرەتاوە [[دووڕەگەزخوازی|دووڕەگەزخواز]] بووە یانیش ئێستاش ھەر گەیە. خەڵکانی ئێڵ جی بی (گەی و لێزبیان و دووڕەگەزخوازەکان) زۆرجار لە کۆمەڵگەیەکدا پەروەردە دەکرێن کە کۆنەپەرست و تێنەگەیشتوون بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازی.<ref name="Rosario et al.">Rosario, M. , Schrimshaw, E. , Hunter, J. , & Braun, L. (February 2006). Sexual identity development among lesbian, gay, and bisexual youths: Consistency and change over time. ''Journal of Sex Research'', 43(1), 46–58. Retrieved 4 April 2009, from PsycINFO database.</ref> ئەوان کاتێک لە سروشتی خۆیان تێدەگەن کە سەیری کۆمەڵگەکانی تری دەورووبەریان دەکەن.{{تێبینی|چونکە کۆمەڵگەکانی خۆیان پەروەردەیان ناکەن لەسەر شتێکی وا، تا تەمەنێکی گەورەتر نازانن ئەوان بۆ جیاوازن، بەڵام ھەر لە مناڵییەوە ھەست بەم گۆڕانە دەکەن لە خۆیاندا کاتێک کە لەگەڵ کۆمەڵگە تێکەڵ دەبن و سروشتی خەڵکی تر دەزانن}} ھەندێک لە ھاوزایەندخوازان بە گشتی و بە ڕووی جیھاندا خۆیان ئاشکرا دەکەن،<ref name=glbtqouting>{{بیرخستنەوە|دوایین=Neumann |یەکەم=Caryn E |ناونیشان=http://www.glbtq.com/social-sciences/outing.html |سەردێڕ=Outing |ساڵ=٢٠٠٤|periodical=glbtq.com |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070609220520/http://www.glbtq.com/social-sciences/outing.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٧}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609220520/http://www.glbtq.com/social-sciences/outing.html |date= ٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٧}}</ref> زۆرێکیش لە کەسایەتی ناودار ھەیە لەو شێوەیە، بۆ نموونە [[لەیدی گاگا]]. خۆئاشکراکردن ئاوا بە کراوەیی دەکرێت چەند ھۆکارێکی لە پشتەوە بێت، وەک سیاسی یان ئاکاریی و، دەکەوێتە ناو مەودایەکی فراوانتری ھۆکارییەوە.<ref name=biasfreeusage>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=The Dictionary of Bias-Free Usage: A Guide to Nondiscriminatory Language |دوایین=Maggio |یەکەم=Rosalie |ساڵ=١٩٩١|بڵاوکەرەوە=Oryx Press |ژپنک=٠-٨٩٧٧٤-٦٥٣-٨|پەڕە=٢٠٨}}</ref> === لێزبیانزم و ھاوزایەندخوازیی ژنان === {{ھەروەھا ببینە|لێزبیان}} [[پەڕگە:Simeon Solomon - Sappho and Erinna in a Garden at Mytilene.jpg|وێنۆک|ڕاست|[[سافۆ]] و ئیرینا لە باخچەیەک لە میتیلین.]] لێزبیانەکان زۆرجار ئاڕاستەی زایەندییەکەی خۆیان بە شێوەیەکی جیا ڕووندەکەنەوە وەک لە پیاوە گەیەکان، و تێگەیشتنی جیایان ھەیە لەو ئیتۆلۆژیایانەی کە لە لێکۆڵینەوە لەسەر پیاوە گەیەکان ھاتوونەتە بەردەست. ئەوان لەوانەیە بە شێوەیەکی جیاتر بڕواننە ژیان وەک ھاوزایەندخوازێک وەک لە پیاوەکان. کاتێک لە ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ساڵی ١٩٧٠ لێکۆڵینەوەیەک کرا، لێزبیانەکان باسی ژیانی خۆیان کرد وەک ھاوزایەندخوازان. ئەمە تەنھا بەدواداچوونێکی گەورەیە کە لەسەر ئاڕاستەی زایەندی ژنان کراوە کە ڕوونی دەکاتەوە چۆن ژنەکان دەڕواننە ھاوزایەندخوازی لەوەتەی بەدواداچوونی کینسی کرا لە ١٩٥٣وە. لێکۆڵینەوەکە زانیارییەکی گشتی تێدابوو لەبارەی تێڕوانینی لێزبیانەکان لە پەیوەندی سۆزداری ھاوزایەند و ئاڕاستەی زایەندی ئەوان. لێزبیانەکان ئەو کوالیتییانەیان باس کرد کە لە ژنێکدا ھەیە بەڵام لە پیاوێکدا نییە، ئەوانەش کە وا دەکەن باشتر بن بۆ پەیوەندییەک لەچاو پیاوەکاندا، لەو کوالیتیانە کە ئەوان بەسۆزترن بەرامبەر ھەستی کەسانی تر جگە لە خۆیان وەک لە پیاوان.<ref name="Hite-Rpt">Shere Hite, ''The Hite Report: A Nationwide Study of Female Sexuality'' (N.Y. : Seven Stories Press, 2004 ed. pbk. [1st printing?] © 1976, 1981, 2004), pp. 325–328 & 330 (ISBN 1-58322-569-2).</ref> لێزبیانەکان بە گشتی دوو جۆریان ھەیە، بەچ (پیاوانە) لەگەڵ فێم (ژنانە). بەچەکان وا دەبیندرێن کە قژیان کورتە و پۆشاکی پیاوان لەبەر دەکەن و ژنانەکانیش وەک ھەر خانمێکی ترن. == دێمۆگرافیا == [[پەڕگە:Annise Parker.JPG|وێنۆک|ئانی پارکەر سەرۆکی [[شارەوانی]] شاری ھیوستن بوو لە ٢٠١٠ بۆ ٢٠١٦ و بە کراوەیی ھاوزایەندخوازە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Locke Concedes In Mayor's Race – Politics News Story – KPRC Houston |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://www.click2houston.com/politics/21933862/detail.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091216054340/http://www.click2houston.com/politics/21933862/detail.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091216054340/http://www.click2houston.com/politics/21933862/detail.html |date=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩}}</ref>]] داتا و زانیاری لەسەر گەی و لێزبیانەکان پێویستە بۆ ئەوەی ڕێژەی ھاوزایەندخوازانی جیھان بە جێگیری بزانرێت و بەرچاو بکەوێت کە ھاوزایەندخوازان چۆن مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت لەلایەن کۆمەڵگەوە.<ref name=black/> ئەم داتایانە سوودی زیاتریان دەبێت؛ بۆ نموونە یارمەتی ژماردنی زەرەرەکان و سوودەکانی ئابووری [[پەیوەندیی نافەرمی|پەیوەندی نافەرمی]] دەدات،<ref name=black/> و کاریگەری یاسایی کردنی ڕێگەدان بە بەخێوکردنی ھەتیوەکان لەلایەن ھاوزایەندخوازان دەخاتە ڕوو، ھەروەھا ڕۆڵەکانیان لە نێوان سەربازیی دەوڵەتەکان؛ و لەلایەکی ترەوە، زانینی ڕێژەی «گەی و لێزبیان پەیمان ھەڵدەگرێت لە یارمەتیدانی زانایانی کۆمەڵناسی لە تێگەیشتنی مەودایەکی گەورە لە پرسیاری گرنگ—[وەک] پرسیارەکان لەبارەی ھەڵبژاردەی مارکێتیی گشتییەوە، یەکگرتووی شارستانییەتی مرۆڤایەتی، خانووبەرە، جیاکاری، لەگەڵ بڕیارەکان [لەبارەی ھەڵبژاردەی] نیشتەجێبوونی جوگرافییەوە.»<ref name=black/> پێوانی دیاردەی ھاوزایەندخوازی کارێکی دژوارە، لەبەر ئەوەی دەبێت بایەخێکی زۆر بدرێت بە یەکەی پێوانەکەی بەکاردێت،<ref name="levay"/> وڵاتەکانی جیھان، کە زۆربەیان ڕەتی دەکەنەوە قسە لەسەر ھاوزایەندخوازی بکەن (ئێران بە نموونە)، زانیاریی زیاتر لەسەر سروشتی [[ئاڕاستەی زایەندی|ئاڕاستەی زایەندیی]] کەسەکانەوە، و ھتد. زۆرێک لە خەڵکی ھەن کە سۆزیان ھەیە بەرامبەر کەسانی تر کە لە ھاوزایەندی خۆیانن، بەڵام ڕەتی دەکەنەوە کە دان بەو ڕاستییەدا بنێن کە یان گەیین یان دووڕەگەزخواز. ئەمەش کێشەیەکی ترە. ھەروەھا شتێکی تر کە خەریکە بەدواداچوونەکە مەحاڵ دەکات، ئەوەیە کە دەبێت چەند خەسڵەتێک کە لەوانەیە پەیوەندی بە ئاڕاستەی زایەندییەوە نەبێت دەستنیشان بکات لە خەڵکیدا. لەوانەیە زۆرێک لەو کەسانەی کە خۆیان بە جیاڕەگەزخواز ناودەبەن ھاوزایەندخواز دەربچن.<ref name=black/> [[پەڕگە:Tim Cook 2009 cropped.jpg|وێنۆک|[[تیم کووک]]، سەرۆکی بەڕێوەبەری فەرمانبەرانی کۆمپانیای [[ئەپڵ]] پیاوێکی ھاوزایەندخوازە.<ref name=timcook2719/>]] لە ساڵەکانی ١٩٤٨ و ١٩٥٣دا، زیندەزان و پرۆفیسۆری [[وشەڕەتناسی|ئێتیمۆلۆژیا]] ئاڵفرێد کینسی، ڕای گەیاند کە نزیکەی ٤٦٪‏ خەڵکی لە ڕەگەزی نێر کاردانەوەی سێکسییان بەرامبەر بە ھەردوو زایەند ھەبووە لە تەمەنیاندا، و ٣٧٪‏ ئەو کەسانەش بە لایەنی کەمەوە یەک کاردانەوەی ھاوزایەندخوازییان ھەبووە.<ref name=sexualbehavior37287/><ref name="more-or-less-2010-10-01"/> دواتر ڕەوشتناسییەکەی کینسی ڕەخنەی لێ گیرا لەلایەن جان تەکیەوە، لەبەر بەکارھێنانی سامپڵی ھەڵبژاردوو لەجێی بەکارھێنانی سامپڵی ھەڵکەوتیی.<ref name=idea-creative719/><ref name=idea-creative628/> بەدواداچوونێکی تر کرا بۆ بەدرۆخستنەوەی سامپڵەکانی کینسی، بەڵام لە کۆتاییدا ئەو بەدواداچوونەش بە ھەمان ئەنجامەکەی کینسی گەیشت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Book Review by Martin Duberman, ''The Nation'', November 3, 1997 |ناونیشان=http://www.kinseyinstitute.org/publications/duberman.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090111215816/http://www.kinseyinstitute.org/publications/duberman.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090111215816/http://www.kinseyinstitute.org/publications/duberman.html |date=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}} Martin Duberman on Gebhart's "cleaning" of data</ref> سایمن لاڤەی، کو لێکۆڵەرەوەی سروشتی [[مێشک]]ی ھاوزایەندخوازانە، ئەنجامەکانی کینسی بەکارھێنا وەک نموونەیەک بۆ ئەو ئاگادارییەی کە پێویستە لەکاتی بەدواداچوونی دێمۆگرافیکی، لەبەرئەوەی لەوانەیە ئەنجامی بە تەواوەتی بەدەست بێت لەسەر بنەمای ئەو سیاسەتانەی بەکارھێندراوە بۆ بەڕێوەبردنی بەدواداچوونەکە.<ref name=levay/> بەپێی بەدواداچوونە گەورەکان، ٢٪‏ بۆ ١١٪‏ خەڵکی جۆرێک لە کۆنتاکتی ھاوزایەندییان ھەبووە لە ژیانیاندا؛<ref name = Billy1993/><ref name = Binson1995/><ref name = Johnson1992/><ref name = Laumann1994/><ref name = Wellings1994/><ref name = ACSF1992/><ref name = Bogaert2004/><ref name = Fay1989/><ref name = Sell1995/><ref name=SavinWilliams2009/> ئەم ژمارەیە بەرزتر دەبێتەوە بۆ ١٦–٢١٪‏ کاتێک خووڕەوشتی ھەردوو لا خراونەتە ڕوو لەکاتی بەدواداچوونەکە.<ref name=SavinWilliams2009/> لە لێکۆڵینەوەیەکی ٢٠٠٦دا، ٢٠٪‏ی بەشداربووان بە نەناسراوی دانیان ناوە بە ھەبوونی ھەستی ھاوزایەند تێیان دا، بەڵام تەنھا ٢٪‏ بۆ ٣٪‏ لەو بەشداربووانە خۆیان بە ھاوزایەندخواز ناساندبوو.<ref name="McConaghy et al">McConaghy et al. , 2006</ref> بەدواداچوونێکی تری ١٩٩٢ کە لە بەریتانیا کرا، ئاماژەی بەوە دا کە ٦٫١٪‏ی نێرەکان کردەوەیەکی ھاوزایەندخوازییان کردووە، و لە فەڕەنساش ڕێژەکەی ئەو کەسانە ٤٫١٪‏ بووە.<ref name=gayfeelings2719/> بەپێی ڕاپۆرتێکی ''پەیمانگای ویلیامز'' کە لە ئازاری ٢٠١١ پێشکەش کرا، لە ٩ ملیۆن کەسی پێگەیشتوو لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، تەنھا ٣٫٥٪‏یان گەی، لێزبیان، یان دووڕەگەزخواز بوون.<ref name=statsofusa2719/><ref name=statsofusa3618/> بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٠ی ویلایەتە یەکگرتووەکان، نزیکەی ٦٠١٬٢٠٩ خانوو ھەبووە کە کەپڵی ھاوزایەند تێیدا ژیاون.<ref name=moresources2719/> بەدواداچوونێکی تری ساڵی ٢٠١٣ کە لەلایەن سی-دی-سییەوە کرا و ٣٤٬٠٠٠ ئەمریکی تێیدا بەشدارییان کرد، ڕێژەی لێزبیان و گەیەکان بە ١٫٦٪‏ دەخەمڵێنێت، و ڕێژەی دووڕەگەزخوازەکانیش ٠٬٧٪‏ بوون.<ref name="cdc.gov"/> == دەروونناسی == [[دەروونناسی]] یەکێک بووە لە یەکەمین ئەو زانستانەی کە بە شێوەیەکی تایبەت و جیا لە ھاوزایەندخوازی کۆڵیوەتەوە. یەکەم ھەوڵدان بۆ ئەوەی ھاوزایەندخوازی بە نەخۆشی ناوببرێت لە سەدەی نۆزدەھەم درا لەلایەن چەند سێکسناسێکی تازەپێگەیشتووەوە لە جووڵەیەکی ئەورووپیدا. لە ساڵی ١٨٨٦، سێکسناس ڕیچارد ڤۆن کرافت-ئیبن، ھاوزایەندخوازی لەپاڵ ٢٠٠ بابەتی سێکسیی تر بە سەربەخۆیی باس کرد لە یەکێک لە کتێبەکانیدا لەژێر ناوی ''سایکۆپاتیا سێکسوالیس''. بەپێی کرافت-ئیبن ھاوزایەندخوازی یان لە «قۆناغی دروستبوونی کۆرپەلەدا پەیدا دەبێت»یانیش «دوای لەدایکبوونی.» لە کۆتا دوو دەیەی سەدەی نۆزدەھەمدا، بیرۆکەیەکی جیاواز لەبارەی ھاوزایەندخوازی دەستی گرت بەسەر بوارەکانی [[پزیشکی]] و [[دەروونپزیشکی|دەروونناسیدا]]، کە کردارەکەی بە «شێوەیەکی دروست کە لە کەسێکدا دەبیندرێت بە ئاڕاستەی زایەندییەکی جێگیرەوە» ناوی دەبرت. کۆمەڵەی دەروونی ئەمریکی، کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی، لەگەڵ کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتی دەڵێن: {{دەقی تایبەت|لە ١٩٥٢دا، کاتێک کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی یەکەمین پێڕستی نەخۆشییە دەروونییەکانی بڵاوکردەوە، ھاوزایەندخوازیشی لەخۆ گرتبوو. ھەر یەکسەر دوای ئەمە، ئەم پۆلێنکردنە بەدواداچوونی سەختی بۆ کرا بۆ پشتڕاستکردنەوەی لە لێکۆڵینەوەیەکدا کە لەلایەن پەیمانگای نەتەوەیی تەندروستی دەروونییەوە سپۆنسەر کرابوو. بەھەرحاڵ، ئەم لێکۆڵینەوەیە و ھەموو ئەوانەشی کە بەدوایدا ھاتن شکستیان ھێنا لەوەی کە بتوانن بە بەڵگەی زانستییەوە بیسەلمێنن کە ھاوزایەندخوازی نەخۆشییە یان نائاسایییە و یەکێک لە ئاڕاستەی زایەندییە ئاسایییەکانی مرۆڤەکان نییە. لە ئەنجامی کۆکردنەوەی ئەم جۆرە بەدواداچوونانە، پرۆفیشناڵەکانی پزیشکی، تەندروستی دەروونی، و زانستی کۆمەڵایەتی و ڕەفتاری بەو دەرئەنجامە گەیشتن کە ناوبردنی ھاوزایەندخوازی بە نەخۆشی دەروونی نابەجێیە و ئەو پۆلێنکردنەی کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی خەمڵاندنێکی سەربەخۆیانە بووە و لەسەر بنەمای کۆمەڵایەتی و تێڕوانینی پزیشکیی ھەڵە ھاتووەتە ئاراوە. بەھۆی ئەو بەڵگە زانستیانەی کە ڕووبەڕووی کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی بوونەوە دەربارەی ھەڵەکەیان، ئەوان ھاوزایەندخوازییان لە پێڕستی نەخۆشییە دەروونییەکان دەرکرد لە ساڵی ١٩٧٣دا. دوای ئەوەی کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی بەسەر زانیاری و داتا زانستییەکاندا چوونەوە لەم بارەیەوە، ئەوان ھەمان ڕێیان گرتە بەر لە ١٩٧٥{{تێبینی|کە ھاندانی لابردنی ھاوزایەندخوای بوو لە پێڕستی نەخۆشییەکان}}، ھانی ھەموو پرۆفیشناڵی تەندروستییە دەروونییەکانی دا کە «نوێنەرایەتی لابردنی ئەو نەخۆشییە دەروونییە بدەن کە ماوەیەکی زۆرە دراوەتە پاڵ ھاوزایەندخوازی.» کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتییش ئێستا لەسەر یاسا و سیاسەتێکی ھاوشێوە کار دەکەن. بۆیە، پرۆفیشناڵان و لێکۆڵەرەوەکانی تەندروستی دەروونی دەمێکە ئەو ڕاستییەیان خستووەتە ڕوو کە ھاوزایەندخوازی ھیچ کۆسپ و بەربەستێک دانانێت لەبەردەم ژیانێکی خۆش و تەندروست و بەپڕشت، و ھەروەھا زۆرینەی ھاوزایەندخوازانی جیھان بە شێوەیەکی دروست لە مەوداکانی کۆمەڵایەتی و پەیوەندییەکان دەبیندرێن.<ref name=amici/>|25px|25px|<ref name="rcp2007"/>}} [[پەڕگە:Richard von Krafft Ebing.jpg|وێنۆک|ڕاست|کرافت-ئیبن، نووسەری ''سایکۆپاتیا سێکسیوالیس''، ١٨٤٠–١٩٠٢.]] ھەتاکو ئێستاش یەکدەنگی لەلایەن زانایانی تەندروستی بەردەوامە لەسەر ئەوەی کە پەیوەندی سێکسی و سۆزداری نێوان ھاوزایەندخوازان بە تەواوەتی سروشتی و ئاسایی و تەندروستە.<ref name=response>American Psychological Association: [http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/therapeutic-response.pdf Appropriate Therapeutic Responses to Sexual Orientation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100615023708/http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/therapeutic-response.pdf |date=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٠}}</ref> لە ئێستادا بەدواداچوونێکی گەورە و قووڵ ھەیە کە دەیسەلمێنێت کە کەسێک گەی، لێزبیان، یانیش دووڕەگەزخواز بێت، دەروونێکی ئاسایی و بێ کێشەی ھەیە و لە توانایدایە بە شێوەیەکی ئاسایی ژیان بباتە سەر.<ref name="rcp2007"/> ڕێکخراوی ''تەندروستیی جیھانی'' لە یەکێک لە پێڕستەکانیدا بەھەمان شێوە سەرەتا ھاوزایەندخوازی بە نەخۆشی ناودەبرت، بەڵام دواتر لە پێڕستەکە لابرا دوای ئەوەی ٤٣ ڕێکخراوی تەندروستیی جیھانی دژی ئەمە وەستان لە ١٧ی ئایاری ١٩٩٠.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.euro.who.int/en/what-we-do/health-topics/communicable-diseases/hivaids/news/news/2011/6/stop-discrimination-against-homosexual-men-and-women |سەردێڕ=Stop discrimination against homosexual men and women |بڵاوکەرەوە=World Health Organisation — Europe |ڕێکەوت=١٧ی ئایاری ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120709194330/http://www.euro.who.int/en/what-we-do/health-topics/communicable-diseases/hivaids/news/news/2011/6/stop-discrimination-against-homosexual-men-and-women |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تەممووزی ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileCategory=50&FileID=546 |سەردێڕ=The decision of the World Health Organisation 15 years ago constitutes a historic date and powerful symbol for members of the LGBT community |بڵاوکەرەوە=ILGA |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091030051630/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileCategory=50&FileID=546 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091030051630/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileCategory=50&FileID=546 |date=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩}}</ref><ref name=pinknewsstigma>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Homophobic stigma&nbsp;– A community cause |ناونیشان=http://www.pinknews.co.uk/news/articles/2005-1496.html |ڕێکەوت=١٧ی ئایاری ٢٠٠٦|periodical=PinkNews.co.uk |یەکەم=Marc |دوایین=Shoffman |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070419234733/http://www.pinknews.co.uk/news/articles/2005-1496.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی نیسانی ٢٠٠٧}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070419234733/http://www.pinknews.co.uk/news/articles/2005-1496.html |date=١٩ی نیسانی ٢٠٠٧}}</ref> ''کۆمەڵگەی دەروونپزیشکی چینی'' ھاوزایەندخوازی لە پێڕستی نەخۆشییە دەروونییەکان لادا لە ساڵی ٢٠٠١دا دوای پێنج ساڵ لە بەدواداچوون لەسەر ھاوزایەندخوازی.<ref>''The New York Times'': [https://www.nytimes.com/2001/03/08/health/08PSYC.html Homosexuality Not an Illness, Chinese Say] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160722131618/http://www.nytimes.com/2001/03/08/health/08PSYC.html |date=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> کۆلێژی ڕۆیاڵی دەروونپزیشکان دەڵێت: «ئەم مێژووە بەدبەختە ڕوونی دەکاتەوە کە چۆن کۆمەڵێک لە خەڵکی بە تایبەتمەندییەکی کەسییەوە تووشی لێکۆڵینەوەی پزیشکی زیان بەخش دەبن و دەبنە بنەمای بە-کەم-سەیرکردن لە کۆمەڵگەدا.»<ref name="rcp2007"/> ھەرچەندە کە زانست ئەوەی پشتڕاست کردووەتەوە کە ھاوزایەندخوازی سروشتێکی ئاسایی مرۆڤە، ھاوزایەندخوازان ھێشتا تووشی ڕەتکردنەوە دەبن لەلایەن ھەندێک لە ھاوڕێکانیان و ئەندامانی خێزانەکانیان، کە ئەمەش ڕوونی دەکاتەوە کە کەسانی ئێڵ جی بی تی لە ڕووی دەروونییەوە قورسیی زیاتریان دەخرێتە سەر وەک لە مرۆڤێکی باوی تر. ھەندێک لەو لێزبیان و گەی و دووڕەگەزخوازانەی کە دەست درێژ دەکەن بۆ تێراپی و چارەسەری دەروونی، لەبەر ھەمان ئەو ھۆکارانەیە کە جیاڕەگەزخوازان ڕووی تێدەکەن (فشار و دڵەڕاوکێ، کێشەی پەیوەندی، کێشە لە کار و لەگەڵ ھاوڕێکانیدا، ھتد)؛ ئاڕاستەی زایەندی ئەوان ھیچ پەیوەندییەکی بەم کێشانەوە نییە و ھیچ پزیشکێکی دەروونی لە ئاڕاستەی زایەندی کەس ناپرسێت لەکاتی تیمارکردنیان. ئیتر ھەر کێشەیەکی ھەبێت کەسەکە، چانسێکی زۆر ھەیە کە ڕووبەڕووی [[ھۆمۆفۆبیا]] دەبێتەوە دوای وەرگرتنی تیمارەکەی، بەبیانووی ئەوەی کە ئەو کەسە بۆیە لەڕووی دەروونییەوە فشاری لەسەر بووە چونکە ھاوزایەندخواز بووە.<ref name=textbook>Cabaj, R; Stein, T. eds. ''Textbook of Homosexuality and Mental Health'', p. 421</ref> بەھەرحاڵ، ئاڕاستەی زایەندی کەسێک ھیچ پەیوەندییەکی بە نەخۆشییە دەروونییەکانییەوە نییە. == ھۆکارەکان == === بۆماوەیییەکان بەرامبەر بە ژینگەیییەکان === ھەرچەندە زاناکان فاکتەرە بۆماوەیییەکانیان بەلاوە گرنگترە،<ref name="Frankowski"/> ئەوان ئەگەریان بۆ ئەوە داناوە کە دەکرێت ھاوزایەندخوازی لە ھەردوو بۆماوەیی و ژینگەییشەوە دروست ببێت و باوەڕیان تەنھا بە یەک دانە نییە و ئەوی تریان پشتگوێ خستبێت. ئەوان دەڵێن کە ئاڕاستەی زایەندیی کەسێک ھەر زوو لە تەمەنی لاوێتییەوە دەردەکەوێت و، جێندررخوازی بەھۆی دەستتێوەردانێکی ئاڵۆزی [[:en:Nature versus nurture|سروشت و نەرچەر]] دروست دەبێت.<ref name="apahelp"/><ref name="Lamanna"/><ref name="Stuart"/> فاکتەرە بایۆلۆژییەکان بۆماوەیی و ھۆرمۆنییە، کە ھەردووکیان ڕۆڵی سەرەکییان ھەیە لە پێگەیاندنی مێشک، و فاکتەرە ژینگەیییەکانیش لەوانەیە پەیوەست بە کۆمەڵایەتی و ژینگەی گەورەبوونی ھاوزایەندخوازەکە بێت.<ref name="apahelp"/><ref name="Frankowski"/><ref name="Lamanna"/> ھەر کامێک لەوانە بێت، زاناکان پێیان وانییە کە ھاوزایەندخوازی ھەڵبژاردنی کەسەکەیە.<ref name="Lamanna"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.rcpsych.ac.uk/pdf/PS02_2014.pdf|سەردێڕ=Royal College of Psychiatrists' statement on sexual orientation|بڵاوکەرەوە=Royal College of Psychiatrists' statement on sexual orientation|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170809182830/http://www.rcpsych.ac.uk/pdf/PS02_2014.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئابی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پەیمانگای ئەمریکیی پزیشکیی مناڵان دەڵێت: {{وتە لەگەڵ سەرچاوە|ھیچ بەڵگەیەکی زانستی نییە [جەخت لەسەر ئەوە بکاتەوە] کە [[دایک و باوک]]ایەتی نائاسایی، دەستدرێژی سێکسی، یانیش ڕووداوە ناحەزەکانی تری ژیان کاریگەری ھەیە لەسەر [دروستبوونی] ئاڕاستەی زایەندی. ئەو بەڵگانەی ئێستا ھەن پیشانی دەدەن کە زۆرجار ئاڕاستەی زایەندی لە تەمەنی لاوێتیدا سەر ھەڵدەدات.|<ref name="Frankowski"/><ref name="perrin2002">{{بیرخستنەوەی کتێب| دوایین = Perrin | یەکەم = E. C. | سەردێڕ = Sexual Orientation in Child and Adolescent Health Care | ناونیشان = https://archive.org/details/sexualorientatio0000perr_u2r7 | بڵاوکەرەوە = Kluwer Academic/Plenum Publishers | ساڵ = ٢٠٠٢|شوێن= New York | ژپنک = ٠-٣٠٦-٤٦٧٦١-٥}}</ref>}} کۆمەڵەی دەروونی ئەمریکی، کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی، لەگەڵ کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتی لە ٢٠٠٦دا وتیان: {{وتە لەگەڵ سەرچاوە|لە ئێستادا، ھیچ بەڵگەیەکی زانستی یەکدەنگ نییە لەسەر فاکتەرێکی دیاری کراو کە وا لە کەسێک دەکات ببێت بە جیاڕەگەزخواز، ھاوزایەندخواز، یانیش دووڕەگەزخواز–بە کاریگەرییە بایالۆژی و دەروونی و کۆمەڵایەتییەکانیشەوە کە لەوانەیە لەسەر باوان ھەیانبووبێت. بەھەرحاڵ، زۆرینەی بەڵگەکان وای پیشان دەدەن کە زۆرینەی گەی و لێزبیانەکان لەلایەن باوانی جیاڕەگەزخوازەوە گەورە کراون و زۆرینەی ئەو مناڵانەشی لەلایەن دایک و باوکی ھاوزایەندخوازە گەورە دەکرێن{{تێبینی|باوانی ھاوزایەندخواز مەبەست لە دوو دایک یان دوو باوکە. ھاوزایەندخوازان چونکە مناڵیان نابێت، ئەوان دەتوانن ھەتیوەکان بەخێوکەن}} لەکاتی گەورەبوونیاندا دەبن بە جیاڕەگەزخواز.|<ref name="apahelp"/>}} بەدواداچوون لەسەر ھاوزایەندخوازی کۆمەڵە دیبەیتێکی زانستی و سیاسی و کۆمەڵایەتی دەھێنێتە ئاراوە و ئەگەری زیاتر فەحسکردنی دوو کەس پێش ھاوسەرگیری بەرزتر دەکاتەوە.<ref name=chicagotribune>{{بیرخستنەوە|ناونیشان=http://archives.chicagotribune.com/2007/aug/12/news/chi-gaygene_bd12aug12 |سەردێڕ=Study of gay brothers may find clues about sexuality |یەکەم=Robert |دوایین=Mitchum |periodical=Chicago Tribune |ڕێکەوت=١٢ی ئابی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081023155659/http://archives.chicagotribune.com/2007/aug/12/news/chi-gaygene_bd12aug12 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081023155659/http://archives.chicagotribune.com/2007/aug/12/news/chi-gaygene_bd12aug12 |date=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.churchtimes.co.uk/content.asp?id=60752 |سەردێڕ=How much is known about the origins of homosexuality? |بڵاوکەرەوە=Church Times |ڕێکەوت=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100406055257/http://www.churchtimes.co.uk/content.asp?id=60752 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی نیسانی ٢٠١٠}}</ref> تاکو ئێستا ھیچ «جینێکی گەی» نەدۆزراوەتەوە، ھەرچەندە چەندجارێکیش ھەوڵی دۆزینەوەی دراوە. لەلایەکی ترەوە، چەند بەڵگەیەکی باشی بۆماوەیی ھەن کە لەسەر ھاوزایەندخوازی کراون، بە تایبەتی لە نێرەکاندا، کە لەسەر [[دووانە]]کان کراون. باسەکە دەچێتەوە سەر کرۆمۆسۆم ٨ لەگەڵ جینی XQ28 لەسەر کرۆمۆسۆمی ئێکس.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Ngun |یەکەم١= TC |دوایین٢= Vilain |یەکەم٢= E |ساڵ= ٢٠١٤|سەردێڕ= The biological basis of human sexual orientation: is there a role for epigenetics? | journal = Adv Genet |بەرگ= ٨٦|پەڕەکان= ١٦٧–٨٤| doi = 10.1016/B978-0-12-800222-3.00008-5 | pmid = ٢٥١٧٢٣٥٠}}</ref> ماوەیەک دەبێت کە ئاڕاستەی زایەندی دەدرێتە پاڵ ئێپیجێنێتیکس. === لە ڕووی ئێڤەلوشن و پەرەسەندنەوە === {{multiple image | align = vertical | width1 = 120 | image1 = Double Mars symbol.svg | caption1 = نیشانەی ھاوزایەندخوازیی نێر | width2 = 120 | image2 = Double Venus symbol.svg | caption2 = نیشانەی ھاوزایەندخوازیی مێ }} بەڕێوەبەرانی لێکۆڵینەوەیەکی ساڵی ٢٠٠٨ ڕایان گەیاند کە «بەڵگەی باوەڕپێکراو ھەیە لەسەر ئەوەی کە ئاڕاستەی زایەندی مرۆڤەکان کاریگەری بۆماوەیی لەسەرە، لەبەر ئەوە نازانرێت ھاوزایەندخوازی، کە یارمەتی کەمکردنەوەی [[زاوزێ]] دەدات، چۆن بە ڕێژەیەکی زۆر لە کۆمەڵگەدا دەرکەوتووە.» ئەوان ئاماژەیان بەوە کرد کە لەکاتێکدا جێنەتیکی ھاوزایەندخوازەکان ڕێگرن لەبەردەم زاوزێ لەنێوانیاندا، ئەوان لەوانەیە سوود لە جیاڕەگەزخوازەکانی دەورووبەریان وەرگن بۆ زاوزێ.<ref>Zietsch et al. (2008)</ref> بۆ نموونە، گەیەکان لە ڕێگەی چاندنی سپێرمی یەکێک لە پیاوەکان لە [[ژن]]ێکی دیاریکراودا کە لە تاقیگەدا دەکرێت، مناڵ دروست بکەن، لەوانەشە ھەتیو بەخێو بکەن، لێزبیانەکانیش لە [[ھێلکەدان]]ی یەکێکیان سپێرم دەچێندرێت و یەکێکیان دەبنە ھەڵگری مناڵەکە؛ ئەگەریشی ھەیە کە یەکێک بە کرێ بگرن مناڵێکیان بۆ دروست بکات. لێکۆڵینەوەیەکی ٢٠٠٩ش ئاماژەی دا بە زیادبوون لە دانیشتووانە ھاوزایەندخوازە ژنەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=New Evidence of Genetic Factors Influencing Sexual Orientation in Men: Female Fecundity Increase in the Maternal Line |ناونیشان=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_2009-06_38_3/page/393 |نووسەر١=Iemmola, Francesca |نووسەر٢=Camperio Ciani, Andrea|journal=Archives of Sexual Behavior|بڵاوکەرەوە=Springer Netherlands|ساڵ=٢٠٠٩|بەرگ=٣٨|doi=10.1007/s10508-008-9381-6|pmid=١٨٥٦١٠١٤|پەڕەکان=٣٩٣–٩}}</ref> بەدواداچوونێکی ''بەیڵی و زەک'' دوای لێکۆڵینەوە لەسەر ھاوزایەندخوازی لە ئاژەڵاندا تووانی تەحەدای ئەو بیرۆکەیە بکات کە دەڵێت ھاوزایەندخوازی یارمەتی کەمکردنەوەی دانیشتووان دەدات. ھەروەھا ئەوان پێشنیار دەکەن کە بەدواداچوونەکانی داھاتوو تیشک بخاتە سەر ھۆکارە بۆماوەیییەکان لەجیاتی دەرکەوتن و ئۆریجنەکەی.<ref name="Bailey et al.">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Bailey |یەکەم١= N. W. |دوایین٢= Zuk |یەکەم٢= M. |ساڵ= ٢٠٠٩|سەردێڕ= Same-sex sexual behavior and evolution |ناونیشان= http://www.faculty.ucr.edu/~mzuk/Bailey%20and%20Zuk%202009%20Same%20sex%20behaviour.pdf | format = PDF | journal = Trends In Ecology & Evolution |بەرگ= ٢٤| issue = 8|پەڕەکان= ٤٣٩–٤٤٦| doi = 10.1016/j.tree.2009.03.014 | pmid=١٩٥٣٩٣٩٦}}</ref> === ھەوڵدان بۆ گۆڕینی ئاڕاستەی زایەندی کەسەکان === ھەتاکو ئێستا ھیچ لێکۆڵینەوەیەکی فەرمی زانستی نییە کە ئەوە ڕوونبکاتەوە کە دەکرێت ئاڕاستەی زایەندی کەسێک بگۆڕدرێت، ھەرچەندە ھەوڵی ئەم کردارە دراوە و دەدرێت لەلای ئەو کۆمەڵگایانەی کە لە ڕووی ئایینییەوە توندن و پێوەرێکی ڕەوشتیی جیاوازیان ھەیە وەک لە کۆمەڵگە پێشکەوتووەکان.<ref name="apa2009"/> یەکدەنگی پڕۆفیشناڵەکانی زانستی کۆمەڵایەتی و ڕێکخراوە دەروونی و تەندروستییەکانی تر ئەوەیە کە ھاوزایەندخوازی شتێکی ئاسایییە و یەکێکە لە ئاڕاستەی زایەندییەکانی مرۆڤەکان و ھەتاھەتاییشە، بۆیە نەخۆشییەکی دەروونی نییە و کەواتە چارەسەریشی نییە.<ref name="apa2009"/> کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی دەڵێت کە «زۆربەی کەسەکان ھەست بە ھیچ ھەڵبژاردنێک ناکەن لە ئاڕاستەی زایەندییەکەیان.»<ref name="answers">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.apa.org/topics/sexuality/sorientation.pdf |سەردێڕ=Answers to Your Questions. For a Better Understanding of Sexual Orientation & Homosexuality |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=American Psychological Association |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140111050857/http://www.apa.org/topics/sexuality/sorientation.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کۆمەڵێک کەس ئەو بیر و باوەڕەیان ھێناوەتە ئاراوە کە گوایە ھاوزایەندخوازی نەخۆشییەکی دەروونییە، کێشەیەکە لەکاتی دروستبوونی کۆرپەلە یانیش بەرھەمی سیستی ئایین و ڕەوشتە و دەمەقاڵێی ئەوە دەکەن کە گوایە ھاوزایەندخوازی دەتواندرێت «چارەسەر بکرێت» بە بەکارھێنانی سایکۆتێراپی یان ئایین و دەستتێوەردان لەم کردارە. زۆرێک لەو کەسانەی ھەڵگری ئەم بیر و باوەڕەن و ھەوڵی بڵاوکردنەوەی دەدەن، وەک بیندراوە، بەشێکن لە جووڵەیەکی سیاسیی ئایینی کە توندڕەوی و ستێریۆتایپ بەرامبەر بە کۆمەڵگەی ئێڵ جی بی تی بەرز دەکاتەوە.<ref name="apa2009"/> تاکو ئێستا ھیچ ڕێکخراوێکی دەروونی پرۆفیشناڵ و پێشکەوتوو ھەوڵی گۆڕینی ھاوزایەندخوازییان لە ھیچ کەسێکدا نەداوە و بەڵکو دژی ئەوەشن و سیاسەتەکانیان خەڵکی ئاگادار دەکاتەوە لە دوورکەوتنەوە لە شتێکی وا. لەو ڕێکخراوە پزیشکییە پێشکەوتووانەی کە دژی ھەوڵی گۆڕینی ئاڕاستەی زایەندی دەدەن پێکھاتوون لە: یەکێتی دەروونپزیشکی ئەمریکی، یەکێتی دەروونی ئەمریکی، یەکێتی ڕاوێژکاری ئەمریکی، کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.glad.org/uploads/docs/cases/2009-11-17-doma-aff-herek.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/5sEshQkXj?url=http://www.glad.org/uploads/docs/cases/2009-11-17-doma-aff-herek.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئابی ٢٠١٠ |سەردێڕ=Expert affidavit of Gregory M. Herek, Ph.D. |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |df=dmy}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100828054600/http://www.glad.org/uploads/docs/cases/2009-11-17-doma-aff-herek.pdf |date=٢٨ی ئابی ٢٠١٠ }}</ref> زانکۆی ڕۆیاڵی دەروونپزیشکان،<ref name=royal2009>Royal College of Psychiatrists: [http://www.rcpsych.ac.uk/press/pressreleasearchives/2009/statement.aspx Statement from the Royal College of Psychiatrists' Gay and Lesbian Mental Health Special Interest Group] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100527055029/http://www.rcpsych.ac.uk/press/pressreleasearchives/2009/statement.aspx |date=27 May 2010}}</ref> لەگەڵ کۆمەڵگەی دەروونپزیشکی ئوستراڵین.<ref name="aps">Australian Psychological Society: [http://www.psychology.org.au/publications/tip_sheets/orientation/ Sexual orientation and homosexuality] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090717121843/http://www.psychology.org.au/publications/tip_sheets/orientation/ |date=17 July 2009}}</ref> یەکێتی دەروونپزیشکی ئەمریکی و زانکۆی ڕۆیاڵی دەروونپزیشکان ناڕەزاێتی خۆیان دەربڕی لەبارەی ئەو ڕێکخراوانەی ھەوڵی گۆڕینی ھاوزایەندخوازییان داوە چونکە ئەوان بەبێ ھیچ بەدواداچوونێکی زانستی ئەم ھەوڵانە دەدەن و «بەڵگە» زانستییەکانیان لەسەر ئەوەی کە گوایە ھاوزایەندخوازی نەخۆشییە لاوازە و باوەڕپێنەکراوە. ئەوان ڕوونیان کردەوە کە ھەوڵێکی وا بە فیڕۆ دەڕوات و تەنھا کێشەی کۆمەڵایەتی دروست دەکات.<ref name="royal2009"/><ref name="apaexgay">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/policy/ex-gay.pdf |سەردێڕ=Statement of the American Psychological Association |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110806095055/http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/policy/ex-gay.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی ئابی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> یەکێتی دەروونپزیشکی ئەمریکی دەڵێت کە «ھاوزایەندخوازی ھەرگیز ھەڵبژاردنێک نییە کە بتواندرێت بگۆڕدرێت، و ئاڕاستەی زایەندی کاریگەرییەکی دوولایەنەی فاکتەرە زیندەیی و ژینگەیییەکانە [...] کە لە تەمەنێکی گەنجدا لە کەسێکدا دەردەکەوێت<ref name="Lamanna"/> [...] و [بەڵگەکان پیشانی دەدەن] کە فاکتەرە زیندەیی و بۆماوەیی و ھۆرمۆنییەکان کاریگەرییەکی مەزنیان لەسەر ئاڕاستەی زایەندی ھەیە.» ئەوان دەڵێن کە «شوناسی زایەندیی{{تێبینی|شوناسی زایەندیی بە sexual identity ھاتووە، ئەمە بیرۆکەی کەسێکە لەسەر ئەوەی کە ئەو ئایا نێرە یان مێیە. ئەمە بە تەواوەتی جیاوازە لە ئاڕاستەی زایەندی کە بەرامبەر بە sexual orientation ھاتووە، ئەمەش ھۆکارێکە کە وادەکات کە بە ھەڵە ھاوزایەندخوازی بە نەخۆشی لەقەڵەم بدرێت، لەبەرئەوەی زۆرجار لەگەڵ شوناسی زایەندیی تێکەڵ دەکرێت.}} – نەک ئاڕاستەی زایەندی – دەتواندرێت لەڕێی سایکۆتێراپییەوە یان ڕووداوەکانی ژیانەوە بگۆڕدرێت»<ref name=apa2009/> واتە ھاوزایەندخوازی وەک شوناسی ڕەگەزیی نییە بگۆڕدرێت. ئەوان ھەروەھا وتوویانە کە «کەسەکان لەوانەیە ئاگاداربنەوە لە ئاستی جیاوازی ژیانیاندا کە ئەوان جیاڕەگەزخواز، گەی، لێزبیان، یان دووڕەگەزخوازن» و «دژی ھەر چارەسەرێکی دەروونی دەبێت، وەک تێراپی دووبارەبووەوە و 'گۆڕین'، کە لەسەر بنەمای ئەو لێکدانەوەیە ھاتووەتە ئاراوە کە گوایە ھاوزایەندخوازی لەخۆیدا نەخۆشی دەروونییە» یەکێتی دەروونپزیشکی ئەمریکی ھەروەھا ھانی پرۆفیشناڵەکانی تەندروستی دەدات کە خۆیان لە بە-ھەڵە-بڵاوکردنەوەی زانیارییە پزیشکییەکان دەربارەی ھاوزایەندخوازی بەدوور بگرن و باسی شتێکی وەک ئاڕاستەی زایەندی نەکەن لەکاتی چارەسەرکردنی نەخۆشێکدا.<ref name="apa2009"/> == گەورەکردنی مناڵان == لەوەتەی ھاوزایەندخوازەکان لە ھەندێک لە شوێنەکانی جیھان مافی ھاوسەرگیری و بەخێوکردنی مناڵیان پێ دراوە، تێبینی کراوە کە باوانە ھاوزایەندخوازەکان ھێندەی باوانە جیاڕەگەزخوازەکان بەتوانان لە بەخێوکردنی مناڵەکانیان و توانیویانە بە شێوەیەکی تەندروست گەورەیان بکەن و لە ڕووی کۆمەڵایەتیی و دەروونییەوە ھەر وەک مناڵەکانی تر بوون کە لەلایەن باوانە جیاڕەگەزخوازەکانەوە گەورەکراون؛ بگرە باشتریش بوون.<ref name=cpa2006>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/Marriage%20of%20Same-Sex%20Couples%20Position%20Statement%20-%20October%202006%20(1).pdf |سەردێڕ=Marriage of Same-Sex Couples&nbsp;– 2006 Position Statement Canadian Psychological Association |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090419195945/http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/Marriage%20of%20Same-Sex%20Couples%20Position%20Statement%20-%20October%202006%20(1).pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی نیسانی ٢٠٠٩ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=apsp>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.psychology.org.au/Assets/Files/LGBT-Families-Lit-Review.pdf |سەردێڕ=Elizabeth Short, Damien W. Riggs, Amaryll Perlesz, Rhonda Brown, Graeme Kane: Lesbian, Gay, Bisexual and Transgender (LGBT) Parented Families&nbsp;– A Literature Review prepared for The Australian Psychological Society |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110304014530/http://www.psychology.org.au/Assets/Files/LGBT-Families-Lit-Review.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠١١}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110304014530/http://www.psychology.org.au/Assets/Files/LGBT-Families-Lit-Review.pdf |date= ٤ی ئازاری ٢٠١١}}</ref><ref name=amici2010>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ca9.uscourts.gov/datastore/general/2010/10/27/amicus29.pdf |سەردێڕ=Brief of the American Psychological Association, The California Psychological Association, The American Psychiatric Association, and the American Association for Marriage and Family Therapy as Amici Curiae in support of plaintiff-appellees |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101226182332/http://www.ca9.uscourts.gov/datastore/general/2010/10/27/amicus29.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەپێی لێکۆڵینەوە و بەدواداچوونی وێژەی زانستیی، ھیچ بەڵگەیەک نییە کە بەپێچەوانەوە شتەکان نیشان بدات و بڵێت کە ئەو مناڵانەی لەلایەن باوانە ھاوزایەندخوازەکانەوە گەورەکراون ھیچ کێشەیەکیان ھەیە.<ref name="amici"/><ref name=pediatrics>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Pawelski JG, Perrin EC, Foy JM, etal |سەردێڕ=The effects of marriage, civil union, and domestic partnership laws on the health and well-being of children |journal=Pediatrics |بەرگ=١١٨|issue=1 |پەڕەکان=٣٤٩–٦٤|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٦|pmid=١٦٨١٨٥٨٥|doi=10.1542/peds.2006-1279}}</ref><ref name="herek2006">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=Herek GM |سەردێڕ=Legal recognition of same-sex relationships in the United States: a social science perspective |journal=The American Psychologist |بەرگ=٦١|issue=6 |پەڕەکان=٦٠٧–٢١|ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٦|pmid=١٦٩٥٣٧٤٨|doi=10.1037/0003-066X.61.6.607 |ناونیشان=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠|df=dmy}} {{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=stacey2010>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشان=http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/fulltext/123248173/HTMLSTART?CRETRY=1&SRETRY=0|سەردێڕ=How Does the Gender of Parents Matter|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|doi=10.1111/j.1741-3737.2009.00678.x|بەرگ=٧٢|journal=Journal of Marriage and Family|پەڕەکان=٣–٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=cpa2005>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/advocacy/brief.pdf |سەردێڕ=Brief presented to the Legislative House of Commons Committee on Bill C38 by the Canadian Psychological Association – June 2, 2005. |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121013225547/http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/advocacy/brief.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەدواداچوونەکان ئەوە پیشان دەدەن کە مناڵەکانی کە لەلایەن باوانە ھاوزایەندخوازەکانەوە گەورە دەکرێن کەمتر خەم لە ھاوزایەندخوازی دەخۆن و زیاتر کراوەن بە ڕوویدا.<ref name=ABCNews>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Census 2010: One-Quarter of Gay Couples Raising Children |یەکەم=SUSAN |دوایین=DONALDSON JAMES |ناونیشان=http://abcnews.go.com/Health/sex-couples-census-data-trickles-quarter-raising-children/story?id=13850332 |newspaper=ABC News |ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠١٣|وتەگێڕانەوە="Still, more than 80 percent of the children being raised by gay couples are not adopted, according to Gates." |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170630053712/http://abcnews.go.com/Health/sex-couples-census-data-trickles-quarter-raising-children/story?id=13850332 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەروەھا ھەمان بەدواداچوون ڕوونی دەکاتەوە کە ئەو ھاوزایەندخوازانەی کە پێشووتر [[ھاوسەرگیری]]یان کردووە و مناڵیان لە ڕەگەزی بەرامبەر ھەبووە، مناڵەکانیشیان لەکاتی گەورەبوونیاندا توخمێکی ھاوزایەندخوازییان تێدا دەرکەوتووە، ئەمەش بەھۆی جێنێتیک و بۆماوەیییەوە ڕوودەدات، ھەرچەندە ئەوە حاڵەتێکی زۆر دەگمەنە و ئەو مناڵانەی کە لەلایەن باوانە ھاوزایەندخوازەکانەوە گەورە دەکرێن زۆرینەیان جیاڕەگەزخواز دەردەچن.<ref name="Stacey_Biblarz">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Stacey J, Biblarz TJ |ساڵ= ٢٠٠١|سەردێڕ= (How) Does the Sexual Orientation of Parents Matter? |ناونیشان= http://faculty.law.miami.edu/mcoombs/documents/Stacey_Biblarz.pdf | format = PDF | journal = American Sociological Review |بەرگ= ٦٦| issue = 2 |پەڕەکان= ١٥٩–١٨٣|وتەگێڕانەوە= This may be partly due to genetic and family socialization processes, but what sociologists refer to as "contextual effects" not yet investigated by psychologists may also be important...even though children of lesbian and gay parents appear to express a significant increase in homoeroticism, the majority of all children nonetheless identify as heterosexual, as most theories across the essentialistt" to "social constructionist" spectrum seem (perhaps too hastily) to expect. | doi = 10.2307/2657413 |ڕێکەوتی سەردان= ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110928195415/http://faculty.law.miami.edu/mcoombs/documents/Stacey_Biblarz.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٥دا، پڕۆفێسۆری دەروونناسی چارلۆت جەی پاترسن، بەدواداچوونێکی ئەنجام دا بۆ کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی و داتاکانیش ئەوەیان پشتڕاست کردەوە کە ڕێژەی ھاوزایەندخوازی لە نێوان مناڵەکانی ئەواندا کەم بووە.<ref name="APAreport">American Psychological Association [http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/parenting-full.pdf Lesbian & Gay Parenting] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923221332/http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/parenting-full.pdf |date=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٥ }}</ref> == تەندروستی == === فیزیکی === {{سیاسەتەکانی خوێندانی ھاوزایەندخوازان}} ناوەکانی ''ئەو پیاوانەی سێکس لەگەڵ پیاو دەکەن'' لەگەڵ ''[[لێزبیەن|ئەو ژنانەی سێکس لەگەڵ ژن دەکەن]]'' بەکاردەھێندرێن بۆ ئەو کەسانەی کە سێکس لەگەڵ ھەمان ڕەگەزی خۆیان دەکەن بەبێ گوێدان بە شووناسی زایەندی ئەوان. زۆرێک لە خەڵکی ڕەتی دەکەنەوە کە خۆیان بەو ناوانەوە بگرنەوە کە کۆمەڵگە بۆیان دیاری دەکات و بەکاری بێنن بۆ پێناسەکردنی خۆیان، ناوەکانی وەک گەی و لێزبیان و بایسێکسوال (یان دووڕەگەزخوازی) ش ھەر کۆمەڵێکن لەو ناوانە.<ref name=msmafrica>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.aidsportal.org/News_Details.aspx?id=5208&nex=5 |سەردێڕ=MSM in Africa: highly stigmatized, vulnerable and in need of urgent HIV prevention |بڵاوکەرەوە=Aidsportal.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070713125016/http://www.aidsportal.org/News_Details.aspx?ID=5208 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تەممووزی ٢٠٠٧|df=dmy}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713125016/http://www.aidsportal.org/News_Details.aspx?ID=5208 |date=١٣ی تەممووزی ٢٠٠٧}}</ref><ref name=UNAIDS1>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=UNAIDS: Men who have sex with men |بڵاوکەرەوە=UNAIDS |ناونیشان=http://www.unaids.org/en/PolicyAndPractice/KeyPopulations/MenSexMen/default.asp |format=asp |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080618190907/http://www.unaids.org/en/PolicyAndPractice/KeyPopulations/MenSexMen/default.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|df=dmy}}</ref><ref name=TGHIVINF>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Greenwood |یەکەم=Cseneca |نووسەر٢=Mario Ruberte |سەردێڕ=African American Community and HIV (Slide 14 mentions TG women) |بڵاوکەرەوە=East Bay AIDS Education and Training Center |ڕێکەوت=٩ی نیسانی ٢٠٠٤|ناونیشان=http://www.hawaii.edu/hivandaids/African_American_Transgenders_and_HIV.ppt |format=ppt |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080910171338/http://www.hawaii.edu/hivandaids/African_American_Transgenders_and_HIV.ppt |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080910171338/http://www.hawaii.edu/hivandaids/African_American_Transgenders_and_HIV.ppt |date=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨}}</ref><ref name=MSTSW>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Operario D, Burton J, Underhill K, Sevelius J |سەردێڕ=Men who have sex with transgender women: challenges to category-based HIV prevention |journal=AIDS Behav |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=١٨–٢٦|ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|pmid=١٧٧٠٥٠٩٥|doi=10.1007/s10461-007-9303-y}}</ref><ref name=TGMSMNET>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Operario D, Burton J |سەردێڕ=HIV-related tuberculosis in a transgender network—Baltimore, Maryland, and New York City area, 1998–2000 |journal=MMWR Morb. Mortal. Wkly. Rep. |بەرگ=٤٩|issue=15 |پەڕەکان=٣١٧–٢٠|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٠|pmid=١٠٨٥٨٠٠٨|ناونیشان=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm4915a1.htm |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090421103403/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm4915a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەم دەستەواژانە زۆرجار لە وێژەی پزیشکی و [[زانستە کۆمەڵایەتییەکان|زانستی کۆمەڵایەتی]] بەکاردێن بۆ باسکردنی ئەو کۆمەڵە خەڵکە بۆ بەدواداچوون و لێکۆڵینەوەکان، لەم پڕۆسەیەدا ئەوان گوێ بە شووناسی زایەند نادەن، واتە گوێ بەوە نادەن کە کەسەکە خۆی بە چی دادەنێت. ئەم دەستەواژانە بە کێشاویی دەبیندرێن لەبەرئەوەی «ڕەھەندی کۆمەڵایەتی ئاژۆکی سێکسی دەشارێتەوە؛ خۆ-ناونانەکانی لێزبیان، گەی، و کەسانی دووڕەگەزخواز لاواز دەکات؛ و بە شێوەیەکی تەواو باسی کردارە جنسییەکان و جۆرەکانی ناکات.»<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Young RM, Meyer IH |سەردێڕ=The trouble with "MSM" and "WSW": erasure of the sexual-minority person in public health discourse |journal=Am J Public Health |بەرگ=٩٥|issue=7 |پەڕەکان=١١٤٤–٩|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٥|pmid=١٥٩٦١٧٥٣|pmc=١٤٤٩٣٣٢|doi=10.2105/AJPH.2004.046714}}</ref> ھەرچۆنێک بێت، گەیەکان و لێزبیانەکان لەگەڵ یەکدا چالاکن لەبەر چەند ھۆکارێکی جیاواز جیاواز، کە گرنگترینیان چێژی سێکسی و خۆشەویستی و پەیوەندییە. لە پاڵ ئەوەی ئەم کردارانە چەند لایەنێکی باشی ھەیە، دەکرێت نەخۆشی کوشندەشی پێوە بێت. بۆ ئەوەی خود لەم نەخۆشییە کوشندانە بپارێزرێت پێویستە [[کۆندۆم]] و شمەکی بەرگری تر بەکاربێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=STI Epi Update: Oral Contraceptive and Condom Use |ناونیشان=http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/std-mts/std511_e.html |بڵاوکەرەوە=Public Health Agency of Canada |ڕێکەوت=٢٣ی نیسانی ١٩٩٨|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060927063228/http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/std-mts/std511_e.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٦}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060927063228/http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/std-mts/std511_e.html |date=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٦}}</ref> بەھەرحاڵ، ئەو نەخۆشییانەی وەک [[ئایدز]] وان ناگوازرێنەوە تاکو لایەنێکیان نەیانبێت. واتە ڤایرۆسی ئێچ-ئای-ڤی لە خۆیەوە دروست نابێت، بەڵکو دەگوازرێتەوە. ئەگەر پەیوەندی بەبێ کۆندۆم یاخود بەرگری تر بەسترا، پێویستە بەردەوام دڵنیا بکرێتەوە کە ئەو کەسەی کرداری سێکسی لەگەڵدا دەکرێت پاکە لەم ڤایرۆسانە. لە ئێستادا لە ھەندێک لە وڵاتەکاندا خوێنی گەیەکان وەرناگیرێت (واتە بەکار ناھێندرێت بۆ کەسێکی تر) لەبەرئەوەی پێیان وایە کە گەیەکان لە مەترسییەکی زیاتردان لە کۆمەڵگەدا بەرامبەر بەو نەخۆشییانە.<ref name=Blood>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Cber / Fda |ناونیشان=http://www.fda.gov/cber/faq/msmdonor.htm |سەردێڕ=FDA Policy on Blood Donations from Men Who Have Sex with Other Men |بڵاوکەرەوە=Web.archive.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20071011035223/http://www.fda.gov/cber/faq/msmdonor.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> ==== تەندروستی گشتی ==== پزیشکەکان لە سەرانسەری جیھاندا ئەم خاڵانەیان پەسەند کردووە بۆ ئەوەی خانمە لێزبیانەکان و پیاوە گەیەکان ڕەچاوی بکەن لەکاتی [[سێکس]]دا تاکو خۆیان لە نەخۆشی بپارێزن: ===== ژنان ===== * لە خوێنی [[سووڕی مانگانە]] و ھەر برینێکی [[قوز|ئەندامی زاووزێی]] خەڵکی خۆت بەدوور بگرە، مەگەر ١٠٠٪‏ زانیت کە ئەوان پاکن و لە نەخۆشی دوورن. * دڵنیا بەرەوە لە بەکارھێنانی کۆندۆم بەسەر ئەو [[یاریی سێکسی|یارییە سێکسیانەی]] کە دەچێت بە کۆم یان ئەندامی زاووزێی زیاتر لە یەک کەسدا. ھەمیشە یارییە سێکسییەکانی خۆت بۆ خۆت ھەڵبگرە و با ھەر کەسێک دانەیەکی خۆی ھەبێت * بەربەستێک دابنێ لە بەردەم ئەندامی زاووزێی کەسەکەی کە لەگەڵیت لەکاتی سێکسی دەمدا، وەک کۆندۆم یان ھەر شتێکی تر کە ڕێگری لە دەستتێوەدانی ڕاستەوخۆ دەکات * دەستکێشی لەیتکس بەکاربھێنە و دەستکێشەکان بە ڕۆنێکی تەندروستی نازیان بەخش چەور بکە گەر زانیت خوێنبەربوون ڕوودەدات.<ref name=mravack>Mravack, Sally A. (July 2006)."Primary Care for Lesbians and Bisexual Women", ''American Family Physician'' '''74''' (2) p. 279–286.</ref> ===== پیاوان ===== * خۆت لە شلەکانی جەستەی ئەو پیاوەی لەگەڵیدای بەدوور بگرە، ئەمە وەک [[تۆو (ژینناسی)|تۆو]]، [[تۆواو]]، و [[خوێن]] یان ھەر برینێکی تر، مەگەر ١٠٠٪‏ زانیت کە ئەوان پاکن و لە نەخۆشی بەدوورن. * [[کۆندۆم]] بەکاربھێنە لەکاتی سێکسی [[دەم]] و [[کۆم]]دا * بەربەست بەکاربھێنە لەکاتی [[کۆم بۆ دەم]]، بۆ ھەر ئەندامێکی جەستەت کۆندۆمێک بەکاربھێنیت باشترە * دڵنیابەرەوە لە بەکارھێنانی کۆندۆم بەسەر ئەو یارییە سێکسییانەی کە دەچێت بە کۆم یان ئەندامی زاووزێی زیاتر لە یەک کەسدا. ھەمیشە یارییە سێکسییەکانی خۆت بۆ خۆت ھەڵبگرە و با ھەر کەسێک دانەیەکی خۆی ھەبێت<ref>Catalyst, Sr. Kitty, Staff of San Francisco City Clinic; "Reading This Might Save Your Ass"; 2001, San Francisco HIV Prevention and STD Prevention and Control.</ref><ref>Men Like Us: The GMHC Complete Guide to Gay Men's Sexual, Physical, and Emotional Well-being; Wolfe, Daniel; Gay Men's Health Crisis, Inc; Published by Ballantine Books, 2000; {{ISBN|0-345-41496-9}}, 9780345414960.</ref> * چەورکەر بەکاربھێنە گەر زانیت خوێنبەربوون ڕوودەدات === دەروونی === لەکاتێکدا کە سەرەتا ھاوزایەندخوازی لەناو وێژەی پزیشکیدا سەری ھەڵدا، ئەوان زۆرجار پێیان وابوو کە نەخۆشییەکی دەروونی بۆماوەیی ڕەگەکەیەتی. زۆرێک لە لێکۆڵینەوەکانی لەسەر ھاوزایەندخوازەکان دەکرا زیادتر تیشکی دەخستە سەر [[خەمۆکی]]، بەکارھێنانی ماددەی ھۆشبەر، و خۆکوژی لەواندا. ھەرچەندە ئەم کێشانە ھەن لەناو ئەو کەسانەی کە جیاڕەگەزخواز نین و بە پێچەوانەوە، وتووێژکردن لەسەر ئەمە بە دراماتیکی کەم بۆوە دوای ئەوەی ھاوزایەندخوازی لە پێڕستی نەخۆشییە دەروونییەکان لابرا لە ساڵی ١٩٧٣. لەجێی ئەوانەی کە پێشوو باس کران، نالایەنگیری یاسایی، بەرزکردنەوەی درۆ و دەلەسە و، کەمی پشتگیری بۆ ھاوزایەندخوازان، بوون بە فاکتەرەکان کە تووشی خەڵکانی ئێڵ جی بی تی دەبێت و زۆرجاریش کاریگەری مەزنیان دەبێت لەسەریان لەڕووی دەروونییەوە،<ref>Schlager, Neil, ed. (1998). ''Gay & Lesbian Almanac''. St. James Press. {{ISBN|1-55862-358-2}}, p. 152.</ref> ھەر ئەمانەش کران بە پێوەری حاڵەتی دەروونی ھاوزایەندخوازان. ئەو شورەیی، نایەکسانی، زوڵم و ستەم و بە-کەم-سەیرکردنەی کە بە ھاوزایەندخوازییەوە لکێنراوە دەبێتە ئەنجامی کێشەی دەروونی بەپێی تێپەڕبوونی کات، بەڵام بەپێچەوانەوە بۆ جیاڕەگەزخوازی چونکە دیاردەیەکی باوترە لە کۆمەڵگەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=Meyer, Ilan H. |سەردێڕ=Prejudice, social stress, and mental health in lesbian, gay, and bisexual populations: conceptual issues and research evidence |journal=Psychological Bulletin |بەرگ=١٢٩|issue=5 |پەڕەکان=٦٧٤–٩٧|ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٣|pmid=١٢٩٥٦٥٣٩|pmc=٢٠٧٢٩٣٢|doi=10.1037/0033-2909.129.5.674}}</ref> بەڵگەکان وای پیشان دەدەن کە ئەم جۆرە کردارانە بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازانی گەنج لە ڕووی دەروونییەوە دەیانخاتە مەترسییەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-10/cums-bgm100207.php |سەردێڕ=Black gay men, lesbians, have fewer mental disorders than whites, says Mailman School of PH study |بڵاوکەرەوە=Eurekalert.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100507073023/http://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-10/cums-bgm100207.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئایاری ٢٠١٠ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === گەنجانی گەی و لێزبیان === گەنجانی ئێڵ جی بی تی مەترسییەکی زیاتری خۆکوشتن، خوگرتن بە ماددە ھۆشبەرەکان، کێشەی قوتابخانە و گۆشەگیرییان لەسەرە بەھۆی ئەو ژینگە نەیار و گوناھبارکەرانەی کە تێیدا دەژین؛ کە خراپەی زۆریان بەرامبەر دەکرێت تێیدا، وەک بەدڕەفتاری دەروونی و جەستەیی بەرامبەریان، لەگەڵ جیابوونەوە لە خێزان و ھاوڕێکانیان.<ref name=dhhs>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Report of the Secretary's Task Force on Youth Suicide |editor-first=Marcia R. (ed.) |editor-last= Fenleib |ساڵ=١٩٨٩|بڵاوکەرەوە=United States Government Printing Office |ژپنک=٠-١٦-٠٠٢٥٠٨-٧|دوایین=Gibson |یەکەم=P. |contribution=Gay and Lesbian Youth Suicide}}</ref> ھەر لێرەشدا ڕاناوەستێت و گەنجانی ئێڵ جی بی تی بە شێوەیەکی زیاتر لە ڕووی جەستەیی و دەروونییەوە لەلایەن باوانیان یاخود ھاوڕێکانیان ئازار دەدرێت و ھەندێک جار تەنانەت [[دەستدرێژیی سێکسی|دەستدرێژی سێکسییشیان]] دەکرێتە سەر. ھۆکارەکانی ئەم خراپانە بەرامبەر گەنجانی ئێڵ جی بی تی دەگەڕێتەوە بۆ دوو ھۆکاری ''سەرەکی''. ١: ئەوان ھێرشیان دەکرێتە سەر لەبەر شوناسی زایەند و جیاوازییان لە زۆرینەی ئەندامانی کۆمەڵگە، زۆرجار لەبەر شێوازی پۆشاکەکانیان و شتی لاوەکی تر. ٢: لەکاتی ڕەتکردنەوەیان لەلایەن ئەندامانی خێزان و ھاوڕێکانیانەوە، ئەوان دەکرێن بە قوربانی و لەوانەیە ئەو مناڵانەی لە خێزانێکی [[ھۆمۆفۆبیا|ھۆمۆفۆبیدا]] گەورە دەکرێن ھەمان ڕەوشتیان ھەبێت بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازان بەبێ ھیچ ھۆکارێک یان ھەڵبژاردنێک. ئەم ڕەتکردنەوانە ئەنجامی خراپیان لێ دەکەوێتەوە و ھاوزایەندخوازی ناگۆڕێت. ئەگەر کەسێک بەو شێوەیە ڕەت بکرێتەوە لەلایەنە کۆمەڵایەتییەکانی ژیان لەوانەیە خوو بداتە خواردنەوە و بەکارھێنانی ماددەی ھۆشبەر و سێکسکردن لەگەڵ چەند کەسێکدا لە ھەمان کاتدا بۆ ئەوەی قەرەبووی بکاتەوە، لەوانەشە ھاوزایەندخوازە ھەرزەکارەکان لە ماڵەوە ڕابکەن بەھۆی ئەم شتانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشان=http://www.apa.org/journals/features/ccp733477.pdf |سەردێڕ=Victimization Over the Life Span: A Comparison of Lesbian, Gay, Bisexual, and Heterosexual Siblings |یەکەم=Kimberly F. |دوایین=Balsam |نووسەر٢=Esther D. Rothblum |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٥|journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology |بەرگ=٧٣|issue=3 |پەڕەکان=٤٧٧–٤٨٧|format=PDF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070311233920/http://www.apa.org/journals/features/ccp733477.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئازاری ٢٠٠٧|doi=10.1037/0022-006x.73.3.477 |pmid=١٥٩٨٢١٤٥}}</ref> {{وتە لەگەڵ سەرچاوە|ڕەتکردنەوەی زیاتر لەلایەن خێزانەکانەوە دەدرێتە پاڵ تەندروستییەکی خراپتر. [ئەگەر بەراوردیان بکەین]، پێگەیشتووە لێزبیان، گەی، و بایسێسوالەکان کە زیاتر لەلایەن خێزانەکانیانەوە ڕەت کراونەتەوە لە تەمەنی ھەرزەکارییدا ٨٫٤ جار زیاتر مەترسی ھەوڵی خۆکوشتنیان لەسەر بووە، ٥٫٩ جار زیاتر مەترسی خەمۆکی سەختییان لەسەر بووە، ٣٫٤ جار زیاتر مەترسی بەکارھێنانی ماددەی ھۆشبەری قەدەغەکراویان لەسەربووە و ٣٫٤ جاری تریش زیاتر مەترسیی سێکسی بێ بەرگرییان لەسەر بووە بەراورد بەو کەسانەی کە لەلایەن خێزانەکانیانەوە ھەرگیز ڕەت نەکراونەتەوە یاخود زۆر بە کەمی ڕەت کراونەتەوە.|<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.1542/peds.2007-3524 |ناونیشان=http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/123/1/346 |سەردێڕ=Family Rejection as a Predictor of Negative Health Outcomes in White and Latino Lesbian, Gay, and Bisexual Young Adults |یەکەم=Caitlin |دوایین=Ryan |journal=Pediatrics |نووسەر٢=David Huebner |نووسەر٣=Rafael M. Diaz |نووسەر٤=Jorge Sanchez |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=PEDIATRICS |بەرگ=١٢٣|issue=1 |پەڕەکان=٣٤٦–٣٥٢|pmid=١٩١١٧٩٠٢ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090316103844/http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/123/1/346 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٠٩ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>}} کارەساتەکان کە بەسەر گەنجانی ئێڵ جی بی تی دێن زیاتر لە شارە گەورەکاندا ڕوو دەدات، بەھۆی ئەمەشەوە [[وێبگە|ماڵپەڕەکانی]] سەر [[ئینتەرنێت]] ھەستاون بۆ ئەوەی یارمەتی گەنجان و پێگەیشتووانی ئێڵ جی بی تی بەن.<ref name=suicideorg>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Gay, Lesbian, Bisexual, and Transgender Suicide |ناونیشان=http://www.suicide.org/gay-and-lesbian-suicide.html |یەکەم=Kevin |دوایین=Caruso |periodical=Suicide.org |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070430000229/http://www.suicide.org/gay-and-lesbian-suicide.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی نیسانی ٢٠٠٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> [[پرۆژەی ترێڤەر]]، ھێڵێکی یارمەتی ڕێگریی خۆکوژی بۆ گەنجە گەیەکان، دامەزرا دوای پەخشێکی ئەو فیلمەی کە [[خەڵاتەکانی ئۆسکار|خەڵاتی ئۆسکاری]] بردەوە بەناوی ''ترێڤەر''. ڕێندی ستۆن و جەیمز لیسێزن، کە دروستکەری فیلمەکەن، بە یەکەوە پرۆژەکەیان دامەزراند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=http://www.cnn.com/2008/SHOWBIZ/07/02/trevor.project/index.html?iref=24hours | سەردێڕ=24-hour help for gay youth |ئیش=CNN | ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٠٨| ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٥| نووسەر=Wilson, Jacque | ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170614043343/http://www.cnn.com/2008/SHOWBIZ/07/02/trevor.project/index.html?iref=24hours | ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٧ | ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == یاسا و سیاسەتەکان == === یاسایییەتی === {{یاساکانی جیھان کە بۆ ھاوزایەندخوازی داندراوە}}ھەندێک لە دەوڵەتەکان پەیوەندی سێکسیی ھاوزایەندخوازییان قەدەغە نەکردووە، بە مەرجێک ھەردوو لایەن لە تەمەنی یاساییدا بن و بە پەسەندکردنی ھەردوولا پەیوەندییەکە پێکھاتبێت. ھەندێک لە دەسەڵاتە دادوەرییەکانی کە لەناو جیھاندا ھەن مافی یەکسان بۆ ھاوزایەندخوازانی کۆمەڵگەکەیان دەستەبەردەکەن و دەیانپارێزن و وەک خێزانە جیاڕەگەزخوازەکان مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت، واتە ڕێگەی [[ھاوسەرگیری]]شیان پێ دەدرێت. ھەندێک لە دەوڵەتەکانی تریش ھانی خەڵکەکەیان دەدەن کە خۆیان بە پەیوەندی جیاڕەگەزەوە بلکێنن و لە ھەندێک لە دەوڵەتەکانی تریش ھاوزایەندخوازی بە تاوان داندراوە. ھاوزایەندخوازەکانی کە لە زۆرینەی ناوچە ئیسلامییەکان جێگیرن مەترسی [[سزای مەرگ]]یان لەسەرە، وەک لە [[ئێران]] و بەشێکی نێجیریا دەبیندرێت. ھەرچەندە ھاوزایەندخوازی لە ھەندێک شوێنەکانی [[جیھانی ڕۆژاوایی]] وەک [[پۆڵەندا]] لە ١٩٣٢، [[دانمارک|دانیمارک]] لە ١٩٣٣، [[سوێد|سوید]] لە ١٩٤٤، و [[شانشینی یەکگرتوو]] لە ١٩٦٧، یاسایی کرا، [[کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە|کۆمەڵگەی ئێڵ جی بی تی]] لە ناوەڕاستەکانی ١٩٧٠ ئینجا ھەندێک یاسای شارستانیی و سیاسییان بۆ داندرا، ئەویش تەنھا لە ھەندێک لە وڵاتە پێگەیشتووەکان. گۆڕانکارییەک بەرچاو ڕوویدا کاتێک لە ١٩٧٣دا کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی ھاوزایەندخوازی لە پێڕستی نەخۆشییە دەروونییەکان سڕییەوە و پێناسەیەکی نوێی بۆ ھاوزایەندخوازی دابین کرد. لە ١٩٧٧دا، کیبێک بووبە یەکەم ویلایەت کە بە یاسایی بەدڕەفتاری بەرامبەر بە ئاڕاستەی زایەندییەکان قەدەغە کرد. لە ١٩٨٠ و ١٩٩٠ەکان، زۆرینەی وڵاتە پێگەیشتووەکان یاسای فەرمییان بۆ ھاوزایەندخوازەکان دانا و لە ھەمان کاتدا یاساییان کرد و بەدڕەفتارییان بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازان قەدەغە کرد، بەتایبەتی بەرامبەر بە کەپڵە گەیەکان لە خانووبەرە و سێرڤس کارەکانیان، ھتد. لەلایەکی ترەوە، زۆرینەی وڵاتەکانی تر لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و [[ئەفریقا]]، لەگەڵ چەند وڵاتێکی تر لە ئاسیا، و چەند ناوچەیەکی تریش، یان ھاوزایەندخوازییان لە یاساکانیان دەرکردووە و گرنگی پێ نایەن یانیش بە تاوان دەیژمێرن. کوردستان کە لە ئێستادا بەشێکە لە ئێراق، بە ھەمان شێوە دیاردەکەی پشتگوێ خستووە، بەڵام بە فەرمیش نایاسایی نییە. لەوانەیە ئەگەر کوردستان ببێت بە دەوڵەت، یاسای تایبەت بۆ ھاوزایەندخوازان دابنرێت. لە ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣دا، ھاوزایەندخوازی کرا بە تاوان لە [[ھیندستان]] لەلایەن بڕیارێکی دادگاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=SHYAMANTHA|یەکەم=ASOKAN|سەردێڕ=India's Supreme Court turns the clock back with gay sex ban|ناونیشان=http://www.reuters.com/article/2013/12/11/us-india-rights-gay-idUSBRE9BA05620131211|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|newspaper=Reuters|ڕێکەوت=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924191626/http://www.reuters.com/article/2013/12/11/us-india-rights-gay-idUSBRE9BA05620131211|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> {{لابردنی ھاوزایەندخوازی لە کردارە نایاسایییەکان لە جیھاندا}} === یاساکان دژی جیاکاری === ==== ویلایەتە یەکگرتووەکان ==== * {{تۆخ|جیاکاری لە دامەزراندنی کار}} نیشانەیەکە بۆ جیاکاری لەکاتی بە کرێ گرتنی کارمەند و خراپکاری لەکاتی پێدانی شێوازی کارەکان و پلە بەرزکردنەوە و دەرکردن و جیاکاری خراپی زیاتر، لەبەر ھۆکاری سادە، زۆرجار ھاوزایەندخوازیش یەکێکە لەو ھۆکارانە. لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکاندا]]، یاسا و سیاسەتێکی زۆر کەم ھەیە کە پشتگیری لە جیاکاری دەکات لەکاتی دامەزراندنی کارمەندەکان.<ref name=soandthelaw>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Sexual Orientation and the Law |یەکەم=James M |دوایین=Donovan |نووسەر٢=American Association of Law Libraries Standing Committee on Lesbian and Gay Issues |ساڵ=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=William S. Hein & Co. |ژپنک=٠-٨٣٧٧-٠١٦٦-X}} § 5:17</ref> ھاوزایەندخوازی شتێکی یاسایییە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، بۆیە ھاوزایەندخوازان مافی ئەوەیان ھەیە کراوە بن لەبارەی ھاوزایەندخوازییەکەیانەوە لە کارەکانیان. بریاری بەڕێوەبەرایەتی ١٣٠٨٧ی سەرۆککۆمار [[بیڵ کڵینتن]] جیاکاریی بەھۆی ئاڕاستەی زایەندی نایاسایی کرد لە خزمەتگوزاریی پێشبڕکێییی ھێزی کاری مەدەنیی فیدیرالی لە ١٩٩٨.<ref name=clintonexecorder>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Executive Order 13087 of May 28, 1998 |ناونیشان=http://frwebgate.access.gpo.gov/cgi-bin/getdoc.cgi?dbname=1998_register&docid=fr02jn98-135.pdf |format=PDF |periodical=Federal Register |بەرگ=٦٣|ژمارە=١٠٥|ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ١٩٩٨|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20041118191439/http://frwebgate.access.gpo.gov/cgi-bin/getdoc.cgi?dbname=1998_register&docid=fr02jn98-135.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەوانەیە ئەو کەسانەی کە جیاکاری دەکەن بەھۆی، لەسەر بنەمای، یان دژی ھاوزایەندخوازی لە دامەزراندنی کارمەندان، لەوانەیە ڕووبەڕووی یاسا ببنەوە.<ref name=ashtonciviletti>Ashton v. Civiletti, 613 F.2d 923, 20 Fair Empl. Prac. Cas. (BNA) 1601, 21 Empl. Prac. Dec. (CCH) P 30297 (D.C. Cir. 1979)</ref><ref name=kellyoakland>Kelly v. City of Oakland, 198 F.3d 779, 81 Fair Empl. Prac. Cas. (BNA) 1455, 77 Empl. Prac. Dec. (CCH) P 46281 (9th Cir. 1999)</ref> * {{تۆخ|جیاکاری لە خانووبەرە}} ئاماژەیە بۆ جیاکاری و خراپ مامەڵەکردن لەگەڵ کڕیارانی خانووەکان لەلایەن خاوەنەکانییانەوە لەبەر جیاوازی ئەو کەسانەی دەیانەوێت بیکڕن. لە ویلایەتە یەکگرتووەکان ھیچ یاسایەک نییە دژی ئەم جیاکارییانە کە زۆرجار لەسەر بنەمای شووناسی ئاڕاستەی زایەندیی و ھاوزایەندخوازیی و، ھتد… دروست دبن، بووەستێتەوە. بەڵام لە ئێستادا ١٣ ویلایەت و چەند شارێکی گەورە بە سەربەخۆیی یاسایان داناوە بۆ نەھێشتنی ئەم دیاردەیە.<ref name=findlawrenters>{{بیرخستنەوە|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ناونیشان=http://realestate.findlaw.com/tenant/tenant-fair-housing/tenant-fair-housing-orientation.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071210161544/http://realestate.findlaw.com/tenant/tenant-fair-housing/tenant-fair-housing-orientation.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Renter's Rights Against Sexual Orientation Discrimination}}</ref> * {{تۆخ|تاوانی ڕق}} (ھەروەھا ناسراوە بە تاوانی لایەنگیری) پێکھاتووە لە چەند تاوانێک کە ھۆکاری لایەنگر بزواندووێتی بەرامبەر بە گرووپە کۆمەڵایەتییەکان، زۆرجار ئەو گرووپانەی کە لە ڕووی ڕەگەز، [[ئایین]]، ئاڕاستەی زایەندیی، [[کەمتوانی]]، [[گرووپی ڕەگەزی]]، نەتەوە، تەمەن، [[جێندەر]]، شووناسی جێندەر، یان لایەنگیری سیاسیی لەو کەسانەی کە ھەستاون بە تاوانەکە جیاوازن. لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، ٤٥ ویلایەت، لەوان [[واشینگتن دی سی]]، یاسایی بنچینەییان ھەیە کە تاوانی ڕقی ئاوا و ھاوشێوەی یان جیاواز لەمانە نایاسایی دەکات. ھەر یەکە لەم یاسایانە باسی بەدخووی بەرامبەر بە ئایین و زایەند و نەتەوە تێدایە؛ ٣٢دانە لە خاڵەکان لەسەر ئاڕاستەی زایەندییە، ٢٨ دانە لەسەر جێندەرە و، ١١ی تریش لەسەر [[ترانسجێندەر|ترانسجێندەریی]] و شوناسیی جێندەرییە.<ref name=adl>{{بیرخستنەوە|ناونیشان=http://www.adl.org/99hatecrime/state_hate_crime_laws.pdf |format=PDF |سەردێڕ=State Hate Crime Laws |periodical=Anti-Defamation League |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070614124916/http://www.adl.org/99hatecrime/state_hate_crime_laws.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٧}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614124916/http://www.adl.org/99hatecrime/state_hate_crime_laws.pdf |date=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٧}}</ref> لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩دا، جووڵەی ڕاگرتنی تاوانی ڕق ''ماتیو شێفەرد و جەیمز بیارد جونییەر'' دامەزرا، کە «[...] ھێز بە لقی دادوەری دەدات بە لێکۆڵینەوە و بەلەدادگادانی تاوانە ڕقە توندڕەوییەکان کە تێیدا کەسە جیاکە قوربانییەکەی ھەڵبژاردووە لەبەر زایەند و ڕەنگ و ئایین و نەتەوە و جێندەر و ئاڕاستەی زایەندیی و، شووناسیی جێندەریی یاخود کەمتوانیی بینراو.» ئەمە کرایە ناو قانوونەوە و وای لە تاوانە ڕقییەکان کردووە کە تاوانێکی فیدڕاڵی بێت لە ویلایەتە یەکگرتووەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.hrc.org/13699.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091028224353/http://www.hrc.org/13699.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩ |سەردێڕ=President Barack Obama Signs Hate Crimes Legislation Into Law |بڵاوکەرەوە=HRC |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠}}</ref> ==== یەکێتیی ئەورووپا ==== لە [[یەکێتیی ئەورووپا]]دا، جیاکاری لە ھەر جۆرێک لەسەر بنەمای ئاڕاستەی زایەندی یان شووناسی جێندەریی نایاسایییە لەژێر بەیاننامەی مافی یەکێتی ئەورووپی سەرەکی.<ref>[[s:Charter of Fundamental Rights of the European Union#CHAPTER III. EQUALITY|Charter of Fundamental Rights of the European Union]]</ref> ==== عێراق ==== لەکاتێکدا کە عێراق لەژێر دەستی بەریتانیادا بوو، ھاوزایەندخوازی تێیدا قەدەغە کرابوو. لەدوای ئەوە، کاتێک کە عێراق کەوتە ژێر دەستی حکوومەتی [[بەعسیزم|بەعسەوە]]، ھاوزایەندخوازی لەخۆیدا قەدەغە نەکرابوو. لەژێر یاساکانی ١٩٦٩دا، کاتێک کۆدی تاوانەکان دەرچوو، تەنھا لەکاتێکدا نایاسایی کردبوو ئەگەر دەستدرێژی، تۆلازی، بۆ فیلمی سێکسیی، لەشفرۆشیی، نەتوانین بۆ ڕێگەپێدان بەھۆی تەمەن و نەخۆشی دەروونی بووایە.<ref name="WikiUsers5780">{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر =https://en.wikipedia.org/wiki/LGBT_rights_in_Iraq |سەردێڕ = «LGBT rights in Iraq» |زمان =ئینگلیزی |سەردان = ٧ی تەممووزی ٢٠١٧}}</ref> ھیچ یاسایەک دژی جیاکاری دانەندرابوو. لە ٢٧ی نیسانی ساڵی ٢٠٢٤ پەڕلەمانی عێڕاق یاسای «بەرەنگاربوونەوەی لەشفرۆشی و لادانی سێکسی» تێپەڕاند و لە ٢ی تەمووزی ھەمان ساڵیشەوە کەوتە واری جێبەجێکردنەوە، بەمەش وەک لە یاساکەدا ھاتووە ئەو کەسانەی بانگەشە یاخود پڕاکتیزەی ھاوزایەندخوازی دەکەن ڕووبەڕووی سزای یاسایی دەبنەوە و ھەروەھا ئەو دکتۆرەش کە نەشتەرگەری گۆڕینی زایەند دەکات بەھەمان شێوە تووشی سزای یاسایی دەبێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/notfound.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=www.rudaw.net}}</ref> === چالاکی ڕامیاری === لە ١٩٦٠ەکانەوە، زۆرێک لە خەڵکانی [[کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە (دەستەواژە)|ئێڵ جی بی تی]] لە ڕۆژاوا، بە تایبەتی ئەوانەی لە شارە گەورەکان نیشتەجێ بوون، چاندێکی ھاوزایەندخوازییان دامەزراندووە. چاندی ھاوزایەندخوازی بە جووڵەی [[شانازیی ھاوزایەندخوازان|شانازی گەی]] ناسراوە لای زۆرێک لە خەڵکی، کە ساڵانە لەناو شارەکاندا ڕوودەدات. زۆرینەی ئەندامانی ئەم چاندە، بە ھاوزایەندخواز و پشتگیرەکانیشیانەوە، بەشداری لە شانازی گەی دەکەن بە لەبەرکردنی پۆشاک و بەرزکردنەوەی ئاڵای [[پەلکەزێڕینە]]، کە نیشانەیەکی ھاوزایەندخوازانە. سەرۆک وەزیری [[کەنەدا]]، [[جەستن تروودۆو|جەستن ترودۆ]]، چەندین جار بەشداری کردووە لە شانازی گەی و پشتگیری خۆی بۆ ھاوزایەندخوازەکان دەربڕیوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Swoon-worthy photos: Canadian Prime Minister Justin Trudeau steals hearts at Toronto's Pride parade | ناونیشان = https://www.usatoday.com/story/news/nation-now/2017/06/26/gay-pride-parade-2017-justin-trudeau-steals-hearts-toronto-pride/427773001/ |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووز، ٢٠١٧ | بڵاوکەرەوە = USA Today |زمان = ئینگلیزی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان =http://www.bbc.com/news/av/world-us-canada-36701570/justin-trudeau-joins-canada-gay-pride-march | سەردێڕ =Justin Trudeau joins Canada gay pride march | ڕێکەوتی سەردان =٧ی تەممووزی ٢٠١٧ | بەرھەم = BBC | بڵاوکەرەوە = BBC News | زمان =ئینگلیزی}}</ref> ھەرچۆنێک بێت، ھەموو ھاوزایەندخوازەکان بەشداری ناکەن لە شانازی گەی. زۆرێک لە پیاوە گەی و ژنە لێزبیانەکان پشتگوێی دەخەن. لەگەڵ بەربڵاوبوونەوەی ئەیدز لە ١٩٨٠دا، زۆرێک لە کۆمەڵەکان و خەڵکانی تری ئێڵ جی بی تی ھەستان بە ڕێکخستن و بەرزکردنەوەی ھەڵمەت بۆ پەروەردەکردنی خەڵکی لەسەر ئەیدز و چۆنێتی خۆلادان لەو نەخۆشییە و بەرزکردنەوەی ئاگاداری لەسەر بەکارھێنانی پاراستن لەکاتی سێکسدا. ھەروەھا ئەوان بەدواداچوونیان دەکرد لەسەر دیاردەکە و دەستی یارمەتییان درێژ دەکرد بۆ تووشبووەکان بەو نەخۆشییە و داوایان لە حکوومەت کرد کە گرنگی زیاتر بدات بەم دیاردەیە. {{multiple image | width = 200 | direction = vertical | align = right | image1 = Pride Parade 2016 (28071266173).jpg | alt1 = | image2 = Pride Parade 2016 (28071267343).jpg | alt2 = | footer = سەرۆک وەزیرانی کەنەدا، [[جەستن تروودۆو|جەستن ترودۆ]]، لە کاتی بەشداریکردن لە [[نمایشی شانازی]] لە [[تۆرۆنتۆ]]، [[کەنەدا]]. }} ئەو زیانانەی کە ئەو کاتە ئەیدز نایبۆوە و ڕێژەی کوشتنی زۆر کردبوو، وادیاربوو بووە ھۆی خاوکردنەوەی جووڵە ھاوزایەندخوازییەکان و لایەنەکانی تری ژیان، چونکە تیشک خرابووە سەر چارەسەرکردن و نەھێشتنی دیاردەکە. ھەرچۆنێک بێت، کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە لەو کاتەدا لە لایەنی سیاسییەوە چالاکبوونەوە و تەحەدای کۆمەڵگەی جیاڕەگەزخوازانیان کرد کە بە ھەمان شێوەی ئەوان ھەستن لەسەر دیاردەکە و ئەو کارەساتەی ئەیدز نابوویەوە. بەھۆی ئەم جووڵانەوە، زۆرێک لە فیلمەکان ھەستان بە بەرچاوخستنی کێشەکە، لەو فیلمانە: ''بەستنێکی زوو'' (١٩٨٥)، ''دۆستی درێژخایەن'' (١٩٩٠)، ''فێڵەدێڵفیا'' (١٩٩٣)، و ھتد… لە ڕامیارییدا، چەند ڕەگەزخوازێکی زۆر ھەن کە لە سیاسەتدا کار دەکەن، تەنانەت لەو وڵاتانەشی کە یاسایان دژی ھاوزایەندخوازی ھەبوو ئەمە بینراوە. لەم کەسایەتییانە [[:en:Guido Westerwelle|گویدۆ ڤێسترڤل]]، [[:en:Peter Mandelson|پیتەر ماندلسن]] و [[:en:Per-Kristian Foss|پێر-کریستییان فاس]]، کە وەزیری کاروباری ئابووری [[نەرویژ|نەرویج]] بوو. جووڵەکانی ئێڵ جی بی تی لەلایەن چەند کەسایەتی و ڕێکخراوەوە تووشی ڕووبەڕووبوونەوە دەبن و کەسانێک ھەن کە دژی ھاوزایەندخوازی دەوەستنەوە، زۆرجار لەبەر ھۆکاری ئایینی. ھەندێک لە خەڵکی پێیان وایە کە ھەموو پەیوەندییەکی سێکسیی جگە لە لەگەڵ ھاوسەری جیاڕەگەز دژی نەریتیی خێزانییە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Salt Lake City, UT |ناونیشان=http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/v/index.jsp?vgnextoid=a1312e636369f010VgnVCM100000176f620aRCRD |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080603123925/http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/v/index.jsp?vgnextoid=a1312e636369f010VgnVCM100000176f620aRCRD |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|سەردێڕ=First Presidency Message on Same-Gender Marriage |بڵاوکەرەوە=Newsroom.lds.org |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080603123925/http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/v/index.jsp?vgnextoid=a1312e636369f010VgnVCM100000176f620aRCRD |date= ٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}}</ref> و پێیان وایە کە مناڵەکان دەبێت لە ماڵێکدا بن کە دایک و باوکێک بەڕێوەی بەرێ.<ref name=DMD>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Brownback |یەکەم=Sam |سەردێڕ=Defining Marriage Down&nbsp;– We need to protect marriage. |بڵاوکەرەوە=National Review |ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠٠٤|ناونیشان=http://www.nationalreview.com/comment/brownback200407090921.asp |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080601155703/http://www.nationalreview.com/comment/brownback200407090921.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040710092937/http://www.nationalreview.com/comment/brownback200407090921.asp |date=١٠ی تەممووزی ٢٠٠٤ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.lds.org/topics/family-proclamation |سەردێڕ=''The Family: A Proclamation to the World'' |بڵاوکەرەوە=Lds.org |ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ١٩٩٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131208223716/https://www.lds.org/topics/family-proclamation |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەندێک لەو کەسانەی کە دژی مافەکانی ھاوزایەندخوازانن پێیان وایە کە ئەم مافانە کێشەی تێکەڵبوون دروست دەکەن لە ڕووی ئازادی تاکەکەسی،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/news/news.html?in_article_id=496871&in_page_id=1770 |سەردێڕ=Gay hate law 'threat to Christian free speech' |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|یەکەم=Steve |دوایین=Doughty |بڵاوکەرەوە=Daily Mail |شوێن=London}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/news/news.html?in_article_id=403815&in_page_id=1770 |سەردێڕ=Christian faces court over 'offensive' gay festival leaflets |یەکەم=Steve |دوایین=Doughty |ڕێکەوت=٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Daily Mail |شوێن=London |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20061019212703/http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/news/news.html?in_article_id=403815&in_page_id=1770 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/michael_gove/article805241.ece |بڵاوکەرەوە=The Times |سەردێڕ=I'd like to say this, but it might land me in prison |ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٢|یەکەم=Michael |دوایین=Gove |شوێن=London |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20080918211024/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/michael_gove/article805241.ece |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.cbc.ca/canada/calgary/story/2007/11/28/chandler-meeting.html |سەردێڕ=Christian group likens Tory candidate review to witch hunt |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=CBC News |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080605082143/http://www.cbc.ca/canada/calgary/story/2007/11/28/chandler-meeting.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.lifesitenews.com/news/archive/ldn/2008/apr/08040901 |سەردێڕ=Conduct unbecoming a free society |ڕێکەوت=٩ی نیسانی ٢٠٠٨|دوایین=Kempling |یەکەم=Chris |بڵاوکەرەوە=National Post |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140328143153/http://www.lifesitenews.com/news/archive/ldn/2008/apr/08040901 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئازادی ئایینی،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.law.com/jsp/ihc/PubArticleIHC.jsp?id=1193735028038 |سەردێڕ=Employer's Dilemma: When Religious Expression and Gay Rights Cross |یەکەم=Judith |دوایین=Moldover |بڵاوکەرەوە=New York Law Journal |ڕێکەوت=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071031184612/http://www.law.com/jsp/ihc/PubArticleIHC.jsp?id=1193735028038 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1374/is_1_68/ai_n24944645 |سەردێڕ=Collision of religious and gay rights in the workplace |بڵاوکەرەوە=Humanist |ڕێکەوت=کانوونی دووەم–شوباتی ٢٠٠٨|یەکەم=Bob |دوایین=Ritter |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120305210524/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1374/is_1_68/ai_n24944645/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئازاری ٢٠١٢}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305210524/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1374/is_1_68/ai_n24944645/ |date= ٥ی ئازاری ٢٠١٢ }}</ref> توانای بەڕێوەبردنی کڵێساکان،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/6904057.stm |سەردێڕ=Bishop loses gay employment case |ڕێکەوت=١٨ی تەممووزی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=BBC News |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170930123030/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/6904057.stm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ڕێکخراوە خێرخوازییەکان،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/2080669/Catholic-adoption-service-stops-over-gay-rights.html |سەردێڕ=Catholic adoption service stops over gay rights |ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Telegraph |یەکەم=Martin |دوایین=Beckford |شوێن=London |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171020151524/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/2080669/Catholic-adoption-service-stops-over-gay-rights.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.boston.com/news/local/articles/2006/03/11/catholic_charities_stuns_state_ends_adoptions/ |سەردێڕ=Catholic Charities to halt adoptions over issue involving gays |ڕێکەوت=١٠ی ئازاری ٢٠٠٦|دوایین=LeBlanc |یەکەم=Steve |بڵاوکەرەوە=Boston Globe |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160303212653/http://www.boston.com/news/local/articles/2006/03/11/catholic_charities_stuns_state_ends_adoptions/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و ڕێکخراوی ئایینی تر. بەھەرحاڵ، ئەو کڵێسا و ڕێکخراوانەی کە دژی یاساکانی حکوومەت دەوەستن و جیاکاری دەکەن لەنێوان ھاوزایەندخوازان و بەدڕەفتاری دەکەن بەرامبەرییان، ھەڕەشەی باج لێسەندنیان لێ دەکرێت لەلایەن حکوومەتەوە.<ref name=BannedBoston>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/012/191kgwgh.asp |سەردێڕ=Banned in Boston:The coming conflict between same-sex marriage and religious liberty |یەکەم=Maggie |دوایین=Gallagher |ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٠٦|بەرگ=٠١١|issue=33 |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060516000949/http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/012/191kgwgh.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئایاری ٢٠٠٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2007/08/14/nyregion/14civil.html |ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Church Group Complains of Civil Union Pressure |یەکەم=Jill |دوایین=Capuzzo |newspaper=The New York Times |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170630114638/http://www.nytimes.com/2007/08/14/nyregion/14civil.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2007/09/18/nyregion/18grove.html |سەردێڕ=Group Loses Tax Break Over Gay Union Issue |یەکەم=Jill |دوایین=Capuzzo |newspaper=The New York Times |ڕێکەوت=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170628033942/http://www.nytimes.com/2007/09/18/nyregion/18grove.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.deseretnews.com/article/1,5143,700226242,00.html |سەردێڕ=LDS Church expresses disappointment in California gay marriage decision |ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٠٨|یەکەم=Carrie |دوایین=Moore |بڵاوکەرەوە=Deseret News |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090601193325/http://www.deseretnews.com/article/1%2C5143%2C700226242%2C00.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|df=dmy}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090601193325/http://www.deseretnews.com/article/1,5143,700226242,00.html |date= ١ی حوزەیرانی ٢٠٠٩}}</ref> لە ئێستادا کڵێساکان پارەی پێداویستییەکانیان (وەک ئاو، کارەبا، ھتد…) نادەن و لەسەر حکوومەتە. == کۆمەڵگە و کۆمەڵناسی == === بیر و ڕای گشتی === {{کاردانەوە کۆمەڵایەتییەکان بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازی}} پەسەند نەکردنی ئەو کەسانەی کە جیاڕەگەزخواز نین، وەک ھاوزایەندخوازان، لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە زیاتر لە وڵاتەکانی ئاسیا و ئەفریقا دەبیندرێت، بە تایبەتی وڵاتە دواکەوتووەکان، و بە شێوەیەکی بەرچاو لە ئەورووپا و [[ئوسترالیا]] و ئەمریکاکان پەسەند دەکرێن. کۆمەڵگەکانی ڕۆژاوا بە گشتی زۆر باشن لە ڕووی پەسەندکردنیانەوە و مافی خۆشیان ھەیە، بە تایبەتی لە کۆتا دەیەکانی ڕابردوودا گرنگی بە مافەکانیان دراوە و کۆمەڵگە فێرکراوە لەسەر دیاردەکە. لە ٢٠١٧دا، پرۆفیسۆر ئەیمی ئەدامچیک ڕوونی کردەوە کە ئەم جیاوازییە جیھانییانە لە پەسەندکردنی ھاوزایەندخوازان دەگەڕێتەوە بۆ سەر سێ فاکتەر کە پێکھاتوون لە: بەھێزی دیموکراسی، پێگەیشتوویی ئابووری، و ئەو ئایینانەی کە لەو شوێنانە بەربڵاون.<ref name="Adamczyk">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Adamczyk|یەکەم=Amy|سەردێڕ=Cross-National Public Opinion about Homosexuality: Examining Attitudes across the Globe|ساڵ=٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=University of California Press|پەڕەکان=٣–٧|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=wly8DQAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170217022835/https://books.google.com/books?id=wly8DQAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی شوباتی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === پەیوەندییەکان === لە ٢٠٠٦دا، کۆمەڵەی دەروونی ئەمریکی، کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی، لەگەڵ کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتی، لە دادگای باڵا لە ویلایەتی [[کالیفۆرنیا]] کورتەیەکیان پێشکەش کرد: «خەڵکانی گەی و لێزبیان پەیوەندی پابەندبوو و درێژخایەن دروست دەکەن کە یەکسانن بە پەیوەندییە جیاڕەگەزخوازەکان. [[ھاوسەرگیری]] کە لە ھاوزایەندخوازان دابڕاوە سوودی کۆمەڵایەتی، دەروونی، و تەندروستی دەھێنێت. بە ڕەتکردنەوەی مافی ھاوسەرگیری بۆ ھاوزایەندخوازان، ویلایەتەکە پشتی ئەو ستیگمایانە دەگرێت و ڕێیان پێ دەدات کە بەردەوام بێت کە [بە ھۆکاری مێژوویی] دراونەتە پاڵ ھاوزایەندخوازی. ھاوزایەندخوازی تووشی ستیگما کراوە و ئەم ستیگمایەش ئەنجامی نەرێنیی دەبێت. بەربەستنی [[ھاوسەرگیریی ھاوزایەند|ھاوسەرگیری ھاوزایەندخوازان]] لەلایەن ویلایەتی کالیفۆرنیاوە، شکانەوەیەکی ئەم ستیگمایەیە.» ئەوان ھەروەھا ئاماژەیان بەوە دا کە «ھیچ بنەمایەکی زانستیی نییە بۆ جیاکردنەوە لە نێوان کەپڵە جیاڕەگەزخواز و ھاوزایەندخوازەکان لە بارەی مافی یاسایی، سوودەکان، و [ئەو کێشانەی] کە لە ڕووی ھاوسەرگیری شارستانییەوە دروست دەبن.»<ref name=amici/> ھاوسەرگیری ھاوزایەند لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٠٨دا یاسایی کرا کاتێک ویلایەتی کالیفۆرنیا بڕوانامەی ھاوسەرگیری بۆ ھاوزایەندخوازان دەرکرد و بەسەر بەربەستەکەدا چۆوە کە دژی یاساکانی ویلایەتەکە بوو.<ref>*{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر =https://en.wikipedia.org/wiki/Same-sex_marriage_in_California |سەردێڕ = «Same-sex marriage in California» |زمان =ئینگلیزی |سەردان = ٢٧ی تەممووزی ٢٠١٧}}</ref> === ئایین === ھەرچەندە پەیوەندی نێوان ھاوزایەندخوازی و ئایین دەتوانێت بگۆڕێت لە ناوچەیەکەوە و بۆ ناوچەیەکی تر و بەپێی تێپەڕبوونی کات، ئەو ئایینانەی کە لە ئێستادا بەربڵاوترینن لە جیھاندا، کە [[ئایینە ئیبراھیمییەکان]]ن، ھاوزایەندخوازی و شێوەکانی تری پەیوەندیداری بە نەرێنیی پیشانی کۆمەڵگە دەدەن. ئەم دژ وەستانە دەتوانێت لە مەودایەکی فراوان لە بە کەم سەیرکردنی کردارەکە، تا تەواو بەربەستکردنی و دژ وەستانی لە ھەبوون لە کۆمەڵگەدا درێژ ببێتەوە. ھەندێک لە ئایینەکان وا بانگەشە دەکەن کە ڕووتێکردنی ھاوزایەند لە خۆیدا تاوانە،<ref name=OPCtrial>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.upper-register.com/irons_trial/charges.pdf|سەردێڕ=Charge #1 and specifications preferred by the Presbytery of Southern California against The Rev. C. Lee Irons|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|format=PDF|بڵاوکەرەوە=Presbytery of Southern California of the Orthodox Presbyterian Church|وتەگێڕانەوە=claiming that homosexuality is an unchosen "condition," rather than a sin of the heart, [...] contradicts the teaching of Scripture that both the desire and the act are sin.|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080723194409/http://www.upper-register.com/irons_trial/charges.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەندێکی تر دەڵێن تەنھا کردارە ھاوزایەندییەکان تاوانە،<ref>سێکس و کۆمەڵگە – بەرگی ٣ – پەڕەی ٨٣٤</ref> و ھەندێکی تریان بە تەواوی ھاوزایەندخوازییان پەسەند کردووە،<ref>The Wiley-Blackwell Companion to Religion and Social Justice – Page 543, Michael D. Palmer, Stanley M. Burgess – 2012</ref> لەکاتێکدا ھەندێکی تریش ھەن بە ڕێژەیەکی زۆر کەم کە ھانی ھاوزایەندخوازان دەدەن.<ref>Introduction to New and Alternative Religions in America, Eugene V. Gallagher, W. Michael Ashcraft – 2006</ref> ھەندێک لە خەڵکی پێیان وایە و بانگەشەی ئەوە دەکەن کە ھەستی ھاوزایەند دەتوانرێت نەھێڵرێت بە باوەڕ بە ئایین. ھەندێک خەڵک کرداری ھاوزایەندخوازییان لەلا پیرۆزە و میتۆلۆجی خۆشەویستی ھاوزایەند دەتوانرێت لە بەشەکانی جیھاندا بدۆزرێتەوە.<ref>Cabezón, p. vii, "Introduction"</ref> == ھاوزایەندخوازیی ئاژەڵانی تر == [[پەڕگە:Males Anas platyrhynchos 2.jpg|وێنۆک|دوو قازی کێوی نێرینە]] [[پەڕگە:Wuppertal - Zoo - Panthera leo 01 (1) ies.webm|وێنۆک|دوو [[شێر]]ی نێر لە کاتی سێکسکردندا]] خووڕەوشتی ھاوزایەندخوازی و دووڕەگەزخوازی بە شێوەیەکی بەربڵاو لە نێوان ئاژەڵەکاندا دەبیندرێن. ئەم خووڕەوشتانە لە [[سێکس|چالاکی سێکسییەوە]] درێژ دەبێتەوە بۆ باوانێتیکردن و بوون بە کەپڵ. بەدواداچوونێکی ١٩٩٩ی بڕووس بەیجمێڵ پیشانی دەدات کە کردەوە و خووڕەوشتی ھاوزایەندخوازی و پەیوەندیدار پێوەی لە سەروو ٥٠٠ جۆر لە ئاژەڵانی تردا تۆمار کراوە، ھەر لە [[پریمات]]ەکانەوە تا کرمەکان.<ref name=Bagemihl/><ref name="Biological Exuberance: Animal">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Harrold |یەکەم=Max |سەردێڕ=Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity |بڵاوکەرەوە=The Advocate, reprinted in Highbeam Encyclopedia |ڕێکەوت=١٦ی شوباتی ١٩٩٩|ناونیشان=http://www.thefreelibrary.com/Biological+Exuberance:+Animal+Homosexuality+and+Natural+Diversity.-a053877996 |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110520172429/http://www.thefreelibrary.com/Biological+Exuberance:+Animal+Homosexuality+and+Natural+Diversity.-a053877996 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئایاری ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پەیوەندی سێکسی نێوان ئاژەڵەکان بە شێوەی زۆر جیاواز دەردەکەوێت و دەنوێنرێت. ھەرچەندە چەند بیردۆزەیەک ھەیە، بەڵام لە ڕووی زانستییەوە ھێشتا نازانرێت ھۆکاری جیاوازی ئەم دەربڕینانە چییە لەم جۆرە پەیوەندییانەدا، و لەبەر ئەوەشی ھەموو جۆرێک لە ئاژەڵەکان بەدواداچوونیان لەسەر نەکراوە،<ref name="'Catalogue of Life' reaches">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Gordon |یەکەم=Dr Dennis | سەردێڕ='Catalogue of Life' reaches one million species |بڵاوکەرەوە=National Institute of Water and Atmospheric Research |ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠٠٧|ناونیشان=http://www.niwascience.co.nz/pubs/mr/archive/2007-04-10-3 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070713004634/http://www.niwascience.co.nz/pubs/mr/archive/2007-04-10-3 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تەممووزی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٧}}</ref> بیردۆزەیەک یان وەڵامێکی جێگیر ئەستەمە دەستکەوتنی. وەک بەیجمێڵ دەڵێت: «شانشینی ئاژەڵان [ئەم کردەوەیە] ئەنجام دەدەن بە جیاوازییەکی سێکسیی زۆریشەوە، لەوان ھاوزایەندخوازی، دووڕەگەزخوازی، و سێکسی بێ زاووزێ» وا دیارە لەلای ئاژەڵەکانی تر پەسەندکردنی زۆر زیاترە لە چاو مرۆڤەکاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.publishersweekly.com/pw/print/19990201/26501-gay-lib-for-the-animals-a-new-look-at-homosexuality-in-nature-.html |سەردێڕ=Gay Lib for the Animals: A New Look At Homosexuality in Nature – 2/1/1999 – Publishers Weekly |بڵاوکەرەوە=Publishersweekly.com |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120729131204/http://www.publishersweekly.com/pw/print/19990201/26501-gay-lib-for-the-animals-a-new-look-at-homosexuality-in-nature-.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref> لە یەکێک لە جۆرەکانی ئاژەڵان، کە پێکھاتووە لە [[پەز]]ەکان، یان مەڕە ماڵی کراوەکان، ڕووتێکردنی ھاوزایەندخوازی بە شێوەیەکی زۆر دەبیندرێت.<ref name="books.google.ca">''[https://books.google.com/books?id=EftT_1bsPOAC&pg=PA179 Animal Homosexuality: A Biosocial Perspective] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170223053821/https://books.google.com/books?id=EftT_1bsPOAC&pg=PA179 |date=٢٣ی شوباتی ٢٠١٧}}'' By Aldo Poiani, A. F. Dixson, p. 179, 2010, Cambridge University Press</ref><ref name=levay2/> نزیکەی ١٠٪‏ مەڕە نێرینەکان ڕەتی دەکەنەوە کە لەگەڵ مێینەکاندا کردەوەی سێکسیی ئەنجام بدەن، لەکاتێکدا وەڵامی خێرایان دەبێت بۆ ئەنجامدانیی لەگەڵ نێرێکی تردا.<ref name=levay2>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Gay, Straight, and The Reason Why The Science of Sexual Orientation|ناونیشان=https://archive.org/details/gaystraightreaso0000leva|دوایین=Levay|یەکەم=Simon |ساڵ=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |شوێن=Cambridge, Massachusetts |پەڕەکان=[https://archive.org/details/gaystraightreaso٠٠٠٠leva/page/٧٠ ٧٠]–٧١}}</ref> ھاوزایەندخوازی نێوان ئاژەڵەکان ئەوەمان پیشان دەدەن کە ھاوزایەندخوازی لە ڕاستیدا نەخۆشی نییە و لە ناو سروشتدا بەردەوام ڕوودەدات، و لە ھەمان کاتدا قسەی زۆرینەی کەسایەتییە ئایینییەکان، بە تایبەتی ئەوانەی نێو کۆمەڵگەی ئیسلامی، پووچەڵ دەکاتەوە لەوەی کە دەڵێن ھاوزایەندخوازی لە ئاژەڵدا ڕوو نادات. == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|20em|refs= <ref name="apahelp">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Sexual orientation, homosexuality and bisexuality|بڵاوکەرەوە=American Psychological Association|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٣|ناونیشان=http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئابی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130808032050/http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx}}</ref> <ref name=amici>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.courts.ca.gov/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf |پەڕە=٣٠|سەردێڕ=Case No. S147999 in the Supreme Court of the State of California, In re Marriage Cases Judicial Council Coordination Proceeding No. 4365(...) – APA California Amicus Brief&nbsp;— As Filed |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120118184353/http://www.courts.ca.gov/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref name="Frankowski">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.1542/peds.113.6.1827 |نووسەر=Frankowski BL|نووسەر٢=American Academy of Pediatrics Committee on Adolescence|سەردێڕ=Sexual orientation and adolescents |journal=Pediatrics|بەرگ=١١٣ |issue=٦ |پەڕەکان=١٨٢٧–٣٢ |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٤|pmid=١٥١٧٣٥١٩|ناونیشان=http://pediatrics.aappublications.org/content/113/6/1827.long}}</ref> <ref name="Lamanna">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Mary Ann Lamanna|نووسەر٢=Agnes Riedmann|نووسەر٣=Susan D Stewart|سەردێڕ=Marriages, Families, and Relationships: Making Choices in a Diverse Society|بڵاوکەرەوە=Cengage Learning|ژپنک=١-٣٠٥-١٧٦٨٩-٨|ساڵ=٢٠١٤|پەڕە=٨٢|ڕێکەوتی سەردان=١١ی شوباتی ٢٠١٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=fofaAgAAQBAJ&pg=PA82|وتەگێڕانەوە=The reason some individuals develop a gay sexual identity has not been definitively established &nbsp;– nor do we yet understand the development of heterosexuality. The American Psychological Association (APA) takes the position that a variety of factors impact a person's sexuality. The most recent literature from the APA says that sexual orientation is not a choice that can be changed at will, and that sexual orientation is most likely the result of a complex interaction of environmental, cognitive and biological factors...is shaped at an early age...[and evidence suggests] biological, including genetic or inborn hormonal factors, play a significant role in a person's sexuality (American Psychological Association 2010).|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161130141623/https://books.google.com/books?id=fofaAgAAQBAJ&pg=PA82|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="Stuart">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=گەیڵ ویسگارز ستوارت|سەردێڕ=Principles and Practice of Psychiatric Nursing|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٠-٣٢٣-٢٩٤١٢-X|ساڵ=٢٠١٤|پەڕە=٥٠٢|ڕێکەوتی سەردان=١١ی شوباتی ٢٠١٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ivALBAAAQBAJ&pg=PA502|وتەگێڕانەوە=No conclusive evidence supports any one specific cause of homosexuality; however, most researchers agree that biological and social factors influence the development of sexual orientation.|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161130185850/https://books.google.com/books?id=ivALBAAAQBAJ&pg=PA502|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="Kersey-Matusiak">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Gloria Kersey-Matusiak|سەردێڕ=Delivering Culturally Competent Nursing Care|بڵاوکەرەوە=Springer Publishing Company|ژپنک=٠-٨٢٦١-٩٣٨١-١|ساڵ=٢٠١٢|پەڕە=١٦٩|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠١٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=X8O_wGedAYoC&pg=PA169|وتەگێڕانەوە=Most health and mental health organizations do not view sexual orientation as a 'choice.'|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161130123356/https://books.google.com/books?id=X8O_wGedAYoC&pg=PA169|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="rcp2007">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.rcpsych.ac.uk/workinpsychiatry/specialinterestgroups/gaylesbian/submissiontothecofe.aspx|سەردێڕ=Submission to the Church of England's Listening Exercise on Human Sexuality|بڵاوکەرەوە=The Royal College of Psychiatrists|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130502011813/http://www.rcpsych.ac.uk/workinpsychiatry/specialinterestgroups/gaylesbian/submissiontothecofe.aspx|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئایاری ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="Långström2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Långström |یەکەم١= N. |دوایین٢= Rahman |یەکەم٢= Q. |دوایین٣= Carlström |یەکەم٣= E. |دوایین٤= Lichtenstein |یەکەم٤= P. |سەردێڕ= Genetic and Environmental Effects on Same-sex Sexual Behavior: A Population Study of Twins in Sweden | doi = 10.1007/s10508-008-9386-1| journal = Archives of Sexual Behavior |بەرگ= ٣٩| issue = 1|پەڕەکان= ٧٥–٨٠|ساڵ= ٢٠٠٨| pmid = ١٨٥٣٦٩٨٦}}</ref> <ref name=PAHO>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ="Therapies" to change sexual orientation lack medical justification and threaten health |ناونیشان=http://new.paho.org/hq/index.php?option=com_content&task=view&id=6803&Itemid=1926 |بڵاوکەرەوە=Pan American Health Organization |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئایاری ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120523040848/http://new.paho.org/hq/index.php?option=com_content&task=view&id=6803&Itemid=1926 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠١٢|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110113141618/http://new.paho.org/hq/index.php?option=com_content |date=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ }} archived here.</ref> <ref name="levay">Simon LeVay (1996). ''[http://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/books/chap1/queerscience.htm Queer Science: The Use and Abuse of Research into Homosexuality] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170317060357/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/books/chap1/queerscience.htm |date=١٧ی ئازاری ٢٠١٧}}.'' Cambridge: The MIT Press ISBN 0-262-12199-9</ref> <ref name=hawragazxwazi271927>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090616122106.htm|سەردێڕ=Same-sex Behavior Seen In Nearly All Animals, Review Finds|ئیش=ScienceDaily|ڕێکەوتی سەردان= ١ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110128123637/http://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090616122106.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=hawragazxwazi371827>[http://www.news-medical.net/news/2006/10/23/20718.aspx ''1,500 animal species practice homosexuality''. ''The Medical News'', 23 October 2006] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110210172226/http://www.news-medical.net/news/2006/10/23/20718.aspx |date=10 February 2011}}</ref> <ref name=hawragazxwazi372937>Sommer, Volker & Paul L. Vasey (2006), Homosexual Behaviour in Animals, An Evolutionary Perspective. Cambridge University Press, Cambridge. ISBN 0-521-86446-1</ref> <ref name=Bagemihl>{{harv|Bagemihl|1999}}</ref> <ref name="apa2009">American Psychological Association: [http://www.apa.org/about/governance/council/policy/sexual-orientation.aspx Resolution on Appropriate Affirmative Responses to Sexual Orientation Distress and Change Efforts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101174139/http://www.apa.org/about/governance/council/policy/sexual-orientation.aspx |date= ١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦}}</ref> <ref name="Committed">*[http://www.mercurynews.com/census/ci_18334802?nclick_check=1 Census statistics show quarter of California same-sex couples raising kids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809145325/http://www.mercurynews.com/census/ci_18334802?nclick_check=1 |date= ٩ی ئابی ٢٠١٦}} *[http://www.starnewsonline.com/article/20110630/ARTICLES/110639995/1004/sitemaps Region Saw Increase In Same-Sex Households] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160329030306/http://www.starnewsonline.com/article/20110630/articles/110639995/1004/sitemaps |date=٢٩ی ئازاری ٢٠١٦}} *[http://abcnews.go.com/Health/sex-couples-census-data-trickles-quarter-raising-children/story?id=13850332 Census 2010: One Quarter of Gay Couples Raising Children] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630053712/http://abcnews.go.com/Health/sex-couples-census-data-trickles-quarter-raising-children/story?id=13850332 |date=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧}} *[http://www.startribune.com/local/125537288.html Minnesota Sees 50% Rise in Number of Gay Couples] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717123400/http://www.startribune.com/local/125537288.html |date=17 July 2011}} *[http://www.poughkeepsiejournal.com/article/20110714/NEWS01/107140334/Census-Dutchess-Ulster-gay-households-increase Census:Dutchess, Ulster Gay Households Increase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160119045141/http://www.poughkeepsiejournal.com/article/20110714/NEWS01/107140334/Census-Dutchess-Ulster-gay-households-increase |date=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦}} *[http://westchesterrealestateinformation.com/same-sex-couples-numbers-soar-in-ny-2010-census-finds/ Same Sex Couples' Numbers Soar In N.Y, 2010 Census Finds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430050627/http://westchesterrealestateinformation.com/same-sex-couples-numbers-soar-in-ny-2010-census-finds/ |date=٣٠ی نیسانی ٢٠١٣}} *[http://www.edgeboston.com/index.php?ch=news&sc=local&sc3=&id=123278 87% Increase in Same-Sex Nevada Households Since 2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141026075323/http://www.edgeboston.com/index.php?ch=news&sc=local&sc3=&id=123278 |date=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤}} *[http://www.necn.com/07/14/11/Gay-lesbian-households-increase-in-Okla/landing_politics.html?&apID=aebfe9933c274365a694d062894d773c 2010 Census indicates increase among same-sex homeowners in Oklahoma] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130130091511/http://www.necn.com/07/14/11/Gay-lesbian-households-increase-in-Okla/landing_politics.html?&apID=aebfe9933c274365a694d062894d773c |date=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣}} *[http://www.wnyc.org/blogs/wnyc-news-blog/2011/jul/15/spike-number-same-sex-couples-city/ Spike In Number of City's Same-Sex Couples] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727052503/http://www.wnyc.org/blogs/wnyc-news-blog/2011/jul/15/spike-number-same-sex-couples-city/ |date=27 July 2011}}</ref> <ref name=psych2010>[http://healthyminds.org/More-Info-For/GayLesbianBisexuals.aspx Sexual Orientation] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110726000000/http://healthyminds.org/More-Info-For/GayLesbianBisexuals.aspx |date=26 July 2011}}. ''American Psychiatric Association''.</ref> <ref name="nrtsreport3619">[https://www.facebook.com/NRTTVenglish/videos/1455995347807378/ homosexuals in the Kurdish Region], NRT Media</ref> <ref name=homodef46198>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= A Dictionary of True Etymologies|دوایین=Room |یەکەم=Adrian |ساڵ=١٩٨٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٠٢-٠٣٤٠-٣|پەڕە=٨٤}}</ref> <ref name=homodef37193>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= A Student's Dictionary of Psychology|دوایین=Statt |یەکەم=David A. |ساڵ=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Psychology Press |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٦٩-٣٤٢-٢|پەڕە=٩٣}}</ref> <ref name=glbtq>{{بیرخستنەوە|ناونیشان=http://www.glbtq.com/social-sciences/kertbeny_km.html |سەردێڕ=Karl-Maria Kertbeny: The Coinage and Dissemination of the Term |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢|periodical=glbtq.com |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120927020758/http://www.glbtq.com/social-sciences/kertbeny_km.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٢}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626100855/http://www.glbtq.com/social-sciences/kertbeny_km.html |date=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}</ref> <ref name=homolegal3619>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر١=Feray Jean-Claude |نووسەر٢=Herzer Manfred |ساڵ= ١٩٩٠|سەردێڕ= Homosexual Studies and Politics in the 19th Century: Karl Maria Kertbeny | journal = Journal of Homosexuality |بەرگ= ١٩|پەڕە= ١| doi=10.1300/j082v19n01_02}}</ref> <ref name=von-kraft3628>[http://www.glbtq.com/social-sciences/krafft_ebing_r.html Krafft-Ebing, Richard von (1840–1902)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120409220543/http://www.glbtq.com/social-sciences/krafft_ebing_r.html |date=9 April 2012}}. ''glbtq.com''.</ref> <ref name=psexualis>{{بیرخستنەوە|ناونیشان=http://www.kino.com/psychopathia/history.html |سەردێڕ=Psychopathia Sexualis |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|periodical=Kino.com |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071004223140/http://www.kino.com/psychopathia/history.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> <ref name=glaad>[http://www.glaad.org/referenceguide Media Reference Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823105346/http://www.glaad.org/referenceguide |date=٢٣ی ئابی ٢٠١١}} (citing AP, NY Times, Washington Post style guides), GLAAD. Retrieved 10 May 2007.</ref> <ref name=haiey3618>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/gay|سەردێڕ=gay|وێبگە=Oxford Dictionaries|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠١٥|وتەگێڕانەوە=(Of a person, especially a man) homosexual.|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160827054658/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/gay|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=Mj3737>Marguerite Johnson, Terry Ryan: ''Sexuality in Greek and Roman society and literature: a sourcebook'' p.4</ref> <ref name=hayw26193>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://dictionary.reference.com/browse/lesbian |سەردێڕ=Lesbian &#124; Define Lesbian at Dictionary.com |بڵاوکەرەوە=Dictionary.reference.com |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160307135535/http://dictionary.reference.com/browse/lesbian |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=UNAIDS>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=UNAIDS: Men who have sex with men |بڵاوکەرەوە=UNAIDS |ناونیشان=http://www.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/dataimport/pub/briefingnote/2006/20060801_policy_brief_msm_en.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120320001221/http://www.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/dataimport/pub/briefingnote/2006/20060801_policy_brief_msm_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئازاری ٢٠١٢}}</ref> <ref name=hayiaj261862>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Younger|یەکەم=John G.|سەردێڕ=Sex in the ancient world from A to Z|ناونیشان=https://archive.org/details/sexancientworldf00youn|ساڵ=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Routledge|شوێن=London [u.a.]|ژپنک=٠-٤١٥-٢٤٢٥٢-٥|پەڕە=[https://archive.org/details/sexancientworldf٠٠youn/page/n٥٨ ٣٨]|edition=1st published.}}</ref> <ref name=naown1726>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The American Heritage Dictionary of the English Language, Fourth Edition|ناونیشان=https://archive.org/details/americanheritage0000unse_a1o7|بڵاوکەرەوە=Houghton Mifflin|ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٠-٦١٨-٧٠١٧٢-٩}}</ref> <ref name=haowm19364>{{بیرخستنەوەی وێب| دوایین = Spears | یەکەم = Richard A. | سەردێڕ = Fag |ئیش= Dictionary of American Slang and Colloquial Expressions | ساڵ = ٢٠٠٧| ناونیشان = http://dictionary.reference.com/browse/faggot | ڕێکەوتی سەردان = ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢| ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20160227014915/http://dictionary.reference.com/browse/faggot | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٧ی شوباتی ٢٠١٦ | ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=terms>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.sex-lexis.com/ |سەردێڕ=Dictionary of Sexual Terms |بڵاوکەرەوە=Sex-lexis.com |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20041015054212/http://www.sex-lexis.com/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref name=haownsh351937>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Taylor|یەکەم=Marvin J.|سەردێڕ=Queer Things from Old Closets: Libraries Gay and Lesbian Studies – Queer Theory|ناونیشان=http://rbm.acrl.org/content/rbml/8/1/19.full.pdf|بڵاوکەرەوە=Association of College and Research Libraries|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160116080410/http://rbm.acrl.org/content/rbml/8/1/19.full.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=ajowm36197>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=eds|یەکەم=Marc Wolinsky ...|سەردێڕ=Gays and the military: Joseph Steffan versus the United States|ساڵ=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press|شوێن=Princeton, NJ|ژپنک=٠-٦٩١-٠٣٣٠٧-٢|پەڕەکان=٤٠–٤٨|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=kM8WgQQghwIC&pg=PA49&lpg=PA49&dq=Gays+military+homo+derogatory+epithet&source=bl&ots=GKgHK00BxL&sig=MpmlY0QZHaF2ebPZ3o-phV1IMmo&hl=en&sa=X&ei=xxFuULTrGqP20gH5x4EY&ved=0CC8Q6AEwAw#v=onepage&q=Gays%20military%20homo%20derogatory%20epithet&f=false|edition=[Online-Ausg.].|ڕێکەوتی سەردان= ١ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161130175809/https://books.google.com/books?id=kM8WgQQghwIC&pg=PA49&lpg=PA49&dq=Gays+military+homo+derogatory+epithet&source=bl&ots=GKgHK00BxL&sig=MpmlY0QZHaF2ebPZ3o-phV1IMmo&hl=en&sa=X&ei=xxFuULTrGqP20gH5x4EY&ved=0CC8Q6AEwAw#v=onepage&q=Gays%20military%20homo%20derogatory%20epithet&f=false|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <!--========= دێمۆگرافیا ==========--> <ref name=timcook2719>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = http://www.nbcnews.com/watch/nightly-news/apple-s-tim-cook-is-first-fortune-500-to-come-out-as-gay-350111811811|سەردێڕ = Apple's CEO Tim Cook Is First Fortune 500 to Come Out as Gay|بڵاوکەرەوە = NBC News|ڕێکەوت = ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان = ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|وێبگە = www.nbcnews.com|ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20170724022131/http://www.nbcnews.com/watch/nightly-news/apple-s-tim-cook-is-first-fortune-500-to-come-out-as-gay-350111811811|ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٤ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=black>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Black |یەکەم١= Dan |دوایین٢= Gates |یەکەم٢= Gary |دوایین٣= Sanders |یەکەم٣= Seth |دوایین٤= Taylor |یەکەم٤= Lowell |ساڵ= ٢٠٠٠|سەردێڕ= Demographics of the Gay and Lesbian Population in the United States: Evidence from Available Systematic Data Sources | journal = Demography |بەرگ= ٣٧ | issue = ٢|پەڕەکان= ١٣٩–١٥٤ | doi=10.2307/2648117 | pmid=١٠٨٣٦١٧٣}}</ref> <ref name=sexualbehavior37287>Sexual Behavior in the Human Male, p. 656</ref> <ref name="more-or-less-2010-10-01">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Harford|یەکەم=Tim|سەردێڕ=More or Less examines Office for National Statistics figures on gay, lesbian and bisexual people|ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/programmes/b00tznbk|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تەممووزی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151105183125/http://www.bbc.co.uk/programmes/b00tznbk|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=idea-creative719>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=David Leonhardt |سەردێڕ=John Tukey, 85, Statistician; Coined the Word 'Software' |journal=The New York Times |ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠٠٠}}</ref> <ref name=idea-creative628>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Biography 15.1, ''John W. Tukey'' (1915–2000) |ناونیشان=http://www.swlearning.com/quant/kohler/stat/biographical_sketches/bio15.1.html |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئایاری ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171105192244/http://www.swlearning.com/quant/kohler/stat/biographical_sketches/bio15.1.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} John Tukey criticizes sample procedure</ref> <ref name = Billy1993>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.2307/2136206|vauthors=Billy JO, Tanfer K, Grady WR, Klepinger DH |سەردێڕ=The sexual behavior of men in the United States|jstor=2136206 |journal=Family Planning Perspectives |بەرگ=٢٥|issue=2 |پەڕەکان=٥٢–٦٠|ساڵ=١٩٩٣|pmid=٨٤٩١٢٨٧}}</ref> <ref name = Binson1995>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.1080/00224499509551795|یەکەم١=Diane |دوایین١=Binson |یەکەم٢=Stuart |دوایین٢=Michaels |یەکەم٣=Ron |دوایین٣=Stall |یەکەم٤=Thomas J. |دوایین٤=Coates |یەکەم٥=John H. |دوایین٥=Gagnon |یەکەم٦=Joseph A. |دوایین٦=Catania |ساڵ=١٩٩٥|سەردێڕ=Prevalence and Social Distribution of Men Who Have Sex with Men: United States and Its Urban Centers |journal=The Journal of Sex Research |بەرگ=٣٢|issue=3 |پەڕەکان=٢٤٥–٥٤ |jstor=3812794}}</ref> <ref name = Johnson1992>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Johnson AM, Wadsworth J, Wellings K, Bradshaw S, Field J |سەردێڕ=Sexual lifestyles and HIV risk |journal=Nature |بەرگ=٣٦٠|issue=6403 |پەڕەکان=٤١٠–٢|ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ١٩٩٢|pmid=١٤٤٨١٦٣|doi=10.1038/360410a0}}</ref> <ref name = Laumann1994>Laumann, E. O. , Gagnon, J. H. , Michael, R. T. , & Michaels, S. (1994). ''The social organization of sexuality: Sexual practices in the United States.'' Chicago: University of Chicago Press.{{Page needed|date=September 2010}}</ref> <ref name = Wellings1994>Wellings, K. , Field, J. , Johnson, A. , & Wadsworth, J. (1994). ''Sexual behavior in Britain: The national survey of sexual attitudes and lifestyles.'' London, UK: Penguin Books.{{Page needed|date=September 2010}}</ref> <ref name = ACSF1992>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| doi = 10.1038/360407a0 |نووسەر= Investigators ACSF |ساڵ= ١٩٩٢|سەردێڕ= AIDS and sexual behaviour in France | journal = Nature |بەرگ= ٣٦٠| issue = 6403|پەڕەکان= ٤٠٧–٤٠٩| pmid = ١٤٤٨١٦٢}}</ref> <ref name = Bogaert2004>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=Bogaert AF |سەردێڕ=The prevalence of male homosexuality: the effect of fraternal birth order and variations in family size |journal=Journal of Theoretical Biology |بەرگ=٢٣٠|issue=1 |پەڕەکان=٣٣–٧|ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٤|pmid=١٥٢٧٥٩٩٧|doi=10.1016/j.jtbi.2004.04.035}} Bogaert argues that: "The prevalence of male homosexuality is debated. One widely reported early estimate was 10% (e.g. , Marmor, 1980; Voeller, 1990). Some recent data provided support for this estimate (Bagley and Tremblay, 1998), but most recent large national samples suggest that the prevalence of male homosexuality in modern western societies, including the United States, is lower than this early estimate (e.g. , 1–2% in Billy et al. , 1993; 2–3% in Laumann et al. , 1994; 6% in Sell et al. , 1995; 1–3% in Wellings et al. , 1994). It is of note, however, that homosexuality is defined in different ways in these studies. For example, some use same-sex behavior and not same-sex attraction as the operational definition of homosexuality (e.g. , Billy et al. , 1993); many sex researchers (e.g. , Bailey et al. , 2000; Bogaert, 2003; Money, 1988; Zucker and Bradley, 1995) now emphasize attraction over overt behavior in conceptualizing sexual orientation." (p. 33) Also: "...the prevalence of male homosexuality (in particular, same-sex attraction) varies over time and across societies (and hence is a "moving target") in part because of two effects: (1) variations in fertility rate or family size; and (2) the fraternal birth order effect. Thus, even if accurately measured in one country at one time, the rate of male homosexuality is subject to change and is not generalizable over time or across societies." (p. 33)</ref> <ref name = Fay1989>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Fay RE, Turner CF, Klassen AD, Gagnon JH |سەردێڕ=Prevalence and patterns of same-gender sexual contact among men |journal=Science |بەرگ=٢٤٣|issue=4889 |پەڕەکان=٣٣٨–٤٨|ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ١٩٨٩|pmid=٢٩١١٧٤٤|doi=10.1126/science.2911744}}</ref> <ref name = Sell1995>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.1007/BF01541598|vauthors=Sell RL, Wells JA, Wypij D |سەردێڕ=The prevalence of homosexual behavior and attraction in the United States, the United Kingdom and France: results of national population-based samples |journal=Archives of Sexual Behavior |بەرگ=٢٤|issue=3 |پەڕەکان=٢٣٥–٤٨|ڕێکەوت=حوزەیرانی ١٩٩٥|pmid=٧٦١١٨٤٤}}</ref> <ref name=SavinWilliams2009>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| editor1-last = Hope | editor1-first = Debra A |سەردێڕ= Contemporary Perspectives on Lesbian, Gay, and Bisexual Identities | doi = 10.1007/978-0-387-09556-1 |زنجیرە= Nebraska Symposium on Motivation |بەرگ= ٥٤|ساڵ= ٢٠٠٩|ژپنک= ٩٧٨-٠-٣٨٧-٠٩٥٥٥-٤}}</ref> <ref name=gayfeelings2719>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE0D91E3EF93BA35751C1A964958260&sec=&spon=&pagewanted=all|سەردێڕ=Sexual Behavior Levels Compared in Studies In Britain and France|ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٢|ئیش=nytimes.com}}</ref> <ref name=statsofusa2719>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://williamsinstitute.law.ucla.edu/research/census-lgbt-demographics-studies/how-many-people-are-lesbian-gay-bisexual-and-transgender |نووسەر=Gary Gates |سەردێڕ=How Many People are Lesbian, Gay, Bisexual and Transgender? |بڵاوکەرەوە=The Williams Institute |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئایاری ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170721165514/http://williamsinstitute.law.ucla.edu/research/census-lgbt-demographics-studies/how-many-people-are-lesbian-gay-bisexual-and-transgender/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تەممووزی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref name=statsofusa3618>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://williamsinstitute.law.ucla.edu/wp-content/uploads/Gates-How-Many-People-LGBT-Apr-2011.pdf |format=PDF |نووسەر=Gary Gates |سەردێڕ=How many people are lesbian, gay, bisexual, and transgender? |بڵاوکەرەوە=The Williams Institute |پەڕە=١ |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150425174542/http://williamsinstitute.law.ucla.edu/wp-content/uploads/Gates-How-Many-People-LGBT-Apr-2011.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی نیسانی ٢٠١٥ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref name=moresources2719>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Gay and Lesbian Families in the United States: Same-Sex Unmarried Partner Households |ناونیشان=http://www.urban.org/UploadedPDF/1000491_gl_partner_households.pdf |دوایین١=Smith |یەکەم١=David M. |دوایین٢=Gates |یەکەم٢=Gary J. |ڕێکەوت=٢٢ی ئابی ٢٠٠١|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110107082654/http://www.urban.org/UploadedPDF/1000491_gl_partner_households.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="cdc.gov">[http://www.cdc.gov/nchs/data/nhsr/nhsr077.pdf "Sexual Orientation and Health Among U.S. Adults: National Health Interview Survey, 2013."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709014014/https://www.cdc.gov/nchs/data/nhsr/nhsr077.pdf |date= ٩ی تەممووزی ٢٠١٧}} ''CDC''. 15 July 2014. 15 July 2014.</ref> }} {{Refbegin|20em}} === کتێبەکان === ;١٩٨٠کان # Adam, Barry (1987). ''The Rise of a Gay and Lesbian Movement'', G. K. Hall & Co. {{ISBN|0-8057-9714-9}} # {{بیرخستنەوە|یەکەم=John |دوایین=Boswell |ناونیشان=http://www.press.uchicago.edu/cgi-bin/hfs.cgi/00/231.ctl |سەردێڕ=Christianity, Social Tolerance, and Homosexuality: Gay People in Western Europe from the Beginning of the Christian Era to the Fourteenth Century |بڵاوکەرەوە=University of Chicago Press |ساڵ=١٩٨٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٠٦٧١١-٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060928195316/http://www.press.uchicago.edu/cgi-bin/hfs.cgi/00/231.ctl |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٦}} # Dover, Kenneth J. , ''Greek Homosexuality'', Gerald Duckworth & Co. Ltd. 1979, {{ISBN|0-674-36261-6}}(hardcover), {{ISBN|0-674-36270-5}}(paperback) # d'Emilio, John ''Sexual Politics, Sexual Communities: The Making of a Homosexual Minority in the United States, 1940–1970'', University of Chicago Press 1983, {{ISBN|0-226-14265-5}} # {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=The History of Sexuality |یەکەم=Michel |دوایین=Foucault |authorlink=Michel Foucault |ساڵ=١٩٨٦|بڵاوکەرەوە=Pantheon Books |ژپنک=٠-٣٩٤-٤١٧٧٥-٥}} # Roth, Norman. ''The care and feeding of gazelles: Medieval Arabic and Hebrew love poetry.'' IN: Lazar & Lacy. ''Poetics of Love in the Middle Ages'', George Mason University Press 1989, {{ISBN|0-913969-25-7}} ;١٩٩٠ەکان # {{بیرخستنەوە|یەکەم١=Bruce |دوایین١=Bagemihl |سەردێڕ=Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity|بڵاوکەرەوە=St. Martin's Press|ساڵ=١٩٩٩|ژپنک=٠-٣١٢-١٩٢٣٩-٨|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=5CbRGV8AAIQC}} # Bérubé, Allan, ''Coming out under Fire: The History of Gay Men and Women in World War Two'', New York: MacMillan 1990, {{ISBN|0-02-903100-1}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٧|سەردێڕ=Two spirit people: American Indian, lesbian women and gay men |نووسەر١=Brown, Lester B. |editor1=Lester B. Brown |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٨٩٠-٠٠٠٣-٣|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=AwnQBETJsvEC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٠|سەردێڕ=Handbook of medieval sexuality |یەکەم١=Vern L. |دوایین١=Bullough |یەکەم٢=James A. |دوایین٢=Brundage |بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٣-٣٦٦٢-٤|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=PgSI1gvKhtAC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٥|سەردێڕ=Gay New York: Gender, Urban Culture, and the Making of the Gay Male World, 1890–1940 |نووسەر١=Chauncey, George |edition=reprint, illustrated |بڵاوکەرەوە=Basic Books |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٦٥-٠٢٦٢١-٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=QCkEAQAAIAAJ}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٠|سەردێڕ=Encyclopedia of homosexuality (2 Volumes) |یەکەم١=Wayne R. |دوایین١=Dynes |یەکەم٢=Warren |دوایین٢=Johansson |یەکەم٣=William A. |دوایین٣=Percy |یەکەم٤=Stephen |دوایین٤=Donaldson |بڵاوکەرەوە=Garland Pub. |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٤٠-٦٥٤٤-٧|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=TYyGAAAAIAAJ}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٣|سەردێڕ=Odd girls and twilight lovers: a history of lesbian life in twentieth-century America |نووسەر١=Faderman, Lillian|edition=4 |بڵاوکەرەوە=Columbia University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣١-٠٧٤٨٨-٩|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=44i96GWYxSQC}} # Hinsch, Bret, ''Passions of the Cut Sleeve: The Male Homosexual Tradition in China'', The University of California Press, 1990, {{ISBN|0-520-06720-7}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٤|سەردێڕ=Outing: shattering the conspiracy of silence |نووسەر١=Johansson, Warren |نووسەر٢=William A. Percy |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-٥٦٠٢٤-٤١٩-٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-lZ903C-dkMC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٤|سەردێڕ=Sex in America: a definitive survey |نووسەر١=Michael, Robert T. |بڵاوکەرەوە=Little, Brown |ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٦-٩١١٩١-٧|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=PkjmGwAACAAJ}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٨|سەردێڕ=Pederasty and Pedagogy in Archaic Greece |نووسەر١=Percy, William Armstrong |بڵاوکەرەوە=University of Illinois Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٥٢-٠٦٧٤٠-٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=TCvoj1efp8UC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٨٧|سەردێڕ=Compañeras: Latina lesbians (an anthology) |نووسەر١=Ramos, Juanita |بڵاوکەرەوە=Latina Lesbian History Project |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ElVnAAAAMAAJ}} # Rousseau, George, ''Perilous Enlightenment: Pre- and Post-Modern Discourses—Sexual, Historical'', Manchester University Press 1991, {{ISBN|0-7190-3301-2}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٢|سەردێڕ=Sexuality and eroticism among males in Moslem societies |نووسەر١=Schmitt, Arno |نووسەر٢=Jehoeda Sofer |editor1=Arno Schmitt |editor2=Jehoeda Sofer |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-٥٦٠٢٤-٠٤٧-١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Kw_BVSVmNsUC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٩|سەردێڕ=An American obsession: science, medicine, and homosexuality in modern society |نووسەر١=Terry, Jennifer |بڵاوکەرەوە=University of Chicago Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٧٩٣٦٧-٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=C6pGoWWLfhEC}} ;٢٠٠٠ەکان # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٥|سەردێڕ=Regulating sex: the politics of intimacy and identity |یەکەم١=Elizabeth |دوایین١=Bernstein |یەکەم٢=Laurie |دوایین٢=Schaffner |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٩٤٨٦٩-٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YQzW5I2RGNcC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٢|سەردێڕ=Before Stonewall: activists for gay and lesbian rights in historical context |نووسەر١=Bullough, Vern L. |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-٥٦٠٢٣-١٩٣-٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=A7x_VnES2esC}} # {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Greeks And Greek Love: A Radical Reappraisal of Homosexuality In Ancient Greece|نووسەر=Davidson, James|ساڵ=٢٠٠٧|ژپنک=٠-٢٩٧-٨١٩٩٧-٦|بڵاوکەرەوە=Weidenfeld & Nicolson}} # {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gunther |یەکەم=Scott Eric |ڕێکەوت=٢٠٠٩|سەردێڕ=The Elastic Closet, A History of Homosexuality in France, 1942-present |شوێن=New York |بڵاوکەرەوە=Palgrave Macmillan |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣٠-٥٩٥١٠-١}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٤|سەردێڕ=The lavender scare: the Cold War persecution of gays and lesbians in the federal government |نووسەر١=Johnson, David K. |بڵاوکەرەوە=University of Chicago Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٤٠٤٨١-٣|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=_FM_hkMdxpIC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٣|سەردێڕ=Historical dictionary of the lesbian liberation movement: still the rage |نووسەر١=Myers, JoAnne |بڵاوکەرەوە=Scarecrow Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٠٨-٤٥٠٦-٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=dzYbAAAAYAAJ}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٢|سەردێڕ=Queering India: same-sex love and eroticism in Indian culture and society |نووسەر١=Vanita, Ruth |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٩٢٩٥٠-٩|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=I9rrucxQbmEC}} === وتارە ڕۆژنامەیییەکان === # {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=On the Prevalence of Homosexuality and Bisexuality, in a Random Community Survey of 750 Men Aged 18 to 27 |دوایین=Bagley |یەکەم=Christopher |دوایین٢=Tremblay |یەکەم٢=Pierre |شوێن=New York |بڵاوکەرەوە=Haworth Press |ساڵ=١٩٩٨|journal=Journal of Homosexuality |بەرگ=٣٦|issue= 2 |issn=0091-8369 |oclc=٩١١٢٩٣٩١|doi=10.1300/j082v36n02_01 |پەڕەکان=١–١٨}} # {{بیرخستنەوە|doi=10.2307/374839 |سەردێڕ=The Homophobic Imagination |دوایین=Crew |یەکەم=Louie |دوایین٢=Norton |jstor=374839 |یەکەم٢=Rictor |شوێن=3, Nov 74 |بەرگ=٣٦|issue=3 |پەڕەکان=٢٧٢–٩٠|journal=College English |issn=0010-0994 |ساڵ=١٩٧٤|oclc=٤٢٧٠٩٢٢١١}} # {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=New Evidence of Genetic Factors Influencing Sexual Orientation in Men: Female Fecundity Increase in the Maternal Line |دوایین=Iemmola |یەکەم=Francesca |دوایین٢=Ciani |یەکەم٢=Andrea Camperio |بڵاوکەرەوە=Springer |format=Article |ساڵ=٢٠٠٩|journal=Archives of Sexual Behavior |پەڕەکان=٣٩٣–٣٩٩|بەرگ=٣٨|شوێن=no. 3 |issn=0004-0002 |oclc=٣٦٠٢٣٢٥٢٦|doi=10.1007/s10508-008-9381-6 |ناونیشان=http://www.springerlink.com/content/l6104277w82137x4 |pmid=١٨٥٦١٠١٤}}{{بەستەری مردوو|url=http://www.springerlink.com/content/l6104277w82137x4 |date=شوباتی ٢٠٢٠}} # {{بیرخستنەوە|doi=10.1126/science.1887219 |سەردێڕ=A difference in hypothalamic structure between heterosexual and homosexual men. |دوایین=LeVay |یەکەم=Simon |ساڵ=١٩٩١|journal=Science |پەڕەکان=١٠٣٤–٧|issue=5023 |بەرگ=٢٥٣|issn=0036-8075 |oclc=١٢١٦٥٥٩٩٦|ناونیشان=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/253/5023/1034 |pmid=١٨٨٧٢١٩}} # {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Fraternal Birth Order and Ratio of Heterosexual/Homosexual Feelings in Women and Men |یەکەم٩=N |دوایین٩=Martin |یەکەم٨=J |دوایین٨=Bailey |یەکەم٧=M |دوایین٧=Wright |یەکەم٦=S |دوایین٦=MacGregor |دوایین=McConaghy |یەکەم٥=M |یەکەم=N |دوایین٢=Hadzi-Pavlovic |یەکەم٢=D |دوایین٥=Keller |دوایین٣=Stevens |یەکەم٣=C |دوایین٤=Manicavasagar |یەکەم٤=V | displayauthors = 8|ساڵ=٢٠٠٦|journal=Journal of Homosexuality |پەڕەکان=١٦١–١٧٤|issue=4 |بەرگ=٥١|issn=0091-8369 |oclc=٢٠٢٦٢٩٨٨٥|pmid=١٧١٣٥١٣٣|doi=10.1300/J082v51n04_09 |ناونیشان=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1090513808000688}} === وتارەکانی ئینتەرنێت === # Burr, Chandler. [https://www.theatlantic.com/doc/199706/homosexuality-biology/ Homosexuality and biology]. ''The Atlantic'', June 1997, {{ISSN|1072-7825}}. An overview of recent research in layman's language. # [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/55169.stm BBC News (شوبات ١٩٩٨)]: Fingerprints Study # [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/325979.stm BBC News (نیسان ١٩٩٩)]: Doubt cast on 'gay gene' # {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://my.webmd.com/content/article/22/1728_56075?src=Inktomi&condition=Home+&+Top+Stories |سەردێڕ=WebMD (March 2000) |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080110000912/http://my.webmd.com/content/article/22/1728_56075?src=Inktomi&condition=Home+&+Top+Stories |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}{{cbignore|bot=medic}}: Pointing the Finger at Androgen as a Cause of Homosexuality # [http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/3735668.stm BBC News (تشرینی یەکەم ٢٠٠٤)]: Genetics of homosexuality # James Davidson, ''London Review of Books'', 2 June 2005, [http://www.lrb.co.uk/v27/n11/davi02_.html "Mr and Mr and Mrs and Mrs"]—detailed review of ''The Friend'', by Alan Bray, a history of same-sex marriage and other same-sex formal bonds {{Refend}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{بەستەری پرۆژە خوشکەکان}} * {{dmoz|Society/Gay,_Lesbian,_and_Bisexual/History/|گەی، لێزبیان و دووڕەگەزخواز/مێژوو}} * [http://plato.stanford.edu/entries/homosexuality/ ئینسایکڵۆپیدیای فەلسەفەی ستانفۆرد – ھاوزایەندخوازی] * [http://www.nrttv.com/En/media-video-detail.aspx?Cor=2&Jimare=12125 ڕاپۆرتی ئێن ئاڕ تی لەسەر ھاوزایەندخوازی]{{بەستەری مردوو|url=http://www.nrttv.com/En/media-video-detail.aspx?Cor=2&Jimare=12125 |date=ئابی ٢٠٢١}} * ئەم وتارە [[:en:Homosexuality|بە زمانی ئینگلیزی بخوێنەوە]] {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|کۆمەڵگا|مێژوو|پزیشکی|کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە|سیاسەت|ژینناسی|سێکسناسی|دەروونناسی|فەلسەفە|کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە}} {{وتاری ھەڵبژێردراو|وەشان=٥٣٢٤٥٠|ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠١٧}} </span> [[پۆل:ھاوزایەندخوازی| ]] [[پۆل:ئەوین]] [[پۆل:کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە]] [[پۆل:ئاڕاستەی زایەندی]] [[پۆل:پەیوەندییە کەسییەکان]] [[پۆل:ھاوڕەگەزخوازی]] [[پۆل:کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە لە کوردستان]] 37jt9ng5xpbo9o67c1sjypay2idc16j 0 99215 1592171 1591617 2026-06-19T20:36:47Z Kawanii 76577 1592171 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | name = لەبارچوون | image = Anembryonic gestation.jpg | caption = سۆنۆگرافییەک کە کیسەی دووگیانی پیشان دەدات بەبێ بوونی کۆرپەلە | symptoms = خوێنبەربوونی زێ، ئازار، گرژیی سک | complications = تووشبوون بە میکرۆب، خوێنبەربوون، خەمۆکی | onset = پێش هەفتەی ٢٠ی دووگیانی | causes = کێشەی کرۆمۆسۆمی، کێشەکانی منداڵدان | risks = تەمەنی بەرز، جگەرەکێشان، شەکرە... | diagnosis = سۆنۆگرافی، تاقیکردنەوەی خوێن | prevention = چاودێریی دووگیانی | treatment = چاودێری، چارەسەری پزیشکی }} لەبارچوون، یان لەبارچوونی منداڵ، (بە ئینگلیزی: Miscarriage) کە لە دەربڕینی پزیشکیدا لەبارچوونی خۆنەویستانەی پێ دەڵێن، بریتییە لە کۆتاییهاتنی خۆبەخۆی ماوەی [[دووگیانی|دووگیانیی]] پێش حەفتەی بیستەم، واتا بەر لەوەی [[ئاولەمە|کۆرپەلە]] توانای ئەوەی هەبێت لە دەرەوەی [[مناڵدان|منداڵدانی]] دایکیدا، بە سەربەخۆیی بژییت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo |سەردێڕ=What is pregnancy loss/miscarriage? |وێبگە=NICHD}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |سەردێڕ=Pregnancy loss (miscarriage) |وێبگە=Mayo Clinic}}</ref> لەبارچوون ڕووداوێکی نەخوازراوی سرووشتییە و جیاوازە لە [[لەبەربردن|لەباربردن]]. ئامارەکان ئاماژە بەوە دەدەن کە دە تا بیست لە سەدی دووگیانییە تۆمارکراوەکان تووشی لەبارچوون دەبن و زۆربەی جاریش ئەم ڕووداوە لە سەرەتای دووگیانیدا ڕوو دەدات. لەبارچوون یەکێک لە گەورەترین و دیارترین کێشەکانی دووگیانییە و هۆکارەکەی زۆربەی جار گرفتی [[کرۆمۆسۆم|کرۆمۆسۆمی]] و کێشەکانی گەشەی کۆرپەلەیە. لەگەڵ هەڵکشانی تەمەندا، ئەگەرەکانی لەبارچوونیش زیاد دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |سەردێڕ=Pregnancy loss (miscarriage) |وێبگە=Mayo Clinic}}</ref> == نیشانەکان == نیشانەکانی لەبارچوونی منداڵ دەکرێت لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی دیکە بگۆڕێت. بەڵام خوێنبەربوونی زێ لە نیشانە دیارەکانی لەبارچوونی منداڵە، کە دەکرێت بە شێوەی پەڵەی تەنک دەست پێ بکات و هەروەها هەندێک جار کڵۆخوێنیش دەبینرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nhs.uk/conditions/miscarriage/symptoms/ |سەردێڕ=Symptoms of miscarriage |وێبگە=NHS}}</ref> کەسی دووگیان، هاوکاتی خوێنبەربوون، دەشێت هەست بە ئازار یان گرژیی بنەوەی سک، یان حەوز بکات. ئازارێک کە هەندێک جار وەک ئازاری سووڕی مانگانە یان بگرە سەخترە. ئازاری کەمەریش بەرەو خوار، یەکێکە لە نیشانە دیارەکانی لەبارچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |سەردێڕ=Pregnancy loss (miscarriage) |وێبگە=Mayo Clinic}}</ref> هەندێک جار ئەگەری هەیە مادەیەکی شل یان تەنراوێک لە زێوە دەربچێت، کە نیشانەیە بۆ کۆتاییهاتنی دووگیانی و سەلماندنی لەبارچوونە. یان ئەگەر نیشانە باوەکانی دووگیانی، وەک هەستیاری، ئازاری سینگ، دڵپڕی و ماندوویەتی، لە پڕ کەم بکەن یان نەمێنن، دەکرێت نیشانەی لەبارچوون بێت. هەڵبەت پزیشکی ئەمە بە مەرجێکی سەرەکی نابینێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nhs.uk/conditions/miscarriage/symptoms/ |سەردێڕ=Symptoms of miscarriage |وێبگە=NHS}}</ref> ئەگەرێکیش هەیە کە لەبارچوون هیچ نیشانەیەکی نەبێت، کە پێی دەگوترێت لەبارچوونی خامۆش یان لەبارچوونی بێدەنگ؛ واتا گەشەی کۆرپەلە وەستاوە و هێشتاکە جەستە هیچ نیشانەیەکی دەرنەخستووە. ئەم حاڵەتە تەنیا بە سۆنۆگرافی یان پشکنینی پزیشکی دەردەکەوێت و کەسی دووگیان خۆی هەست بە هیچ ناکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9688-miscarriage |سەردێڕ=Miscarriage |وێبگە=Cleveland Clinic}}</ref> ''هۆشداری''! [[خوێنبەربوون|خوێنبەربوونی]] زێ، هەمیشە نیشانەی لەبارچوون نییە، بەڵکوو دەکرێت نیشانەی پەڵەخوێنی سەرەتای دووگیانی بێت، کە هەندێک جار ڕوو دەدات و جێی مەترسی نییە. یان نیشانەیە بۆ [[ھەوکردن|هەوکردن]]، هەستیاریی ناوپۆشی منداڵدان، دووگیانیی دەرەوەی منداڵدان، یان تەنانەت خوێنبەربوونێکی کەم، کە [[دووگیانی]] دوای ئەو حاڵەتانەیش بەردەوام دەبێت. کەواتە هەر خوێنبەربوونێک نیشانەی لەبارچوون نییە، بەڵام بە دڵنیایییەوە کەسی دووگیان پێویستە سەردانی نەخۆشخانە بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://my.clevelandclinic.org/health/symptoms/24536-implantation-bleeding |وێبگە=Cleveland Clinic |سەردێڕ=Implantation Bleeding}}</ref> == هۆکارەکان == زۆربەی هۆکارەکانی لەبارچوونی منداڵ پەیوەستە بە گرفتە کرۆمۆسۆمییەکانەوە، کە ڕێگریی لە گەشەی سرووشتیی کۆرپەلە دەکەن. * هەروەها لەگەڵ هەڵکشانی تەمەنی دایکدا ئەگەری لەبارچوون زیاتر دەبێت، بە تایبەت لە ٣٠ساڵییەوە کە کەمکەم مەترسییەکە دەست پێ دەکات و لە ٣٥ساڵیدا پەرە دەستێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nhs.uk/pregnancy/trying-for-a-baby/trying-to-get-pregnant/ |وێبگە=NHS |سەردێڕ=Trying to get pregnant}}</ref> بەڵام ئەمە بە واتای ئەوە نییە کە لەو تەمەنە بە دواوە دووگیانی سەرکەوتوو نابێت. * هەندێک لە نەخۆشییە بنچینەیییەکانی وەک نەخۆشییەکانی تایرۆید(غودەی دەرەقی)، فشاری بەرزی خوێن و نەخۆشییەکانی بەرگریی جەستە، دەتوانن ئەگەرەکانی لەبارچوون زیاد بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9688-miscarriage |وێبگە=Cleveland Clinic |سەردێڕ=Miscarriage}}</ref> * هەوکردن، مادەی کحوولی و مادەی هۆشبەر لە کاتی دووگیانیدا، ئەگەری هەیە زیان بە جەستەی دایک بگەیەنن و لەبارچوون ڕوو بدات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |وێبگە=Mayo Clinic |سەردێڕ=Pregnancy loss (miscarriage)}}</ref> * کێشەکانی منداڵدان و جۆری پێکهاتەی ئەندازەییی [[مناڵدان|منداڵدان]]، ئەگەری هەیە پڕۆسەی [[دووگیانی]] دژوار بکات و لەبارچوون ڕوو بدات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9688-miscarriage |وێبگە=Cleveland Clinic |سەردێڕ=Miscarriage}}</ref> * [[شەکرە|شەکرەی]] کۆنتڕۆڵنەکراو و کێشەی هۆڕمۆنی، لە هۆکارەکانی لەبارچوون هەژمار دەکرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/symptoms-causes/syc-20354298 |وێبگە=Mayo Clinic |سەردێڕ=Pregnancy loss (miscarriage)}}</ref> == دەستنیشانکردن == بۆ دەستنیشانکردنی لەبارچوون، پزیشک سەرەتا نیشانە جەستەیییەکانی وەک خوێنبەربوون، ئازاری سک، گرژیی ماسوولکەیی و پێشینەی دووگیانی، تاوتوێ دەکات. ئەگەر پێویست بکات پشکنینی حەوز، بۆ هەڵسەنگاندنی بارودۆخی زارکی منداڵدان و ڕێژەی خوێنبەربوون، یەکێکە لە شێوازەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nhs.uk/conditions/miscarriage/ |وێبگە=NHS |سەردێڕ=Miscarriage}}</ref> کەڵکوەرگرتن لە سۆنۆگرافی و [[پشکنینی خوێن]] باوترین و سەرەکیترین شێوازە. سۆنۆگرافی دەتوانێت کۆرپەلە، [[ترپە|ترپەی دڵ]] و گەشەی دووگیانی، نیشان بدات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9688-miscarriage |وێبگە=Cleveland Clinic |سەردێڕ=Miscarriage}}</ref> دەرنەکەوتنی هەریەک لەمانە، نیشانەیەکی ئەوتۆیە بۆ لەبارچوون. هەروەها ڕێژەی [[ھۆڕمۆنی کۆریۆنی ھاندەری توخمەڕژێن]] (hCG)ی خوێن، یارمەتیی پزیشک دەدات ڕەوشی دووگیانییەکە باشتر هەڵبسەنگێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.acog.org/womens-health/faqs/early-pregnancy-loss |وێبگە=American College of Obstetricians and Gynecologists |سەردێڕ=Early Pregnancy Loss}}</ref> لە هەندێک حاڵەتدا ئەگەری هەیە ئەنجامی سۆنۆگرافی و پشکنینی خوێن دوای ٤٨ کاتژمێر دووبارە بکرێتەوە. لە دووگیانییەکی سرووشتیدا ڕێژەی هۆڕمۆنی (hCG) لە حەفتەکانی سەرەتادا بەرز دەبێتەوە، بەڵام کەمبوونەوە یان بەرزبوونەوەی نائاساییی هۆڕمۆنەکە، دەکرێت وەک نیشانەی کێشە لە دووگیانیدا، یاخود وەک نیشانەی لەبارچوون وەربگیرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pregnancy-loss-miscarriage/diagnosis-treatment/drc-20354304 |وێبگە=Mayo Clinic |سەردێڕ=Pregnancy loss (miscarriage) - Diagnosis and treatment}}</ref> == کاریگەرییە دەروونی و کۆمەڵایەتییەکان == کاردانەوە دەروونییەکانی لەبارچوون لە دایکێکەوە بۆ دایکێکی تر جیاوازە. بەڵام خەم و ماتەمینی، باوترین کاردانەوەی دەروونییە. زۆرێک لە خەڵکی وا هەست دەکەن ئەندامێکی داهاتوو، هیوا و بەرنامەکانیان لە دەست داوە. بۆ هەندێک کەس خەمەکان سووکەڵەن و بۆ هەندێکی تر سەختن و بەئازارن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tommys.org/baby-loss-support/miscarriage-information-and-support/miscarriage-support/your-feelings-and-emotions-after-miscarriage |وێبگە=Tommys |سەردێڕ=Your feelings and emotions after miscarriage}}</ref> '''باوترین کاریگەرییە دەروونییەکان''' * خەم و ماتەمینی * شۆک و باوەڕنەکردن * تووڕەیی * هەستکردن بە گوناه و خۆسەرکۆنەکردن * خەمۆکی * دابەزینی ئاستی متمانەبەخۆبوون<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tommys.org/baby-loss-support/miscarriage-information-and-support/miscarriage-support/your-feelings-and-emotions-after-miscarriage |وێبگە=Tommys |سەردێڕ=Your feelings and emotions after miscarriage}}</ref> * دابەزینی ئاستی متمانەبەجەستەبوون<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tommys.org/baby-loss-support/miscarriage-information-and-support/miscarriage-support/your-feelings-and-emotions-after-miscarriage |وێبگە=Tommys |سەردێڕ=Your feelings and emotions after miscarriage}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://online.nursing.georgetown.edu/blog/emotional-healing-after-miscarriage-georgetown-nursing/ |وێبگە=Georgetown University |سەردێڕ=Emotional Healing After a Miscarriage}}</ref> توێژینەوە پزیشکییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە دوای لەبارچوون، ئەگەری حاڵەتەکانی دڵەڕاوکێ و خەمۆکیی قووڵ و سترێسی پاش تراوما PTSD، زیاد دەکات، هەرچەند لە زۆربەی کەیسەکاندا، بە تێپەڕینی کات ئاستی کاریگەرییەکەیان دادەبەزێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7085351/ |وێبگە=PubMed Central |سەردێڕ=Post-traumatic stress, anxiety and depression following miscarriage and ectopic pregnancy}}</ref> '''خۆدەربازکردن لە کاریگەییە دەروونییەکان''' دایکێک کە منداڵی لە بار دەچێت، پێویستە لە ڕووی دەروونییەوە زۆر ئاگای لە خۆی بێت و بە شێوەیەکی درووست ڕەفتار لەگەڵ حاڵەتەکەیدا بکات. هەروەها دەوروبەریش لەسەریان پێویستە بە بەرپرسیارێتییەوە مامەڵە لەگەڵ دایکێکدا بکەن کە منداڵی لە بار چووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tommys.org/baby-loss-support/miscarriage-information-and-support/miscarriage-support/your-feelings-and-emotions-after-miscarriage |وێبگە=Tommys |سەردێڕ=Your feelings and emotions after miscarriage}}</ref> * پێویستە دەرفەتی ماتەمینی بدەیت بە خۆت و هەستەکانت سەرکوت نەکەیت. * لەگەڵ هاوژین، خانەوادە، یان هاوڕێ جێی متمانەکانت بدوێ. * بە پێی پێویست پشوو بدە بە خۆت و تەندرووستیی خۆت لە بیر مەکە. * ئەگەر پێویستی کرد، هاوکاریی لە پسپۆڕی دەروونی یان دەروونناس وەربگرە و سەردانی ئەو گرووپانە بکە، کە لە هەمان بارودۆخی دەروونیی تۆدان. * خۆت بە هۆکار مەزانە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nhs.uk/conditions/miscarriage/ |وێبگە=NHS |سەردێڕ=Miscarriage}}</ref> چونکە زۆربەی کەیسەکانی لەبارچوون، بە هۆی کێشەکانی کرۆمۆسۆمەوەیە، یان هۆکارێکی هەیە کە لە دەرەوەی کۆنتڕۆڵی دایکوباوکەوەیە. '''کاردانەوەی خانەوادە و هاوڕێیان''' ''ڕەفتارە گونجاوەکان''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.parents.com/pregnancy/complications/what-to-say-when-someone-has-had-a-miscarriage/ |وێبگە=Parents |سەردێڕ=What to Say When Someone Has Had a Miscarriage}}</ref> * ڕێز لە ماتەمینی کەسەکە بگرە. * زیاتر گوێی لێ بگرە وەک لەوەی ئامۆژگاریی بکەیت. * ڕستەکانی وەک «بەداخەوەم کە ئەمە ڕووی داوە»، بەکار بێنە. * لە حەفتەکان و مانگەکانی دوای ڕووداوەکەش، هەوڵ بدە هەواڵی کەسەکە بپرسیتەوە. ''ڕەفتارە نەگونجاوەکان''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.parents.com/pregnancy/complications/what-to-say-when-someone-has-had-a-miscarriage/ |وێبگە=Parents |سەردێڕ=What to Say When Someone Has Had a Miscarriage}}</ref> * ڕووداوەکە بە کەم مەبینە. * خۆت لەم ڕستانە بپارێزە، «خۆ جارێ مناڵ درووست نەبووبوو.» یان «جارێکی تر دووگیان دەبیتەوە.» * سەرکۆنەی کەسەکە مەکە. بە دوای خەتاباردا مەگەڕێ. * کەسەکە ناچار مەکە بە خێرایی هەموو شتێک لە بیر بکات. توێژینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە کۆمەڵگە زۆر جار ئەم جۆرە خەم و ماتەمینییەی لەبارچوون بە هەند وەرناگرێت و بە شێوەی درووست مامەڵەی لەگەڵ ناکات، بۆیە کەسەکە سەرباری خەمی خۆی هەست بە تەنیایی دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://bmcwomenshealth.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12905-018-0672-3 |وێبگە=BMC Women's Health |سەردێڕ=Women's experiences of social support following miscarriage}}</ref> == سەرچاوەکان == {{تووڵی دەروازە|ژن|پزیشکی|دەروونناسی|ژینناسی}} {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Miscarriage}} [[پۆل:CS1 errors: periodical ignored]] [[پۆل:مناڵدان]] [[پۆل:لەبارچوون]] [[پۆل:بەبەری]] [[پۆل:پزیشکیی زان]] [[پۆل:زاراوە پزیشکییەکان]] [[پۆل:لەبەرچوون]] i515it2mc5tl2jszwo1arzef3rtr410 0 103647 1591977 1591704 2026-06-19T12:06:07Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591977 wikitext text/x-wiki  {{زانیاریدانی ڕووبار|name=خەرەندی ڕەواندز{{ھن}}دۆڵی ڕەواندز|image_name=خه ره ند رواندز.jpg}} '''دۆڵی ڕەواندز''' یان '''خەرەندی ڕەواندز'''، [[دۆڵ|دۆڵێکە]] دەکەوێتە شاری ڕەواندز لە دامێنی بەردین کە بە دوو دۆڵی قووڵ دەورە دراوە، یەکەمیان ناوی ''خەرەندە'' و دووەمیان ''خاڵەڕەشە''.<ref>موسوعة أربیل السیاحیة ، 2014 ، ص 123</ref> خەرەند دەکەوێتە لای ڕۆژھەڵاتی نێوان شاری [[ڕەواندز]] و [[چیای ھەندرێن]]. خەڵکی [[ڕەواندز]] ئەم دۆڵە بە دۆڵی مەرگ و دۆڵی خۆکوشتن ناودەبەن. دەگوترێ، ناوی یەکەم، دۆڵی مەرگ، لەبەر ئەوە وا ناونراوە، چوونکە لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانیی یەکەمدا]]، دوای ئەوەی ھێزەکانی ڕووسیا دامێنی [[چیای ھەندرێن|چیای ھەندرێنیان]] لە ساڵی ١٩١٦دا گرت، ئێوارەیەک ھێزەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووسیا]] خۆیان ئامادەکرد بۆ ھێرشکردنە سەر شاری [[ڕەواندز]] و دەستیان کرد بە تۆپبارانکردنی. لەگەڵ دابەزینی تاریکی، ھێرشەکە دەستی پێکرد و بە ھۆی ئاشنا نەبوونی سوپای ڕووسیا بە زەوییەکە، نزیکەی ٦٧٠ سەربازی ڕووسیا لە دۆڵەکە کەوتنە خوارەوە. دەوترێت زۆربەیان خەڵکی [[قەوقاز]] بوون. ناوی دووەم، دۆڵی خۆکوژی، دەگەڕێتەوە بۆ [[خۆکوشتن|خۆکوشتنی]] خۆشەویستان، کە زۆربەیان بە ھۆی دژایەتیی دایک و باوکیان و ڕەتکردنەوەی ڕێگەدان بە ھاوسەرگیری بەپێی نەریتە میراتییەکان ڕوویانداوە.<ref name="مولد تلقائيا2">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=629485|سەردێڕ=محي الدين محمد يونس - خرند أو وادي الموت |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190301140515/http://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=629485 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئازاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئایاری ٢٠٢١}}</ref> '''خاڵەڕەش''' [[پەڕگە:كلي_رواندز.jpg|وێنۆک|خاڵە ڕەش]] دەکەوێتە لای ڕۆژئاوای شاری [[ڕەواندز]] و ناوی خاڵەڕەشە و بەسەر سێ بەشدا دابەشکراوە: خاڵەڕەشی یەک، خاڵەڕەشی دوو، خاڵ ڕەشی سێ. خاڵ ڕەش ڕووەکێکی بەھاریی خۆڕسکە و لە ناوچە شاخاوییەکان بە تایبەتی لەم دۆڵەدا بە شێوەیەکی زۆر گەشە دەکات.<ref name="مولد تلقائيا1">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://bot.gov.krd/arabic/erbil-province/rawanduz|سەردێڕ=رواندز {{!}} كوردستان المدهشة - الموقع الرسمي للسياحة في كوردستان |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210516170343/http://bot.gov.krd/arabic/erbil-province/rawanduz |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئایاری ٢٠٢١}}</ref><ref name="مولد تلقائيا3">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://district-rwandz.blogspot.com/2017/09/6t67.html|سەردێڕ=6t67 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210425193115/http://district-rwandz.blogspot.com/2017/09/6t67.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی نیسانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئایاری ٢٠٢١}}</ref> == پێشانگا == <gallery> پەڕگە:كاولوكا_وخلفها_مدينة_رواندز.jpg|link=ملف:كاولوكا_وخلفها_مدينة_رواندز.jpg|alt=كاولوكا وخلفها مدينة رواندز| کاولۆکان و لە پشتییەوە شاری ڕەواندز پەڕگە:IMG-20210417-WA0002(وادي_رواندز_(_خه_ره_ند.jpg|link=ملف:IMG-20210417-WA0002(وادي_رواندز_(_خه_ره_ند.jpg|alt=وادي رواندز ( خه ره ند)| دۆڵی ڕەواندز پەڕگە:(وادي_رواندز_(_خه_ره_ند.jpg|link=ملف:(وادي_رواندز_(_خه_ره_ند.jpg|alt=كلي ( خال رش )| خاڵەڕەش پەڕگە:وادي_رواندز.jpg|link=ملف:وادي_رواندز.jpg|alt=وادي رواندز في شتاء 2022| دۆڵی ڕەواندز لە زستانی ٢٠٢٢ پەڕگە:خرند.jpg|link=ملف:خرند.jpg|alt=خرند| خەرەند </gallery> == سەرچاوەکان == [[پۆل:دۆڵەکان]] [[پۆل:ڕەواندز]] [[پۆل:ڕووبارەکانی کوردستان]] <references /> {{تووڵی دەروازە|کوردستان|عێراق}} 0u25puxf661iohzkc8u2nn7s2r0mczo 0 120863 1592278 1400502 2026-06-20T03:19:25Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1592278 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | show_name = The King's Dream<br>خەونی پاشاکە<br>대왕의 꿈 | show_name_2 = خەونی پاشای مەزن<br/>خەونی ئیمپراتۆرەکە<br/>خەونی پاشاکە | image = The_King's_Dream_poster.jpg | caption = پۆستەری دراما | camera = Multi-camera | picture_format = | runtime = شەممان و یەکشەممان کاتژمێر ٢١:٤٠ ([[Korea Standard Time|KST]]) | writer = یۆ دۆنگ-یۆن<br/>کیم سۆن-دۆک | director = شین چانگ-سۆک<br/>کیم سانگ-ھوی | producer = ھان جوون-سۆ | starring = [[چوی سو-جۆنگ]] <br/> [[کیم یوو-سۆک]] <br/> [[پارک جوو-می]] <br/> [[ھۆنگ ئون-ھی]] <br/> [[لی یۆنگ-ئا]] | country = [[کۆریای باشوور]] | network = [[سیستەمی پەخشی کۆری]] | first_aired = {{start date|2012|9|8}} | last_aired = {{end date|2013|6|9}} | num_episodes = ٧٠ + ٥ تایبەتی | opentheme = "ڕێکای دڵەکە" لەلایەن [[جێستکا جونگ]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Hong|یەکەم١=Grace Danbi|سەردێڕ=SNSD Jessica to Sing OST for ''The King's Dream''|ناونیشان=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/14114/snsd-jessica-to-sing-ost-for-the-kings-dream|وێبگە=enewsWorld|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٤|ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160329120501/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/14114/snsd-jessica-to-sing-ost-for-the-kings-dream|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئازاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Sunwoo|یەکەم١=Carla|سەردێڕ=Jessica sings for KBS drama|ناونیشان=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2958967|وێبگە=[[Korea JoongAng Daily]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٤|ڕێکەوت=٦ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217131630/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/Article.aspx?aid=2958967|url-status=dead}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Hong|یەکەم١=Grace Danbi|سەردێڕ=SNSD Jessica's ''Heart's Way'' MV for ''The King's Dream'' Released|ناونیشان=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/15983/video-snsd-jessicas-hearts-way-mv-for-the-kings-dream-released|وێبگە=enewsWorld|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٤|ڕێکەوت=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160329140205/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/15983/video-snsd-jessicas-hearts-way-mv-for-the-kings-dream-released|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئازاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | preceded_by = [[گوانگیتۆ، داگیرکەرە مەزنەکە]] | followed_by = [[جۆنگ دۆ-جۆن (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|جۆنگ دۆ-جۆن]] | website = http://www.kbs.co.kr/drama/kingsdream }} '''خەونی پاشا''' (بە [[زمانی کۆری|کۆری]]: 대왕의 꿈، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: The King's Dream)، زنجیرە [[درامای کۆری|درامایەکی کۆرییە]] کە لە ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٢ تا ٩ی حوزەیرانی ٢٠١٣ لە شەممان و یەکشەممان کاتژمێر ٢١:٤٠ بۆ ٧١ ئەڵقە، لە کەناڵی [[کەی بی ئێس ١]] پەخشکرا. لە ساڵی ٢٠١٥ ئەم درامایە لە کەناڵی [[کوردسات]] دۆبلاژکراییە سەر زمانی کوردی لە باشوور کوردستان. == چیڕۆک == کیم چونچوو نەوەی پاشا [[جینجیی شیللا|جینجی]]، کاتێ باپیرەی لەسەر تەختی پاشاییەتی لائەبرێت، چونچوو چانسی ئەوەی نابێت بچێتە سەر تەختی پاشاییەتی [[شیللا]]. دواتر [[کیم یو-شین]] ئەبینێت پاشان ئەبنە ھاوڕێی یەکتر، دواتر چونچوو ئەبێتە [[مویۆلی شیللا|پاشا مویۆلی]]. بیست و نۆیەم پاشای [[شیللا]] بۆ یەکخستنەوەی ھەرسێ شانشینەکە [[گۆگۆریۆ]]، [[بایکجی]] و [[شیللا]]. لەوکاتەیا [[کیم یو-شین]] ئەبێتە یەکێک لە مەزنترین ژەنەڕاڵەکان لە مێژووی کۆریادا. == پەراوێزەکان == *[https://en.wikipedia.org/wiki/The_King's_Dream ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ The King's Dream] *[http://asianwiki.com/King%27s_Dream King's Dream - AsianWiki] {{Reflist}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:بەرنامەکانی کوردسات]] [[پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کۆری]] [[پۆل:دراما تەلەڤیزیۆنییەکانی سیستمی پەخشی کۆری]] [[پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی کۆریای باشوور لە ٢٠١٢ دەستی پێکردووە]] [[پۆل:زنجیرە تەلەڤزیۆنییە مێژووییەکانی کۆریای باشور]] [[پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی کۆریای باشوور کە لە ٢٠١٣ کۆتایان ھاتووە]] [[پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە مێژووییەکانی کۆریای باشوور]] saa5izt5ryz766xuhyz6v0q99ph7fck 0 127142 1592286 1444548 2026-06-20T03:36:26Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1592286 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Fedora-logo.svg|وێنۆک|لۆگۆی فێدۆرا وەک نموونەیەک]] '''دابەشکراوەیێکی لینوکس''' ({{بە ئینگلیزی|Linux Distributions}}) یا دابەشکراوەی [[گنو]]/[[لینوکس]] کە زۆر جار بە دابەشکراوە دەخوێنرێتەوە، [[سیستمی بەکارخەری|سیستەمێکی کارگێڕییە]] لە سەر بنەمای [[ناوکی لینوکس]](Linux kernel)، یان سیستەمی بەرێوەبردنی بوخچە (package management system) دروست کراون. بەکارھێنەران، لینوکس زۆرتر بە شێوازی داگرتنی ئەو شتانەی دڵخوازیانن بۆخۆیان دروست ئەکەن. ھەربۆیە بۆ بەشێکی زۆر لە سیستەمی کارپێکردنەکان دابەشکراوەیەکی لینوکس دادەبەزێ بۆ نمونە کۆمپیوتری کەسیی (وەک لینوکس [[لینوکس مینت|مینت]])یان کەڵەکۆمپیوترەکان بەڵام ڕاژەکارەکان کە بۆ بەڕێوەبردنی تۆڕ کەڵکیان لێدەگرن نمونەی دابەشکراوی وەک Rocks Cluster Distribution بەکار ئەھێنن. == مێژوو == [[پەڕگە:GNU-Linux distro timeline 10 9.png|alt=هێڵکاری گەشەسەندنی دابەشکراوەکانی لینوکس.|وێنۆک|هێڵکاری گەشەسەندنی دابەشکراوەکانی لینوکس.]] لە ساڵی ١٩٩١دا [[لینوس تورڤالدس]] پەرەپێدەری [[ناوکی لینوکس]]، یەکەمین وشانی بە ژمارە ٠٫٠١ وشاند. لینوکس لەسەرەتاوە بە شێوازی سەرچاوەکۆد بوو. پاش ماوەیێک دەتوانرا لە جووتێک فلۆپی دیسک بە شێوازی ئیمەیج پاشکەوتان بکردبایێ. دانەیێکی بۆ ناوکی لینوکس و پەڕگەکانی بووت، دانەکەی دیکە بۆ کۆی نەرمەکالاکان گنو بۆ وەگڕخستنی سیستەم. بۆ ئەوەکە قۆناغەکانی دامەزراندن فرە دژوار بوو زۆر یەک لە نەرمەکالاکان بۆ دامەزراندنی سادەیی خولقێنران.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Berlich |یەکەم=Ruediger |سەردێڕ=ALL YOU NEED TO KNOW ABOUT... The early history of Linux, Part 2, Re: distribution |journal=LinuxUser |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠١|ناونیشان=http://oldlinux.org/Linux.old/docs/lu9-All_you_need_to_know_about-The_early_history_of_Linux_part_2.pdf |ڕێکەوتی سەردان={{date|٢٠١٣-٠٥-٠٤|mdy}} |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120728140140/http://oldlinux.org/Linux.old/docs/lu9-All_you_need_to_know_about-The_early_history_of_Linux_part_2.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>دابەسکراوە سەرەتاییەکان لینوکس ئەمانە بوون: * H. J. Lu's "Boot-root":دیسکێکی جووت بۆ ناوکی لینوکس و نەرمەکالاکان، کە بە کەمینە سیستەمێک بکەوێتە کار. * MCC Interim Linux: بۆ دەستپێگەیشتنی گشتی لە زانکۆی مەنجێستێر لە ساڵی ١٩٩٢ ئامادەکرابوو. * Softlanding Linux System (SLS): بەرچاوکراوترین و داخوازترین لینوکس لە ساڵێ ١٩٩٢ تەنھا تایبەتمەندی پشتیوان لە سیستەمی Xی پەنجێرەکان بوو. * Yggdrasil Linux/GNU/X: یەکەمین دابەشکراوە لەسەر [[سی دی]] درووستکرد. دوو دابەشکراوە کە تا ئێستاش ماوەن لەساڵێ ١٩٩٣ وشێندران. دابەشکراوەی SLS کە پشتیوانی لاواز بوو. بەڵام لە پووشەپەڕی ساڵی ١٩٩٣ دابەشکراوەیێکی دیکە بەناوی سڵەکوێر(Slackware) لە سەر بنەمای SLS لە لایەن پەتریک وۆڵکێردینگ ([[:en:Patrick Volkerding|Patrick Volkerding]])وشێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.slackware.com/announce/1.0.php |سەردێڕ=The Slackware Linux Project: Slackware Release Announcement |بڵاوکەرەوە=Slackware.com |ڕێکەوت={{date|١٩٩٣-٠٧-١٦|mdy}} |ڕێکەوتی سەردان={{date|٢٠١١-٠٧-٢٩|mdy}}}}</ref> ھەروا لە مانگی دووانزەی ساڵی ١٩٩٣،[[ئیان مورداک]]بە زیزبوونی لە پڕۆژەیSLS، دێبیانی خولقاند کە بە شێوازی خۆڕایی بڵاوی کردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.debian.org/doc/manuals/project-history/ch-releases.en.html |سەردێڕ=A Brief History of Debian - Debian Releases |وێبگە=debian.org |4=٢٠١٣-٠٥-٠٤ |5=mdy |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئابی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110817004510/http://www.debian.org/doc/manuals/project-history/ch-releases.en.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} |ڕێکەوتی سەردان={{date|٢٠١٤-٠٧-١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئابی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110817004510/http://www.debian.org/doc/manuals/project-history/ch-releases.en.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <br/> تا ئێستا لینوکس، لە بازاری ڕاژە زۆرتر خۆی جێگیر کردووە تا ڕوومێزی. بۆ وێنە لە ٥٠٪ی ڕاژەکانی جیھان بوونی ھەیە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|٢٠١٦-١١-٠٥|mdy}}}}</ref>ئەمەش لە کاتێکدایە لە بازاری ڕوومێزی بەشی بە ٣٫٧٪ دەگەیێ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.w3counter.com/globalstats.php?year=2017&month=1 |سەردێڕ=Browser & Platform Market Share January 2017 |وێبگە=w3counter.com |ڕێکەوت={{date|٢٠١٧-٠١-٣١|mdy}} |ڕێکەوتی سەردان={{date|٢٠١٧-٠٢-٢١|mdy}}}}</ref> == پێکھێنەرەکان == دابەشکراوەیێکی لینوکس بریتییە لە: ناوک واتە لینوکس کێرنەڵ، بوخچە یان کتێبخانە و چەند [[نەرمامێر|نەرمەکاڵای]] بەسوود لە پڕۆژەی [[گنو]]، دۆکیۆمێنتەکان، بەڕێوەبەری پەنجەرەکان و ژینگەی دێسکتۆپ یان ڕومێزیێک. زۆربەی ئەم نەرمەکاڵانە بریتین لە نەرمەکالای [[سەرچاوە کراوە|سەرچاوەکراوە]] و ئازاد کە بە شێوازی باینێری وەرگێڕدراون و لە سەرچاوەی کۆدەکان سوودی لێدەگرن. ئەو دابەشکراوانە کە تایبەت دەبنەوە ئەکرێ ھەیە چەند نەرمەکالایان تێدا بێ کە لە سەرچاوەی کۆدەکان بوونیان نەبێ. وەک باینرێری بڵۆب، پێویست بۆ درایڤی ئامێرەکان و ھتد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.gnu.org/distros/common-distros.html|سەردێڕ=Explaining Why We Don't Endorse Other Systems|ڕێکەوت=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٤|وێبگە=gnu.org|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی نیسانی ٢٠١١|archive-url=https://web.archive.org/web/20110424061731/http://www.gnu.org/distros/common-distros.html|url-status=dead}}</ref> دابەشکراوەیێکی لینوکس دەتوانێت بە شێوازێکی تایبەت لە کۆی تایبەت لە نەرمەکالاکان (وەک نەرمەکالاکان گنو و کتێبخانەکان) لەگەڵ ناوکی لینوکس گرێ درابێت. ئەمەس بۆ ئەوەیە کە پێداویستی و نیازی بەکارھێنەرانی دابین بکا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://swift.siphos.be/linux_sea/whatislinux.html|سەردێڕ=Linux Operating Systems: Distributions|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|وێبگە=swift.siphos.be|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181003201630/http://swift.siphos.be/linux_sea/whatislinux.html#idm3571768989216|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> نەرمەکالاکان زۆر کات لەگەڵ دابەشکراوەکان ھاوئاھەنگ دەبن ئینجا لە لایەن گەشەپێدەران و پشتیوانانی دابەشکراوە بە شێوازی بوخچەیێکی نەرمەکالا (software packages)دەبەسرێنەوە. ئینجا بوخچەی نەرمەکالاکان لە نێو کانگاکان (repositories) واتە لە سەرتاسەری جیھان لەبەردەستن بۆ داگرتن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.howtogeek.com/117579/htg-explains-how-software-installation-package-managers-work-on-linux/|سەردێڕ=HTG Explains: How Software Installation & Package Managers Work On Linux|ڕێکەوت=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٢|وێبگە=howtogeek.com|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|نووسەر=Chris Hoffman}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://mirror-status.centos.org/|سەردێڕ=The status of CentOS mirrors|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|وێبگە=centos.org|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥}}</ref> === بەڕێوەبەری بوخچەکان === سیستەمی بەڕێوەبردنی پاکەتەکان، بە کۆی ئامرازەکان و شێوازەکانی پەڕگە کە بە یەکەوە بۆ دامەزراندن، بەڕۆژکردنەوە و سڕینەوەی نەرمەکالاکان لە لینوکس دەوترێت. دوو سیستەمی بەرچاوکراوی بەرێوەبردنی پاکەتەکان بریتین لە دێبیان(Debian) و رێدھەت(Red Hat). فێدۆرا(Fedora)، رێدھەت(Red Hat) و سێنت ئۆ ئێس(CentOS) بەگشتی سود لەسیستەمی rpm دەگرن (پەڕگەکانی rpm.)، لە کاتێک دا دێبیان(Debian)، ئوبونتو(Ubuntu) و مینت(Mint) سود لە سیستەمی dpkg دەگرن (پەڕگەکان deb.). جێنتوو(Gentoo) سوو لە سیستەمێک دەگرێت بە ناوی Portage وە ئاچ یان ئارک(Arch) سود لە tarballs دەگرێت (پەڕگەکانی tar.). تەنھا جیاوازی ئەم سیستەمانە ئەوەیە کە چۆن پەڕگەکان دادەمەزرێنن و ھەڵیدەگرن.<br/> ئیمکانی ھەیە پێتان خۆش بێت کە بزانن چی لە نێو پەڕگەکانی rpm، .deb. یا tar. ھەیە. شایەت سەرسام بن کاتێک بزانن تەنھا پەڕگەیێکی ئارشێڤی کۆنە وەک  Zip. ی تێدایە، ئەوەش بریتییە لە کۆدی نەرمەکالا و  فەرمانەکانی دامەزراندن و  ڕیزکردنی پەڕگەکان (کە چ پەڕگەو نەرمەکالایێکی دیکەی پێویستە بۆ دامەزراندن)، ئەو شوینە کە پەڕگەی پەیکەرسازییەکەی دەبێ بوونی ھەبێ، کوێیە. ئەو نەرمەکالا کە دەبێ تەواو ئەم فەرمانانە بخوێنێت و جێبەجێی بکات پێ دەڵێن بەڕێوەبەری پاکەت(package manager). <strong>دێبیان(Debian)، ئوبونتو(Ubuntu) و مینت(Mint) و... ھتد.</strong><br/> دێبیان(Debian)، ئوبونتو(Ubuntu) و مینت(Mint) و  دابەسکراوەکانی دیکە کە لەسەر دێبیان لەدایک بوون سوود لە  پەڕگەکانی deb.  و  dpkg واتە سیستەمی بەڕێوەبردنی پاکەتی دێبیان دەگرن. لێرە دوو ڕێگا بۆ دامەزراندنی نەرمەکالا لە سەر سیستەم ھەیە.<br/> == جۆرەکانی دابەشکراوەکانی لینوکس == دابەشکراوەیێکی لینوکس دەتوانێت لە یەکێکی لە پۆلەکانی خوارەوە جێگیر بکرێت: * بازرگانی یان نابازرگانی. * وشێندراوە بۆ سوودگرتنی پیشەسازی یا کەسایەتی. * وشێندراوە بۆ ڕاژەکارەکان (سێرڤێر)، کۆمپیوتری ڕوومێزی یا ھەڵگر یان سیستەمی تەلەفۆنەکان. * وشێندراوە بۆ بەکارھێنەرە پێشکەوتووەکان یان ئاساییەکان. * مەسرەفی گشتی یان مەسرەفی تایبەت وەک دیواری ئاگر، ڕێگەپەیداکەری تۆڕ. * وشێندراوە بۆ ڕەقەکالایێکی تایبەت. * وشیندراوە بۆ تاقمە ئان ئامانجێکی تایبەت بۆ وینە بۆ نابینایان، یان بۆ میوزیک و دەستکاریکەری ڤیدیۆ. * وشیندراوە بۆ ئاسایشی تایبەتی تۆڕە لە ڕاژەکان. * وشیندراوە بۆ ڕەقەکالا جیاوازەکان. جیاوازی دابەشکراوەکانی لینوکس بۆ بواری تەکنیکی، ڕێکخراوەکان وە فەلسەفەی ڕەوشتی خولقێنەران و بەکارھێنەرانیان دەگەڕێتەوە. بە یارمەتی مۆڵەتدان یان ڕێپێدانی نەرمەکالای ئازاد ھەر بەکارھێنەرێک دەتوانێت بە زانست لە بواری لینوکس و پەیکەرسازی نەرمەکالا، بە دەستکاریکردن و گۆڕانی دابەشکراوەکان، دابەشکراوەی تایبەت بە خۆی درووست بەکات. == دابەشکراوە بەرچاوکراوەکانی لینوکس == ماڵپەڕی دیسترۆواچ ([[:en:DistroWatch|DistroWatch]]) زۆر یەک لە دابەشکراوەکانی لینوکس پێرست دەکا، ھەر وا ریزیان دەکا لە بواری ترافیکی داگرتن. بونیاتی [[ویکیمیدیا]] پشکنینی سەردانکەرەکانی ماڵپەرەکان WMF تا ساڵی ٢٠١٥ نیشانی دا، کە داخوازترین سیستەمی کارپێکردنەکان بەتایبەت دابەشکراوەکانی لینوکس بە ئامار. زۆربەی ئەم دابەشکراوانە لە خوارەوە نووسراون: * [[دیبیان|دێبیان]]: دابەشکراوەیێکی نابازرگانی کە لەلایەن کۆمەڵگای گەشەپێدەرانی خۆبەخش پەرە دەستینێت ئەم جەماوەرە زۆر گرینگی بە یاساو [[ڕێسا]]ی ناو خۆیان بۆ پرۆژەکانی دێمۆکراتیک و ئازاد دەدەن. ** [[لینوکس مینتی دێبیان]]: دابەشکراوەییک کە سوود دەگرێ لە پاکەتەکانی دێبیان بەجیاتی ئوبونتو. ** [[نۆپیکس]]: یەکەمین دابەشکراوە کە لەسەر سی دیێکی زیندوو جێبەجێ دەبێ، ھەڵگرە بێ دامەزراندن ئیشدەکا و لە دێبیان جودا بووەتەوە. ** [[ئوبونتو]]:دابەشکراوەیێک لە سەر بنەمای [[دێبیان]] کە لەلایەن کۆمپانیایێکی بریتانی بە ناوی کانۆنیکال بۆ ڕاژەکان. ڕوومێزیەکان، تەلەفۆنە ھۆسمەندەکان و ئینتەرنێتی شتەکان وشیندراوە. *** [[لینوکس مینت]]: دابەشکراوەیێک لە سەر ئوبونتو بە توانایی پاڵپستی لە چەندین ڕوومێزی وەک گنوم٣ و ٢ ھەروا سینێمۆن. *** [[لینوکسی ئێلێمێنتری|ئێلیمێنتەری]]: دابەشکراوەیێک لە سەر بنەمای ئوبونتو کە تیشکۆی خستوەتە سەر قەشەنگی و سادەیی بێ لەدەست دانی کارایی سیستەمی کارپێکردن. *** [[کوبونتو]]: وشانی ڕوومێزی KDE لە سەر [[ئوبونتو]] یە. *** [[ترێسکوێڵ]]: دابەشکراوەیێک لە سەر [[ئوبونتو]] کە جێگیر کراوە لە ناوکی ئازادی [[لینوکس]] و نەرمەکالای ئازاد. * [[فێدورا|فێدۆرا]]:دابەشکراوەیێکی کۆمەڵایەتی لە لایەن کۆمپانیای ئەمریکی Red Hatە کە جێگری کۆمپانیای پێشتر Red Hat Linux ە. ئامانجی ئەوەیە کە تاقیکردنەوەی نەرمەکالاکانی سەرچاوەکراوە پێش سوودگرتن لە رێدھەتی بازرگانی(Hat Enterprise) لە لایەن بەکارھێنەران بێ. ** [[ڕێدھات]]: بە کورتە (RHEL)، دابەشکراوەیێک لە فێدۆرا، پشتیوانی لە لایەن کۆمپانیای کڵاوسوور (رێدھەت). ئامانج لەم دابەشکراوە تاقیکردنەوە لە ویستگەی کاری و ڕاژەکان بە شێوازی پاراو، قایم و بێ کێشەیە. ** [[سەنتئۆس]]: دابەشکراوەیێک لە سەرچاوەکانی رێدھەت، لەلایەن کۆمەلێک لە گەشەپێدەران و پەرەپێدەرانی خۆبەخش بەڕێوە دەچێت. لەگەڵ رێدھەت باشسازی کراوە بە شێوازی ١٠٠٪ لەگەڵ نەرمەکالاکان و سەرچاوەی کۆدەکانی. ** [[لینوکسی ئۆراکڵ|ئۆراکڵ]]:دابەشکراوەیێک لە سەر رێدھەتی بازرگانی(Red Hat Enterprise) کە لەلایەن [[ئۆراکڵ]] پاڵپشتی دەکرێت. ** [[سێنتیفیک لینوکس]]: دابەسکراوەیێک لە سەر سەرچاوەکانی رێدھەت کە لەلایەن [[:en:Fermilab|Fermilab]] دەستکاری دەکرێت. * [[مەندریڤا لینوکس]]: دابەشکراوەیێکە کە لە رێدھەت کە زۆرتر لە لایەن بەشێک لە وڵاتەکانی ئەورووپا و بەرزیڵ خوازیاری ھەیە. لە لایەن کۆمپانیایێکی فەرەنسی ھەر بەم ناوە پشتیبانی دەکرێت. پاش داخستنی ئەم کۆمپانیا بە ھۆی قەیرانی ئابووری بە ناوی [[:en:OpenMandriva Lx|OpenMandriva Lx]] بۆ دانرا کە لە لایەن خوازیاران پشتیوانی دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://blog.mandriva.com/en/2012/05/17/mandriva-linux-will-return-to-the-community/ |سەردێڕ=Mandriva Linux will return to the community |وێبگە=mandriva.com |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150523070604/http://blog.mandriva.com/en/2012/05/17/mandriva-linux-will-return-to-the-community/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠١٥|df=mdy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150523070604/https://blog.mandriva.com/en/2012/05/17/mandriva-linux-will-return-to-the-community/ |date=٢٣ی ئایاری ٢٠١٥ }}</ref><ref name="lwn-distributions">{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = https://lwn.net/Distributions/ | سەردێڕ = The LWN.net Linux Distribution List | ڕێکەوتی سەردان = ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥| بڵاوکەرەوە = [[LWN.net]]}}</ref> ** [[مەگیا]]: دابەشکراوەیێک لە مەندریڤا کە لە ساڵی ٢٠١٠ وشێندرا. ** [[پی سی لینوکس ئۆئێس]]:دابەسکراوەیێک لە مەندریڤا کە بە چەندین پاکەت یان بوخچەی تایبەت بۆ کۆمپیوتری ڕوومێزی وشێندرا. ** [[ڕۆزا لینوکس]]: دابەشکراوەیێک لە مێندریڤا کە ئێستا سەربەخۆ گەشە دەستێنێت. * [[ئۆپن سوسە]]:دابەشکراوەیێکی گشتی کە زۆرتر کۆمپانیای ئاڵمانی سووزە([[:en:SUSE|SUSE]]) پشتیوانی لێدەکا. * [[ئارچ لینوکس]]: دابەشکراوەیێکی سادە و سووکەلە کە جاد ڤینت (Judd Vinet) تا ٢٠٠٧ بەڕێوەی برد. بەڵام ئێستا ئەیرۆن گریفن(Aaron Griffin) پڕۆژەکە چاودێری دەکا. چاودیری گەشەپێدانی ئاچ وەک [[فری بی ئێس دی]] وایە. زۆربەی سەرچاوەکانی نافەرمین و لەسەر یاساو رێسای KISS دامەزراوە. ** [[مەنجارۆلینوکس]]:دابەشکراوەیێک لە سەر بنەمای ئاچ کە بە شیوازی گرافیکی بۆ سادەکردنی ئیش وبەھرەی بەکارھێنەرانی سەرەتایی وشێندراوە. پاکەتەکانی Rolling لە کانگاکانی ئارچ بۆ تاقیکردنەوە و ئاسایشی فرەتری تێدا جێبەجێدەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://manjaro.github.io/New-Security-Policy-Report/ |سەردێڕ=New Security Policy Report |بڵاوکەرەوە=Manjaro Linux |وێبگە=manjaro.github.io |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171203075203/http://manjaro.github.io/New-Security-Policy-Report/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * [[جێنتو]]: دابەسکراوەیێک بۆ بەکارھێنەرە پێشکەوتووەکان. دابەسکراوەیێکی ناسراووەک [[فری بی ئێس دی]] (FreeBSD)بۆ وەرگێڕان (کامپایل) کردنی پاکەتەکانە لە سەرچاوەی کۆدە. ** [[کڕۆم ئۆئێس|کرۆم ئۆ ئێس]]: سیستەمی بازرگانی [[گووگڵ|گووڵ]](لەسەر جێنتوو خۆی گرتووە) بە گشت بۆ جێبەجێکردنی ئەپەکانی وێب بناغە نراوە. *** [[کرۆمیۆم ئۆ ئێس]]: وشانی تەواو لە [[کڕۆم ئۆئێس|کرۆم ئۆ ئێس]]، سەرچاوەکراوەیە. * [[سڵەکوێر]]: یەکێک لە سەرەتاییە دابەشکراوەکانی لینوکسە کە لە ساڵی ١٩٩٣ وشیندرا، ھاوشیوە [[یونیکس]]ە. لە لایەن دوایین بەکارھێنەرانی بریار درا کە ھاوشێوەی یونیکس بمینێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://rlworkman.net/howtos/slackbasics.pdf|سەردێڕ=Slackware Linux Basics, Chapter 2|وێبگە=rlworkman.net|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> == دابەشکراوە سووکەلەکان لینوکس == دابەشکراوە سووکەلەکان لینوکس زۆرتر بۆ کۆمپیوترە کۆنەکان و ئەو ئیشانە خولقێنراوەن کە پێویستیان بە سووک بوونە، ھۆکاریش دەگەڕێتەوە بۆ ڕەقکالای لاواز. فەلسەفەکەی ئەوەیە کە لەبواری ئابووری بەکارھێنەر نەخاتە ژێر گوشاری ئابووری. کۆی دابەسکراوە سووکەلەکان لینوکس لێرە دەتوانن ببینین. {{main|دابەشکراوە سووکەلەکان لینوکس}} == دامەزراندن بە شیوازی زیندوو(CD/USB) == دابەشکراوەیێکی زیندووی لینوکس، دابەشکراوەیێکی لینوکسە کە توانایی بووتی ھەیە لەسەر دیسکێک یان فلاشێک بە جیاتی بووتکردن و دامەزراندن لە سەر پەپکە یان ھاردێک. ھەروا توانایی جێبەجێکردن و گواستنەوەی دابەشکراوە زیندووەکان (ئەو دابەشکراوانە کە بێ ئەوە دایمەزرێنی سوودی لێدەبینیت) ڕێگە دەدا کە سیستەمی کارپێکردن پیشان بدرێ، قەرزکردن لە سەر کۆمپیوتری کەسیی، کرداری ڕزگاری کۆمپیوتر کە لە ژێر مەترسی سڕینەوەی زانیاریەکانە. کاتێک کە دابەشکراوەیێکی لینوکس لە سەر سی دی یان فلاش بووت دەبێ واتە تەنھا دەخوێنرێتەوە. زانیاری بەکارھێنەر دەبێ لە نێو پۆلەکان بپارێزێ، بس ناتوانێت لەسەر ھارد پاشکەوت بێتەوە تەنھا لەسەر فلاش یان [[دی ڤی دی]] پاسکەوت دەبێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = https://lwn.net/Articles/447650/ | سەردێڕ = Debating overlayfs | ڕێکەوت = ١٥ی حوزەیرانی ٢٠١١| ڕێکەوتی سەردان = ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥| نووسەر = Jonathan Corbet | بڵاوکەرەوە = [[LWN.net]]}}</ref> زۆر یەک لە دابەشکراوەکانی لینوکس بێجگە لە فۆرمی دامەزراندنی خۆیان فۆرمێک یان بەسیکی "زیندوو"یان ھەیە کە بۆ تۆر یان تاقیکردنەوەی گواستنەوە سوودی ھەیە. ئەم دابەشکراوانە بریتین لە سوسە، ئوبونتو، مینت، فێدۆرا،MEPIS. زۆر یەک لە دابەشکراوەکانی لینوکس وەک Knoppix،Puppy Linux،Devil-Linux، SuperGamer، SliTaz تەنھا بە شێوازی زیندوو دیزاین کراوەن. زۆر یەک لە دابەشکراوەکان تەنھا لە سەر فلۆپیێک دامەزراوەن بە شێوازی زیندوو بی ئەوە کە گۆڕانکاریێکیان لێبدرێ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = http://www.asashi.net/pages/pitux.html | سەردێڕ = PiTuX – a micro serial terminal distro | ڕێکەوتی سەردان = ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥| وێبگە = asashi.net}}</ref> == سەرچاوەکان == {{Reflist|30em}} <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://www.gnu.org/gnu/gnu.html پرۆژەی گنو] * [https://www.linuxfoundation.org/ ڕێکخراوی لینوکس<br/>] {{Navbox |name = Linux distributions |title = [[دابەشکراوەکانی لینوکس]] |bodyclass = hlist |state = {{{State<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} |group1 = [[Android (operating system)|ئەندرۆید]] |list1 = * [[Android-IA]] * [[Android-x86]] * [[LineageOS]] ** [[CyanogenMod]] * [[Remix OS]] * [[Replicant (operating system)|Replicant]] |group2 = [[Arch Linux|ئاچ]] |list2 = * [[Antergos]] * [[ArchBang]] * [[ArchLabs]] * [[Chakra (operating system)|Chakra]] * [[Manjaro Linux]] * [[Parabola GNU/Linux-libre]] |group3 = [[دێبیان]] |list3 = * [[antiX]] * [[Astra Linux]] * [[Bharat Operating System Solutions]] * [[deepin]] * [[Devuan]] * [[Elive]] * [[Endless OS]] * [[gNewSense]] * [[HandyLinux]] * [[Kali Linux]] * [[Knoppix]] * [[MX Linux]] * [[Parrot Security OS]] * [[SparkyLinux]] * [[SolydXK]] * [[SteamOS]] * [[Tails (operating system)|Tails]] {{Navbox|child |group1 = [[ئوبونتو]] |list1 = * Official: [[Edubuntu]] * [[Kubuntu]] * [[Lubuntu]] * [[Ubuntu Budgie]] * [[Ubuntu GNOME]] * [[لینوکسی ئوبونتو کایلن|ئوبونتو کایلن]] * [[لینوکس مینت|ئوبونتو مینت]] * [[Ubuntu Studio]] * [[Xubuntu]] * Other: [[Asturix]] * [[Bodhi Linux]] * [[لینوکسی ئێلێمێنتری]] * [[KDE neon]] * [[Linux Mint]] * [[Pinguy OS]] * [[Trisquel]] * [[Uruk GNU/Linux|Uruk]]}} |group4 = [[Fedora (operating system)|فێدۆرا]] |list4 = * [[BLAG Linux and GNU]] * [[Korora (operating system)|Korora]] {{Navbox|child |group1 = [[Red Hat Enterprise Linux|ڕێد ھەت]] |list1 = * [[CentOS]] * [[ClearOS]] * [[Linpus Linux]] * [[لینوکسی ئۆراکڵ]] * [[Qubes OS]] * [[Rocks Cluster Distribution]] * [[Scientific Linux]] * [[SME Server]]}} |group5 = [[Gentoo Linux|جێنتوو]] |list5 = * [[Calculate Linux]] * [[Chromium OS]] ** [[Chrome OS]] * [[Sabayon Linux]] |group6 = [[سڵەکوێر]] |list6 = * [[Austrumi Linux]] * [[DeLi Linux]] * [[DNALinux]] * [[Kongoni (operating system)|Kongoni]] * [[NimbleX]] * [[Platypux]] * [[Porteus (operating system)|Porteus]] * [[لینوکسی سالیکس|سالیکس ئۆ ئێس]] * [[لینوکسی سڵاکس|سڵاکس]] * [[TopologiLinux]] * [[VectorLinux]] * [[Zenwalk]] |group7 = [[Mandriva Linux|مەندریڤ]] |list7 = * [[ALT Linux]] * [[Mageia]] * [[OpenMandriva Lx]] * [[PCLinuxOS]] * [[ROSA Linux]] |group8 = ھی تر |list8 = * [[4MLinux]] * [[Alpine Linux]] * [[CRUX]] * [[Frugalware Linux]] * [[GeckoLinux]] * [[GoboLinux]] * [[Guix System Distribution|GuixSD]] * [[KaOS (Linux distribution)|KaOS]] * [[Kwort Linux]] * [[Lunar Linux]] * [[NixOS]] * [[openSUSE]] ** [[SUSE Linux Enterprise Server]] * [[Puppy Linux]] * [[Source Mage]] * [[Solus (operating system)|Solus]] * [[Void Linux]] * [[Uruk GNU/Linux]] |below = * {{Icon|CAT}} '''[[:Category:Linux distributions|Category]]''' * {{Icon|NA}} '''[[Comparison of Linux distributions|Comparison]]''' * {{Icon|LIST}} '''[[:پۆل:لینوکس|پۆلی لینوکسەکان]]''' * {{Icon|commons}} '''[[commons:category:Linux distributions|Commons]]'''}} {{پۆلی کۆمنز|Linux distributions}} {{تووڵی دەروازە|کۆمپیوتەر|زانستی کۆمپیوتەر}} [[پۆل:لینوکس]] [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] ceigqclntjueqopibv5qfgikrlnxpvl 0 128137 1592293 1580650 2026-06-20T05:52:17Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٩ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1592293 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = دۆناڵد ترامپ |image = Official_Presidential_Portrait_of_President_Donald_J._Trump_(2025).jpg |alt = | office = [[پێڕستی سەرۆککۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان|٤٥ەمین و ٤٧ەمین]] [[سەرۆککۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان]] | vicepresident = [[جەی. دی. ڤانس]] | term_start = ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ | term_end = | predecessor = [[جۆ بایدن]] | successor = | vicepresident1 = [[مایک پێنس]] | term_start1 = ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ | term_end1 = ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ | predecessor1 = [[باراک ئۆباما]] | successor1 = جۆ بایدن |birth_name = دۆناڵد جۆن ترامپ |birth_date = {{birth date and age|١٩٤٦|٦|١٤}} |birth_place = [[نیویۆرک (شار)|شاری نیویۆرک]]<!-- DO NOT CHANGE without prior consensus, see [[Talk:Donald Trump#Current consensuses and RfCs]]. --> |death_date = |death_place = |party = [[حیزبی کۆماری (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|کۆماری]] (٢٠١٢– ئێستا) |otherparty = {{plainlist| * [[حیزبی کۆماری (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|کۆماری]] (١٩٨٧–٩٩، ٢٠٠٩–١١) * [[حیزبی چاکسازیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|چاکسازی]] (١٩٩٩–٢٠٠١) * [[حیزبی دیموکرات (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|دیموکرات]] (٢٠٠١–٠٩) * [[سیاسیی سەربەخۆ|سەربەخۆ]] (٢٠١١–١٢)}} |spouse = {{plainlist| * {{marriage|[[ئیڤانا ترامپ|ئیڤانا زاڵنیکۆڤا]]{{ھن}}|April 7, 1977|١٩٩٢|reason=divorced}} * {{marriage|[[مارڵا مەیپلز]]{{ھن}}|December 20, 1993|١٩٩٩|reason=divorced}} * {{marriage|[[مێلانیا ترامپ]]{{ھن}}|January 22, 2005}}}} |children = {{plainlist| * [[دۆناڵد ترامپ جونیۆر|دۆناڵد جونیۆر]] * [[ئیڤانکا ترامپ|ئیڤانکا]] * [[ئیرێک ترامپ|ئیرێک]] * [[تیفانی ترامپ|تیفانی]] * [[بارۆن ترامپ]]<!-- DO NOT CHANGE without prior consensus, see [[Talk:Donald Trump#Current consensuses and RfCs]]. -->}} |relatives = [[خێزانی ترامپ]] |residence = {{plainlist| * [[کۆشکی سپی]]}} |education = {{plainlist| * [[زانکۆی فۆردام]] * [[زانکۆی پێنسیلڤانیا]] ([[کارناسی لە زانست|BS]])}} |occupation = {{plainlist| * {{ubl|[[گەشەسەندنی خانووبەرە]]|([[ڕێکخراوی ترامپ]])}} * {{ubl|''[[Television producer]]|([[The Apprentice (U.S. TV series)|The Apprentice]]'')}}}} |net_worth = $4.5 billion<!-- DO NOT CHANGE without prior consensus, see [[Talk:Donald Trump#Current consensuses and RfCs]]. --><ref name="forbes-2016-billionaires"/> |signature = Donald Trump Signature.svg |signature_alt = Donald J Trump stylized autograph, in ink |website = {{plainlist| * {{url|https://whitehouse.gov|ماڵپەری کۆشکی سپی}} * {{url|https://greatagain.gov|Transition website}} <!-- hide pending further discussion * {{url|https://donaldjtrump.com|ماڵپەری کەمپین}} --> * {{url|https://twitter.com/POTUS|تویتەری تایبەتی سەرۆک}} * {{url|https://twitter.com/realDonaldTrump|تویتەری کەسی}}}}}} '''دۆناڵد جۆن ترامپ''' ({{بە ئینگلیزی|Donald John Trump}}؛ لەدایکبووی ١٤ی حوزەیرانی ١٩٤٦) سەرمایەدار، [[بازرگان]] و [[سیاسەتوان]]ێکی [[ئەمریکی]]یە کە لە ئێستادا وەک [[پێرستی سەرۆککۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان|٤٧ەمین]] [[سەرۆککۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان]] کار دەکات. ئەو پێشتر لە ساڵی ٢٠١٧ ھەتا ٢٠٢١، وەک ٤٥ەمین سەرۆککۆماری ئەمریکا لەسەر کار بوو و ئێستا ٤٧ھەمین سەرۆکی ئەمریکایە. ترامپ ئەندامی [[پارتی کۆماری (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|پارتی کۆماری]]یە. ئەو لە [[کوینز]]، [[نیویۆرک (شار)|شاری نیویۆرک]]دا لەدایکبووە و گەورەبووە. لە ١٩٦٨ دا بڕوانامەی ئابووری لە [[زانکۆی پێنسیلڤانیا]] بەدەستھێناوە، ھاوکات لەگەڵ خوێندنەکەیدا لە کۆمپانیاکەی باوکیدا کاری کردووە. ترامپ سەرۆک و بەڕێوبەری گشتی [[ڕێکخراوی ترامپ]]ە، تاوەر و وەبەرھەمھێنانەکانی ترامپ لەچەندین ناوچەی [[ئەمریکا]] دیارە لەسەرووی ھەموویانەوە [[نیویۆرک (شار)|شاری نیویۆرک]] و [[لاس ڤێگاس]] و [[ئەتلەنیک سیتی، نیوجێرسی|ئەتلەنیک سیتی]]. دۆناڵد ترامپ لەدەیان فیلمدا وەکوو کەسێتییە سەرمایەدارییەکەی دەرکەوتووە لەوانە (Home Alone 2: Lost in New York). ھاوکات دۆناڵد سێ جار ھاوسەرگیری کردووە لەگەڵ ([[ئیڤانا ترامپ|ئیڤانا زاڵنیکۆڤا]] ١٩٧٧–١٩٩٢) و ([[مارڵا مەیپلز]] ١٩٩٣–١٩٩٢) و ([[مەڵانیا کناوس]] ٢٠٠٥- ئێستا). لە مانگی تەممووزی ٢٠٢٤ لە [[ھەوڵی تیرۆرکردنی دۆناڵد ترەمپ|ھەوڵێکی تیرۆرکردن]] لە گردبوونەوەیەکی بانگەشەی ھەڵبژاردن ڕزگاری بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=FBI names ‘subject involved’ in Trump rally shooting – as it happened|ناونیشان=https://www.theguardian.com/us-news/live/2024/jul/13/trump-rally-gun-shots-pennsylvania-latest-updates|newspaper=the Guardian|ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تەممووزی ٢٠٢٤|issn=0261-3077|زمان=en-GB|یەکەم=Yohannes|دوایین=Lowe|یەکەم٢=Lili|دوایین٢=Bayer|یەکەم٣=Yang|دوایین٣=Tian|یەکەم٤=Chris|دوایین٤=Stein|یەکەم٥=Fran|دوایین٥=Lawther|یەکەم٦=Yohannes|دوایین٦=Lowe (now)|یەکەم٧=Fran|دوایین٧=Lawther (earlier)}}</ref> == ژیان == '''ترامپ''' لەدایکبووی ١٤ی حوزەیرانی ١٩٤٦. کەسێکی سەرمایەدار و بازرگانێکی [[ئەمریکی]]یە لە [[کوینز]]، [[نیویۆرک (شار)|شاری نیویۆرک]]دا لەدایکبووە و گەورەبووە. لە ١٩٦٨ دا بڕوانامەی ئابووری لە [[زانکۆی پێنسیلڤانیا]] بەدەستھێناوە؛ و چوارەم کوڕی [[فرێد ترامپ]]ە. ڕەچەڵەکیان لە باوکیانەوە دەگەڕێتەوە بۆ [[ئەڵمانی]] و لە دایکیانەوە بۆ [[سکۆتلەندی]]. دوای ئەوەی برا گەورەکەی بڕیاردەدات ببێتە فڕۆکەوان، ئەمیش دەبێتە جێگرەوەی باوکی و کۆمپانیاکانی بەڕێوەئەبات. برا گەورەکەی لە تەمەنی ٤٣ ساڵیدا بەھۆی زۆر خواردنەوەی کحول گیان لەدەستدەدات، ئەمەش دەبێتە ھۆکارێک بۆ ئەوەی تەرمپ واز لە خواردنەوەی کحول و کێشانی جگەرەش بھێنێت. ترامپ لە سەرەتادا یەک ملیۆن دۆلاری لە باوکی وەرگرت و کاری پێوەکرد و لە پاشاندا بووە جێگرەوەی باوکی و دەبێتە بەڕێوەبەری [[ڕێکخراوی ترامپ]] لە ساڵی ١٩٧١. کارەکانی ترامپ زیاتر لە نیویۆرکن و لە دروستکردنی باڵەخانەی ھەوربڕ و ھۆتێل و یانەی قومار خۆیان دەبیننەوە و بەناوبانگترین باڵەخانەشی لە مانھاتن دروست کردوە کە ٦٨ نھۆمە. ترامپ لەگەڵ کاری بازرگانیدا، لە بواری ڕاگەیاندن و بەرنامەی کاتبەسەربردنی تەلەڤیزیۆنیشدا ناوبانگی زۆری پەیدا کردوە و لە ساڵی ١٩٩٦ تا ٢٠١٥ چەندین بەرنامەی تەلەڤیزیۆنی بەرھەمھێناوە و بەناوبانگترینیان پڕۆگرامی (ئەبرانتیس) بوو کە لەسەر شاشەی تۆڕی ھەواڵی [[ئێن بی سی]] پەخشەکرا، ھەروەھا پڕۆگرامەکانی شاجوانی گەردوون و پێشبڕکێی شاجوانی کچانی ئەمریکای بەرھەمھێناوە، زنجیرەیەک فرۆشگای بە ناوەکانی ترامپ ھەیە کە کاری فرۆشتنی کەلوپەلە جۆراوجۆرەکان دەکەن، گۆڤاری [[فۆربیس]] ترامپی دیاری کرد وەک ٣٢٤ەین ملیاردێر لە جیھاندا و ١١٣ەمینیش لە ویلایەتە یەکگرتووەکان کە سامانەکەی بە ٤٫٥ ملیارد دۆلار ەخەمڵێنرێت. == کاری میدیایی == === کتێب === ترامپ وەک نووسەری شاراوە، ١٩ کتێبی لەژێر ناوی خۆیدا بڵاوکردووەتەوە. یەکەم کتێبی بەناوی «ھونەری گرێبەست» لە ساڵی ١٩٨٧ بڵاوکرایەوە و بە خێرایی بووە پڕفرۆشترین کتێبی [[نیویۆرک تایمز]]. ھەرچەندە ناوی ترەمپ وەک ھاوکارێکی نووسەر دانرا، بەڵام کتێبەکە بە تەواوی لەلایەن تۆنی شوارتزەوە نووسراوە. بەگوێرەی ڕۆژنامەی نیویۆرکەر، ئەم کتێبە یارمەتیدەر بووە لە دامەزراندنی وێنەی ترەمپ وەک بازرگانێکی سەرکەوتوو و ھێمای تەماح.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/trump-books-tweet-ghostwriter-tim-o-brien-tony-schwartz-writer-response-a8431271.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تەممووزی ٢٠١٨ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704182756/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/trump-books-tweet-ghostwriter-tim-o-brien-tony-schwartz-writer-response-a8431271.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.newyorker.com/magazine/2016/07/25/donald-trumps-ghostwriter-tells-all |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تەممووزی ٢٠١٦ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160718044518/https://www.newyorker.com/magazine/2016/07/25/donald-trumps-ghostwriter-tells-all |url-status=dead }}</ref> === فیلم و تەلەڤیزیۆن === [[پەڕگە:Donald Trump with model of Television City.jpg|وێنۆک|ترەمپ لە ساڵی ١٩٨٥ لەگەڵ نموونەی یەکێک لە پڕۆژەکانی پەرەپێدانی [[مانھاتن]] کە ھەڵوەشێندرایەوە.]] ترەمپ لە نێوان ساڵانی ١٩٨٥ بۆ ٢٠٠١ لە چەندین فیلم و بەرنامەی تەلەڤیزیۆنیدا بەشداری کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2015/12/three-decades-of-donald-trump-film-and-tv-cameos/421257/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241203171542/https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2015/12/three-decades-of-donald-trump-film-and-tv-cameos/421257/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ساڵانی نەوەدەکاندا دەستی بە کاری ھونەری کردووە و نزیکەی ٢٤ جار لە بەرنامەی «The Howard Stern Show-نمایشی ھاوارد ستیرن» دەرکەوتووە. ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٠٤ تا ٢٠٠٨ میوانداری بەرنامەی ڕادیۆیی تایبەتی خۆی کردووە کە تەمەنی کورت بووە بە ناوی Trumped!. لە ساڵی ٢٠١١ تا ٢٠١٥ وەک شرۆڤەکاری میوان لە فۆکس ئاند فرێندز کاری کردووە.<ref>https://web.archive.org/web/20241203171542/https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2015/12/three-decades-of-donald-trump-film-and-tv-cameos/421257/</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://people.com/celebrity/the-donald-to-get-new-wife-radio-show/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241204053307/https://people.com/celebrity/the-donald-to-get-new-wife-radio-show/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2006/02/06/technology/now-for-sale-online-the-art-of-the-vacation.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241204161304/https://www.nytimes.com/2006/02/06/technology/now-for-sale-online-the-art-of-the-vacation.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cbsnews.com/news/donald-trump-gets-regular-fox-news-spot/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241123043232/https://www.cbsnews.com/news/donald-trump-gets-regular-fox-news-spot/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2016/09/09/how-the-conservative-media-is-taking-over-the-republican-party/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تەممووزی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئەیلوولی ٢٠١٦ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160909115750/https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2016/09/09/how-the-conservative-media-is-taking-over-the-republican-party/ |url-status=dead }}</ref> ترەمپ لە ساڵی ٢٠٠٤ تا ٢٠١٥ ھاوکار و پێشکەشکاری بەرنامەکانی The Apprentice و The Celebrity Apprentice بووە. لەم بەرنامانەدا، ڕۆڵی بەڕێوەبەرێکی کارگێڕی دەوڵەمەند و سەرکەوتووی گێڕاوە کە بە دەستەواژە بەناوبانگەکەی «تۆ دەرکراوی» پێشبڕکێکارانی لەناوبردووە. ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز کەسایەتییەکە ئەو لە بەرنامەکەدا بە «ڕوخسارێکی زۆر ترامپی» وەسف کردووە. ئەم نمایشانە وێنەکەیان لە قاڵب گۆڕی و وایان لێکرد لەلای ملیۆنان بینەر لە سەرانسەری [[ئەمریکا]] بناسرێتەوە. زیاتر لە ٤٠٠ ملیۆن [[دۆلاری ئەمریکی|دۆلار]]ی لە گرێبەستەکانی پەیوەست بەم نمایشانە بەدەستھێناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2016/07/17/business/media/donald-trump-apprentice.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241208101935/https://www.nytimes.com/2016/07/17/business/media/donald-trump-apprentice.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.newyorker.com/magazine/2017/07/31/the-tv-that-created-donald-trump |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014222304/https://www.newyorker.com/magazine/2017/07/31/the-tv-that-created-donald-trump |url-status=dead }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2020/09/28/arts/television/trump-taxes-apprentice.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241220065818/https://www.nytimes.com/2020/09/28/arts/television/trump-taxes-apprentice.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە شوباتی ٢٠٢١، ترەمپ دەستی لە ئەندامێتی SAG AFTRA کێشایەوە، کە لە ساڵی ١٩٨٩ەوە ئەندامی بوو، بۆ ئەوەی لە دانیشتنێکی دیسپلینیی پەیوەست بە ئاژاوەگێڕییەکانی ٦ی کانوونی دووەمی ھەڵکووتانی کاپیتووڵەوە دوور بکەوێتەوە. دوای دوو ڕۆژ سەندیکاکە بڕیاریدا بۆ ھەمیشە قەدەغەی بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/arts-entertainment/2021/02/04/trump-resigns-screen-actors-guild/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی شوباتی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی شوباتی ٢٠٢١ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204200816/https://www.washingtonpost.com/arts-entertainment/2021/02/04/trump-resigns-screen-actors-guild/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://people.com/tv/sag-aftra-bans-donald-trump-future-readmission/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ١ی نیسانی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی نیسانی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230401154258/https://people.com/tv/sag-aftra-bans-donald-trump-future-readmission/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == تەماحی سیاسی سەرەتایی == لە ساڵی ١٩٨٧ وەک ئەندامی [[پارتی کۆماری (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|پارتی کۆماری]] دەستی بە کاری سیاسی کردووە و لە ساڵی ١٩٩٩ پەیوەندی بە پارتی سەربەخۆیی، لقی نیویۆرکی پارتی چاکسازییەوە کردووە. ساڵی ٢٠٠١ پەیوەندی بە [[پارتی دیموکرات (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|پارتی دیموکراتەوە]] کرد، لە ساڵی ٢٠٠٩ گەڕایەوە بۆ پارتی کۆماری، دواتر لە ساڵی ٢٠١١ لە پارتە سیاسییەکان جیابووەوە و لە ساڵی ٢٠١٢ گەڕایەوە بۆ پارتی کۆماری.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.politifact.com/factchecks/2015/aug/24/jeb-bush/bush-says-trump-was-democrat-longer-republican-las/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |archive-url=https://web.archive.org/web/20201002172128/https://www.politifact.com/factchecks/2015/aug/24/jeb-bush/bush-says-trump-was-democrat-longer-republican-las/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://edition.cnn.com/ALLPOLITICS/stories/1999/10/25/trump.cnn/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115195544/https://edition.cnn.com/ALLPOLITICS/stories/1999/10/25/trump.cnn/ |url-status=dead }}</ref> لە ساڵی ١٩٨٧ دۆناڵد ترەمپ ڕیکلامی لە سێ ڕۆژنامەی گەورەدا دەرکرد و تێدا بۆچوونی خۆی لەبارەی سیاسەتی دەرەوە و چۆنییەتی نەھێشتنی کورتھێنانی [[بوودجە]]ی فیدراڵی دەربڕی. لە ساڵی ١٩٨٨ پەیوەندی بە ڕاوێژکاری سیاسی لی ئاتواتەرەوە کرد و داوای کرد وەک ھاوڕێی خۆی بۆ کاندیدی کۆمارییەکان جۆرج ئێچ. بوش بێت کە داواکارییەکەی بە ناعەقڵانی زانی.<ref>https://web.archive.org/web/20241222010916/https://www.nytimes.com/1987/09/02/nyregion/trump-gives-a-vague-hint-of-candidacy.html</ref><ref>Jon Meacham, Jon (2016). "Destiny and Power: The American Odyssey of George Herbert Walker Bush". Random House. ISBN 978-0-8129-7947-3.</ref> == ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ساڵی ٢٠١٦ == {{سەرەکی|ھەڵمەتی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی دۆناڵد ترامپ لە ساڵی ٢٠١٦}} ترەمپ بۆ ماوەی سێ مانگ لە ھەڵبژاردنە سەرەتایییەکانی سەرۆکایەتی پارتی چاکسازی ساڵی ٢٠٠٠ وەک کاندید کاندید بوو بەڵام لە شوباتی ٢٠٠٠ وازی لە کێبڕکێکە ھێنا، لە ساڵی ٢٠١١دا ترەمپ ئەگەری خۆکاندیدکردنی لە دژی سەرۆک [[باراک ئۆباما]] لە ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١٢ دەربڕی و یەکەم دەرکەوتنی لە کۆنفرانسی کردەوەی سیاسی پارێزەران لە شوباتی ٢٠١١ ئەنجامدا و وتارەکانی لە ویلایەتە سەرەکییە سەرەکییەکان پێشکەش کرد. لە مانگی ئایاری ساڵی ٢٠١١ ڕای گەیاند کە خۆی کاندید ناکات. لەو کاتەدا، تەماحەکانی ترەمپ بۆ پۆستی سەرۆکایەتی بە جددی لەبەرچاو نەگیرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.thedailybeast.com/the-last-time-trump-wrecked-a-party |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240927234121/https://www.thedailybeast.com/the-last-time-trump-wrecked-a-party |url-status=dead }}</ref><ref>https://web.archive.org/web/20241204082946/https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/politics/camp/021400wh-ref-trump.html</ref><ref>https://archive.today/20150725002916/http://www.theguardian.com/world/2011/may/16/donald-trump-us-presidential-race</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.huffpost.com/entry/donald-trump-cpac-president-act_n_821923 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241111171755/https://www.huffpost.com/entry/donald-trump-cpac-president-act_n_821923 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ترەمپ لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥ لە [[تاوەری ترامپ]] لە نیویۆرکەوە بە فەرمی کاندیدبوونی خۆی بۆ پۆستی سەرۆکایەتی ئەمریکا ڕاگەیاند. لە میانەی وتارەکەیدا لە ھەڵمەتی ھەڵبژاردنەکاندا باسی لە چەندین بابەتی کرد، لەوانە کۆچی نایاسایی، [[ئابووری]]، [[بێکاری]]، قەرزی نیشتمانیی ئەمریکا و [[تیرۆر]]. دروشمی ھەڵمەتی ھەڵبژاردنەکانی بە ناوی «دیسانەوە ئەمریکا مەزن بکەرەوە» ڕاگەیاند.<ref>https://web.archive.org/web/20200519014055/https://time.com/3923128/donald-trump-announcement-speech/</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.nbcnews.com/storyline/data-points/poll-clinton-trump-now-tied-gop-convention-kicks-n611936 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241123042825/https://www.nbcnews.com/storyline/data-points/poll-clinton-trump-now-tied-gop-convention-kicks-n611936 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.bbc.com/news/election-us-2016-37706499 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161020190643/http://www.bbc.com/news/election-us-2016-37706499 |url-status=dead }}</ref> ھیلاری کلینتۆن سەرکردایەتی ترەمپی کرد لە تێکڕای ڕاپرسییە نیشتمانییەکان بە درێژایی ھەڵمەتی ھەڵبژاردنەکان، بەڵام لە سەرەتای مانگی تەممووزدا جیاوازی نێوانیان کەم بووەوە. ترەمپ [[مایک پێنس]]، پارێزگاری ویلایەتی [[ئیندیانا]] وەک ھاوڕێی کاندیدکردنی ھەڵبژارد و ئەو جووتە لە کۆنفرانسی نیشتمانیی کۆمارییەکانی ساڵی ٢٠١٦دا کاندید کران. ترەمپ و [[بیڵ کڵینتن|کلینتۆن]] لە سێ دیبەیتی سەرۆکایەتیدا لە مانگی ئەیلوول و تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ ڕووبەڕووی یەکتر بوونەتەوە، ترەمپ دووجار ڕەتیکردەوە بڵێت ئایا ئەنجامی ھەڵبژاردنەکان قبووڵ دەکات یان نا. === ھەڵبژاردنی سەرەتایی کۆمارییەکان === ترامپ کاندیدبوونی خۆی بۆ پۆستی سەرۆککۆمار ڕاگەیاند و ھاتە نێو کێبڕکێی کاندیدکردنی پارتی کۆمارییەکان. ئەو یەکێک بوو لەو ١٧ کاندیدە کە کێبڕکێیان دەکرد بۆ نوێنەرایەتیکردنی پارتەکە لە ھەڵبژاردنە گشتییەکاندا، کە زۆرترین ژمارەی کاندیدەکانی یەک پارتە لە مێژووی ئەمریکادا. ترەمپ لە کۆی ١٢ دیبەیتی کۆمارییەکان لە ١١ [[دیبەیت]]دا بەشداری کرد و دیبەیتەکان لە تەلەڤیزیۆنەکاندا زۆر بینران، ئەمەش بووە ھۆی بەرزبوونەوەی جەماوەری ھەڵمەتی ھەڵبژاردنەکانی. تا سەرەتای ساڵی ٢٠١٦، ترەمپ لەنێو ئەو کەسانەدا بوو کە دڵخواز بووە، لەگەڵ سیناتۆر تێد کروز و جۆن کاسیچ، پارێزگاری [[ئۆھایۆ]]. لە سەرەتای مانگی ئازاردا، وا دیار بوو کە ترەمپ کاندیدکردنی کۆمارییەکان مسۆگەر دەکات، چونکە لە ھەڵبژاردنی سەرەتایی پارتەکەدا بەسەر کاندیدەکانی دیکەدا سەرکەوتنی بەدەستھێنا.<ref>https://web.archive.org/web/20191126142628/https://time.com/3948922/jim-gilmore-virginia-2016/</ref> پارتی کۆمارییەکان لە ٣ی ئایاری ٢٠١٦ بە فەرمی ترەمپیان بە براوەی کاندیدکردنەکە ڕاگەیاند و بە سەرکەوتنێکی گەورە. پارتەکە ڕای گەیاند، ترەمپ ١٤٬٠١٥٬٩٩٤ دەنگی بەدەستھێناوە، ئەمەش بووەتە زۆرترین دەنگی یەک کاندید لە ھەڵبژاردنی سەرەتایی پارتەکەدا. لە کۆتاییدا پارتەکە ڕای گەیاند کە ترەمپ ٥٨٫٣٪ی دەنگەکانی بەدەستھێناوە و [[تێد کروز]] بە ٢٥٫١١٪ی دەنگەکانی کۆمارییەکان پلەی دووەمی بەدەستھێناوە. [[پەڕگە:Donald Trump and Bill Clinton.jpg|وێنۆک|ترامپ و سەرۆک [[بیڵ کڵینتن|بێل کلینتن]] لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٠٠]] دوای ئەوەی لە ھەڵمەتی ھەڵبژاردنەکانی ترەمپ کاندیدی کۆمارییەکان مسۆگەر کرد، سەرنجیان بۆ ڕکابەرەکەی لە ھەڵبژاردنە گشتییەکانیدا، [[ھیلاری کلینتۆن]] بوو، کە لە ناوەڕاستی مانگی حوزەیرانی ٢٠١٦دا کاندیدی دیموکراتەکانی مسۆگەر کرد.<ref>https://web.archive.org/web/20191217170517/https://www.cnn.com/2016/07/19/politics/live-updates-republican-national-convention/index.html</ref> دۆناڵد ترەمپ لە ١٥ی تەممووزی ٢٠١٦ ھەڵبژاردنی مایک پێنس، پارێزگاری ویلایەتی [[ئیندیانا]]ی وەک ھاوڕێی کاندیدکردنی ڕاگەیاند، یەکەم دیبەیتی سەرۆکایەتی لە نێوان ترەمپ و کلینتۆن لە ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٦، لە [[زانکۆی ھۆفسترا]] لە [[نیویۆرک]] بەڕێوەچوو. ئەم مشتومڕە ژمارەیەکی پێوانەیی بۆ ژمارەی بینەرەکانی ئەمریکا تۆمارکرد، بە مەزەندەکردنی ٨٤ ملیۆن بینەر، ئەوانەی کە بە شێوەی ئۆنلاین سەیری دیبەیتەکەیان کردووە و ئەوانەی بەکۆمەڵ لە ئاھەنگ و [[باڕ]] و [[چێشتخانە]] و نووسینگەکاندا سەیری دەکەن. دووەم دیبەیتی نێوان ھەردوو کاندیدەکە لە زانکۆی واشنتۆن لە شاری [[سانت لویس]] لە ویلایەتی [[میزوری|میزۆری]] لە ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ بەڕێوەچوو، دیبەیتی سێیەم و کۆتایی لە ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ لە ویلایەتی [[نیڤادا]] بەڕێوەچوو. === وتاری ھەڵمەتی ھەڵبژاردن و ھەڵوێستی سیاسی === گرنگترین بابەتی سیاسی کە ترامپ پێداگری لەسەر کرد، [[پەیوەندییەکانی ئەمریکا و چین]]، پێداچوونەوە بە ڕێککەوتنە ئابوورییە نێونەتەوەیییەکانی وەک نافتا و ھاوبەشی تێپەڕ بەسەر زەریای ھێمن، بەرەنگاربوونەوەی کۆچی نایاسایی بۆ ئەمریکا، بەھێزکردنی سیستمی وزە و مۆدێرنکردنی ژێرخانی وڵاتەکە بوو. بەڵێنیدا قسە لەگەڵ وەزارەتی کاروباری شەڕکەرە دێرینەکان بکات و ڕێکخراوی چاودێری تەندروستی ئەمریکی «ئۆباما کەیر» بگۆڕێت بە باشتر و [[باج]] بۆ چینی ناوەند کەم بکاتەوە و خەرجییە ناوخۆیییەکان بۆ کاروباری سەربازی زیاد بکات و بەرەنگاربوونەوەی داعش بێت.<ref>https://web.archive.org/web/20200518064624/https://www.washingtonpost.com/news/the-fix/wp/2016/08/08/a-shortlist-of-economic-issues-on-which-donald-trump-sounds-more-like-a-democrat-than-a-republican/</ref> ھەڵوێستەکانی ترامپ بە سروشتی پۆپۆلیستی خۆیان دەناسرایەوە، بەو پێیەی پۆستی یەکگرتووی لەگەڵ پارتی کۆمارییەکان ھەبوو، وەک کەمکردنەوەی باج و پۆستی دیکەی تایبەتمەندی پارتی دیموکرات، وەک زیادکردنی خەرجییەکان بۆ ژێرخانی ئابووری، ئەمەش بووە ھۆی زیادبوونی جەماوەرییەکەی لەنێو دەنگدەراندا.<ref>https://www.nytimes.com/2016/03/27/magazine/how-can-donald-trump-and-bernie-sanders-both-be-populist.html</ref> === ئاشکراکردنی دارایی === ڕاپۆرتەکانی ترامپ، وەکو ئەوەی لیژنەی فیدراڵی ھەڵبژاردنەکان داوایان کردووە، ئاماژەیان بەوە کردووە کە سەروەت و سامانی ترامپ زیاتر لە یەک ملیار و ٤٠٠ ملیۆن دۆلار و قەرزی نەدراو بەلایەنی کەمەوە ٣١٥ ملیۆن دۆلارە. ترەمپ بەپێچەوانەی ھەموو کاندیدێکی سەرەکی لە ساڵی ١٩٧٦ەوە تائێستا فۆڕمی باجەکانی بڵاونەکردووەتەوە، سەرەڕای ئەوەی لە ساڵی ٢٠١٤ و ٢٠١٥ بەڵێنیدابوو ئەگەر بڕیاریدا خۆی کاندید بکات، باجەکەی بڵاوبکاتەوە. ھەڵوێستی خۆی بەو شێوەیە ڕوون کردەوە کە فۆڕمی باجەکانی لەژێر چاودێریدایە و ڕاوێژکارە یاسایییەکانی ئامۆژگارییان کردووە کە دەرینەخات. دوای شەڕێکی یاسایی درێژخایەن بۆ ڕێگریکردن لە بڵاوکردنەوەی تۆمارەکانی باج و تۆمارەکانی دیکە بۆ داواکاری گشتی ناوچەی مانھاتن وەک بەشێک لە لێکۆڵینەوەیەکی تاوانکاری، کە دوو تانە لە دادگای باڵای ئەمریکا لەخۆگرتبوو، دادگای باڵا لە شوباتی ٢٠٢١ ڕێگەی دا تۆمارەکان بڵاوبکرێنەوە بۆ داواکاری گشتی بۆ ئەوەی لەلایەن دەستەی سوێندخواردنی گەورەوە پێداچوونەوەیان بۆ بکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://edition.cnn.com/2015/07/22/politics/donald-trump-personal-financial-disclosure/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241110032428/https://edition.cnn.com/2015/07/22/politics/donald-trump-personal-financial-disclosure/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.politifact.com/factchecks/2016/oct/05/mike-pence/pences-false-claim-trump-hasnt-broken-tax-return-p/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241110131758/https://www.politifact.com/factchecks/2016/oct/05/mike-pence/pences-false-claim-trump-hasnt-broken-tax-return-p/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://edition.cnn.com/2021/02/22/politics/supreme-court-trump-taxes-vance/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241204142424/https://edition.cnn.com/2021/02/22/politics/supreme-court-trump-taxes-vance/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === ھەڵبژاردنی بۆ سەرۆکایەتی کۆمار === {{سەرەکی|ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (٢٠١٦)}} یەکەم شوێنی دەنگدان لە کاتژمێر ٥:٠٠ بەیانی بە کاتی ناوخۆ (10:00 GMT) لە سێشەممە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦، لە ویلایەتی [[ڤێرمۆنت]] کرایەوە. دوایین شوێنەکانی دەنگدان لە ڕۆژاوای ئەمریکا و لە [[ئالاسکا]] لە کاتژمێر ٦:٠٠ی بەیانی بە کاتی جیھانی کرایەوە. دۆناڵد ترامپ کاندیدی کۆمارییەکان لە ئەنجومەنی ھەڵبژاردنەکاندا سەرکردایەتی [[ھیلاری کلینتۆن]]ی دیموکراتەکانی کرد، کە بۆ بەدەستھێنانی پۆستی سەرۆکایەتی ئەمریکا پێویستی بە ٢٧٠ دەنگی لە کۆی ٥٣٨ دەنگی ھەڵبژاردن ھەیە. ترامپ ٣٠٦ دەنگی بەدەستھێناوە لەکاتێکدا کلینتۆن ٢٣٢ دەنگی بەدەستھێناوە، لە بەرامبەردا لایەنی کەم ٢٧٠ دەنگ پێویستە بۆ سەرکەوتن، ئەمەش بەپێی ئەنجامە فەرمییەکانی زۆربەی ویلایەتەکانی ڕۆژھەڵات و ناوەڕاستی ئەمریکا. دۆناڵد ترەمپی کۆماریی لە ھەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتی ئەمریکادا سەرکەوتنی بەدەستھێنا و بووە ٤٥ھەمین سەرۆکی ئەمریکا، لەدوای باراک ئۆبامای دیموکراتەکانی پێش خۆی و سەرکەوتنی بەدەستھێنا لە ویلایەتی [[ئۆھایۆ]]، [[کنتاکی]]، [[ئیندیانا]]، [[ڤێرجینیای ڕۆژاوا]]، [[کارۆلینای باکوور]] و [[کارۆلینای باشوور|باشوور]]، [[میسیسیپی]]، [[تێنێسی]]، [[ئەلاباما]]، [[وایۆمینگ]]، [[تەکساس]]، [[داکۆتای باشوور]]، [[داکۆتای باکوور]]، [[نێبراسکا]]، [[ئارکانساس]]، [[مۆنتانا]]، [[فلۆریدا]] و [[ئایۆوا]]. ھیلاری کلینتۆن سەرکەوتنی بەدەستھێنا لە ویلایەتی [[ڤێرجینیا]]، [[ماساچووسیتس]]، [[میریلاند]]، [[نیوجێرسی]]، [[دێلاوێر]]، [[ڕۆد ئایلەند]]، [[ئیلینۆی]]، [[نیویۆرک]]، [[کۆنتێکتیکۆت]]، [[نیڤادا]] و [[کالیفۆرنیا]]. == یەکەم سەرۆکایەتی (٢٠١٧–٢٠٢١) == دەستبەکاربوونی لە ٢٠ی ١ی ٢٠١٧ دەستیپێکرد و سیاسەتی ناوخۆیی و دەرەوەی مشتومڕاوی تێدابوو. سیاسەتی دەرەوەی «سەرەتا ئەمریکا»ی گرتەبەر و لە ڕێککەوتنی کەشوھەوای پاریس و ڕێککەوتنی ئەتۆمیی ئێران و ھاوبەشی زەریای ھێمن کشایەوە. لە ناوخۆدا قەدەغەکردنی گەشتکردن بەسەر ھاووڵایتیانی ئەو وڵاتانەی کە زۆرینە [[موسڵمان]]ن، دەستیکرد بە دروستکردنی دیوارێک لەسەر سنووری [[مەکسیک]]، پڕۆژە یاسای کەمکردنەوەی باجی بەرفراوانی واژووکرد و زیاتر لە ٢٠٠ دادوەری فیدراڵی دامەزراند، کە سێ دادوەری فیدراڵییان بۆ دادگای باڵا دەستنیشانکرد. ھەروەھا پرۆگرامی کردەوەی دواخراو بۆ ھاتنی منداڵی (DACA)ی ھەڵوەشاندەوە و [[ئورشەلیم]]ی وەک پایتەختی [[ئیسرائیل]] ناساند، ئەمەش گرژیی نێونەتەوەیی بەدوای خۆیدا ھێنا. سەرۆکایەتییەکەی شایەتی ناڕەزایەتی بەرفراوان بوو، دیارترینیان ڕێپێوانی ژنان بوو، ڕۆژێک دوای دەستبەکاربوونی.<ref>https://www.swissinfo.ch/ara/أبرز-الأحداث-التي-طبعت-عام-ترامب-الأول-في-البيت-الأبيض/43646580</ref> == دووەم سەرۆکایەتی (٢٠٢٥–٢٠٢٩) == دووەم سەرۆکایەتی دۆناڵد ترامپ لە ٢٠ی ١ی ٢٠٢٥ دەستیپێکرد و خێراتربوونی لە دەرکردنی فەرمانی جێبەجێکردندا بەخۆیەوە بینی. لە یەکەم ڕۆژیدا ٢٦ فەرمانی واژووکرد، لەوانە کشانەوەی لە ڕێکخراوی تەندروستی جیھانیی و لێخۆشبوونی ئەو ئاژاوەگێڕانەی کە لە ساڵی ٢٠٢١دا ھێرشیان کردە سەر کاپیتووڵ، ترامپ ھەڵوێستێکی توندتری لە سیاسەتی دەرەوەی گرتەبەر، لەگەڵ پلانی دووبارە ئاوەدانکردنەوەی [[کەرتی غەززە|غەززە]] لەژێر کۆنترۆڵی ئەمریکا و گواستنەوەی دانیشتووانەکەی، ئەمەش ئیدانەکردنی عەرەبی و نێونەتەوەییی لێکەوتەوە. ھەروەھا سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکای ھەڵوەشاندەوە و گرژییەکانی لەگەڵ [[چین]] و [[ئەورووپا]] پەرەی سەند و بەردەوام بوو لە گرتنەبەری سیاسەتی «سەرەتا ئەمریکا» زیاتر جەختکردنەوە، گرنگی بە بەھێزکردنی کاریگەریی ئەمریکا لەسەر ئاستی جیھانی و دووبارە داڕشتنی ھاوپەیمانییەکانی دا.<ref>https://www.bbc.com/arabic/articles/c9d5j6257ylo</ref><ref>https://www.swissinfo.ch/ara/10-محطات-أساسية-في-١٠٠-يوم-من-رئاسة-ترامب/89195123</ref><ref>https://al-ain.com/article/donald-trump-week-1-white-house-america</ref><ref>https://www.skynewsarabia.com/world/١٧٩١٣٥١-ولاية-ترامب-الثانية-١٠٠-يوم-الصدمة</ref> === بڕیاری مشتوومڕاوی سەپاندنی باج === دۆناڵد ترامپ باجی نوێی گەورەی بەسەر ھاوردەکردنی ئەمریکا لە زیاتر لە ١٨٠ وڵات و ناوچە سەپاند، ئامانجی پاراستنی پیشەسازی ئەمریکا و بەرزکردنەوەی ئابووری نیشتمانی بوو لە چوارچێوەی سیاسەتی «سەرەتا ئەمریکا» دا. باجەکان ڕێژەی جیاوازیان لەخۆگرتبوو، کە ٣٤٪ لەسەر [[چین]]، ٢٤٪ لەسەر [[ژاپۆن]]، ٣١٪ لەسەر [[سویسرا]]، ٤٦٪ لەسەر [[ڤیێتنام]]، ٣٢٪ لەسەر [[تایوان]]، ٢٦٪ لەسەر وڵاتانی دیکە.<ref>https://www.alarabiya.net/aswaq/economy/2025/04/03/رسوم-جمركية-جديدة-من-ترامب-تبدأ-من-10-وترتفع-لـ46-لبعض-الدول</ref> ئەم باجانە لە مانگی نیسانی ساڵی ٢٠٢٥ کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە، دوای ئەوەی بەھۆی کورتھێنانی گەورەی بازرگانی ئەمریکاوە باری نائاسایی نیشتمانی ڕاگەیاند. ئەمەش وای کرد ترامپ لە یاسای دەسەڵاتە ئابوورییە فریاگوزارییەکان کەڵک وەربگرێت بۆ سەپاندنی باجی ١٠٪ لەسەر ھەموو ھاوردەکردنەکان، ئەمە جگە لەوەی باجی زیاتر لەسەر ٥٧ وڵات دادەنرێت، بەمەش ڕێژەی [[باج]] لەسەر کاڵا چینییەکان بۆ ٥٤٪ بەرزبووەتەوە. لە مانگی شوباتی ٢٠٢٥دا ترامپ ٢٥٪ باجی بەسەر ھاوردەکردنی [[ئۆتۆمبێل]] و نیمچە گواستنەوەکان و [[دەرمان]]دا سەپاند، بەو ئامانجەی کە بە شێوازێکی بازرگانی نادادپەروەرانە دەزانی کە کاریگەرییان لەسەر پیشەسازی ئەمریکا ھەیە. ھەروەھا باجی بەسەر پۆڵا و ئەلەمنیۆمدا، بە ئاماژەدان بە نیگەرانییەکانی ئاسایشی نیشتمانیی و پشتیوانی لە بەرھەمھێنانی ناوخۆیی.<ref>https://www.arrajol.com/content/374813/تكنولوجيا/كيف-غيّرت-رسوم-ترامب-الجمركية-خريطة-التجارة-العالمية-في-2025؟</ref> سەپاندنی ئەو باجانە بووە ھۆی دروستبوونی گرژیی بازرگانی لەگەڵ چەند وڵاتێک و ھەندێک وڵاتیش بە پێچەوانەی گومرگی وەڵامیان دایەوە، ئەمەش کاریگەری لەسەر بازاڕە جیھانییەکان ھەبوو و بووە ھۆی ڕاگرتنی کاتی ھەندێک باج بۆ ماوەی ٩٠ ڕۆژ لە ھەوڵێک بۆ ھێورکردنەوەی دۆخەکە. لە مانگی ئایاری ساڵی ٢٠٢٥دا دادگایەکی ئەمریکا بەشێک لەو باجانەی ھەڵوەشاندەوە و بڕیاریدا کە ترامپ دەسەڵاتی دەستووری خۆی تێپەڕاندووە بە سەپاندنی ئەو باجانە بەبێ ڕەزامەندی [[کۆنگرێس]]، ئەمەش مشتومڕی یاسایی و سیاسیی بەرفراوانی لێکەوتەوە.<ref>https://www.markets.com/ar/news/trump-new-tariffs-2025</ref> == پراکتیکی سیاسی و گوتاری سیاسی == {{سەرەکی|وێنەی گشتیی دۆناڵد ترامپ}} ترامپ بەپێی ڕاپرسییەکان ڕێژەی قبووڵکردنی نزمی ھەیە، ئەمەش وای کردووە ببێتە یەکێک لە کەمترین سەرۆکەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ڕووی جەماوەرییەوە لە ماوەی دە مانگی یەکەمی وەرگرتنی پۆستەکەیدا. ترامپ دوای وەرگرتنی سەرۆکایەتی، بە شێوەیەکی بەردەوام لە وتارەکانیدا لێدوانی ھەڵە و دژی ڕاستییەکانی دەدا. بەپێی ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز، ترامپ لە ماوەی ٩٩ ڕۆژی یەکەمی دەستبەکاربوونیدا، لە ٩١ ڕۆژدا لایەنی کەم ڕۆژانە یەک ئیدیعای ھەڵە یان چەواشەکارانەی کردووە، و ژمارەی ئیدیعا ھەڵە یان چەواشەکارانەکانی گەیشتە ١٬٣١٨ تا ڕۆژی ٢٦٣ی سەرۆکایەتییەکەی بەپێی بەشی «دڵنیابوونەوە لە ڕاستییەکان»ی شیکاری سیاسی لە ڕۆژنامەی واشنتۆن پۆستدا. === بڵاوکردنەوەی تیۆرییەکانی پیلانگێڕی === پێش و لە ماوەی سەرۆکایەتییەکەیدا، ترامپ چەندین تیۆریی پیلانگێڕی بڵاوکردەوە، لەوانە تیۆریی پیلانگێڕی دەربارەی ڕەگەزنامەی ئۆباما، تیۆریی ژمارەی قوربانییەکانی کلینتۆن، بزووتنەوەی کیو ئانۆن یان دەوڵەتی قووڵ و تیۆریی فێڵی گەرمبوونی زەوی، ئیدیعای سیخوڕیکردن بەسەر تاوەری ترەمپ، و تیۆرییەک دەربارەی تیرۆرکردنی جۆن ئێف. کێنێدی کە پەیوەندی بە وەزیری کوبایی ڕافائێل کروزەوە ھەیە و ئیدیعای دەستکاریکردنی مردنی دادوەر ئەنتۆنین سکالیا، و ئیدیعای دەستوەردانی ئوکراینا لە ھەڵبژاردنەکانی ئەمریکا، و ئیدیعای ئەوەی کە ئوسامە بن لادن ھێشتا لە ژیاندایە و ئیدیعای ئەوەی کە ئۆباما و بایدن پلانی کوشتنی ئەندامانی تیمی ھێزە تایبەتەکانی دەریایی ٦یان داڕشتووە و پێشکەشکاری بەرنامە جۆ سکاربۆرۆی بە مردنی یەکێک لە یاریدەدەرەکانی تۆمەتبار کرد. لایەنی کەم لە دوو بۆنەدا، ترەمپ بۆ ڕۆژنامەنووسانی ڕوونکردەوە کە باوەڕی بە تیۆرییەکانی پیلانگێڕی ھەیە. لەکاتی ھەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتی ٢٠٢٠ و دوای ئەوە، ترامپ چەندین تیۆریی پیلانگێڕی دەربارەی دۆڕاندنەکەی بڵاوکردەوە، لەوانە دەنگدانی مردووەکان، گۆڕین یان سڕینەوەی دەنگەکانی ترەمپ لە ڕێگەی ئامێرەکانی دەنگدانەوە، ساختەکاری لە دەنگدانی پۆستەیی، دوورخستنەوەی دەنگەکانی ترامپ، و «دۆزینەوەی» جانتاکانی پڕ لە دەنگی بایدن. === ھاندانی توندوتیژی === توێژینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە گوتاری ترەمپ بووەتە ھۆی زیادبوونی حاڵەتەکانی تاوانی ڕق و کینە. لە کاتی ھەڵمەتی ھەڵبژاردنی ساڵی ٢٠١٦دا، ترەمپ داوای ھێرشی جەستەیی دەکرد یان ستایشی دەکرد دژی خۆپیشاندەران یان ڕۆژنامەنووسان. زۆرێک لە تۆمەتبارانی کردەوەی توندوتیژی و تاوانی ڕق و کینە، لەوانەش بەشداربووانی ھەڵکوتانە سەر باڵەخانەی کۆنگرێسی ئەمریکا لە ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١، گوتاری ترەمپیان وەک پاساوێک بۆ بێتاوانی خۆیان یان داواکارییەک بۆ سووککردنی سزاکانیان بەکارھێناوە. پێداچوونەوەیەکی نیشتمانی کە لەلایەن تۆڕی ئەی بی سیمنیوز لە مانگی ئایاری ٢٠٢٠ ئەنجامدرا، دەرکەوت کە لایەنی کەم ٥٤ دۆسیەی تاوانکاری لە نێوان ئابی ٢٠١٥ تا نیسانی ٢٠٢٠ ھەبووە کە تێیدا ڕاستەوخۆ ئاماژە بە ترامپ کراوە لە پەیوەندی لەگەڵ کردەوەی توندوتیژی یان ھەڕەشەی توندوتیژی، کە زۆربەیان لەلایەن پیاوانی سپی پێستەوە دژی کەمینەکان بوون. === تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان === {{سەرەکی|دۆناڵد ترامپ لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا}} کارلێکی ترەمپ لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا گرنگییەکی جیھانیی بەدەستھێنا دوای ئەوەی لە ساڵی ٢٠٠٩ پەیوەندی بە تویتەرەوە کرد. لە کاتی ھەڵمەتی ھەڵبژاردنەکەی لە ساڵی ٢٠١٦ و لە ماوەی سەرۆکایەتییەکەیدا بە بەردەوامی توویتی دەکرد تاوەکو تویتەر لە ڕۆژانی کۆتایی ماوەی سەرۆکایەتییەکەیدا دوای ڕووداوەکانی ٦ی کانوونی دووەم قەدەغەی کرد. ترەمپ توویتەری بەکاردەھێنا بۆ پەیوەندی ڕاستەوخۆ لەگەڵ خەڵک و تێپەڕاندنی میدیا. لە حوزەیرانی ٢٠١٧، وتەبێژی کۆشکی سپی ڕای گەیاند کە تویتەکانی ترەمپ بە لێدوانی فەرمی دادەنرێن. تویتەر لە مانگی ئایاری ٢٠٢٠ دەستی کرد بە دانانی ئاگاداری بۆ پشتڕاستکردنەوەی ڕاستییەکان لەسەر ھەندێک لە تویتەکانی. ترەمپ لە وەڵامدا وتی کە پلاتفۆرمە کۆمەڵایەتییەکان "کۆنسەرڤاتیڤەکان بێدەنگ دەکەن" و ھەڕەشەی "سەپاندنی سنووردارکردنی توند یان داخستنیان" کرد. دوای ھەڵکوتانە سەر کۆنگرێسی ئەمریکا، پلاتفۆرمەکانی وەک فەیسبووک، ئینستاگرام و تویتەر ھەژمارەکانی ترەمپیان قەدەغە کرد. نەبوونی ئامادەیی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا توانای کاریگەریی لەسەر ڕووداوەکانی لێسەندەوە، و بووە ھۆی کەمبوونەوەیەکی بەرچاو لە بڵاوبوونەوەی زانیاریی چەواشەکارانە لە تویتەردا. ھەوڵە سەرەتایییەکانی ترەمپ بۆ دووبارە بنیاتنانەوەی ئامادەیی خۆی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا سەرکەوتوو نەبوون. لە شوباتی ٢٠٢٢، پلاتفۆرمی سۆشیال میدیای "تروس سۆشەڵ"ی (Truth Social) خستەگەڕ. دوای کڕینی تویتەر لەلایەن ئیلۆن ماسکەوە، ماسک لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ ھەژمارەکەی ترەمپی گەڕاندەوە. ھەروەھا قەدەغەی فەیسبووک و ئینستاگرام لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ کۆتایی ھات، کە ڕێگەی بە ترەمپ دا بگەڕێتەوە بۆ ئەم پلاتفۆرمانە، ھەرچەندە لە ساڵی ٢٠٢٤ بەردەوام بوو لە وەسفکردنی کۆمپانیاکە بە "دووژمنی گەل". === چاندی باو === {{سەرەکی|دۆناڵد ترامپ لە چاندی باودا}} ترەمپ بابەتی گاڵتەجاڕی و کاریکاتێر بووە لە تەلەڤیزیۆن، فیلم و وێنە جووڵاوەکاندا. ناوی لە سەدان گۆرانی مۆسیقای ھیپ ھۆپدا لە ساڵی ١٩٨٩ تا ٢٠١٥ ھاتووە؛ زۆربەی ئەم گۆرانیانە ترەمپیان بە شێوەیەکی ئەرێنی نیشان دەدا، بەڵام دوای ئەوەی دەستی بە ھەڵمەتی خۆھەڵبژاردن بۆ سەرۆکایەتی کرد، زۆر نەرێنی بوون. == ژیانی کەسی == === خێزان === {{سەرەکی|خێزانی دۆناڵد ترەمپ}} لە ساڵی ١٩٧٧، دۆناڵد ترەمپ ھاوسەرگیری لەگەڵ نمایشکاری جلوبەرگی چیکی، ئیڤانا زێلنیچکۆڤا کرد، و سێ منداڵی لێی بوو: دۆناڵد جونیۆر (لەدایکبووی ١٩٧٧)، ئیڤانکا (لەدایکبووی ١٩٨١)، و ئیریک (لەدایکبووی ١٩٨٤). ئیڤانا لە ساڵی ١٩٨٨ ڕەگەزنامەی ئەمریکی وەرگرت؛ بەڵام دوو ھاوسەرەکە لە ساڵی ١٩٩٠ جیابوونەوە بەھۆی تێوەگلانی ترەمپ لە پەیوەندی لەگەڵ ئەکتەر مارلا مەیپڵز. لە ساڵی ١٩٩٣ ترەمپ و مەیپڵز ھاوسەرگیریان کرد بەڵام لە ساڵی ١٩٩٩ جیابوونەوە، ترەمپ لە مارلا کچێکی ھەیە: تیفانی (لەدایکبووی ١٩٩٣) کە لەگەڵ دایکی مەیپڵز مایەوە و لە کالیفۆرنیا پەروەردە و چاودێری کرد. لە ساڵی ٢٠٠٥، ترەمپ ھاوسەرگیری لەگەڵ نمایشکاری جلوبەرگی سلۆڤینی، میلانیا کناوس کرد و کوڕێکی لێی بوو: بارۆن (لەدایکبووی ٢٠٠٦)، میلانیا لە ساڵی ٢٠٠٦ ڕەگەزنامەی ئەمریکی وەرگرت. === خوو و تەندروستی === ترەمپ دەڵێت کە ھەرگیز کحولی نەخواردووەتەوە، جگەرەی نەکێشاوە، و ماددەی ھۆشبەری بەکارنەھێناوە. ڕۆژانە نزیکەی چوار بۆ پێنج کاتژمێر دەخەوێت. یاری گۆڵفی بە «چالاکی سەرەکی بۆ وەرزشکردن» وەسف کردووە بەڵام بە گشتی عەرەبانە بەکاردەھێنێت و بە پێ ناڕوات. ترەمپ وەرزشکردن بە بەفیڕۆدانی وزە دادەنێت چونکە باوەڕی وایە کە جەستە وەک «پاترییەکە، بە بڕێکی سنووردار لە وزە» کە بە وەرزشکردن بەکاردەھێنرێت. لە ساڵی ٢٠١٥، ھەڵمەتی ترەمپ نامەیەکی لە پزیشکی تایبەتی خۆی بۆ ماوەیەکی درێژ، ھارۆڵد بۆرنستاین، بڵاوکردەوە کە تێیدا ھاتبوو ترەمپ «تەندروسترین کەسە کە بۆ سەرۆکایەتی ھەڵبژێردرابێت.» لە ساڵی ٢٠١٨، بۆرنستاین ڕای گەیاند کە ترەمپ خۆی ناوەڕۆکی نامەکەی پێ وتووە کە باری تەندروستی بە شێوەیەکی ئەرێنی وەسف دەکات، ھەروەھا ئاماژەی بەوەدا کە سێ لە نوێنەرانی ترەمپ دەستیان بەسەر تۆمارە پزیشکییەکانیدا گرتووە دوای ھەڵکوتانە سەر نووسینگەی پزیشکەکە لە شوباتی ٢٠١٧. === ئایین === لە ساڵانی حەفتاکاندا، دایک و باوکی ترەمپ چوونە ناو کڵێسای ماربڵ کۆلیجییەیت (Marble Collegiate Church) کە بەشێکە لە کڵێسای چاکسازیخواز لە ئەمریکا. ترەمپ بەشداری لە قوتابخانەی یەکشەممەدا کرد و لە ساڵی ١٩٥٩ لە کڵێسای پرێسبیتێری یەکەم لە جامایکا (First Presbyterian Church in Jamaica) پشتڕاستکرایەوە. لە ساڵی ٢٠١٥، ڕای گەیاند کە پرێسبیتێرییە و لە کڵێسای ماربڵ کۆلیجییەیت نوێژ دەکات؛ کڵێساکە ڕوونیکردەوە کە ئەو ئەندامێکی چالاک نییە. لە ساڵی ٢٠١٩، ترەمپ قەشەی تایبەتی خۆی، بانگخوازی تەلەڤیزیۆنی پاولا وایتی لە نووسینگەی پەیوەندییە گشتییەکانی کۆشکی سپی دامەزراند. لە ساڵی ٢٠٢٠، وتی کە خۆی وەک مەسیحییەکی ناتایفی دەناسێنێت. === سامان === لە ساڵی ١٩٨٢، ترەمپ بۆ یەکەمجار لە لیستی دەوڵەمەندانی گۆڤاری فۆربس دەرکەوت بەھۆی ئەو پشکەی کە لە سامانی خاوێنی خێزانەکەی ھەیبوو کە بە نزیکەی ٢٠٠ ملیۆن دۆلار مەزەندە دەکرا، بەڵام زیانەکانی لە ھەشتاکاندا لە نێوان ساڵانی ١٩٩٠ و ١٩٩٥ لە لیستەکە دووریخستەوە. دوای پێشکەشکردنی ڕاپۆرتی دارایی ناچاری بە کۆمیسیۆنی ھەڵبژاردنی فیدراڵی لە تەممووزی ٢٠١٥، سامانی خاوێنی خۆی بە نزیکەی ١٠ ملیار دۆلار ڕاگەیاند. ئەو تۆمارانەی کە کۆمیسیۆن بڵاویکردنەوە نیشانیان دا کە سەروەت و سامانی لایەنی کەم ١٫٤ ملیار دۆلار و قەرزی ٢٦٥ ملیۆن دۆلارە. فۆربس مەزەندەی کرد کە سامانی خاوێنی بە بڕی ١٫٤ ملیار دۆلار لە نێوان ساڵانی ٢٠١٥ و ٢٠١٨ دابەزیوە. لە پۆلێنکردنی ملیاردێرەکانی ساڵی ٢٠٢٤دا، سامانی ترەمپ بە نزیکەی ٢٫٣ ملیار دۆلار مەزەندە کرا (لە پلەی ١٬٤٣٨ی جیھانیدا). لە ساڵی ٢٠١٨، ڕۆژنامەنووس جۆناسان گرینبێرگ باسی لەوە کرد کە ترەمپ لە ساڵی ١٩٨٤ پەیوەندی پێوە کردووە و خۆی وەک بەرپرسێکی خەیاڵی لە دامەزراوەی ترەمپ بە ناوی «جۆن بارۆن» ناساندووە. گرینبێرگ ئاماژەی بەوەدا کە ترەمپ، بەناوی «بارۆن»ەوە، بە درۆ ئیدیعای کردووە کە خاوەنی زیاتر لە ٩٠٪ی کارەکانی باوکییەتی، بۆ ئەوەی پلەیەکی بەرزتر لە لیستی فۆربس ٤٠٠ی دەوڵەمەندترین ئەمریکییەکان بەدەست بھێنێت. ھەروەھا گرینبێرگ نووسیوویەتی کە فۆربس زۆر زیادەڕەوی لە خەمڵاندنی سامانی ترەمپدا کردووە و بە ھەڵە لە پۆلێنکردنەکانی ساڵانی ١٩٨٢ و ١٩٨٣ و ١٩٨٤دا ناوی ھێناوە. زۆرجار ترەمپ دەیوت کە کارەکەی بە قەرزێکی «بچووکی یەک ملیۆن دۆلاری» لە باوکی دەستپێکردووە و ناچار بووە بە سوودەوە بیداتەوە؛ بەڵام لە ڕاستیدا، لە تەمەنی ھەشت ساڵیدا ملیۆنێر بووە، و لانیکەم ٦٠ ملیۆن دۆلاری لە باوکی قەرز کردووە، و تا ڕادەیەکی زۆر لە دانەوەی ئەو قەرزانەدا سەرکەوتوو نەبووە، ھەروەھا ٤١٣ ملیۆن دۆلاری دیکەی لە کۆمپانیای باوکی وەرگرتووە. لە ساڵی ٢٠١٨، ڕاگەیەندرا کە ترەمپ و خێزانەکەی ساختەکاری باجیان ئەنجامداوە و بەڕێوەبەرایەتی باج و دارایی ویلایەتی نیویۆرک دەستی بە لێکۆڵینەوە لەم بابەتە کردووە. ھەروەھا داھاتی وەبەرھێنانەکانی کەمتر بووە لە داھاتی بازاڕەکانی پشک و خانووبەرە لە نیویۆرک. فۆربس لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ مەزەندەی کرد کە سامانی خاوێنی لە ٤٫٥ ملیار دۆلار لە ساڵی ٢٠١٥ەوە بۆ ٣٫١ ملیار دۆلار لە ساڵی ٢٠١٧ دابەزیوە، ھەروەھا داھاتی لە مۆڵەتی بەرھەمەکانەوە لە ٢٣ ملیۆن دۆلارەوە بۆ ٣ ملیۆن دۆلار کەمبووەتەوە. دانپێدانانە باجییەکانی ترەمپ لە ساڵی ١٩٨٥ تا ١٩٩٤ کۆی زیانەکانیان بە ١٫١٧ ملیار دۆلار نیشان دەدات. ئەم زیانانە بەرزتر بوون لە زیانەکانی نزیکەی ھەر باجدەرێکی تری ئەمریکی. لە ساڵانی ١٩٩٠ و ١٩٩١دا، زیانەکانی ساڵانە ٢٥٠ ملیۆن دۆلاری تێپەڕاندووە کە زیاترە لە دوو ھێندەی زیانەکانی نزیکترین باجدەران. لە ساڵی ١٩٩٥، زیانە ڕاگەیەندراوەکانی گەیشتە ٩١٥٫٧ ملیۆن دۆلار (کە ھاوتایە بە ١٫٥٦ ملیار دۆلار لە ساڵی ٢٠٢٠دا). لە ساڵی ٢٠٢٠، ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز زانیاری باجی دەربارەی ترەمپ بەدەستھێنا کە زیاتر لە دوو دەیەی دەگرتەوە. پەیامنێرەکانیان بۆیان دەرکەوت کە ترەمپ بە سەدان ملیۆن دۆلار زیانی تۆمارکردووە. لە ساڵی ٢٠١٠ەوە، ھەروەھا نەیتوانیوە ٢٨٧ ملیۆن دۆلار لە قەرزەکان بداتەوە. لە ماوەی ١٥ ساڵ پێش ٢٠٢٠، ترەمپ لە ١٠ ساڵ لەو ساڵانەدا باجی داھاتی نەداوە، و سوودی لە داشکاندنی باجی لەسەر زیانە بازرگانییەکان وەرگرتووە و تەنھا ٧٥٠ دۆلاری لە ساڵانی ٢٠١٦ و ٢٠١٧دا داوە. زیانە بازرگانییەکانی بە فرۆشتن و بارمتەکردنی سەروەت و سامانەکانی قەرەبوو کردووەتەوە، لەوانە بارمتەیەکی ١٠٠ ملیۆن دۆلاری لەسەر تاوەری ترەمپ (کە لە ٢٠٢٢ دووبارە دارایی بۆ کرایەوە) و فرۆشتنی زیاتر لە ٢٠٠ ملیۆن دۆلار لە پشک و بۆندەکان. ھەروەھا بە شێوەیەکی کەسی گەرەنتی قەرزێکی ٤٢١ ملیۆن دۆلاری کردووە کە دەبێت زۆربەی تا ساڵی ٢٠٢٤ بدرێتەوە. تا مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١، قەرزەکانی ترامپ زیاتر لە یەک ملیار و ٣٠٠ ملیۆن دۆلار بووە، کە زۆربەیان بە سەروەت و سامانەکەی مسۆگەر کراوە. لە ساڵی ٢٠٢٠دا ٦٤٠ ملیۆن دۆلار قەرزاری بانکەکان و دامەزراوە قەرزییەکان بووە، لەوانە بانکی چین و دۆیچە بانک و یوو بی ئێس، ھەروەھا نزیکەی ٤٥٠ ملیۆن دۆلار قەرزدار بووە بە قەرزدەرەکانی نەناسراو؛ بەڵام بەھای سەروەت و سامانەکەی لە بەھای قەرزەکەی زیاترە. == ڕەخنە و مشتومڕ == ترامپ کەسایەتییەکی مشتومڕسازە و بەتایبەت لە ساڵی ٢٠١٥ەوە ڕووبەڕووی ڕەخنەی زۆر بووەتەوە. زۆربەی ڕەخنەکان لەسەر بانگەشەی ھەڵە و بەکارھێنانی زانیاریی ھەڵە وەک [[فاکت]] بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/graphics/politics/trump-claims-database/|سەردێڕ=In four years, President Trump made 30,573 false or misleading claims}}</ref> بڕێکی تر لە ڕەخنەکان لەبەر دژەژنی، دژەپەنابەری و دژەموسڵمانێتی تووشی بوون. لەلایەن چەند ژنەوە تۆمەتی [[دەستدرێژیی سێکسی]]ی لێدراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Judge tosses Trump's counterclaim against E. Jean Carroll, finding rape claim is 'substantially true' |ناونیشان=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/judge-tosses-trumps-counterclaim-e-jean-carroll-finding-rape-claim-sub-rcna98577 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=NBC News |زمان=en}}</ref> ھەروەھا بۆچوونی دەربارەی [[گۆڕانی ئاووھەوا]] مشتومڕساز بووە. لە ساڵانی ٢٠٢٠ تا ٢٠٢٤دا ڕووبەڕووی چەند دادگایی بووە. یەکێک لەو لایەنانەی زیاتر مشتومڕسازی دەکات ھێرشی بەردەوامییەتی بۆ سەر ئەو میدیایانە یان تۆڕە کۆمەڵایەتییانەی لەگەڵیان ناکۆکە. بۆ نموونە بە فەیسبووکی گوتووە «دوژمنی خەڵک»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Rosen |یەکەم=Jacob |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=Trump, in reversal, opposes TikTok ban, calls Facebook "enemy of the people" - CBS News |ناونیشان=https://www.cbsnews.com/news/trump-reversal-tiktok-ban-says-facebook-enemy-of-people/ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=www.cbsnews.com |زمان=en-US}}</ref> و بە زۆرێک بنکەی میدیایی گوتووە ھەواڵی درۆ و ساختە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Lind |یەکەم=Dara |ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠١٨|سەردێڕ=Trump finally admits that “fake news” just means news he doesn’t like |ناونیشان=https://www.vox.com/policy-and-politics/2018/5/9/17335306/trump-tweet-twitter-latest-fake-news-credentials |ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=Vox |زمان=en-US}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{سەرۆکەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان}} {{خێزانی ترامپ}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|دەیەی ٢٠١٠|دەیەی ٢٠٢٠|ھۆڵیوود|فیلم|ئابووری|تەلەڤیزیۆن|کۆمپانیا}} {{پۆلی کۆمنز|Donald Trump}} [[پۆل:دۆناڵد ترامپ|*]] [[پۆل:ئەمریکییە سیاسەتوانەکانی سەدەی بیستەم]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی]] [[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]] [[پۆل:بازرگانانی ئەمریکی لە سەدەی بیست و یەکەم]] [[پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:خوێندکارێکی پێشووی قوتابخانەی وارتۆن لە زانکۆی پێنسلڤانیا]] [[پۆل:خێزانی ترامپ]] [[پۆل:دەسەڵاتخوازی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:سەرۆکی کۆمپانیا ئەمریکییەکان]] [[پۆل:کۆمارییەکانی نیویۆرک (ویلایەت)]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦]] [[پۆل:میمەکانی ئینتەرنێت]] [[پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:نووسەرانی سیاسیی ئەمریکی]] [[پۆل:نووسەرانی نیویۆرکی]] [[پۆل:ملیاردێرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ملیاردێرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ملیاردێرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ڕەخنەگرانی مارکسیزم]] [[پۆل:میلیاردێرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:کەسایەتیی ساڵ (گۆڤاری تایم)]] [[پۆل:بەڕێوەبەرانی خولی تۆپی پێی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] 6bbowxtfos5robs8k5ajqw60by0ibwu 1 128144 1592294 979673 2026-06-20T05:52:28Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1592294 wikitext text/x-wiki == ناو == ئەنجامی گووگڵی دۆناڵد ترامپ زۆر زیاترە لە دۆناڵد ترەمپ. ئەمریکییەکانیش ترامپ ئەڵێن. با ناوە سەرەکییەکەی ترامپ بێت. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ‏٠٣:٣٦، ٢ی تەممووزی ٢٠١٦ (UTC) : من وەک خۆم ھەر ترەمپ دەبیستم و ھەر ئەوەشم پێ دروستترە. {{IPA-all|trʌmp}}. ئەم باسە کراوە لەسەر [[ھەبڵ]].&nbsp; &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple; font-size:13px;">'''<span style="display:{{#if:|table-cell|inline-block}};<!--("table-cell" seemingly ignored by IE)--> <!--border-collapse:collapse;--> border:1px solid purple; {{#if:|line-height:;}} ">ئێپین</span>'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:black;font-size:11px">'''وتووێژ<span style="color:purple">&#9836;</span>'''</span>]]} ‏١٤:٣٠، ٦ی تەممووزی ٢٠١٧ (UTC) ::من بە ترامپ دەیخوێنمەوە و ئەوەی دەیبیستم لە ترامپەوە نزیکە تا ترەمپ. ھەرچەند کوردی ھەمووی ئەو فۆنیمانەی ئینگلیزیی نیە. بۆیە شتێکی سابجکتیڤە. پێشتر [https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D8%AA%D9%88%D9%88%DB%8E%DA%98:%DA%A9%DB%95%D9%86%D8%AF%DB%8C_%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%B4_%D8%B3%D8%A7%DA%AF%D8%A7 لێرە] وتووێژێک کراوە لەسەر ئەوەی کە ھەرکەس چۆن نیشانەکانی ئای پی ئەی گۆیە دەکات. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ‏٢٠:٢٧، ٦ی تەممووزی ٢٠١٧ (UTC) ::: مەگەر لە جیھانێکی تر بڵێن ترامپ. وتووێژی ھەبڵت خوێندەوە؟ ئەی bubble بە چی دەبیستی بۆ نموونە؟ خۆ ناکرێت بڵێی بە بابڵ.&nbsp; &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple; font-size:13px;">'''<span style="display:{{#if:|table-cell|inline-block}};<!--("table-cell" seemingly ignored by IE)--> <!--border-collapse:collapse;--> border:1px solid purple; {{#if:|line-height:;}} ">ئێپین</span>'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:black;font-size:11px">'''وتووێژ<span style="color:purple">&#9836;</span>'''</span>]]} ‏٢٠:٥٧، ٦ی تەممووزی ٢٠١٧ (UTC) :بەڵێ ئازیزم ئەو وتووێژەم خوێندەوە. چەندین وتووێژی تری لەو چەشنە بووە پێشتر لە ویکیی سۆرانیدا. ئەوەند وتووێژ کرا کە جارێک بۆ دەنگەکانی ئایپیئەی ڕاپرسیمان کرد. وەک وتم ئەو فۆنیمە لە کوردیدا بوونی نیە. بە بڕوای من شتێکە لە بەینی ا و ە ی کوردیدا. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ‏٠٥:٠٠، ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ (UTC) ::من چێشتخانەیەکم دی لە باشوور ناوی ترامپ بوو نەک ترەمپ [https://ichef-1.bbci.co.uk/news/1024/branded_persian/6F40/production/_93908482_p04rkshb.jpg ئەمەتا] و ئەمەش جیھانی تر نییە. من بۆ دەنگی /ʌ/ وەک پیرەھەڵۆ فکر دەکەمەوە چون لە کوردیدا نییە ناتوانین بڕیار بدەین رێک دەبێتە /ە/ یان /ا/ و لە کوردیشدا بەرامبەر بە ھەر دووکیان ھاتووە ھەر کامێکیان باوتر بوو با دابنرێ. کەس ناتوانێ بڵێ /ا/ دروستە و /ە/ نادروستە یان بە پێچەوانە.---[[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ‏٠٧:١٦، ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ (UTC) :::من ھەر بە /ە/ دەیبیستم!؟ دەزانم شێوازی دەربڕینیش بەپیی شوێنە جوگرافییەکان زۆرجار دەگۆڕێت، بەڵام بۆ من /ە/ دەبیستم، لە کەناڵی ڕووداو و ئێن ئاڕ تیش بە /ە/ بەر گوێم کەوت بە ھەمان شێوە. کەواتە مادام دەزانن ناکۆکی دروست دەکات ئەمە و چەندین جاریش دووبارە بۆتەوە، بۆچی یەکجار یەکلایی نەبێتەوە؟ ئێمە لە کوردی دەنگی /ʌ/ فێر نەکراوین و پیتیشمان بۆی نییە. کەواتە با ئێمە لە ویکیپیدیا یان /ا/ یان /ە/ دانێین، ھیچ نەبێت بە کاتیی، تا چارەسەرێک دەدۆزینەوە.&#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple; font-size:13px;">'''<span style="display:{{#if:|table-cell|inline-block}};<!--("table-cell" seemingly ignored by IE)--> <!--border-collapse:collapse;--> border:1px solid purple; {{#if:|line-height:;}} ">ئێپین</span>'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:black;font-size:11px">'''وتووێژ<span style="color:purple">&#9836;</span>'''</span>]]} ‏١٤:٣٠، ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ (UTC) ::{{وب|Épine}}ھاوڕێ کاتێک من قسە لە بیستن دەکەم مەبەستم بیستنی وشەکە لە ئەمریکییەکانە، نەک کەناڵە کوردییەکانی باشوور. دیارە ئەوان دەبێژن ترەمپ. ھەر کوردێکیش گوێ لەوان بگرێت ھەر ترەمپ دەبیستێ. من دەڵێم کاتێک گوێ لە ئەمریکییەک دەگرم کە دەڵێ /trʌmp/ زیاتر بە ترامپ دەیبیستم ھەتا ترەمپ. ڕاستییەکەی ئەوەیە ھیچیان نیە. ئینجا بۆ یەکلایی کردنەوە: لەو لینکەی سەرەوەدا [https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D8%AA%D9%88%D9%88%DB%8E%DA%98:%DA%A9%DB%95%D9%86%D8%AF%DB%8C_%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%B4_%D8%B3%D8%A7%DA%AF%D8%A7 لێرە] ویستمان یەکلایی بکەینەوە. بەڵام ھەمیشە کەسێک دێت و دەڵێ ئەمە وا نیە. بۆیە نازانم چی بکەین. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ‏٢٠:٠١، ٩ی تەممووزی ٢٠١٧ (UTC) ::: من بۆ خۆم ئینگلیزی ئەمریکی قسە دەکەم و ھەر بەوەش دەیبیستم. پێشوو چالاک وتی لەوەدەچێ شێوەزارەکان کار بکاتە ئەمە، و بۆیە پێدەچێت ئەمە کێشەکە بێت. کاکە با یەکلایی بکرێتەوە.--&#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple; font-size:13px;">'''<span style="display:{{#if:|table-cell|inline-block}};<!--("table-cell" seemingly ignored by IE)--> <!--border-collapse:collapse;--> border:1px solid purple; {{#if:|line-height:;}} ">ئێپین</span>'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:black;font-size:11px">'''وتووێژ<span style="color:purple">&#9836;</span>'''</span>]]} ‏٢٠:٠٤، ٩ی تەممووزی ٢٠١٧ (UTC) :::ھاوڕێ منیش ھەر بە ئەمریکی قسە دەکەم. ئەم وشەیەشم زیاتر ھەر لە خەڵکی ئەمریکای باکوور بیستووە. یەکەم جار بە کوردی ھەر لە ویکیی سۆرانی بینیم. دوو شت ھەیە لێرە: یەکەم، ئینگلیزیی بریتیش لە باشوور و بە گشتی عێراق زاڵترە. ڕەنگە ھۆکارێکی ئەوە بێ ئەوێ کۆلۆنیی بریتانیا بووبێت. دووھەم، جگە لەم شتە، قسەکە لەوایە کە کوردی فۆنیمی /ʌ/ی تیا نیە. من دەڵێم نزیکترین دەنگ لەوە ایە. تۆ دەڵێی ەیە. وەکوو ئەوەی کە عەرەبێک بیھەوێت بڵێ چارڵز. عەرەبی فۆنیمی چێی تێدا نیە. بڕێک دەڵێن جارڵز، بڕێک دەڵێن شارڵز. کامیان ڕاستە؟ فۆنیمی ج و ش نزیکترین دەنگەکانن لە چ. ئەمەش ھەر ھەمان داستانە. بەڵام لێرە دەنگەکە بزوێنە و لەوێ consonantە. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ‏٢٠:١١، ٩ی تەممووزی ٢٠١٧ (UTC) :::: لە باشوور ئێمە ئینگلیزیی Sunrise دەخوێنین کە ھەر ئینگلیزی بەڕیتانییە. بەڵام لەم کەیسەدا، مادام {{PAGENAME}} ئەمریکییە، پێویستە دەڕبڕینی ئەمریکی بۆ دابندرێت. ئێ بەھەرحاڵ، منیش ئەزانم دەنگمان بۆ ئەوە نییە، بەڵام خۆ ناکرێت پشتگوێشی بخەین. ناکرێ ھەر وتارە و لە ئاوازێ بخوێنێت. ئەمیش دەبێ وەک کێشەی /و/ و /ا/کە چارەسەر بکەین.--&#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple; font-size:13px;">'''<span style="display:{{#if:|table-cell|inline-block}};<!--("table-cell" seemingly ignored by IE)--> <!--border-collapse:collapse;--> border:1px solid purple; {{#if:|line-height:;}} ">ئێپین</span>'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:black;font-size:11px">'''وتووێژ<span style="color:purple">&#9836;</span>'''</span>]]} ‏٠١:٢٧، ١٠ی تەممووزی ٢٠١٧ (UTC) :کێشەی و و ا ئاسانترە. ئەو زۆربەی کات ھەڵبژاردنی یەکێ لە دوو جۆری گۆکردنی ئەمریکی و بریتیشە. بۆ نموونە بوترێت جۆن دۆن یا جان دان. یەکەم لە بریتانیاییەوە نزیکە دووھەم لە ئەمریکییەوە. لێرە قسە لەوەیە فۆنیمێک کە لە کوردیدا نیە، بە کورد بڵێین چۆن بیخوێنێتەوە. ڕاستییەکەی بە بڕوای من ھەر نابێت. نموونەکەی چ م وت لە عەرەبیدا. ئیستەش ھەر بە چەند جۆر دەیڵێن. عەرزم کردیت بە پێی ئەو تەیبڵە لەو لینکەی سەرەوەشدا دەیبینیت وتووێژێک کراوە، بەڵام بڕوا ناکەم بەکارھێنەران لە داھاتوودا گوێڕاھێڵی ئەو وتووێژە بن. چون وەک عەرزم کردیت سابجکتیڤە و بەڵگەی وەھای لە پشت نیە. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ‏٠١:٥١، ١٠ی تەممووزی ٢٠١٧ (UTC) {{وب|Pirehelokan|Épine}} کاکە ئێوە پێتان وایە دەنگی /ە/ و /ا/ی کوردی بە کام دەنگ لەم [[:en:Template:IPA_chart_vowels_with_audio|خشتە]]یەدا نزیکە؟ لەمانە بگەڕێن /ɛ/، /æ/، /a/، /ɐ/، /ä/، /ɑ/. ھەر وا بە گوێگرتن و بەراوردکردنیان لەگەڵ ھی کوردی. ھەڵبەت دەقیق نابێ بەڵام شتێک دێتە دەستمان.--[[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ‏١١:٤٦، ١٠ی تەممووزی ٢٠١٧ (UTC) ::چالاک خۆ حەتمەن بیت دێت سێ ساڵ لەمەو پێش [https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D8%AA%D9%88%D9%88%DB%8E%DA%98:%DA%A9%DB%95%D9%86%D8%AF%DB%8C_%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%B4_%D8%B3%D8%A7%DA%AF%D8%A7 لێرە] ھەمان وتووێژمان کردووە. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ‏٢٠:٣٧، ١٠ی تەممووزی ٢٠١٧ (UTC) :::جوانم لە بیرە ھیچم لە بیر ناچێ بەڵام پرسیاری من لێرەدا ئەمەیە پێتان وایە /ە/ و /ا/ی کوردی بە کام دەنگی خشتەی IPA نزیکە. ھەڵبەت دڵنیام ئەمە بە شێوەزار و بنشێوەزار فەرق دەکا. من خۆم ھەست دەکەم ئەم /ا/یەی من دەیڵێم بە /ɐ/ یان /ä/ نزیکە.--[[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ‏٢١:٣١، ١٠ی تەممووزی ٢٠١٧ (UTC) ئم، منیش /ا/ لە /ä/ نزیکتر دەبیستم...&#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple; font-size:13px;">'''<span style="display:{{#if:|table-cell|inline-block}};<!--("table-cell" seemingly ignored by IE)--> <!--border-collapse:collapse;--> border:1px solid purple; {{#if:|line-height:;}} ">ئێپین</span>'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:black;font-size:11px">'''وتووێژ<span style="color:purple">&#9836;</span>'''</span>]]} ‏٢٢:١٤، ١٠ی تەممووزی ٢٠١٧ (UTC) :لەو خشتەیەدا بە بڕوام /ä/ و /ɐ/ و /ɑ/ دەنگیان لە ا ی کوردی دەچێ. زیاتر جووتە ئەوەڵەکە. جا æ و aیش لە ە وە نزیکن. زیاتر ئەوەڵەکەیان. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ‏٢٣:١٠، ١٠ی تەممووزی ٢٠١٧ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٩ بەستەری دەرەکیی [[دۆناڵد ترامپ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1592293 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20220213020102/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/trump-books-tweet-ghostwriter-tim-o-brien-tony-schwartz-writer-response-a8431271.html گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20180704182756/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/trump-books-tweet-ghostwriter-tim-o-brien-tony-schwartz-writer-response-a8431271.html لە https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/trump-books-tweet-ghostwriter-tim-o-brien-tony-schwartz-writer-response-a8431271.html *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20241016213514/https://www.newyorker.com/magazine/2016/07/25/donald-trumps-ghostwriter-tells-all گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20160718044518/https://www.newyorker.com/magazine/2016/07/25/donald-trumps-ghostwriter-tells-all لە https://www.newyorker.com/magazine/2016/07/25/donald-trumps-ghostwriter-tells-all *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20180716002207/https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2016/09/09/how-the-conservative-media-is-taking-over-the-republican-party/ گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20160909115750/https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2016/09/09/how-the-conservative-media-is-taking-over-the-republican-party/ لە https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2016/09/09/how-the-conservative-media-is-taking-over-the-republican-party/ *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20180228165752/https://www.newyorker.com/magazine/2017/07/31/the-tv-that-created-donald-trump گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20231014222304/https://www.newyorker.com/magazine/2017/07/31/the-tv-that-created-donald-trump لە https://www.newyorker.com/magazine/2017/07/31/the-tv-that-created-donald-trump *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20210205015217/https://www.washingtonpost.com/arts-entertainment/2021/02/04/trump-resigns-screen-actors-guild/ گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20210204200816/https://www.washingtonpost.com/arts-entertainment/2021/02/04/trump-resigns-screen-actors-guild/ لە https://www.washingtonpost.com/arts-entertainment/2021/02/04/trump-resigns-screen-actors-guild/ *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20201002151941/https://www.politifact.com/factchecks/2015/aug/24/jeb-bush/bush-says-trump-was-democrat-longer-republican-las/ گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20201002172128/https://www.politifact.com/factchecks/2015/aug/24/jeb-bush/bush-says-trump-was-democrat-longer-republican-las/ لە https://www.politifact.com/factchecks/2015/aug/24/jeb-bush/bush-says-trump-was-democrat-longer-republican-las/ *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20230723023938/https://edition.cnn.com/ALLPOLITICS/stories/1999/10/25/trump.cnn/ گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20230115195544/https://edition.cnn.com/ALLPOLITICS/stories/1999/10/25/trump.cnn/ لە https://edition.cnn.com/ALLPOLITICS/stories/1999/10/25/trump.cnn/ *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20241009013320/https://www.thedailybeast.com/the-last-time-trump-wrecked-a-party گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20240927234121/https://www.thedailybeast.com/the-last-time-trump-wrecked-a-party لە https://www.thedailybeast.com/the-last-time-trump-wrecked-a-party *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20161020080745/http://www.bbc.com/news/election-us-2016-37706499 گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20161020190643/http://www.bbc.com/news/election-us-2016-37706499 لە http://www.bbc.com/news/election-us-2016-37706499 تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٥:٥٢، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) oiiyp0zeyxulvhx0z0wiqpasb4ryn5f 1 129074 1592128 1323500 2026-06-19T19:52:07Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1592128 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جوو]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1145378 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20200420110753/http://evolutsioon.ut.ee/publications/Shen2004.pdf بۆ http://evolutsioon.ut.ee/publications/Shen2004.pdf زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٢:٢٤، ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جوو]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1323499 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20200420110753/http://evolutsioon.ut.ee/publications/Shen2004.pdf بۆ http://evolutsioon.ut.ee/publications/Shen2004.pdf زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٤:٣٠، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جوو]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1592127 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20130103135054/http://www.jweekly.com/article/full/16556/as-the-nobel-prize-marks-centennial-jews-constitute-1-5-of-laureates/ گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20130120162612/http://www.jweekly.com/article/full/16556/as-the-nobel-prize-marks-centennial-jews-constitute-1-5-of-laureates/ لە http://www.jweekly.com/article/full/16556/as-the-nobel-prize-marks-centennial-jews-constitute-1-5-of-laureates/ تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٩:٥٢، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) cfqnu0zkcua2u2ae1asgdyitfm30viq 0 130254 1592310 1500494 2026-06-20T08:58:44Z Slashzanyar 51055 بەستەرەکان زیاد کرا 1592310 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Underlinked|date=نیسان ٢٠١٧}} }} {{زانیاریدانی کەسایەتی|child=٦|name=محەممەد ئیبراھیم|ناوی_کاتی_لەدایکبوون=محەممەد ئیبراھیم عەبدول|ڕێکەوتی لەدایکبوون=١٩٣٩|شوێنی لەدایکبوون=[[ھەڵەبجە]]|ڕێکەوتی مردن=١٩٩٢|شوێنی مردن=[[سلێمانی]]|ھۆکاری مردن=سەرما|نەتەوە=[[کورد]]|ناوی تر=حەمە قوتوو|ھاوڵاتیبوون=[[عێراقی]]|پیشە=گۆرانیبێژ، فەرمانبەر، شۆفێر}} '''حەمە قوتو''' ناوی تەواوی ('''محەممەد ئیبراھیم عەبدول''') لەدایکبووی ساڵی ١٩٣٩ لە شاری [[ھەڵەبجە]] و لە ساڵی ١٩٩٢ کۆچی دواییکردووە. گۆرانیبێژی کورد بوو. لەبەرئەوەی ئەوەی کە لەمنداڵییەوە بەشێوەیەکی ڕێک و پۆشتە دەرکەوتووە، بە حەمە قوتوو (قوتوو واتا پاکەت(box)، ڕێک و پێک) ناسراوە. جگە لە گۆرانیبێژی چەندین کاری کردووە لەوانە شۆفێریکردووە لە ڕێگەی (سلێمانی- ھەڵەبجە) و لەھەمانکاتیشدا فەرمانبەر بووە لە بەڕێوەبەرایەتیی ڕۆشنبیریی و ڕاگەیاندن، خاوەنی ١٣ گۆرانی تۆمارکراو بووە. لە ساڵی ١٩٦١ ھاوسەرگیری کردووە و خاوەنی شەش منداڵ بوو، لە شەوێکی زستانی ساڵی ١٩٩٢ لەنێو ئۆتۆمبێلەکەی لە شاری [[سلێمانی]] بەھۆی سەرماوە کۆچی دوایی کردووە. == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان]] == سەرچاوەکان == * [http://www.nrttv.com/nrt2/Details.aspx?Jimare=17519 بەڤیدیۆ... ھاوسەر و کچەکەی حەمە قوتوو بەمجۆرە باسی کارە ھونەرییەکانی دەکەن | NRT 2]{{dead link|date=May 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} * [http://kurdipedia.org/default.aspx?q=2012010218014063643&lng=5 کوردپێدیا] {{تووڵی دەروازە|کوردستان|ژیاننامە|مۆسیقا|مۆسیقای کوردی}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٩]] [[پۆل:مردووانی ١٩٩٢]] [[پۆل:گۆرانیبێژانی کورد]] hqdomnte0rnbo7ysi0tjgjcuoynx7n5 4 132024 1592219 976829 2026-06-19T22:17:40Z Kiraq996 76714 /* */ ئەسما 1592219 wikitext text/x-wiki {أسماء فریدون،asma faraydoon|}} {{راهێنەری لەش جوانی و وەرزشکار)) پاڵەوانی خولی هەشتەم لەپاڵەوانیەتی hip-thrust لەپاڵەوانیەتی گەوورەی عێراق بەپلەی یەکەم لەکێشی ٥٠کیلۆ گرامی بەکێشی(٥٤ کیلۆ) یەک تکرار بەکێشی ١٥٥کیلۆ گرام سێ هێندەی کێشی خۆی لەدایکوبوی ٢٢/١٢/١٩٩٨ شاری هەولێرە ئاستی خوێدن:دبلۆم:یاریدەری پزیشکی ددان هاوسەردارە خاوەن بروانامەی جۆری A+B لەشی جوانی لەەئاستی عێراق خاوەنی ریکۆردی فەرمی بەرزکردنەوەی قورسایی بەفەرمی تۆمارە لەجیهان لەئاستی خانمانە ئاستی زمان:کوردی زمانی دایک زمانی ئینگلیزی:مام ناوەند دوو خوشک و یەک برای هەیە == نووسینی وتارەکان == پێویستە نووسینی وتارەکان لەگەڵ [[وپ:سوڕ|سیاسەتە فەرمییەکانی ویکیپیدیا]] بگونجێت، و پێویستە بە شێوەیەک بنووسرێت ھەموو کەسێک بەبێ سنووردار کردنی تەمەن لێی تێبگات، و نابێت [[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|لایەنگرانە]] بێت و دەبێت ھەموو ڕوانگەکانی تێدابێت و [[ویکیپیدیا:بایەخداری|بایەخدار]] بێت. نابێت [[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە#ویکیپیدیا شوێنی ڕیکلام و ڕاگەیاندن نییە|بەشێوەی ڕێکلام]] نووسرابێت، ئەگەر زۆر وەسفی بکرێت بە پلە باڵاکان وەک: * باشترین * خۆشترین ھتد ھەڵەن، مەگەر [[ویکیپیدیا:دیاریکردنی سەرچاوە باوەڕپێکراوەکان|سەرچاوەیەکی باوەڕپێکراو]] شتێکی نووسیبێت و بەو وشانە وەسفیانکردبێت. وتارەکان نابێت تەنیا پێناسەیەکی کورت بن و دەبێت بە پوختی باس کرابن، لەپاڵ ھەموو ئەمانە [[بۆکسی زانیاری]] و ئینفۆبۆکسەکان گرنگن ھەبن بۆ پێدانی زانیاریی خێرا. ئەگەر وتارێک ھەموو یاساکانی لەبەرچاو گرتبێت، لەوانەیە بە [[ویکیپیدیا:وتارە باشەکان|وتاری باش]] یان [[ویکیپیدیا:وتارە ھەڵبژێردراوەکان|وتاری ھەڵبژێردراو]] دیاری بکرێت. * لەبەرگرتنەوە (کۆپی) لە ماڵپەڕ و وێبلاگەکانی ئینتێرنێت نایاسایییە. * کاتێ زانیارییەک زیاددەکەیتە سەر وتارێک، ھەوڵ بدە لە زاری خۆتەوە و بە وشەی خۆت نووسرابێت، نەک ڕاست لە سەرچاوە کۆپی-کراو. لە یادت بێت کە ھەرشتێک لەسەر ئینتەرنێت بڵاودەبێتەوە، مافی بڵاوکردنەوەی پارێزراوە مەگەر خاوەنەکەی پێچەوانەکەی وتبێت. * تەواوی پیتەکان و نیشانەکان دەبێت بە نووسە دروستەکەیان بنووسرێن. '''نووسینی وتار دەبێت بە کوردی بێت، ھەر وەک [[ویکیپیدیا:بۆشایی ناو|بۆشایی ناوی]] وتارەکە'''، کاتێک کە بۆکسی زانیاریت لە وتارێکدا دانا، تکایە زانیارییەکانی ناوی وەربگێڕە سەر کوردی و بە ئینگلیزی بەجێی مەھێڵە. [[پۆل:پەڕەکانی زانیاری ویکیپیدیا]] [[پۆل:وتارەکان]] [[پۆل:پەڕەکانی زانیاری لە ویکیپیدیا]] l2jn6nb6vzpokbv7uaxb3dzbkhskftp 1592220 1592219 2026-06-19T22:18:49Z Sakura emad 42467 دەستکاریی [[Special:Contributions/Kiraq996|Kiraq996]] ([[User talk:Kiraq996|لێدوان]]) بۆ دوایین پێداچوونەوەی [[User:Aram|Aram]] گەڕێندرایەوە 976829 wikitext text/x-wiki {{پەڕەی زانیاری|وپ:وچ}} {{جۆری مەوداکان}} '''وتاری ویکیپیدیا''' یان '''وتار''' لە ویکیپیدیا، پێکھاتووە لە پەڕەیەک کە زانیاریی زانستنامەیی و ئینسایکڵۆپیدیایی تێدایە. وتارێک کە بەباشی نووسرابێت، لە سەرەتا پێناسەیەکی پوخت و باشی بابەتەکە بە زانستی کراوە، پەراوێز و سەرچاوەی باوەڕپێکراو و باشی تێدایە، و بەستەر دراوە بە زمانەکانی تری ویکیپیدیا و [[ویکیپیدیا:فێرکاری (بەستەرەکان لە ویکیپیدیا)|وتارەکانی تری ویکیپیدیا]]. وتارە باشەکان ئەگەر پێویستی کرد لە زۆربەی بەشەکانی وتارەکە وێنە و پەڕگە بەکارھاتوون بۆ ڕوونکردنەوەی بابەتەکان. پەڕەی ڕوونکردنەوەکان، داڕێژەکان، ناڤبۆکسەکان، پەڕەی بەکارھێنەران، پەڕەی وتووێژەکان، پەڕگەکان، پۆلەکان، پەڕەی یارمەتییەکان و سیاسەتە فەرمییەکانی ویکیپیدیا وتار '''نین'''. == نووسینی وتارەکان == پێویستە نووسینی وتارەکان لەگەڵ [[وپ:سوڕ|سیاسەتە فەرمییەکانی ویکیپیدیا]] بگونجێت، و پێویستە بە شێوەیەک بنووسرێت ھەموو کەسێک بەبێ سنووردار کردنی تەمەن لێی تێبگات، و نابێت [[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|لایەنگرانە]] بێت و دەبێت ھەموو ڕوانگەکانی تێدابێت و [[ویکیپیدیا:بایەخداری|بایەخدار]] بێت. نابێت [[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە#ویکیپیدیا شوێنی ڕیکلام و ڕاگەیاندن نییە|بەشێوەی ڕێکلام]] نووسرابێت، ئەگەر زۆر وەسفی بکرێت بە پلە باڵاکان وەک: * باشترین * خۆشترین ھتد ھەڵەن، مەگەر [[ویکیپیدیا:دیاریکردنی سەرچاوە باوەڕپێکراوەکان|سەرچاوەیەکی باوەڕپێکراو]] شتێکی نووسیبێت و بەو وشانە وەسفیانکردبێت. وتارەکان نابێت تەنیا پێناسەیەکی کورت بن و دەبێت بە پوختی باس کرابن، لەپاڵ ھەموو ئەمانە [[بۆکسی زانیاری]] و ئینفۆبۆکسەکان گرنگن ھەبن بۆ پێدانی زانیاریی خێرا. ئەگەر وتارێک ھەموو یاساکانی لەبەرچاو گرتبێت، لەوانەیە بە [[ویکیپیدیا:وتارە باشەکان|وتاری باش]] یان [[ویکیپیدیا:وتارە ھەڵبژێردراوەکان|وتاری ھەڵبژێردراو]] دیاری بکرێت. * لەبەرگرتنەوە (کۆپی) لە ماڵپەڕ و وێبلاگەکانی ئینتێرنێت نایاسایییە. * کاتێ زانیارییەک زیاددەکەیتە سەر وتارێک، ھەوڵ بدە لە زاری خۆتەوە و بە وشەی خۆت نووسرابێت، نەک ڕاست لە سەرچاوە کۆپی-کراو. لە یادت بێت کە ھەرشتێک لەسەر ئینتەرنێت بڵاودەبێتەوە، مافی بڵاوکردنەوەی پارێزراوە مەگەر خاوەنەکەی پێچەوانەکەی وتبێت. * تەواوی پیتەکان و نیشانەکان دەبێت بە نووسە دروستەکەیان بنووسرێن. '''نووسینی وتار دەبێت بە کوردی بێت، ھەر وەک [[ویکیپیدیا:بۆشایی ناو|بۆشایی ناوی]] وتارەکە'''، کاتێک کە بۆکسی زانیاریت لە وتارێکدا دانا، تکایە زانیارییەکانی ناوی وەربگێڕە سەر کوردی و بە ئینگلیزی بەجێی مەھێڵە. [[پۆل:پەڕەکانی زانیاری ویکیپیدیا]] [[پۆل:وتارەکان]] [[پۆل:پەڕەکانی زانیاری لە ویکیپیدیا]] 06w5zjpa34e31bw9961qz4c53bd51tp 3 134072 1591993 1591836 2026-06-19T13:31:49Z Épine 19745 /* دانانی تاگی بێسەرچاوە، ئارامبۆت */ بەشی نوێ 1591993 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = لێدوانی بەکارھێنەر:Aram/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(31d) |counter = 14 |maxarchivesize = 200K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}}{{لێدوانی بەکارھێنەر:Aram/سەرپەڕە}} |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 }} {{سەرقاڵ}} ---- {{تۆخ|{{ناوەڕاست|{{دوایین جار دەستکاری کراوە لەلایەن}}}}}} <!--{{پەیامەکان بۆ کۆمەڵگە}}--> {{لێدوانی بەکارھێنەر:Aram/سەرپەڕە}} {{ھن|٥}} <!-- تکایە دەستکاریی بەشی سەرەوە مەکە --> == چاکردنی ساڵە کۆچییەکان == <!-- دەستپێکی دەمبوس -->{{پەیامی دەمبوسدار|}}<!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٩:٥٣، ١٤ی ئەیلوولی ٢٠٣١ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٤٧١٨١٩٨٩}}<!-- کۆتاییی دەمبوس --> سڵاو بەڕێز ئارام، سپاس بۆ بەسەرداچوونەوەی وتارەکان، پێشنیارێکم ھەیوو، پێم وابێت ھەڵەیەک ھەبوو لە گۆڕینی ساڵە کۆچیەکان بۆ زاینی، کە بۆ نموونە ١٣٧٤کۆچی کرابوو لە ١٩٩٢ لەجیاتی ١٩٥٤. حەزم کرد ئاگادارتان بکەمەوە نەک کێشەیەک لە سیستەمەکە ھەبێت. زۆر سپاس[[بەکارھێنەر:Daniel abdullah|Daniel abdullah]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Daniel abdullah|لێدوان]]) ‏٢١:١٤، ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) :سڵاو لە ئێوەش {{وب|Daniel abdullah}} ساڵی زایینی = ساڵی کۆچی + ٦٢١. وا نییە؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏٢١:٣٣، ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) :: سڵاو، نا منیش جاران وام ئەزانی وایە، بەڵام ئەوە ھەڵەیە،<br> ::بەشێوەیەکی گشتی ئاوا ئەکرێت، بۆ کۆچی مانگی کە سوننەکان بەکاری ئەھێنن(جیاوازە لە کۆچی خۆریی کە شیعەکان بەکاری ئەبەن) بە ھەرحاڵ ئەمە یاساکەیە <br> ::زاینی= ((کۆچی*0.97)+622)، <br> ::کۆچی=((ساڵی زاینی-622)*1.03)<br> ::بۆ زانیاری زیاتر بڕوانە [https://jostrans.org/issue17/art_darani.php ئێرە]، ھەڵبەت مانگەکانیش کێشە دروست ئەکەن، بۆ ئەوەی وردتر گۆڕانکاریەکان بکەن بەتایبەت ئەگەر مانگ و ڕۆژی لەگەڵ بوو [https://www.islamicity.org/hijri-gregorian-converter/# ئەمە] بەکار ببەن زۆر بێ کێشەیە.<br> ::ڕێز و سڵاو[[بەکارھێنەر:Daniel abdullah|Daniel abdullah]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Daniel abdullah|لێدوان]]) ‏١١:٥٩، ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) :::{{وب|Daniel abdullah}} زۆر سپاس بۆ ڕوونکردنەوەکانت! حەز دەکەم ڕای {{وب|Calak|Serchia}} وەرگرین و قسەیەک لەم بارەوە بکەن. من کەمێک سەرم لێ تێک چووە! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١٩:٤٩، ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) :::: شایەنی نییە براکەم، منیش تازە فێری ئەوە بووم، دەستی بەڕێزتان خۆش بێت ھۆکارەکەی ئێوە بوون، لەشتان ساخ بێت.[[بەکارھێنەر:Daniel abdullah|Daniel abdullah]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Daniel abdullah|لێدوان]]) ‏٢٠:٠٦، ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) :::::نازانم ئێستا بەدیاریکراوی کێشەکە لەکوێ دروست بووە. بۆ گۆڕینی ساڵی کۆچی بە زایینی، ئەوەی بزانم حسابێکی ئاسانی نییە و کێشە لە ئاڵوگۆڕ دروست دەبێت. ھەرچۆن بێت، باشترە ویکیی عەرەبی یان ئینگلیزی بکرێتە سەرچاوە لەم بابەتە. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ‏١٨:٢٤، ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) :::::: ئەرێ مام {{وب|Calak}} تۆ سەر لەم باسە دەردەکەی؟ زۆر دەمێکە ئەم بەشەم لە چوونە نێو ئەرشیڤەکان ڕاگرتووە. گەر ئێوەش نایزانن یان ناتانەوێت قسەی لێوە بکەن، بێزەحمەت قورنچکێ لە یەکێکی شارەزا بگرە و سپاسیش! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏٠٨:١٧، ١٨ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) :::::::نەکنیکیەن ساڵنامەی کۆچی ١٠ ڕۆژی کەمترە لە زایینی بۆیەش ناتوانی بەو ڕێگایە ھەژماری بکەیت ,ئەشتوانی ئەم [[Https://www.islamicity.org/hijri-gregorian-converter/|وێبسایت]]ە بەکار بێنی بۆ ھەژمارکردنی دروست . [[بەکارھێنەر:KOJIN VIO|KOJIN VIO]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:KOJIN VIO|لێدوان]]) ‏٠٢:٠٠، ٢٦ی ئازاری ٢٠٢٤ (UTC) :::::::: {{وب|KOJIN VIO}} سپاس بۆ لێدوانەکەت، بەڵام لێرەدا باسەکە بەتایبەت لەسەر ساڵەکە بوو نەک ڕۆژ و مانگیش. دوگمەیەکی بچووکمان بۆ ئەوە دروست کردبوو تا ساڵی کۆچی بکاتە زایینی چونکە بەشێک لە بەکارھێنەرانمان لە ویکیپیدیای فارسییەوە وەرگێڕان دەکەن و لەوێش کار بە ساڵنامەی کۆچی دەکەن؛ وتمان با کاری گۆڕینی ساڵەکان ئاسانتر بکەین و ئیتر ئەم باسەی لێوە دروست بوو کە جارێ ئەوسەری دیار نییە. لەگەڵ سپاسی دووبارەی بەندە، ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٠١:٥٧، ٢٨ی ئازاری ٢٠٢٤ (UTC) == فۆنتی سەربەشەکان == <!-- دەستپێکی دەمبوس -->{{پەیامی دەمبوسدار|}}<!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٤:٣٢، ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٣٣ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٨٨٨٠٧٥٢٢}}<!-- کۆتاییی دەمبوس --> سڵاو کاک ئارام، تێبینیم کردووە فۆنتی سەردێڕی بەشەکان گۆڕاوە (کرۆمی دیسکتۆپ). ویستم بزانم لای ئێوەش وایە، تا ئەگەر وا بێت چارە بکرێت. ([https://ibb.co/gyJq60L وێنە]) [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ‏١٥:١٤، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) :سڵاو کاک {{وب|Serchia}} من و کاک {{وب|Kushared}} ئاگادارین. منیش چاوەڕێی وەڵامێکم لە کاک محەممەدەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١٧:٠٤، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) == ساڵی ھەڵە == <!-- دەستپێکی دەمبوس -->{{پەیامی دەمبوسدار|}}<!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ٢٠:٠٧، ٢٢ی تەممووزی ٢٠٣٤ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|٢٠٣٧٢١١٦٦١}}<!-- کۆتاییی دەمبوس --> سڵاو کاک {{وب|Aram}} بڕوانە ئەم [[داڕێژە:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش ٢٠٠٥|داڕێژەیە]] زۆربەی ساڵەکان ھەڵەیە ناوەڕۆک و ساڵەکان یەکناگرنەوە. پێشتر لە ڕێگای بۆتەوە درووست کراون، بۆئەوەی کاتێکی زیاترمان بۆ بگەڕێتەوە لە ڕێگای بۆتەوە چارەسەری بکە. بۆ نموونە؛ ئەم [[بڕیارنامەی ١٥٦٩ی ئەنجومەنی ئاسایش|وتارە]] گەر سێرێکی وتارە ئینگلیزییەکە بکەی لە ناوەڕۆکەوە جیاوازی ھەیە. یاخود ھەندێک لە وتارەکان یان گرێنەدراون بە زمانەکانی ترەوەیان بە ساڵێکی ھەڵەوە گرێدراون. [[بەکارھێنەر:Arya sarhan|Arya sarhan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Arya sarhan|لێدوان]]) ‏١٧:٥٤، ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاو {{وب|Arya sarhan}} ئەگەر مەبەستت ڕێکەوتی دەرچوونی بڕیارنامەکانە، بەڵێ، تێبینیی ڕێکەوتی نادروستم کرد، بەڵام ھەمووشیان ھەڵە نین. لەسەر ئەوەی وتتان «ھەندێک لە وتارەکان یان گرێنەدراون بە زمانەکانی ترەوەیان بە ساڵێکی ھەڵەوە گرێدراون.» دەتوانی نموونەم بۆ دانێیت؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢٠:٠٦، ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) ::ئەم وتارانە بە ھەڵە گرێدراون؛ ([[بڕیارنامەی ١٥٨٥ی ئەنجومەنی ئاسایش|١٩٨٥]]، [[بڕیارنامەی ١٥٨٦ی ئەنجومەنی ئاسایش|١٥٨٦]] ، [[بڕیارنامەی ١٥٨٧ی ئەنجومەنی ئاسایش|١٥٨٧]] ، [[بڕیارنامەی ١٥٨٨ی ئەنجومەنی ئاسایش|١٥٨٨]]) چەندانی تریش. وە [[بڕیارنامەی ١٥٨٣ی ئەنجومەنی ئاسایش|١٥٨٣]]ش گرێنەدراوە، گەر سێری ناوی وتارەکە و سەردیڕی داڕێژەکەش بکەی جیاوازن. زۆربەیان وان ناوی وتار و سەردێڕی داڕێژەکە ساڵێکیان جیاوازە. چەند دانەیەکم چاک کرد و چەند وتارێکم گرێدا بەڵام زۆرن باشترە بە بۆت بکرێت. [[بەکارھێنەر:Arya sarhan|Arya sarhan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Arya sarhan|لێدوان]]) ‏٢٢:٤٧، ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) :::{{وب|Arya sarhan}} زۆر سپاس بۆ وردبوونەوەت لێیان! ئەمانە ئەوانەن کە لێرە و لەوێ جیاوازن: :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 70]]|[[بڕیارنامەی ٧١ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 570]]|[[بڕیارنامەی ٥٧٣ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1574]]|[[بڕیارنامەی ١٥٧٥ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1575]]|[[بڕیارنامەی ١٥٧٦ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1583]]|[[بڕیارنامەی ١٥٨٤ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1584]]|[[بڕیارنامەی ١٥٨٥ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1585]]|[[بڕیارنامەی ١٥٨٦ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1586]]|[[بڕیارنامەی ١٥٨٧ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1587]]|[[بڕیارنامەی ١٥٨٨ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1588]]|[[بڕیارنامەی ١٥٨٩ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1590]]|[[بڕیارنامەی ١٥٩١ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1589]]|[[بڕیارنامەی ١٥٩٠ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::ئەمانەش ئەوانەن کە زمانەکانی تریان پێوە گرێ نەدراوە و بە لێکدانیان لەگەڵ بەندی ئینگلیزییەکە چارە دەبن نەک بە گواستنەوە کە ئیشەکە دەکاتە دوو ئیش: :::*[[بڕیارنامەی ١٥٧٣ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[بڕیارنامەی ١٥٧٨ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[بڕیارنامەی ١٥٧٩ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[بڕیارنامەی ١٥٨٣ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[بڕیارنامەی ٤٣١ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[بڕیارنامەی ٥٧٠ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[بڕیارنامەی ٧٠ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::لەسەر چاکسازیی ڕێکەوتەکانیش، کاتی دەوێ و ماوەیەک لێرە نابم. ئیشەڵڵا کە ھاتمەوە، خەریکیان دەبین. سپاس! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٠١:٢٠، ٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Barnstar of Diligence Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی تێکۆشەری''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | سڵاو کاک ئارامی بەڕێز و خۆشەویست، دوای ماوەیەکی زۆر هاتمەوە ئێرە و بینیم بەڕێزتان نیمچەخانەنشین بوون، هەرچەند ڕۆیشتنی کەسێکی وەک بەڕێزت بۆ کۆمەڵگای ویکیپیدیاکەمان زۆر قورس و ناخۆشە، بەڵام هیوادارم لە هەر شوێنێک بیت هەر سەرکەوتوو و تەندروست بیت و هەروەها زۆر سپاس بۆ بەشدارییەکانی بەنرخەکانی بەڕێزت لەو یەک دەیەی کە کارتان لە ویکیپیدیادا کردووە. هیوادارم هەرچەند کەمیش بێت جارجار سەردانی ئێرە بکەیتەوە، هەر بژین و بمێنن. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٩:٤٦، ٢٩ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) |} :{{وب|Hivja}} سڵاو لە تۆش و زۆریش سپاس بۆ دیارییەکەت! ھەر بەوە بزانە (نیمچە)خانەنشین بوومە، دوای مانگێک بە دیارییەکەتم زانیوە! وەڵا ئیتر چی بکەین و بڵێین چی، دنیایە. خوا ناخۆشی نەدا. مرۆڤەکان دێن و دەڕۆن و ئێمەش ھەر وا. ئەوەی کە دەزانن یەک دەیەیە لێرە بوومە، بۆ من جێگای خۆشحاڵییە. ڕاستی وشەی نیمچەکەم بۆ ئەو ئیشانە داناوە کە تەنیا بە من دەکرێن و کەس جگە لە من نییە تا بیانگرێتە ئەستۆ بۆیە بەپێی ئەو ئیشانە ڕەنگە مانگی جارێ یان دووان دەرکەوم ئەگینا جێگرەوەم ھەبایە، بۆ ئەوانەش نەدەھاتمەوە چونکە پێم وایە ئیتر بەشی خۆم کردووە و لەوە زیاتر ناتوانم مەگەر شتێکی چاوەڕواننەکراو لە ژیانمان ڕووبدات کە وەک پێشتر بمگەڕێنێتەوە ئەگینا من خواحافیزیم لێتان کردووە و چاوەڕێی بەشداری و شتی زۆر گەورەم لێ مەکەن. دەی دووبارە خۆشحاڵ بووم و زۆریش سپاس بۆ دیارییەکەتان! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٨:٥٦، ٢٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-22</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Following a [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#LOWM|successful account creation experiment]], an improved logged-out edit warning message will be deployed to all Wikimedia wikis in the first week of June. The change will only affect logged-out users on mobile web who open an editing session. The updated experience is designed to encourage account creation more clearly, while still allowing users to edit with temporary accounts. Results from the experiment showed a significant increase in account creation, with a 27% relative lift among users shown the updated message. As expected, as more people funnel into account creation, temporary accounts decreased by a relative 16%. The experiment did not show any significant changes in constructive edit rates or other monitored contributor metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T424595] '''Updates for editors''' * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Members of these groups will be unable to disable the last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the next few weeks, users without 2FA will be removed from these groups. Notably, this applies to bureaucrats. See the linked tasks for deployment schedules. [https://phabricator.wikimedia.org/T423119][https://phabricator.wikimedia.org/T423120] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] will run an [[w:en:A/B testing|A/B test]] on [[:phab:T415904|10 wikis]], testing [[m:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|potential improvements for Reference Previews]]. The experiment will run for ~2 weeks at the end of May / beginning of June and will affect 10% of desktop readers on the participating wikis. * After two successful experiments, the Reader Growth team is rolling out an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature for all Wikipedias on mobile on May 25. This means that anyone who has all beta features on by default will start to see this feature, and others can check the box to turn it on in their preferences. The beta feature will include a carousel of all an article's images at the top of the article, with controls for editors to [[mw:Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#Phase_2.1_beta_feature|exclude images from the article's carousel or to exclude an article from the feature entirely]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, three dimensional STL files were being rendered incorrectly by the media viewer 3D extension which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416723] '''Updates for technical contributors''' * The legacy CSS classes <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tright</nowiki></code></bdi> have been replaced with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> as the former do not work consistently across all MediaWiki platforms, notably mobile web and mobile apps. Projects relying on these classes are encouraged to review related usage and plan for migration. Please note that <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> may also be deprecated in future, although there are currently no plans to do so. [[phab:T426452|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.4|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢١:٥٠، ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Quiddity (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30584502 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-23</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is conducting an experiment to show the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] feature, which is still in development, to logged-out mobile readers to test whether it encourages account creation at a higher rate compared to the watchstar button. The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#Experiment timeline|experiment]] was launched on May 18th on German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu wikis, and it will run for a month. * The Wikimedia Apps team released [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|Phase 1]] of the redesigned Home Feed to the Android Beta app. The new Home Feed includes a refreshed "Community" tab and a personalized "For You" tab featuring daily updated reading recommendations. The redesign is part of a broader effort to improve content discovery and create more engaging learning experiences in the Wikipedia apps. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where images could fail to load for some suggested edits on [[w:Special:Homepage|Special:Homepage]], leaving the thumbnail stuck in a loading state, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T424048] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.5|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢١:٠٦، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30613639 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-24</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia Enterprise has increased the free usage limits for its API offerings. The monthly request limit for the On-demand API has increased from 5,000 to 50,000 requests, while the Snapshot API limit has increased from 15 to 30 requests per month. In addition, Structured Contents snapshots are now available for free accounts. These changes expand access to Wikimedia Enterprise data for developers, researchers, and organizations using Wikimedia content. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|refreshed Explore Feed]], now called the Home Feed, is rolling out to 50% of users of the Wikipedia Android app. The Home Feed helps readers discover relevant content through two new tabs: ''Community'' and ''For You''. The Community tab provides a scrollable feed of curated content and updates from the broader Wikimedia community and movement, while the ''For You'' tab offers a full-screen, swipeable experience that shows content tailored to a user's interests. The redesign is part of a broader effort to improve discovery and enhance the learning experience in the Wikipedia app. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/"Which came first?" Game|Which came first?]] daily trivia game is now available in the beta version of the Wikipedia iOS app in English, German, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. The game uses historical events from Wikipedia's "On This Day" content and challenges readers to guess which of two events happened first. The game was previously released on Android. Communities interested in making the game available in their languages can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Games#Game availability by language|read the instructions and requirements]]. * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details, will begin rolling out to Wikimedia wikis following a successful pilot phase. Deployment will start on 8 June for most [[wikitech:Deployments/Train#Wednesday|Group 1 wikis]] and French Wikipedia, with additional Wikipedia language editions receiving the feature over the coming months. Communities are encouraged to prepare by checking for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-cite&language=en&action_source=search&filter=%21translated&optional=1&action=translate untranslated Cite extension messages] in their language and reviewing any use of [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]], which may require [[:phab:T416304#11668731|updates]] to support the new functionality. Wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] do not need to take any action. Communities may also wish to create the ''cite-tracking-category-ref-details'' [[Special:TrackingCategories|tracking category]] as a hidden category using <code><nowiki>__HIDDENCAT__</nowiki></code> (or a dedicated template), and connect it to the corresponding Wikidata item [[d:Q129764848]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T425662] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews#Experimentation|Page Previews experiment]] on mobile web has concluded. The team decided not to roll out the feature after the results showed no statistically significant impact on reader retention, as the primary success metric was retention improvement. Page Previews, which are already available on desktop and in the apps, display a thumbnail, lead paragraph, and link to the full article when readers tap a blue link. The experiment tested this experience on mobile web across six Wikipedias. * The [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Design/Icons|user interface icon library]] will be [[phab:T399175|updated later this week or next week]]. Most of the ~300 icons have been slightly refined and ~30 new icons have been added. These changes improve the icons to make them more consistent and comprehensible, and provide more visual balance when they are used in groups. * The [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector|Universal Language Selector]] (ULS) interface in MediaWiki, which helps users select content in other languages, has been updated. The new version improves speed and accessibility, and users of Wikimedia projects can now pin languages for quicker language switching. The deployment to Wikimedia sites will happen gradually in the coming weeks. You can test it now as a beta feature by selecting [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] in your profile preferences and share your feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector/New ULS|the project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Pageviews Analysis dashboard on pageviews.wmcloud.org stopped updating graph data in May 2026, affecting all users, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T427171] '''Updates for technical contributors''' * The function signature for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink()</nowiki></code></bdi> has been simplified. Developers can now pass a configuration object instead of a list of positional parameters when creating portlet links. The previous function signature remains supported for backwards compatibility. For example, instead of: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', '#', 'Stub', 'ca-stubtag', 'Add a stub tag to this page');</nowiki></code></bdi> use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', { href: '#', text: 'Stub', id: 'ca-stubtag', tooltip: 'Add a stub tag to this page' });</nowiki></code></bdi>. Script maintainers are encouraged to review existing uses of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>addPortletLink()</nowiki></code></bdi> and update them where appropriate. This change will be available on all wikis from 11 June. Thanks to community volunteer Gerges for contributing this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T427945] * '''Community Wishlist discussion''': Product & Technology [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 20, 2026: Community Tech becomes a program|introduced changes]] meant to increase the number and complexity of wishes fulfilled, including the disbanding of the Community Tech team. They are [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|engaging in discussions]] about a [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|proposed direction for the wishlist]] from community members. Includes ways to structure annual voting, better tracking of wishes, removing focus areas, and [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|staffing updates]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.6|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢١:٢٧، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30650573 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-25</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature on the mobile web version of all Wikipedias. The feature shows an image carousel at the top of articles with 3 or more images. Editors can configure this feature with the following controls: to hide a specific image from a page, either use <code>class=notpageimage</code> excluding it from thumbnail previews, or <code>class=noviewer</code> excluding it from MediaViewer. The carousel can also be disabled from a page entirely, with the magic word <code><nowiki>__NOMEDIAVIEWERCAROUSEL__</nowiki></code>. To submit feedback or flag bugs, please visit the [[mw:Talk:Readers/Reader Growth/Image Browsing|project page]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tables#class="wikitable"|Wikitables]] can now be [[mw:Special:MyLanguage/Help:Sortable tables#Forcing the initial sort direction|sorted in descending order]] on the first click by adding <code dir=ltr>data-sort-order="desc"</code> to the header cell. Previously, by default, clicking a column header for the first time sorts it in ascending order. This addition to a Wikitable gives it more control and flexibility, while the default behavior for subsequent clicks remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T398416] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature is currently being tested with some editors creating new articles on the Simple English, French, and Turkish Wikipedias. The experiment will soon begin on the Arabic and Bangla Wikipedias as well. [[w:simple:Special:NewArticle|This feature]] gives editors community-curated guidance to help them create articles that follow community standards. Experienced editors can continue creating or adapting outlines for specific article types that are commonly created by less experienced contributors. The outlines guide less experienced editors in creating high-quality articles. A quick guide to markups used in outlines can be found on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide#Markups in outlines|this page]]. [[w:simple:Wikipedia:Article Guidance|Example outlines]] that can be adapted and instructions for how to adapt them are on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|this section]] of the project page. * Wikis that wish to replace the "indefinitely" button in Special:Block for temporary accounts (for example, wikis that block temporary users only until account expiration) will be able to do so by creating [[MediaWiki:ipb-indefinite-expiry-temporary-account]] with the block duration they want. [https://phabricator.wikimedia.org/T427125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:41}} community-submitted {{PLURAL:41|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * By the end of June, a valid user-agent string will be required for automated dumps downloads from the dumps.wikimedia.org website. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. This [[phab:T400119|extends enforcement]] of the long standing [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services will not change. * The roll out of global [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|API rate limits]] is now complete, with limits enforced across all APIs and at the documented levels for all groups. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki remain exempt. All bots should continue to follow the documented best practices to avoid being rate limited. * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal wiki] will be read only starting this week (June 15-18). The following week (June 22-25), all API Portal wiki URLs will redirect to [[mw:Wikimedia APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.7|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * On June 17th at 6pm UTC the WMF will be holding Discord call focused on a code review. We've heard through the [[mw:Special:MyLanguage/Developer Satisfaction Survey/2026|Developer Satisfaction Survey]] that volunteers are struggling with code review and we'd like to discuss these experiences with the goal of surfacing workable solutions. You can join the call [https://discord.gg/wikipedia?event=1514727511102062664 via the Wikimedia Community Discord server]. * The [[m:Special:MyLanguage/Conferencia Wikimedia de América Latina 2026|Latin American Wikimedia Conference]] will host a regional hackathon that will bring together the Wikimedia movement’s technical community including developers, system administrators, data scientists, and users with extended rights. Interested technical contributors can [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf4osJzTHBJjQbYJk7TMVEJjTEQv7IgtsUDfP-o-qTgeRQQxw/viewform apply for a scholarship] to participate until June 21 at midnight (Bolivia time, UTC-4). * Sign up for Wikimania Team Challenges to join this special event. The Team challenges will take place online and in person from July 21 to 22, before Wikimania conference. Everyone is welcome, regardless of skills or Wikimania registration. Teams will work on 10 important challenges supporting the Wikimedia community. For details, visit [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Team challenges|the Team Challenges page]] and [https://wikimedia.eventyay.com/wm/teamchallenges/ register there]. Registration closes on June 20th at 11pm UTC. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٦:٤٦، ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:UOzurumba (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30689604 --> == دانانی تاگی بێسەرچاوە، ئارامبۆت == ئارامبۆت تاگی بێسەرچاوە لەو وتارانە ئەدات کە [[د:بیرخستنەوەی ویکی]] بەکاردێنن. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ١٣:٣١، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) h06o4nly2ik9xfxe42j7nzfdha219ar 1 135591 1592257 1432775 2026-06-19T23:07:11Z IIXZER0XII 68933 /* دانانی ئاژانسی هەواڵی (News Agency) وەک سەرچاوە */ بەشی نوێ 1592257 wikitext text/x-wiki {{سەری وتووێژ | shortcut1 = وت:ھا | disclaimer = yes | search = ھاوڕەگەزخواز ی}} {{ھێمن}} {{Mbox | type = notice | text = ھەر جۆرە دەقێکی لەبەرگیراوە لێرە دابنرێت، دەسڕدرێتەوە. دژایەتیکردنی بەشداربووانی نووسینەوەی وتار لەسەر بابەتەکە دەبێتە ھۆی بەربەستکردن. تکایە لەسەر پەڕەی وتووێژ دژایەتی و پشتگیری لە ھیچ جۆرێک مەنوێنن لە ویکیپیدیادا. [[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا بلۆگێک نییە]] بۆ نواندنی بۆچوونی کەسی.}} <!--لەخوار ئەم خەتەوە بنووسن--> {{ئەرشیڤەکان}} == هاوڕەگەزبازی == بۆ ئەم وتارە تەنیا باشەی باس کردوە. هیچ باسی ئەو لایەنانەی نەکردووە کە دژن لەگەڵ بەڵگەکانیان و چۆن ئەو بەڵگانەی لایەنگران هێناویاننەوە پوچەڵیان کردونەوە [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ‏١٩:٢٠، ١٨ی شوباتی ٢٠٢١ (UTC) :من خۆم وتارەکەم نەخوێندووەتەوە، بەڵام دەبێت [[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] بتوانێت وەڵام بداتەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏٢٠:٢٤، ١٨ی شوباتی ٢٠٢١ (UTC) :ئێرە ئینسایکلۆپیدیایە و هەموو وتارێک دەبێ هەموو لایەنەکانی بابەتێک باس بکات، بۆیە ئەگەر هیچ بەڵگە و سەڕچاوەیەکی جێباوەڕت هەیە دەتوانی ئاماژەیان پێ بدەیت. هەڵبەت ئەوەی زۆر گرنگە ئەوەیە وتارەکە بە شێوەیەکی بێلایەنانە نووسراوەتەوە. &#9666; [[user:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[user talk:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">وتووێژ</b><span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ‏٠٦:١١، ٢٢ی شوباتی ٢٠٢١ (UTC) ئەسڵەن وتارەکە تا سەر ئێسقان لایەنگرانەیە. هەر کەس وتارەکەی دروست کردبێت تەنیا قسەی لایەنگرانی هێناوە. هەرچی هاوڕەگەزبازە هەر ئەو قسانە دوبارە دەکاتەوە. ئیدی بێ لایەنانەی چی. بۆ نموونە دەکرێ کەسێک بچێ خەلکی بکوژی و بڵێ لە دی ئێن ئەی دا نوسراوە و دەبێ وابکەم. بۆ سەرچاوەکانیش هیچی جێی باوەڕ نیە هەموویان پشتگیری شتێک دەکەن کە پێی دەڵێن بیردۆزەکانی زانستی تەزویر. ببورن بۆ درەنگ وەڵام دانەوە [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ‏١٤:٠١، ٢٢ی ئازاری ٢٠٢١ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ٢٠٩ سەرچاوە و ٣٠ کتێب و ٩ وتار هەموویان لایەنگرن و هەڵەن؟ زۆر بەهەڵەدا چوویت، من ناتوانم کۆمێنتەکانت بە جدی وەربگرم چوونکە جەنابتان تاکوو ئێستا ئەسڵەن نازانن ناوەکە وەک خۆی بڵێن (کە هاوڕەگەزخوازییە، نەک هاوڕەگەزبازی) دواتر ئەگەر سەرچاوەکانی جێباوەڕ نەبوونایە هەنگاوی پاڵاوتنی بۆ وتاری هەڵبژێردراو تەواو نەدەکرد و نەدەبوو بە وتارێکی هەڵبژێردراو. بیردۆزەی زانستی تەزویر چییە؟ من ئێستا ئەم قسەیە ببیستم. کەسانی هاوڕەگەزخواز ئەم قسانە دەکەن لەبەر ئەوەی فاکت و زانست و حەقیقەتەکەیە، فاکت و زانستیش گوێ بە بیر و ڕای شەخسی نادەن. ئەگەر ئێوە باوەڕتان پێ بێت یان نا زانست بەم شێوەیە لەسەر بابەتەکە دواوە. فەرموون ئێوەش ئاماژە بە کۆمەڵێک سەرچاوەی جێباوەڕ بکەن هاوشێوەی سەرچاوەکانی وتارەکە کە شتێکی وتبێت پێچەوانەی سەرچاوەکانی تر تاکوو ئەسێسی بکەین و دایبنێین. &#9666; [[user:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[user talk:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">وتووێژ</b><span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ‏٠٧:٢٢، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢١ (UTC) بۆتە وتاری هەڵبژێردراو لە بەر بێ وتاری. دەنا ئەگەر ویکیپیدیای کوردی وەک ویکیپیدیاکانی کە وتاری زۆربایە هەموو ڕۆژێک وتاری هەڵبژێردراومان دەبوو. مادەم سەرچاوەی زۆر جێی باوەڕە پێت چۆنە بچم لەسەر (داعش) وتارێک بنوسم و بە باشە باسیان بکەم بەو مەرجەی لە هەزار سەرچاوەش کەمتر نەهێنم. چۆن شتی وادەبێ کەسێک گوتی ئەوە زانستە و ئەوە ڕاستە ڕێک بچین باوەڕی پێ بکەین وەک کورد دەڵێ کەس بە دۆی خۆی ناڵێ ترشە. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ‏٠٧:٤٢، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢١ (UTC) گیانەکەم سەرچاوەی هەموو زانستی دەروونناسی کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکییە (American Psychiatric Association) کە هەموو زانستی دەروونناسی لەسەر بەدواداچوونەکانی ئەوان دەخوێندرێ، بڕۆ سەیری DSM-5 بکە بزانە هاوڕەگەزخوازیان بە نەخۆشی ناساندووە، یان لە ١٩٧٣وە سەلمێندراوە و پشتڕاستیان کردووەتەوە کە نەخۆشی نییە؟ پێویست بەم وڕێنەیە ناکات، ئاشکرایە کە لایەنگرانە بابەتەکەت گرتووە و هیچ بەڵگەت نییە دەنا ئێستا بە کۆمەڵێک لینک و بەدواداچوونی جێباوەڕ وەڵامت دەدایەوە. ئێرە شوێنی دانانی زانست و حەقیقەتە نەک بۆچوونی کەسی. ئەگەر ویکیپیدیای کوردیت ئەوەنە پێ سووکە فەرموو بەجێی بێڵە و ڕوو لە ویکییەکی تر بکە. سوپاس. &#9666; [[user:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[user talk:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">وتووێژ</b><span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ‏٢٠:٢٠، ٢٥ی ئازاری ٢٠٢١ (UTC) == ئاڵای کوردستان و پەلکەزێڕینە == :@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] هەرچەند ئەم وتووێژە دوو ساڵی بەسەردا تێپەڕیوە بەڵام نەمویست بەشی نوێ بکەمەوە، لەو بەشەی ئاماژە بە کوردستان دەکات، ئاڵایەکی کوردستان تێکەڵی ئاڵای لایەنگرانی ھاوڕەگەزخوازان کراوە، لێدوانەکەشی بەمشێوەیە دراوە: «دیزاینی نوێی ئاڵای کوردستان و سەربەرزیی کۆمەڵەی پەلکەزێڕینەی ھەرێمی کوردستان» نووسینەکە قەینا، پێت وایە دانانی تێکەڵکارییەکی ئاڵای ھاوڕەگەزخوازان بە ئاڵای پیرۆزیی کوردستان لێرە شتێکی گونجاو بێ؟ یان بۆ تەنیا باسی کوردستان کراوە، با وڵاتێکی تری وەک ئێران و تورکیاشی تیابوایە بە ئاڵا پەلکەزێڕینینەکەیەوە. لە زمانەکانی تریش هیچ ئاڵایەکی تێکھەڵکێش بە وڵاتێکەوە دانەنراوە. [[بەکارھێنەر:Zamand Karim| <span style="font-weight: bold; background-color: #5B7830; color: #ffffff;">زەمەنCefayî</span>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏١٩:١٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٤ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Zamand Karim|Zamand Karim]] ئاڵای هەموو دەوڵەتەکان تێکەڵ بە ئاڵای سەربەرزی کراوە. ویکییپیدیا گووگڵ نییە تاوەکوو پڕ ڕەسمی بکەین، هەر بەشە و ڕەسمی ئەوەی تێدا دادەنرێ کە پەیوەندی پێوەی هەبێ. [[ھۆمۆفۆبیا]] دژی سیاسەتەکانی ویکیپیدیایە بۆیە تکایە بە شێوەیەکی شارستانی و ڕۆشنبیرانە پەیامەکانت بگەیەنە تاوەکوو هەژمارت بەربەست نەکرێت. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ‏٢٢:٢٤، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٤ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ئەسڵەن حەقم بە ناوەڕۆکی وتارەکەوە نییە ھەر نەشم خوێندوەتەوە، تەنیا ئەو ئاڵایە ھاتە بەرچاوم، دروستکەرەکەشی ئێوەن، ویکی ئینگلیزی، فارسی، تورکی و عەرەبیش گەڕام بەس لێرە ئاڵای ھاوڕەگەزخوازان تێک ھەڵکێشی ئاڵای نەتەوەیەک کراوە و لە وتارێکی ویکیپیدیایش داندراوە! دەتتوانی سود لە سێ ڕەنگی [[ڕەنگی پان-ئێرانی|پان ئێرانی]] وەرگرتایە نەک دەستکاری ئاڵای کوردستان بکەیت و لێرەشا داینێی. نازانم لەو پەیامەی بۆم ناردیت قسەیەکی غەڵەتم کرد تا بە هۆمۆفۆبیک بانگم بکەیت؟! [[بەکارھێنەر:Zamand Karim| <span style="font-weight: bold; background-color: #5B7830; color: #ffffff;">زەمەنCefayî</span>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٣:٢٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٤ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] دیسان داوا دەکەم ئەو وەشانەی ئاڵای کوردستان لە وتارەکە لێ بکەنەوە (بڕواننە دوو لێدوانی سەرێ). ئەمە سووکایەتی یان شتێکی خراپ نیە بەرامبەر ناوەڕۆکی وتارەکە و ئەو ئاڵایەی کە لەگەڵی تێکەڵ کراوە، وەک ئەوەی لە سەرەوە کاک ئێپین منی بە ھۆمۆفۆبیک بانگ کردوە، قەینا دڵم گەورەیە قەبوڵی دەکەم بە چی بانگم دەکا یان چۆن بیر دەکاتەوە، با بیکا. ئەوەی دەیڵێم ئەوەیە، ئاڵای کوردستان هێمایەکی نەتەوەیی و نیشتمانی و ڕامیارییە کە نوێنەرایەتی نەتەوەیەک ئەکا بە ناوی کورد، ھیچ ڕێی تێناچێ بە ئاڵایەکی نافەرمی وا تێکەڵ بکرێ، ئاڵای دامەزراوەیەکی فەرمی یان وڵاتێکیش بوایە دەمان گوت قەینا. لە ویکیپیدیا نەمدیوە ئاڵای ئەرمەنیا بە ئازەربایجان تێکەڵ بکرێ و لە وتار داندرێ، چونکە زۆر لە ململانێدان و کێشەیان ھەیە؛ نەمدیوە ئاڵای ڕووسیا و بیلاڕووس پێکەوە تێکەڵ بکرێ ھەرچەن زۆر لەگەڵ یەکتری دۆست بن. ویکیپیدیا ئینسایکلۆپیدیایە، نەک جێی داکۆکی و نوێنەرایەتی کردنی سیمبولێک. ئەمە تەنیا ئاڵایەکی دەستکاریکراوە کە بەڕێز ئێپین خۆی دروستی کردوە و ھێناویە ئێرە دایناوە، لە ھیچ ویکییەک ئازادی لەو جۆرە نەدراوە ئاڵای زمانی ویکییەکە بە ئاڵای ترەوە لە وتارێکدا دابندرێ. واتا کوردێکی ھاوزایەندخواز ئەم ئاڵایەی نەبێ نازانرێ کوردێکی ھاوزایەندخوازە یا نا؟ ئەم ئاڵایە لە وتارەکەدا نەبێ کەس سەیری نووسینەکانی تر ناکا بزانێ کورد و ھاوزایەندخوازی چۆنە؟ لە [[ئاڵاناسی]]دا ئاڵای نیشتمانی و ناوچەیی جیاواز مامەڵەیان لەگەڵدا دەکرێ، و لەگەڵ ھیچ ئایدیۆلۆجی و ھێمای پێگە جیاوازەکانی تر تێکەڵ ناکرێ، مەگەر لە حاڵەتێکدا ئەوە بووە ستاندارد. ئەمە شێواندنی ئاڵای کوردستانە. سووکایەتییەکە و ھیچی تر. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٠٢:٠٣، ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] لەگەڵ لابردنیم. ئەگەر پێویستە، تەنیا ئاڵای پەلکەزێڕینەکە خۆی بەسە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٢:٥٢، ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::{{وب|Zemen}} بە بڕوای من کێشەی نیە. خۆ نەینووسیوە ئەوە ئاڵای کوردستانە. دیزاینێکە لە تێکەڵی ئاڵای پەلکەزێڕینە و و کوردی. بۆ باقیی دەوڵەتانیش جاروبار ئەوە دەکرێ بڕوانە [[en:pride flag]]. بۆ ئیپینیش قەی ناکا وای پێ وتی. وابزانم جارێ بە من یا بە بەکارهێنەری تریشی وا وتبوو. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٦:١٢، ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::دەبێ بێگومان بسڕدرێتەوە. ھەموومان دەزانین بۆ نموونە ئێستا من دەتوانم ھەڵمەتێک ساز بکەم و بۆ تەواوی شار و گوندەکانی کوردستان ئاڵایەک ساز بکەم، بەڵام دەتوانم بچم لە وتارەکاندا دایاننێم؟ ئایا تا چ ئاستێک بایەخدار دەبێت؟ ئەوەش شتێکی ئاوایە، ئایا ئێمە لە نێوان کوردەکان یان لە کوردستاندا چەندەمان ھاوڕەگەزخواز ھەیە و چەندیان ئەو ئاڵایە بەکاردێنن؟ ئەسڵەن لە کوردستان تا ئێستا کۆبوونەوەی ھاوڕەگەزخوازانمان نەبووە و ئەوی ھەشە ژمارەیەکی کەمن لە ئەورووپا و ئەمانە کە تا ئێستا نەبووە ئەو ئاڵایە بەکاربێنن، تەنیا ئاڵای حەوت ڕەنگ بەکاردێنن و ئەویش بەبێ ھێمای خۆری کوردی! ماوەیەک لەمەوپێشیش ئاڵایەکم بینی لەسەر کۆمنز کە نووسرابوو ئاڵای خەڵکی کورمانج کە تەنیا بەکارھێنەرێکی ویکیپیدیای خۆمان وەک ھێمای ناسیۆنالیزمی کوردی بەکارھێناوە و لە ھیچ شوێنێک بەکارنەبراوە! ئێستا دەکرێت ئەوەش وەک ئاڵای کورمانجەکان دانێین؟ یان ئاڵایەک بۆ ئەو کەسانەی بە زاراوەی سۆرانی قسە دەکەن ساز بکەین و بیکەینە فەرمی! خۆ ناکرێت ئاڵای کوردستان لەگەڵ ھەر ئاڵایەک تێکەڵ کرا بڵێین قەیناکە با لە وتارە پەیوەندیدارەکەی دانرێت و کێشەی نییە! تکایە ئەسڵی بایەخداریتان لەبیر بێت. ئەوە بۆچوونی گشتیی منە، زۆر سپاس بۆ ھەمووان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥١، ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و باقی بەکارهێنەرانی تر: تکایە ئەمەنە بەدڵنیاییەوە قسە مەکەن. ئەمە دەبێ بە [[وپ:وسن|سانسۆردکردن]] و بە هەموو شێوەیەک قەدەغەیە لە ویکیپیدیا. ئاڵای پەلکەزێڕینە بە ئاڵای هەموو وڵاتەکان تێکەڵ کراوە، [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:LGBT_pride_flags_by_country یەک گەڕانی کورت لە کامنز دەری دەخا.] ئەگەر هەستتان پێی برینار ئەبێ، ئەمە موشکیلەی خۆتانە نەوەک ویکیپیدیا. نازانم ئەو بەکارهێنەرەی سەرەوە باسی چی ئەکا، کوردستان کۆمەڵەیەکی گەورەی کەسانی پەلکەزێڕینەی هەیە و ڕێکخراویش هەیە کە کار بۆ مافیان کردووە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢١:٠٦، ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] بۆ نازانی باسی چیەکەم کاکه خۆ بە ئەمازیغی نەم نووسیوە. دامەزراوەی کوردی ھەیە ئەم ئاڵایە بەکار ببەن؟ نەوەڵا نیە. ئەمە بۆ وڵاتانی تر ڕەنگبێ ئاسایی بێ، چون ھەم دانیان بە مافی کۆمەڵەکە ناوە ھەمیش پاڵپشتی لێ ئەکەن، بەڵام لێرە پێشوازی وا نەکراوە لێیان، و ڕێگەش نەدراوە ئاڵای نیشتمانی بە دڵی کەسانێک دەستکاریی بکرێت. پۆینتەکە ڕوونە، ئەمە ئاڵایەکی فەرمی نیە، بازاڕیانە بەکارھێنراوە و تۆش دروست کردوەتەوە. ئێرە جێگەی نیە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٢:٣٥، ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::سوپاس بۆ بۆچوونەکەت @[[بەکارھێنەر:Zamand Karim|Zamand Karim]]. حەقیقەتەکە ئەوەیە کۆمەڵەی پەلکەزێڕینەی کوردستان بەم ئاڵایە ئایدێنتیفای ئەکەن و بۆچوونی کەسیی تۆ لەسەر ئەم بابەتە گرنگ نییە. وەک پێشتر باسم کرد، ویکیپیدیا سانسۆر ناکرێت. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢٢:٣٩، ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] بۆ زانیاریشت [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:LGBT_Flag_of_Kurdistan.svg ئەم ئاڵایە دەمێکە هەیە]، من تەنیا وەشانە نوێیەکەم داناوە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢٢:٤١، ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ئەوە بۆچوونی کەسیی نیە، دەستوری چەسپاوە. کەس ناتوانێ لەخۆیەوە ئاڵایەک بەرھەم بێنێ بیھێنێتە ئێرە و بڵێ ئەمە ھی فڵان میرنیشینی کورد بووە. ھەر ئەو ئاڵایەی ئاماژەت پێدا گوایا دەمێکە ھەیە، لە وتارەکە ھەبێ باشترە، باوە و لە زۆر شوێن بەرچاوم کەوتووە. لەگەڵ زۆربەی [[commons:Category:SVG_LGBT_and_regional/national_hybrid_flags|ئەم ئاڵایانەی]] تری ھاوزایەندخوازان دەگونجێت. نەک ئەم ئاڵا دەستکردە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٢:٥٨، ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::من ھیچ بە لامەوە گرنگ نییە ھەزار وێنەی وا لە کامنز بار بکرێت، بەڵام کە دێتە سەر ویکیپیدیا، دەچێتە بەردەمی سیاسەت و ڕێساکانی ویکیپیدیا. ئاماژەدان بە ویکیپیدیا سانسۆرکراو نییە، نابێتە ھۆی ئەوەی دژی [[وپ:بێلایەنی ڕوانگە]] بین کە لێرەدا دانانی ئەم وێنە تێکەڵە لایەنگیرییە و دەشچێتە قاڵبی [[وپ:ببنن]]. وتارەکە دەبێت بە شێوەیەکی گشتی باسی ناوەڕۆکەکەی بکات نەک لە ڕێگەی دێڕێک یان وێنەیەکەوە بە لایەکدا بیشکێنێتەوە. ھەر ئەمە لە ویکیی ئینگلیزی نووسراوە کە ڕێک باسی لەم حاڵەتە دێت. ::::::::::::::[[:en:Wikipedia:Wikipedia_is_not_censored|Wikipedia is not censored]], and explicit or even shocking pictures may serve an encyclopedic purpose, but editors should take care not to use such images simply to bring attention to an article. ::::::::::::::دواتر ھەر وتارێک نییە و ٢٤ دانەیە کە بانگی داڕێژەکەیان کردووە. کەواتە ئەم وێنەیە بۆ زەقکردنەوەی شتێکی ناوی وتارەکە دژی سیاسەتی ویکیپیدیا سانسۆڕکراو نییەیە و دەبێ لابرێت.وەک زۆربەی ویکیپیدیاکانی تر، تەنیا (وێنە) ڕەنگاوڕەنگەکەی کۆمەڵەکە خۆی بەسە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٣:١٩، ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) {{سەری دێڕ|:::::::::::::::}} @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] لەڕاستیدا لێرەدا [[:en:Wikipedia:Don't assume|لێکدانەوەیەکت کردووە]] کە دروست نییە. پۆینتی هەبوونی تێکەڵەی ئاڵای کوردستان و ئاڵای پەلکەزێڕینە ئەوە نییە کە سەرنج ڕاکێشێت بۆ وتارەکان، بەڵکوو ئەوەیە کە ڕیپریسێنتی ناسنامە و کەسایەتی کوردانی سەر بە کۆمەڵەی پەلکەزێڕینەیە، کە ئەم ئاڵایە بەکاردێنن. دەستپێکردنی هەڵمەتی سڕینەوە و سانسۆرکردنی ئەم وتارە ڕوونە: ئەگەر کێشەتان لەگەڵ ناوەڕۆک و بابەت و شووناسی کەسانی زایەندخواز نەبووایە، تێکەڵکردنی ئاڵای پەلکەزێڕینە و کوردستان بەیەکتان بە سووکایەتی نەئەبینی. ئەمە بە هەموو شێوەیەک سانسۆرکردنی ویکیپیدیایە، زۆر لەوەش قووڵتر کپکردن و سووکایەتی کردنە بە ئەندامانی کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە. ئەمەی ئێوە خەریکن دەیکەن [[:en:Wikipedia:Systemic bias|لایەنگری سیستماتیک]]ە و دەرەنجامیش ئەتانەوێت شووناس کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە بسڕنەەوە و خۆدەربڕینیان لە ویکیپیدیا سنووردار بکەن. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١١:٠٨، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ئەوەی لە Wikipedia:Don't assume نووسراوە بۆچوونی کەسێک یان کەسانێکە نەک ئەوەی سیاسەتی و ڕێسایەکی ویکیپیدیا بێت. کەواتە ئەگەر مەبەست لێی باسکردنی کوردانی سەر بەو کۆمەڵەیەیە، وتارێکی جیای بۆ بنووسن؛ ئەم وتارە نابێت تێکەڵ بە نەتەوە بکرێت. ئەوە ئێستاش بزانم بەشێکی تایبەت لەسەر کوردستان نووسراوە (کە نەشمخوێندووەتەوە) و ناشزانم ئێوە لە من تێگەشتن یان نا، بەڵام من مەبەستم ئەو ئاڵا تێکەڵە دروستکراوەیە کە لە [[تایبەت:permalink/1205510|داڕێژە:کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە]] دانراوە. ئەمە زیادەڕەوییە. بڕیار بێت ئەم وتارە لە شوێنێک بسڕدرێتەوە، لە ویکیی عەرەبی دەسڕدرایەوە. من وەک خۆم حەقم بەسەر کەسەوە نییە کە زایەندخوازە یان نا و باسەکەشم لەسەر بەکارھێنانی ئەو ئاڵایەی داڕێژەکەیە. ئەگەریش بە ئێمە یەکلایی ناکرێتەوە، با بەکارھێنەرانی تری کۆمەڵگەکە بێن. لە کۆتاییدا و وەک دەزانن یەکدەنگی ئێرە بەڕێوە دەبات. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٢:٠٣، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ئێمە لێرە بەپێی خواست و ھەستی خۆمان کار ناکەین، بەڵکوو بەپێی یاساکان دەجووڵەینەوە. ویکیپیدیاش سانسۆرکراو نییە، ئێوە دەتوانن وەرگێڕان بۆ وتاری [[:en:LGBTQ_rights_in_Kurdistan|مافەکانی کۆمەڵگای پەلکەزێڕینە لە کوردستان]] بکەن یانیش بچن وتارەکانی ڕێکخراوە ھاوڕەگەزخوازەکان لە کوردستان ساز بکەن؛ بەڵام ناکرێت ئاڵایەک کە ھیچ کام لەو ڕێکخراوە و کەسانە بەکارناھێنن ئێمە بانگەشەی بۆ بکەین و بڵێین ئی ئەو کەسانەیە. ئەوانە ئاڵای حەوت ڕەنگ و جار جاریش ئاڵای کوردستان بەکاردێنن بەڵام بە جیا نەک ئاڵایەکی تێکەڵاو! [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:١٦، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::کاک @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] من حەقم نییە لە ویکیپیدیای عەرەبی [[دەسەڵاتخوازی|چ مەسخەرەیەک ڕوو ئەدا]]، ئێرە ویکیپیدیای کوردیی ناوەندییە. هەر لەبەر ئەوەی ئەوان بە ئاشکرا و دیکتاتۆریانە تەسەروف ئەکەن مەعنای نییە ئێمەش ئەبێ وابین، ئەمە یەک. دووەم، کەواتە با ئاماژەم بە ڕێسا کردبێت، واتا ڕێساکان بایەخیان نییە؟ کەواتە من بێم بە دڵی خۆم وتاری بێسەرچاوە دروست بکەم و ڕەتی بکەمەوە سەرچاوە دابنێم چوونکە [[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە ڕێسایە نەک سیاسەت]]، قەیناکا؟ دواتر لە هەر ویکیپیدیایەک کە لەسەر بابەتێک ئەنووسرێتەوە، بابەتە پەیوەستە بە کۆنتێکستی ئەو چاندە. ئێرە ویکیپیدیای کوردییە و ئەم وتارە بە کوردی باس لە کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە دەکات کە لە هەموو کوردستان بە درێژایی مێژوو بوونیان هەبووە، بۆیە هەبوونی ئەو ئاڵایە لەو داڕێژەیە هیچ کێشە نییە. بۆچوونی ئێوە لەسەر ئەم ئاڵایە هەڵەیە، هیچ کێشە نییە و بەزۆر ئەکرێ بە کێشە. :::لەلایەکی ترەوە، @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، بۆچوونی جەنابتان هەڵەیە. ئاڵای کوردستان و پەلکەزێڕینە چەندین جار بەکارهاتوون، هەر لەبەر ئەوەی جەنابتان نەتانبینیوە مەعنای نییە کە وانییە. یەک نموونە لەوانە [https://sl.bing.net/edIJfXzGUTY چالاکوان ئاماد شێروان] بەکاری هێناوە. [https://sl.bing.net/e9LpLtcoOEm لە مانگی سەربەرزی لە ستۆکۆلم، سوید] لەلایەن کوردانی سوێد بەکارهاتووە. [https://sl.bing.net/jaONcdtmzDM لە کلەب هاوس کۆمەڵەی پەلکەزێرینە] بۆ وتووێژەکانیان بەکاریان بردووە. [[یەکسانی (پلاتفۆرم)|پلاتفۆرمی یەکسانی]]، کە داکۆکیکاری کۆمەڵەی پەلکەززێڕینەیە، [https://www.instagram.com/p/C7q-Ub4syrJ/ چەندین جار ئاماژەی پێداوە]. ئەم قسانەی دەیکەن تەنیا بۆچوونە و ئاشکرایە کە هیچ کامێکتان ئاگاتان لەو بزووتنەوە گەورەی کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە نییە لە کوردستان. تکایە واز لەم دکتاتۆرییە بێنن و هەوڵ مەدەن ویکیپیدیا سانسۆر بکرێ تاکوو بەس ڕووانگەی خۆتان هەڵبگرێ، شتێکی زۆر ناشرینە! &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٣:٠٩، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ھەر وەک زەمەن وتی، منیش ئەو ئاڵای ئاماژەت پێدا بینیومە، بەڵام ئەوەی بەڕێزت سازت کردووە نوێیە. دەبێ سەرتا ئەو ئاڵایەی وتارە و ئەوی داڕێژەکەی کاک ئارام وتی بسڕدرێتەوە. ئەگەریش دەتانھەوێ بەکاریبێنن دەبێ وتاری مافەکانی ئێڵ جی بی تی لە کوردستان لەگەڵ داڕێژەکەی ساز بکرێت و لەوێ بەکاربھێنرێت، نەک ھەر شوێنێک باسی ئێڵ جی بی تی بوو ئاڵای کوردستانیشی لەگەڵ دابنێین (دەبێ لە وتارەکانی سەربارەت بە کوردستان دابنرێن و ئەویش ئاڵاکەی بەکاردەھێنرێت). ئەو وتانەش ھیچ کامیان قسەی دڵم نین، ھەموویان بەپێی یاساکانی ئێرە دەکەم. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:١٧، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] من ویکیی عەرەبیم وەک نزیکترین نموونەی دژی ئەم جۆرە وتارە ھێنایەوە کە ھێشتاش وتارەکەیان ھەیە و لەبەرئەوەش کردمە نموونە چونکە دەڵێی ئێوە ھەوڵی کپکردنی ئەو کۆمەڵەیە دەدەن ئەگینا من لە ویکییەکانی تر بەشداری ناکەم و حەقم پێیانەوە نییە. بەکارھێنانی تێکەڵەی ئەو ئاڵایە ئازادی بێت، لابردنیشی ئازادییە و زیاتریش چونکە شتەکە سوور دیارە ئاڵاکە تەنیا بۆ زەقککردنەوەی کۆمەڵەکەیە و بە دیاریکراوی نزیککردنەوەیەتی لە نەتەوەیەک. ئینجا تۆ ئەو پەڕەی کە ھێناوتە نە ڕێسایە نە سیاسەت بەڵکوو تەنیا ڕای چەند کەسێکت ھێناوە و وەک سیاسەت و ڕێسا بایەخی نییە. بەکورتی من تەواو دژی ئەو ئاڵا تێکەڵەم لە داڕێژەکە و سێبارەی دەکەمەوە کە تەنیا ئاڵای کۆمەڵەکە خۆی بەسە. ھەر منیش نیم و ئەوەتا دوو سێ بەکارھێنەری تریش دژن. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٣:٢٨، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] سەرەتا تکایە ڕای خۆتان بە نیهائی بە بەکارهێنانی وشەی '''دەبێت''' بەسەرمانە مەسەپێنە. نەخێر نابێت. ئەمە شتێکە لە وتووێژدایە. وەکوو وتم، وتارەکانی هەر ویکییەک بابەتەکانیان نواندنی ئەو چاندەیە کە بە زمانەکەیان نووسراوە. ئێرە بە کوردی نووسراوە و نواندنی کۆمەڵەی پەلکەزێڕینەی کوردییە. [https://commons.wikimedia.org/wiki/LGBT_flags ئاڵای پەلکەزێڕینە چەندین وەشانی هەیە] و هیچ مەعنای نییە لەبەر ئەوەی دانەیەکیانت زیاتر لە شوێنێک بینیوە ئەوەی تریان بسڕدرێتەوە. بڕۆ مێژووی ئاڵای پەلکەزێڕینە بخوێنەوە دەبینی بە چەندین وەشان و دیزاین و دیزاینەردا تێپەڕبووە. @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] سیاسەت بێ یان ڕێسا یان بۆچوون، هیچ لە ئارگیومێنتەکەم کەم ناکاتەوە: ئەوەی ئەیڵێیت گریمانەیە. و گریمانەکەت هەڵەیە. با دوو بەکارهێنەری تریش لە پاڵ جەنابتا هەمان ڕایان هەبێ، [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:What_Wikipedia_is_not#Wikipedia_is_not_a_democracy ویکیپیدیا دیموکراسییەت نییە] تاکوو لەبەر ئەوەی ئێوە زۆرینە بن، ڕای ئێوە بەسەر باقی ویکیپیدیادا بسەپێ. ئێمەش بە <s>دوو</s> سێ کەس پێتان ئەڵێین کێشە نییە. سوپاس. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٣:٤٥، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::کاک ‌ئارام نووسیوتانە کە نەتانخوێندۆتەوە و لەسەرەوەش زەمەنیش وای نووسیوە ئاشکرایە هەردووکتان تەبەنی ئەو ڕایە باوەی کۆمەڵگە دەکەن کە هەر شتێک پەیوەندی بە هاوزایەندخوازی هەبێت ڕەتی بکەنەوە کەوایە هۆکاری داواکردنی لابردنی ئاڵاکەش زیاتر هۆکارێکی ئادەلۆژییە. [[بەکارھێنەر:Hevi|Hevi]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hevi|لێدوان]]) ١٣:٣٩، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hevi|Hevi]] دەک بە خێر بێنەوە! بە لامەوە سەیر نییە دوای سێ ساڵ و نیو بێن و ئەم لێدوانە بدەن. من حەقم نییە بەشی کوردستان چیی تێدا نووسراوە و بۆیەش ئەو قسەیەم کرد، وتم نەکا وا تێ بگەن من باسم لە بەشی کوردستانەکە دێت نەک ئەوەی داڕێژەکە؛ من تەنیا باسم لە ئاڵای داڕێژەکە کرد نەک ناوەڕۆکی وتارەکە. بایی ئەوەندەش لێرە بوومە کە بزانم چی کاتێک پێویستە چی بکەم و حەقی بە بۆچوونی تاکەکەسییەوە نییە. ئەگەر ھەر قسەی منە، حسابی بۆ مەکەن. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٣:٥٢، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] داواکارم ئەگەر سوورن لەسەر ئەم بابەتە، [https://meta.wikimedia.org/wiki/Main_Page فەرموون ئەم وتووێژە بەرینە مێتا]. ئەو لێدوانەی سەرەوەشت خەڵک لەو حەقیقەتە ئخڵافێنێ کە حەتمەن ئەم هەڵمەتە ئایدۆلۆژییە. دڵم خۆشە کە کوردایەتیت بەقووەتە بەڵام هەر چاوێک لەپەڕەی بەکارهێنەرت بکەین دەر دەکەوێت کە جەنابتان کەسێکی شیاو نین بۆ یەکلایی کردنەوەی ئەم بابەتە. سوپاس. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٤:٠٠، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ئەگەر سیاسەت و ڕێسا و بۆچوون جیاوازییان نییە، ئەو ئاگادارییانەی سەرەوەی پەڕەکان چین کە لە ھەندێکیان نووسراوە فەرزە کۆمەڵگە پێیەوە پابەند بێت و لە ھەندێکیان نووسراوە تەنیا ڕای چەند کەسێکە و بەشێک نییە لە کۆمەڵگەکە؟ بەڵێ، شتێکمان بە دڵ بێت، دەیکەین بە نموونە و بە دڵیشمان نەبوو، پشتی تێ دەکەین. من چاک دەزانم ئێرە دیموکراسی نییە و زۆربوونی دەنگ تەنیا لە ھەندێک حاڵەت یەکلاکەرەوەیە. پێویست دەکات بەستەر بە چەند پڕۆژەیەک بدەم کە تێیاندا ڕای کەمینەکەم بەسەر ڕای زۆرینەکە داوە؟ :::::لەسەر لێدوانی دواتریشتان، وەک ئەو سکاڵایەی کە Broosk و هیوا لە ئێوەیان کرد بیبەینە مێتا تا کەس نەیخوێنێتەوە؟ ئەگەر درۆ دەکەم ئێوە پێتان نەوتووە کە بێن و پشتگیری لە ئێوە بکەن، ڕاستەوخۆ پێم بڵێن. ئەسڵەن من لێرە کوردایەتی ناکەم و ئەوەی لە ویکیپیدیا بە پێویستی دەزانم دەیکەم. چی شتێکی پەڕەی بەکارھێنەریم وات لێ دەکات بڵێی من کەسێکی شیاو نیم؟ داڕێژەی موسڵمانەکە؟ ئەی بۆچی تا ئێستا بەکارھێنەرێکی باش و گرنگ بووم بۆ کۆمەڵگەکە، بەڵام لەمەودوا نا؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٤:٠٨، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::کاک @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] گیان، تۆ بەڕێز و برا گەورەی. ئەگەر بیرت بێت، کە من لێرە بەڕێوەبەر بووم، بەیەکەوە نزیک کارمان کرد ویکیپیدیا بەرەوپێش بەرین. کاتێک ویکیپیدیا لە ناچالاکترین سەردەمیدا بوو، ئێمە هەر لە دوایین دەستکارییەکان ناومان دەردەکەوت و شەونخوونیمان ئەکرد. هەر خۆشم پێم وتی وەرە ببە بە بەڕێوەبەر، وابوو یان نا؟ هەمیشە قەدری بەژدارییەکانتم گرتووە و قەت لە نرخیان کەم ناکەمەوە. بەڵێ، من لێدوانەکەم پیشانی هێڤی دا، وتم سەیری ئەم مەهزەلەیە بکە لە ویکی کوردی دروست بووە و لەسەرچیش. پێم نەوتووە وەرە پشتگیریم بکە. هاتن و لێدواندانی بە تەواوەتی بە ویستی خۆی کردووە. ئەسڵەن لەگەڵ هێڤی زۆر ڕامان جیاوازە و زۆریش گفتوگۆ ئەکەین لەسەر زۆر بابەت، بەڵام هەندێک شت ڕوون و ئاشکران بۆ هەموو کەسێک. من نەموتووە گرنگ نیت بۆ ویکیپیدیا، ویکیپیدیا ئەسڵەن زۆر پێویستی پێتە و هیوادارم بەردەوامیش بیت، من ئەڵێم لەم بابەتەدا بەتایبەتی، ناتوانی ئەمەیان یەکلایی بکەیتەوە، چوونکە بەڵێ، لەم حاڵەتە بەتایبەتی، ئەمە دەبێ بە Bias و خۆشت باش ئەوە دەزانی. بیر و ڕای کەسیت هەرگیز ڕێگە نادات بیرتەسکانە لەسەر ئەم بابەتە بڕیار نەدەیت. لە مێتا ئەتوانین وتووێژ دروست بکەین، مەسەلەکەی هیوا و برووسک شتێکی تر بوون. جێگەی سەرسووڕمانە دوای ئەم هەموو ساڵە باسی ئەوە ئەکەیت. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٤:٢٢، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] زۆر سپاسی پێزانینەکانت دەکەم. ئەو شتانەم بیرە و بوونیشم بە بەڕێوەبەر لە پێناوی پڕۆژەکە بووە تا پەکی نەکەوێت ئەگینا خۆت باشتر دەزانی لەسەر کورسیی بەڕێوەبەرایەتی شیرینی نابەخشنەوە. منیش سپاسی ئەو کاتە دەکەم کە لەگەڵم بوویت، بەڵام ئەمە مانای ئەوە ناگەیەنێ کە یەکێکمان وتی ماست ڕەشە ئەوی تر ئەشەوبیللا وایەی بۆ بکات و جاروبار لەسەر ناوەڕۆک ڕای جیاجیامان ھەیە. من و تۆش کێشەی کەسیمان نییە تا چنگ لەگەڵ بدەین و کێشەکە لەسەر ناوەڕۆکە و ئەوەشی Hevi لێی ئاگادار کراوەتەوە وەک ئەوە بووە داوای پشتگیریی لێ بکرێت. باشە بە قسەی ئێوە بێت، من لایەنگیری دەکەم کە دەڵێم وێنەکە لادەن، ئەی ئێوە لایەنگیری ناکەن کە پشتگیری لە مانەوەی دەکەن؟ بەکارھێنەرانی مێتاویکی نایانپەرژێتە سەر ئەم مەھزەلەیەی کە ناوتان لێ نا و دەبێ لێرە یەکلایی بکرێتەوە. پێم باشە بچینە سەر پەڕەی وتووێژی داڕێژەکە و لەوێ بە دەنگدان یەکلایی بکەینەوە. ئینجا یان نابێت کەسمان کەسی لێ ئاگادار بکەینەوە (چ لێرە و چ لە دەرەوەش) یانیش دەبێ چەند بەکارھێنەرێکی لێ ئاگادار بکرێتەوە کە لێرە بەشدارییان کردووە. چی دەڵێن؟ بشبوورن، ئەگەر ئێوە باسی بردنی ئەم باسەتان بۆ مێتاویکی نەکردایە، تووڵی نەدەکێشا. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٤٢، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] بێگوومان هەموو بەکارهێنەران ئازادن کە بۆچوونی خۆیان بڵێن. منیش پێشبینی ئەوەم نەکردووە لەگەڵ هەموو بۆچوونێکی من بیت. من ئەمویست وەڵامی ئەو پرسیارەت بدەمەوە، بۆ ئەوسا باش بووی و ئێستا خراپ؟ منیش پێت دەڵێم ئێستاش خراپ نیت. بەخێرهاتنی لێدوانی زیاتر ئەکەم جگە لەم چەند بەکارهێنەرەی سەرەوە. ئەم بابەتە بە دەنگدان یەکلایی ناکرێتەوە چوونکە ویکیپیدیا دیموکراسییەت نییە. ئێستا پێت ئەڵێم بۆ لایەنگری نییە ئەوەی من ئەیکەم: ::::::::# دانانی ئەم ئاڵایە بە باش و خراپ بەسەر هیچلایەنێک ناشکێتەوە، بەڵکوو هاوبڕیی (intersection)ی دوو شووناسە، بەڵام بەپێچەوانەوە، سڕینەوەی لە وتارەکە و سانسۆرکردنی وتارەکە واتا ڕەتکردنەوەی هاوبڕی ئەم دوو شووناسە. ئەمە [[دووچاوەکی]]یە، کە [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Policy:Wikimedia_Foundation_Non-Discrimination_Policy سیاسەتێکی و بەهایەکی لەدانوستاننەهاتووە کە بەسەر تەواوی پرۆژەکانی ویکیمیدیا، نەک هەر ویکیپیدیا، سەپێنراوە.] ::::::::# تێکەڵەی ئاڵای پەلکەزێڕینە و ئاڵای کوردستان لە ژیانی ڕاستەقینەدا بەکارهاتووە لەلایەن کۆمەڵەی پەلکەزێڕینەوە و بەشێکی ناسراوی چاندی کۆمەڵەی پەلکەزێڕینەیە. بەبێ بەشداربوون و بۆچوونی ئەندامانی کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە بەپێی پێویست لەم لێدوانە، ناکرێت بە یەکدەنگییەکی تەواو بگەین و لەکۆتاییدا بڕیارێکی لایەنگرانە دەدرێت، وەکوو ئەبینین خەریکە ئەوە ڕوو ئەدا. سڕینەوەی ئەم ئاڵایە، سڕینەوەی حەقیقەتی بوونی کۆمەڵەی پەلکەزێرینەی کوردستانە. ::::::::# ئەم جۆرە ئاڵایەنە (hybrids) دەربڕینی شووناسی دوولایەنەی کۆمەڵەیەکی گەورەیە نەک لە کوردستان بەڵکوو باقی جیهانیش و سڕینەوەی جۆرێکە لە سانسۆردکردن و لایەنگریی سیستماتیکی، کە لە ویکیپیدیا قەدەغەیە و دژی بەهاکانی دامەزراوەی ویکیمیدیایە. ::::::::# ئەو بەکارهێنەرانەی کە دژایەتی هەبوونی ئەو ئاڵایە دەکەن، هەندێکیان هەڵبەت، قەدی پاڵنەریان کێشەی ئایدۆلۆژی و بیری توندڕەویی نەتەوەییە. جەنابتان و بە هەمان شێوە زەمەنیش ناتوانن بێلایەن بن چوونکە بیری تاکەکەسیتان بە بنچینەیی دژایەتی کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە دەکات و یەکگرتوویی شووناسی ئەندامانی کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە و نەتەوەیی بە هەموو شێوەیەک ڕەت دەکاتەوە. ::::::::&#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٩:١٢، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] چۆن بەخێرھاتنی لێدوانی زیاتر دەکەیت، بەڵام لێدوانی ئەمانەی وتووێژەکە نەبن؟ باشە، ئەوەش قوربانی ئێوە، ڕات چییە بانگی کەسانێک بکەین کە ڕۆژانێک پێکەوە بەشداریمان کردووە و ناشزانم لەگەڵ و دژی چی دەبن؟ پێیان دەڵێین ھۆکاری لەگەڵ و دژەکانیشتان بنووسن. :::::::::# ئاڵای داڕێژەکە دروست کراوە کە کراوە، بەڵام بەکارھێنانی لێرە دەبێ یەکدەنگیی کۆمەڵگەی لەگەڵ بێت کە خۆتان چەندین جار باسی یەکدەنگیتان کردووە ئەگەر لەگەڵ وشەی دیموکراسییەکەش نین. منیش ئاگام لە [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Policy:Universal_Code_of_Conduct#3.3_%E2%80%93_Content_vandalism_and_abuse_of_the_projects Content vandalism and abuse of the projects] ھەیە کە دەبێت سەرجەم پڕۆژەکان پەیڕەوی بکەن. :::::::::# شتێک دەڵێم لە دڵی نەگریت. دڵنیا نیم، بەڵام بەپێی ئەوەی لە وتاری ڕێکخراوەکانیان نووسراوە کە خۆت دامەزرێنەریانیت یان بە جۆرێک ئەندامیت، بەکارھێنانی بەشێکی ئەو ئاڵایانە ڕەنگە ھەر خۆتان بن و لێرە وەک سەرچاوە ئاماژەیان پێ دەدەن. دەکرێ بڵێین بەبێ ڕەزامەندیی سکرتێری دۆناڵد تڕامپ، ناتوانین دەستکاریی وتارەکەی بکەین؟ ویکیپیدیا دەمڕاستی کۆمەڵەکە نییە. :::::::::# وەڵامی ئەم خاڵە ھەر [[#c-Aram-20250315231900-Zemen-20250315225800|بەو دێڕە ئینگلیزییەی سەرەوەم دەدەمەوە]]. :::::::::# لێکدانەوەت باش بێت بۆ ئێرە دەبێت. بەگشتی خاڵەکان لە یەکەوە نزیک بوون و قسەکان تا ڕادەیەک دووبارە بوون. :::::::::ببوورن، بەڵام ئەگەر یەکدەنگی تۆزێک بایەخی لاتان ھەبێت، ڕێ دەدەن باسەکە ببەینە پەڕەی وتووێژی داڕێژەکە یان لە ئاکامەکەی دەترسن بۆیە ئەوەندە سوورن لەسەر دامرکاندنەوەی باسەکە و خێرا ئەرشیڤکردنی. ئەوەشی تا ئێستا نەمبردووە نەمویستووە خۆم بسەپێنم و ڕاستگۆ بم، ئەگەر بابەتێکی تر بایە و تۆ لە جێی من بایت، دەمێک بوو بردبووتە ئەوێ تا یەکلایی بکرێتەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٠:٠٦، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] بیبە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢٠:١٠، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::بەکارهێنانی هیچ ناوەڕۆکێک هەرگیز یەکدەنگی نەویستووە. بەس بۆ ئەمە وادەکەی. ئەمەنە خەمی سیاسەتەکانتە، بڕۆ پاراستن لەسەر وتاری [[مێژووی کوردستان]] لابە، کە بەبێ یەکدەنگی و بێ هیچ خراپکارییەک وتارەکەتان پاراستووە، دواتریش کە وتووێژم لەگەڵ کردی، هەر پاراستنتان لانەبرد. بنەڕەتترین سیاسەتی ویکیپیدیا، کە ئازادە هەموو کەسێک دەستکاری بکات، شکاندت، ئێستاش بەڕێزتان هاتوون باسی سیاسەتم بۆ ئەکەن. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢٠:١٣، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] بردم. بڕوانە [[وتووێژی داڕێژە:کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە]]. ڕاستە، تا ئەو کاتەی کەسێک گۆمەکە دەشەڵەقێنێت دانانی ناوەڕۆک یەکدەنگیی ناوێت. من سیاسەتم شکاندووە؟! تکایە ویژدانت ھەبێت. ئەسڵەن من ناوم لە لۆگی پاراستنی وتارەکە ھەر ھاتووە؟ پرسیار لەو بەکارھێنەرانە بکە کە پاراستنیان داناوە. باوەڕ بکە بیرم نایەت لە کوێ پێمت وتووە پاراستن لابە. بەستەرەکەم دەدەیتێ. خۆی عادەتەن وەشانی جێگرتوومان بۆ وتارە ھەڵبژێردراوەکان دادەنا کە ئەمە کاریگەرییەکی وای نییە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٠:٥٥، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::[https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D8%AA%D9%88%D9%88%DB%8E%DA%98:%D9%85%DB%8E%DA%98%D9%88%D9%88%DB%8C_%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF#%D9%BE%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%86%DB%8C_%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%95 فەرموو]. باسی وەشانی جێگرتوو ناکەم، باسی ئەو ئاستە بەرزەی پاراستن ئەکەم. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢٠:٥٧، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] وام زانی بانگتان کردوومە و پشتگوێم خستوون! وەڵامەکانم کافی نەبوون؟ ئێوە وتووتانە پاراستنی جێگرتوویی گۆڕانکارییەکان پیشان نادا کە وا نییە و پیشان دەدرێت. ڕوونکردنەوەم داوە. دەی، لە دۆخی وتارێکی وەک مێژووی کورد کە دوژمنی زۆرە خراپکاری ناکرێ یان نەکراوە؟ ئێستاش ئەگەر ئێوە دەبنە پاسەوانی وتارەکە، ھەر ئێستا پاراستنەکەی لادەبەم. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢١:٠٨، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::::کاکە گیان هەرچەن ئێرە شوێنی ئەوە نییە بەس لەوێش باسم کردووە نابێ وتار بپارێزرێ لەبەرئەوەی گریمانەی ئەوە ئەکەی کە ڕەنگە لە داهاتوو خراپکاری بکرێ! پاراستنی لەم ئاستە لە ویکی ئینگلیزیش بە گەورەیی خۆیەوە تەنیا لەو حاڵەتانە دەکرێ کە خراپکاری بە ڕاددە لەزۆر هەبێ لەسەر پەڕەکە، کە لەو پەڕەیە هەرگیز نەکراوە! جەنابتان لە دەستپێکی وتووێژەکە ئەمەتان نووسیوە: "بەڵێ، شتێکمان بە دڵ بێت، دەیکەین بە نموونە و بە دڵیشمان نەبوو، پشتی تێ دەکەین." دە فەرموو. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢١:١٣، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] پاراستن لابرا. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢١:٢٥، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :{{وب|Épine}} دیسان ئەو وتەی دووبارە دەکەمەوە: ناکرێت ھەر وتارێک یان داڕێژەیەک ئاڵایەکی ھەبوو، لەگەڵ ئاڵای کوردستانی تێکەڵ بکەین و لە خوودی وتارەکەدا دایبنێین، جا وتارێکی سیاسی، کۆمەڵایەتی، ئایینی یان ھەر شتێکی تر بێت. ھەر ئەو جۆرەی وتم ئەگەر عیلاقەتان بەو جۆرە ئاڵایانە ھەیە تکایە لە وتاری پەیوەندیداری خۆیاندا دایانبنێ (ئەویش ئەوەی لە ھەموویان زیاتر بەکارھاتووە نەک شێوازی نوێ). لە ئاستی بەڕێزتدا نا، بەڵام ھەندێک لە یاساکان تێدەگەم و جیاوازیی نێوان قەدەغەبوونی سانسۆر و بایەخداری دەزانم. بەگشتی تائێستا وتەکانی {{وب|Aram}} سەرنجی ڕاکێشاوم و قانعی کردووم. ئەگەر بۆچوونی کۆمەڵگای ئێرە یەکلاکەرەوە بێت و بڕیار بێت بەڕێزت نەیخەتەوە بابەتی ویکیپیدیا دیموکراسی نییە؛ بۆچوونی من ئەوەیە: لە داڕێژەکەدا تەنیا ئاڵای پەلکەزێڕینە دابنرێت (چونکە وتارەکە گشتییە و ئەگەر بڕیار بێت ئاڵاکەی ئێستا بەکاربێت، ئەوە دەبێت داڕێژەی پەلکەزێڕینە لە کوردستان ساز بکرێت و لەوێ بەکاربھێنرێت، داڕێژەیەک تەنیا باس لە ڕەوشی کۆمەڵگای پەلکەزێڕینە لە کوردستان بکات نەک ھەموو جیھان) / لەو وتارەدا لە بەشی کوردستان ئەو ئاڵایە دابنرێت کە زیاتر بەکارھاتووە (ئەو ئاڵایەی چەندین بەستەرت بۆ من دانا؛ ئەوەی حەوت ڕەنگی پەلکەزێڕینەیە و لە ناوەوەی ڕەنگی سپی گەورەترە و ھێمای خۆری کوردی لەگەڵە) / بێجگە لەمانەش ھەر ئاڵایەک کە خۆتان سازتان کردووە یان دەوترێت لەلایەن کۆمەڵگاکە لە کوردستان و دیاسپۆرای کوردیدا بەکاردەھێنرێت، لە وتاری «مافەکانی LGBTQ لە کوردستان» دابنرێت (ھەرچەندە سەرەتا دەبێت وتارەکە ساز بکرێت). ئەوە بۆچوونی منە جا ئەگەر پێتان خۆشە ھەر سەیریشی مەکەن! چیتر درێژە بە بابەتەکە نادەم، چۆنتان پێ خۆشە بڕیار بدەن، کار و ئیشی زۆر گرنگتر لە ویکیپیدیا ھەن کە بایەخیان زۆرترە و پێویستە بخرێنە سەرەتاوە. ھیوادارم دڵتان نەھێشابێت، زۆر سپاس بۆ بەڕێزتان و بەھیوای بەردەوامی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٣١، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == دانانی ئاژانسی هەواڵی (News Agency) وەک سەرچاوە == سڵاو هاوڕێیان؛ شتێک کە تێبینم کرد لەم ووتارە ئەویش ئەوەیە کە ئەم ووتارە دەکرێت''' بە شێوازێکی لایەنگرانە داڕێژرابێت'''؛ لە بەشێکی وتارەکە ئاماژە بەوە دەکات کە <span style="color:#00bfff; font-family:monospace;">'''مافی هاوزایەنخوازی لە کوردستان نییە و بە شێوەیەکی زۆر بەهێز هێرش دەکاتە سەر باشووری کوردستان''' </span> . هیوادارم ئەوە بزانن کە بە فەرمی حوکمەتی کوردستان هیچ بڕیارێکی دژی کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە یان هاوزایەند خوازی دەرنەکردووە؛ لە هەمانکاتدا''' بۆ قسەکانی پشتی بەستووە بە سەرچاوەی هاوڵی میدیایی بەتایبەتیش NRT''' کە یەکەمین شت '''ئەو ئامارانەی باس دەکرێن هی ساڵی ٢٠١٧ یە'''و گونجاو نییە شتێک کە''' ٩ ساڵی بەسەردا تێپەڕیبێت''' بە دیفاکتۆ دابندرێت بۆ کاتی ئێستا کە کە''''' ٢٠٢٦ین ''''' <span style="color:#00bfff; font-family:monospace;"> '''''✡︎ 𓂆 [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٣:٠٧، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)'''''</span> l02c7vny5m317epsstftosldjji9wkj 1592260 1592257 2026-06-19T23:12:39Z IIXZER0XII 68933 /* دانانی ئاژانسی هەواڵی (News Agency) وەک سەرچاوە */ وەڵامدانەوە 1592260 wikitext text/x-wiki {{سەری وتووێژ | shortcut1 = وت:ھا | disclaimer = yes | search = ھاوڕەگەزخواز ی}} {{ھێمن}} {{Mbox | type = notice | text = ھەر جۆرە دەقێکی لەبەرگیراوە لێرە دابنرێت، دەسڕدرێتەوە. دژایەتیکردنی بەشداربووانی نووسینەوەی وتار لەسەر بابەتەکە دەبێتە ھۆی بەربەستکردن. تکایە لەسەر پەڕەی وتووێژ دژایەتی و پشتگیری لە ھیچ جۆرێک مەنوێنن لە ویکیپیدیادا. [[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا بلۆگێک نییە]] بۆ نواندنی بۆچوونی کەسی.}} <!--لەخوار ئەم خەتەوە بنووسن--> {{ئەرشیڤەکان}} == هاوڕەگەزبازی == بۆ ئەم وتارە تەنیا باشەی باس کردوە. هیچ باسی ئەو لایەنانەی نەکردووە کە دژن لەگەڵ بەڵگەکانیان و چۆن ئەو بەڵگانەی لایەنگران هێناویاننەوە پوچەڵیان کردونەوە [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ‏١٩:٢٠، ١٨ی شوباتی ٢٠٢١ (UTC) :من خۆم وتارەکەم نەخوێندووەتەوە، بەڵام دەبێت [[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] بتوانێت وەڵام بداتەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏٢٠:٢٤، ١٨ی شوباتی ٢٠٢١ (UTC) :ئێرە ئینسایکلۆپیدیایە و هەموو وتارێک دەبێ هەموو لایەنەکانی بابەتێک باس بکات، بۆیە ئەگەر هیچ بەڵگە و سەڕچاوەیەکی جێباوەڕت هەیە دەتوانی ئاماژەیان پێ بدەیت. هەڵبەت ئەوەی زۆر گرنگە ئەوەیە وتارەکە بە شێوەیەکی بێلایەنانە نووسراوەتەوە. &#9666; [[user:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[user talk:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">وتووێژ</b><span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ‏٠٦:١١، ٢٢ی شوباتی ٢٠٢١ (UTC) ئەسڵەن وتارەکە تا سەر ئێسقان لایەنگرانەیە. هەر کەس وتارەکەی دروست کردبێت تەنیا قسەی لایەنگرانی هێناوە. هەرچی هاوڕەگەزبازە هەر ئەو قسانە دوبارە دەکاتەوە. ئیدی بێ لایەنانەی چی. بۆ نموونە دەکرێ کەسێک بچێ خەلکی بکوژی و بڵێ لە دی ئێن ئەی دا نوسراوە و دەبێ وابکەم. بۆ سەرچاوەکانیش هیچی جێی باوەڕ نیە هەموویان پشتگیری شتێک دەکەن کە پێی دەڵێن بیردۆزەکانی زانستی تەزویر. ببورن بۆ درەنگ وەڵام دانەوە [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ‏١٤:٠١، ٢٢ی ئازاری ٢٠٢١ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ٢٠٩ سەرچاوە و ٣٠ کتێب و ٩ وتار هەموویان لایەنگرن و هەڵەن؟ زۆر بەهەڵەدا چوویت، من ناتوانم کۆمێنتەکانت بە جدی وەربگرم چوونکە جەنابتان تاکوو ئێستا ئەسڵەن نازانن ناوەکە وەک خۆی بڵێن (کە هاوڕەگەزخوازییە، نەک هاوڕەگەزبازی) دواتر ئەگەر سەرچاوەکانی جێباوەڕ نەبوونایە هەنگاوی پاڵاوتنی بۆ وتاری هەڵبژێردراو تەواو نەدەکرد و نەدەبوو بە وتارێکی هەڵبژێردراو. بیردۆزەی زانستی تەزویر چییە؟ من ئێستا ئەم قسەیە ببیستم. کەسانی هاوڕەگەزخواز ئەم قسانە دەکەن لەبەر ئەوەی فاکت و زانست و حەقیقەتەکەیە، فاکت و زانستیش گوێ بە بیر و ڕای شەخسی نادەن. ئەگەر ئێوە باوەڕتان پێ بێت یان نا زانست بەم شێوەیە لەسەر بابەتەکە دواوە. فەرموون ئێوەش ئاماژە بە کۆمەڵێک سەرچاوەی جێباوەڕ بکەن هاوشێوەی سەرچاوەکانی وتارەکە کە شتێکی وتبێت پێچەوانەی سەرچاوەکانی تر تاکوو ئەسێسی بکەین و دایبنێین. &#9666; [[user:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[user talk:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">وتووێژ</b><span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ‏٠٧:٢٢، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢١ (UTC) بۆتە وتاری هەڵبژێردراو لە بەر بێ وتاری. دەنا ئەگەر ویکیپیدیای کوردی وەک ویکیپیدیاکانی کە وتاری زۆربایە هەموو ڕۆژێک وتاری هەڵبژێردراومان دەبوو. مادەم سەرچاوەی زۆر جێی باوەڕە پێت چۆنە بچم لەسەر (داعش) وتارێک بنوسم و بە باشە باسیان بکەم بەو مەرجەی لە هەزار سەرچاوەش کەمتر نەهێنم. چۆن شتی وادەبێ کەسێک گوتی ئەوە زانستە و ئەوە ڕاستە ڕێک بچین باوەڕی پێ بکەین وەک کورد دەڵێ کەس بە دۆی خۆی ناڵێ ترشە. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ‏٠٧:٤٢، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢١ (UTC) گیانەکەم سەرچاوەی هەموو زانستی دەروونناسی کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکییە (American Psychiatric Association) کە هەموو زانستی دەروونناسی لەسەر بەدواداچوونەکانی ئەوان دەخوێندرێ، بڕۆ سەیری DSM-5 بکە بزانە هاوڕەگەزخوازیان بە نەخۆشی ناساندووە، یان لە ١٩٧٣وە سەلمێندراوە و پشتڕاستیان کردووەتەوە کە نەخۆشی نییە؟ پێویست بەم وڕێنەیە ناکات، ئاشکرایە کە لایەنگرانە بابەتەکەت گرتووە و هیچ بەڵگەت نییە دەنا ئێستا بە کۆمەڵێک لینک و بەدواداچوونی جێباوەڕ وەڵامت دەدایەوە. ئێرە شوێنی دانانی زانست و حەقیقەتە نەک بۆچوونی کەسی. ئەگەر ویکیپیدیای کوردیت ئەوەنە پێ سووکە فەرموو بەجێی بێڵە و ڕوو لە ویکییەکی تر بکە. سوپاس. &#9666; [[user:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[user talk:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">وتووێژ</b><span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ‏٢٠:٢٠، ٢٥ی ئازاری ٢٠٢١ (UTC) == ئاڵای کوردستان و پەلکەزێڕینە == :@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] هەرچەند ئەم وتووێژە دوو ساڵی بەسەردا تێپەڕیوە بەڵام نەمویست بەشی نوێ بکەمەوە، لەو بەشەی ئاماژە بە کوردستان دەکات، ئاڵایەکی کوردستان تێکەڵی ئاڵای لایەنگرانی ھاوڕەگەزخوازان کراوە، لێدوانەکەشی بەمشێوەیە دراوە: «دیزاینی نوێی ئاڵای کوردستان و سەربەرزیی کۆمەڵەی پەلکەزێڕینەی ھەرێمی کوردستان» نووسینەکە قەینا، پێت وایە دانانی تێکەڵکارییەکی ئاڵای ھاوڕەگەزخوازان بە ئاڵای پیرۆزیی کوردستان لێرە شتێکی گونجاو بێ؟ یان بۆ تەنیا باسی کوردستان کراوە، با وڵاتێکی تری وەک ئێران و تورکیاشی تیابوایە بە ئاڵا پەلکەزێڕینینەکەیەوە. لە زمانەکانی تریش هیچ ئاڵایەکی تێکھەڵکێش بە وڵاتێکەوە دانەنراوە. [[بەکارھێنەر:Zamand Karim| <span style="font-weight: bold; background-color: #5B7830; color: #ffffff;">زەمەنCefayî</span>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏١٩:١٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٤ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Zamand Karim|Zamand Karim]] ئاڵای هەموو دەوڵەتەکان تێکەڵ بە ئاڵای سەربەرزی کراوە. ویکییپیدیا گووگڵ نییە تاوەکوو پڕ ڕەسمی بکەین، هەر بەشە و ڕەسمی ئەوەی تێدا دادەنرێ کە پەیوەندی پێوەی هەبێ. [[ھۆمۆفۆبیا]] دژی سیاسەتەکانی ویکیپیدیایە بۆیە تکایە بە شێوەیەکی شارستانی و ڕۆشنبیرانە پەیامەکانت بگەیەنە تاوەکوو هەژمارت بەربەست نەکرێت. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ‏٢٢:٢٤، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٤ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ئەسڵەن حەقم بە ناوەڕۆکی وتارەکەوە نییە ھەر نەشم خوێندوەتەوە، تەنیا ئەو ئاڵایە ھاتە بەرچاوم، دروستکەرەکەشی ئێوەن، ویکی ئینگلیزی، فارسی، تورکی و عەرەبیش گەڕام بەس لێرە ئاڵای ھاوڕەگەزخوازان تێک ھەڵکێشی ئاڵای نەتەوەیەک کراوە و لە وتارێکی ویکیپیدیایش داندراوە! دەتتوانی سود لە سێ ڕەنگی [[ڕەنگی پان-ئێرانی|پان ئێرانی]] وەرگرتایە نەک دەستکاری ئاڵای کوردستان بکەیت و لێرەشا داینێی. نازانم لەو پەیامەی بۆم ناردیت قسەیەکی غەڵەتم کرد تا بە هۆمۆفۆبیک بانگم بکەیت؟! [[بەکارھێنەر:Zamand Karim| <span style="font-weight: bold; background-color: #5B7830; color: #ffffff;">زەمەنCefayî</span>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٣:٢٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٤ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] دیسان داوا دەکەم ئەو وەشانەی ئاڵای کوردستان لە وتارەکە لێ بکەنەوە (بڕواننە دوو لێدوانی سەرێ). ئەمە سووکایەتی یان شتێکی خراپ نیە بەرامبەر ناوەڕۆکی وتارەکە و ئەو ئاڵایەی کە لەگەڵی تێکەڵ کراوە، وەک ئەوەی لە سەرەوە کاک ئێپین منی بە ھۆمۆفۆبیک بانگ کردوە، قەینا دڵم گەورەیە قەبوڵی دەکەم بە چی بانگم دەکا یان چۆن بیر دەکاتەوە، با بیکا. ئەوەی دەیڵێم ئەوەیە، ئاڵای کوردستان هێمایەکی نەتەوەیی و نیشتمانی و ڕامیارییە کە نوێنەرایەتی نەتەوەیەک ئەکا بە ناوی کورد، ھیچ ڕێی تێناچێ بە ئاڵایەکی نافەرمی وا تێکەڵ بکرێ، ئاڵای دامەزراوەیەکی فەرمی یان وڵاتێکیش بوایە دەمان گوت قەینا. لە ویکیپیدیا نەمدیوە ئاڵای ئەرمەنیا بە ئازەربایجان تێکەڵ بکرێ و لە وتار داندرێ، چونکە زۆر لە ململانێدان و کێشەیان ھەیە؛ نەمدیوە ئاڵای ڕووسیا و بیلاڕووس پێکەوە تێکەڵ بکرێ ھەرچەن زۆر لەگەڵ یەکتری دۆست بن. ویکیپیدیا ئینسایکلۆپیدیایە، نەک جێی داکۆکی و نوێنەرایەتی کردنی سیمبولێک. ئەمە تەنیا ئاڵایەکی دەستکاریکراوە کە بەڕێز ئێپین خۆی دروستی کردوە و ھێناویە ئێرە دایناوە، لە ھیچ ویکییەک ئازادی لەو جۆرە نەدراوە ئاڵای زمانی ویکییەکە بە ئاڵای ترەوە لە وتارێکدا دابندرێ. واتا کوردێکی ھاوزایەندخواز ئەم ئاڵایەی نەبێ نازانرێ کوردێکی ھاوزایەندخوازە یا نا؟ ئەم ئاڵایە لە وتارەکەدا نەبێ کەس سەیری نووسینەکانی تر ناکا بزانێ کورد و ھاوزایەندخوازی چۆنە؟ لە [[ئاڵاناسی]]دا ئاڵای نیشتمانی و ناوچەیی جیاواز مامەڵەیان لەگەڵدا دەکرێ، و لەگەڵ ھیچ ئایدیۆلۆجی و ھێمای پێگە جیاوازەکانی تر تێکەڵ ناکرێ، مەگەر لە حاڵەتێکدا ئەوە بووە ستاندارد. ئەمە شێواندنی ئاڵای کوردستانە. سووکایەتییەکە و ھیچی تر. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٠٢:٠٣، ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] لەگەڵ لابردنیم. ئەگەر پێویستە، تەنیا ئاڵای پەلکەزێڕینەکە خۆی بەسە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٢:٥٢، ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::{{وب|Zemen}} بە بڕوای من کێشەی نیە. خۆ نەینووسیوە ئەوە ئاڵای کوردستانە. دیزاینێکە لە تێکەڵی ئاڵای پەلکەزێڕینە و و کوردی. بۆ باقیی دەوڵەتانیش جاروبار ئەوە دەکرێ بڕوانە [[en:pride flag]]. بۆ ئیپینیش قەی ناکا وای پێ وتی. وابزانم جارێ بە من یا بە بەکارهێنەری تریشی وا وتبوو. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٦:١٢، ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::دەبێ بێگومان بسڕدرێتەوە. ھەموومان دەزانین بۆ نموونە ئێستا من دەتوانم ھەڵمەتێک ساز بکەم و بۆ تەواوی شار و گوندەکانی کوردستان ئاڵایەک ساز بکەم، بەڵام دەتوانم بچم لە وتارەکاندا دایاننێم؟ ئایا تا چ ئاستێک بایەخدار دەبێت؟ ئەوەش شتێکی ئاوایە، ئایا ئێمە لە نێوان کوردەکان یان لە کوردستاندا چەندەمان ھاوڕەگەزخواز ھەیە و چەندیان ئەو ئاڵایە بەکاردێنن؟ ئەسڵەن لە کوردستان تا ئێستا کۆبوونەوەی ھاوڕەگەزخوازانمان نەبووە و ئەوی ھەشە ژمارەیەکی کەمن لە ئەورووپا و ئەمانە کە تا ئێستا نەبووە ئەو ئاڵایە بەکاربێنن، تەنیا ئاڵای حەوت ڕەنگ بەکاردێنن و ئەویش بەبێ ھێمای خۆری کوردی! ماوەیەک لەمەوپێشیش ئاڵایەکم بینی لەسەر کۆمنز کە نووسرابوو ئاڵای خەڵکی کورمانج کە تەنیا بەکارھێنەرێکی ویکیپیدیای خۆمان وەک ھێمای ناسیۆنالیزمی کوردی بەکارھێناوە و لە ھیچ شوێنێک بەکارنەبراوە! ئێستا دەکرێت ئەوەش وەک ئاڵای کورمانجەکان دانێین؟ یان ئاڵایەک بۆ ئەو کەسانەی بە زاراوەی سۆرانی قسە دەکەن ساز بکەین و بیکەینە فەرمی! خۆ ناکرێت ئاڵای کوردستان لەگەڵ ھەر ئاڵایەک تێکەڵ کرا بڵێین قەیناکە با لە وتارە پەیوەندیدارەکەی دانرێت و کێشەی نییە! تکایە ئەسڵی بایەخداریتان لەبیر بێت. ئەوە بۆچوونی گشتیی منە، زۆر سپاس بۆ ھەمووان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥١، ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و باقی بەکارهێنەرانی تر: تکایە ئەمەنە بەدڵنیاییەوە قسە مەکەن. ئەمە دەبێ بە [[وپ:وسن|سانسۆردکردن]] و بە هەموو شێوەیەک قەدەغەیە لە ویکیپیدیا. ئاڵای پەلکەزێڕینە بە ئاڵای هەموو وڵاتەکان تێکەڵ کراوە، [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:LGBT_pride_flags_by_country یەک گەڕانی کورت لە کامنز دەری دەخا.] ئەگەر هەستتان پێی برینار ئەبێ، ئەمە موشکیلەی خۆتانە نەوەک ویکیپیدیا. نازانم ئەو بەکارهێنەرەی سەرەوە باسی چی ئەکا، کوردستان کۆمەڵەیەکی گەورەی کەسانی پەلکەزێڕینەی هەیە و ڕێکخراویش هەیە کە کار بۆ مافیان کردووە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢١:٠٦، ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] بۆ نازانی باسی چیەکەم کاکه خۆ بە ئەمازیغی نەم نووسیوە. دامەزراوەی کوردی ھەیە ئەم ئاڵایە بەکار ببەن؟ نەوەڵا نیە. ئەمە بۆ وڵاتانی تر ڕەنگبێ ئاسایی بێ، چون ھەم دانیان بە مافی کۆمەڵەکە ناوە ھەمیش پاڵپشتی لێ ئەکەن، بەڵام لێرە پێشوازی وا نەکراوە لێیان، و ڕێگەش نەدراوە ئاڵای نیشتمانی بە دڵی کەسانێک دەستکاریی بکرێت. پۆینتەکە ڕوونە، ئەمە ئاڵایەکی فەرمی نیە، بازاڕیانە بەکارھێنراوە و تۆش دروست کردوەتەوە. ئێرە جێگەی نیە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٢:٣٥، ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::سوپاس بۆ بۆچوونەکەت @[[بەکارھێنەر:Zamand Karim|Zamand Karim]]. حەقیقەتەکە ئەوەیە کۆمەڵەی پەلکەزێڕینەی کوردستان بەم ئاڵایە ئایدێنتیفای ئەکەن و بۆچوونی کەسیی تۆ لەسەر ئەم بابەتە گرنگ نییە. وەک پێشتر باسم کرد، ویکیپیدیا سانسۆر ناکرێت. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢٢:٣٩، ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] بۆ زانیاریشت [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:LGBT_Flag_of_Kurdistan.svg ئەم ئاڵایە دەمێکە هەیە]، من تەنیا وەشانە نوێیەکەم داناوە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢٢:٤١، ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ئەوە بۆچوونی کەسیی نیە، دەستوری چەسپاوە. کەس ناتوانێ لەخۆیەوە ئاڵایەک بەرھەم بێنێ بیھێنێتە ئێرە و بڵێ ئەمە ھی فڵان میرنیشینی کورد بووە. ھەر ئەو ئاڵایەی ئاماژەت پێدا گوایا دەمێکە ھەیە، لە وتارەکە ھەبێ باشترە، باوە و لە زۆر شوێن بەرچاوم کەوتووە. لەگەڵ زۆربەی [[commons:Category:SVG_LGBT_and_regional/national_hybrid_flags|ئەم ئاڵایانەی]] تری ھاوزایەندخوازان دەگونجێت. نەک ئەم ئاڵا دەستکردە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٢:٥٨، ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::من ھیچ بە لامەوە گرنگ نییە ھەزار وێنەی وا لە کامنز بار بکرێت، بەڵام کە دێتە سەر ویکیپیدیا، دەچێتە بەردەمی سیاسەت و ڕێساکانی ویکیپیدیا. ئاماژەدان بە ویکیپیدیا سانسۆرکراو نییە، نابێتە ھۆی ئەوەی دژی [[وپ:بێلایەنی ڕوانگە]] بین کە لێرەدا دانانی ئەم وێنە تێکەڵە لایەنگیرییە و دەشچێتە قاڵبی [[وپ:ببنن]]. وتارەکە دەبێت بە شێوەیەکی گشتی باسی ناوەڕۆکەکەی بکات نەک لە ڕێگەی دێڕێک یان وێنەیەکەوە بە لایەکدا بیشکێنێتەوە. ھەر ئەمە لە ویکیی ئینگلیزی نووسراوە کە ڕێک باسی لەم حاڵەتە دێت. ::::::::::::::[[:en:Wikipedia:Wikipedia_is_not_censored|Wikipedia is not censored]], and explicit or even shocking pictures may serve an encyclopedic purpose, but editors should take care not to use such images simply to bring attention to an article. ::::::::::::::دواتر ھەر وتارێک نییە و ٢٤ دانەیە کە بانگی داڕێژەکەیان کردووە. کەواتە ئەم وێنەیە بۆ زەقکردنەوەی شتێکی ناوی وتارەکە دژی سیاسەتی ویکیپیدیا سانسۆڕکراو نییەیە و دەبێ لابرێت.وەک زۆربەی ویکیپیدیاکانی تر، تەنیا (وێنە) ڕەنگاوڕەنگەکەی کۆمەڵەکە خۆی بەسە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٣:١٩، ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) {{سەری دێڕ|:::::::::::::::}} @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] لەڕاستیدا لێرەدا [[:en:Wikipedia:Don't assume|لێکدانەوەیەکت کردووە]] کە دروست نییە. پۆینتی هەبوونی تێکەڵەی ئاڵای کوردستان و ئاڵای پەلکەزێڕینە ئەوە نییە کە سەرنج ڕاکێشێت بۆ وتارەکان، بەڵکوو ئەوەیە کە ڕیپریسێنتی ناسنامە و کەسایەتی کوردانی سەر بە کۆمەڵەی پەلکەزێڕینەیە، کە ئەم ئاڵایە بەکاردێنن. دەستپێکردنی هەڵمەتی سڕینەوە و سانسۆرکردنی ئەم وتارە ڕوونە: ئەگەر کێشەتان لەگەڵ ناوەڕۆک و بابەت و شووناسی کەسانی زایەندخواز نەبووایە، تێکەڵکردنی ئاڵای پەلکەزێڕینە و کوردستان بەیەکتان بە سووکایەتی نەئەبینی. ئەمە بە هەموو شێوەیەک سانسۆرکردنی ویکیپیدیایە، زۆر لەوەش قووڵتر کپکردن و سووکایەتی کردنە بە ئەندامانی کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە. ئەمەی ئێوە خەریکن دەیکەن [[:en:Wikipedia:Systemic bias|لایەنگری سیستماتیک]]ە و دەرەنجامیش ئەتانەوێت شووناس کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە بسڕنەەوە و خۆدەربڕینیان لە ویکیپیدیا سنووردار بکەن. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١١:٠٨، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ئەوەی لە Wikipedia:Don't assume نووسراوە بۆچوونی کەسێک یان کەسانێکە نەک ئەوەی سیاسەتی و ڕێسایەکی ویکیپیدیا بێت. کەواتە ئەگەر مەبەست لێی باسکردنی کوردانی سەر بەو کۆمەڵەیەیە، وتارێکی جیای بۆ بنووسن؛ ئەم وتارە نابێت تێکەڵ بە نەتەوە بکرێت. ئەوە ئێستاش بزانم بەشێکی تایبەت لەسەر کوردستان نووسراوە (کە نەشمخوێندووەتەوە) و ناشزانم ئێوە لە من تێگەشتن یان نا، بەڵام من مەبەستم ئەو ئاڵا تێکەڵە دروستکراوەیە کە لە [[تایبەت:permalink/1205510|داڕێژە:کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە]] دانراوە. ئەمە زیادەڕەوییە. بڕیار بێت ئەم وتارە لە شوێنێک بسڕدرێتەوە، لە ویکیی عەرەبی دەسڕدرایەوە. من وەک خۆم حەقم بەسەر کەسەوە نییە کە زایەندخوازە یان نا و باسەکەشم لەسەر بەکارھێنانی ئەو ئاڵایەی داڕێژەکەیە. ئەگەریش بە ئێمە یەکلایی ناکرێتەوە، با بەکارھێنەرانی تری کۆمەڵگەکە بێن. لە کۆتاییدا و وەک دەزانن یەکدەنگی ئێرە بەڕێوە دەبات. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٢:٠٣، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ئێمە لێرە بەپێی خواست و ھەستی خۆمان کار ناکەین، بەڵکوو بەپێی یاساکان دەجووڵەینەوە. ویکیپیدیاش سانسۆرکراو نییە، ئێوە دەتوانن وەرگێڕان بۆ وتاری [[:en:LGBTQ_rights_in_Kurdistan|مافەکانی کۆمەڵگای پەلکەزێڕینە لە کوردستان]] بکەن یانیش بچن وتارەکانی ڕێکخراوە ھاوڕەگەزخوازەکان لە کوردستان ساز بکەن؛ بەڵام ناکرێت ئاڵایەک کە ھیچ کام لەو ڕێکخراوە و کەسانە بەکارناھێنن ئێمە بانگەشەی بۆ بکەین و بڵێین ئی ئەو کەسانەیە. ئەوانە ئاڵای حەوت ڕەنگ و جار جاریش ئاڵای کوردستان بەکاردێنن بەڵام بە جیا نەک ئاڵایەکی تێکەڵاو! [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:١٦، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::کاک @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] من حەقم نییە لە ویکیپیدیای عەرەبی [[دەسەڵاتخوازی|چ مەسخەرەیەک ڕوو ئەدا]]، ئێرە ویکیپیدیای کوردیی ناوەندییە. هەر لەبەر ئەوەی ئەوان بە ئاشکرا و دیکتاتۆریانە تەسەروف ئەکەن مەعنای نییە ئێمەش ئەبێ وابین، ئەمە یەک. دووەم، کەواتە با ئاماژەم بە ڕێسا کردبێت، واتا ڕێساکان بایەخیان نییە؟ کەواتە من بێم بە دڵی خۆم وتاری بێسەرچاوە دروست بکەم و ڕەتی بکەمەوە سەرچاوە دابنێم چوونکە [[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە ڕێسایە نەک سیاسەت]]، قەیناکا؟ دواتر لە هەر ویکیپیدیایەک کە لەسەر بابەتێک ئەنووسرێتەوە، بابەتە پەیوەستە بە کۆنتێکستی ئەو چاندە. ئێرە ویکیپیدیای کوردییە و ئەم وتارە بە کوردی باس لە کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە دەکات کە لە هەموو کوردستان بە درێژایی مێژوو بوونیان هەبووە، بۆیە هەبوونی ئەو ئاڵایە لەو داڕێژەیە هیچ کێشە نییە. بۆچوونی ئێوە لەسەر ئەم ئاڵایە هەڵەیە، هیچ کێشە نییە و بەزۆر ئەکرێ بە کێشە. :::لەلایەکی ترەوە، @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، بۆچوونی جەنابتان هەڵەیە. ئاڵای کوردستان و پەلکەزێڕینە چەندین جار بەکارهاتوون، هەر لەبەر ئەوەی جەنابتان نەتانبینیوە مەعنای نییە کە وانییە. یەک نموونە لەوانە [https://sl.bing.net/edIJfXzGUTY چالاکوان ئاماد شێروان] بەکاری هێناوە. [https://sl.bing.net/e9LpLtcoOEm لە مانگی سەربەرزی لە ستۆکۆلم، سوید] لەلایەن کوردانی سوێد بەکارهاتووە. [https://sl.bing.net/jaONcdtmzDM لە کلەب هاوس کۆمەڵەی پەلکەزێرینە] بۆ وتووێژەکانیان بەکاریان بردووە. [[یەکسانی (پلاتفۆرم)|پلاتفۆرمی یەکسانی]]، کە داکۆکیکاری کۆمەڵەی پەلکەززێڕینەیە، [https://www.instagram.com/p/C7q-Ub4syrJ/ چەندین جار ئاماژەی پێداوە]. ئەم قسانەی دەیکەن تەنیا بۆچوونە و ئاشکرایە کە هیچ کامێکتان ئاگاتان لەو بزووتنەوە گەورەی کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە نییە لە کوردستان. تکایە واز لەم دکتاتۆرییە بێنن و هەوڵ مەدەن ویکیپیدیا سانسۆر بکرێ تاکوو بەس ڕووانگەی خۆتان هەڵبگرێ، شتێکی زۆر ناشرینە! &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٣:٠٩، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ھەر وەک زەمەن وتی، منیش ئەو ئاڵای ئاماژەت پێدا بینیومە، بەڵام ئەوەی بەڕێزت سازت کردووە نوێیە. دەبێ سەرتا ئەو ئاڵایەی وتارە و ئەوی داڕێژەکەی کاک ئارام وتی بسڕدرێتەوە. ئەگەریش دەتانھەوێ بەکاریبێنن دەبێ وتاری مافەکانی ئێڵ جی بی تی لە کوردستان لەگەڵ داڕێژەکەی ساز بکرێت و لەوێ بەکاربھێنرێت، نەک ھەر شوێنێک باسی ئێڵ جی بی تی بوو ئاڵای کوردستانیشی لەگەڵ دابنێین (دەبێ لە وتارەکانی سەربارەت بە کوردستان دابنرێن و ئەویش ئاڵاکەی بەکاردەھێنرێت). ئەو وتانەش ھیچ کامیان قسەی دڵم نین، ھەموویان بەپێی یاساکانی ئێرە دەکەم. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:١٧، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] من ویکیی عەرەبیم وەک نزیکترین نموونەی دژی ئەم جۆرە وتارە ھێنایەوە کە ھێشتاش وتارەکەیان ھەیە و لەبەرئەوەش کردمە نموونە چونکە دەڵێی ئێوە ھەوڵی کپکردنی ئەو کۆمەڵەیە دەدەن ئەگینا من لە ویکییەکانی تر بەشداری ناکەم و حەقم پێیانەوە نییە. بەکارھێنانی تێکەڵەی ئەو ئاڵایە ئازادی بێت، لابردنیشی ئازادییە و زیاتریش چونکە شتەکە سوور دیارە ئاڵاکە تەنیا بۆ زەقککردنەوەی کۆمەڵەکەیە و بە دیاریکراوی نزیککردنەوەیەتی لە نەتەوەیەک. ئینجا تۆ ئەو پەڕەی کە ھێناوتە نە ڕێسایە نە سیاسەت بەڵکوو تەنیا ڕای چەند کەسێکت ھێناوە و وەک سیاسەت و ڕێسا بایەخی نییە. بەکورتی من تەواو دژی ئەو ئاڵا تێکەڵەم لە داڕێژەکە و سێبارەی دەکەمەوە کە تەنیا ئاڵای کۆمەڵەکە خۆی بەسە. ھەر منیش نیم و ئەوەتا دوو سێ بەکارھێنەری تریش دژن. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٣:٢٨، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] سەرەتا تکایە ڕای خۆتان بە نیهائی بە بەکارهێنانی وشەی '''دەبێت''' بەسەرمانە مەسەپێنە. نەخێر نابێت. ئەمە شتێکە لە وتووێژدایە. وەکوو وتم، وتارەکانی هەر ویکییەک بابەتەکانیان نواندنی ئەو چاندەیە کە بە زمانەکەیان نووسراوە. ئێرە بە کوردی نووسراوە و نواندنی کۆمەڵەی پەلکەزێڕینەی کوردییە. [https://commons.wikimedia.org/wiki/LGBT_flags ئاڵای پەلکەزێڕینە چەندین وەشانی هەیە] و هیچ مەعنای نییە لەبەر ئەوەی دانەیەکیانت زیاتر لە شوێنێک بینیوە ئەوەی تریان بسڕدرێتەوە. بڕۆ مێژووی ئاڵای پەلکەزێڕینە بخوێنەوە دەبینی بە چەندین وەشان و دیزاین و دیزاینەردا تێپەڕبووە. @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] سیاسەت بێ یان ڕێسا یان بۆچوون، هیچ لە ئارگیومێنتەکەم کەم ناکاتەوە: ئەوەی ئەیڵێیت گریمانەیە. و گریمانەکەت هەڵەیە. با دوو بەکارهێنەری تریش لە پاڵ جەنابتا هەمان ڕایان هەبێ، [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:What_Wikipedia_is_not#Wikipedia_is_not_a_democracy ویکیپیدیا دیموکراسییەت نییە] تاکوو لەبەر ئەوەی ئێوە زۆرینە بن، ڕای ئێوە بەسەر باقی ویکیپیدیادا بسەپێ. ئێمەش بە <s>دوو</s> سێ کەس پێتان ئەڵێین کێشە نییە. سوپاس. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٣:٤٥، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::کاک ‌ئارام نووسیوتانە کە نەتانخوێندۆتەوە و لەسەرەوەش زەمەنیش وای نووسیوە ئاشکرایە هەردووکتان تەبەنی ئەو ڕایە باوەی کۆمەڵگە دەکەن کە هەر شتێک پەیوەندی بە هاوزایەندخوازی هەبێت ڕەتی بکەنەوە کەوایە هۆکاری داواکردنی لابردنی ئاڵاکەش زیاتر هۆکارێکی ئادەلۆژییە. [[بەکارھێنەر:Hevi|Hevi]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hevi|لێدوان]]) ١٣:٣٩، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hevi|Hevi]] دەک بە خێر بێنەوە! بە لامەوە سەیر نییە دوای سێ ساڵ و نیو بێن و ئەم لێدوانە بدەن. من حەقم نییە بەشی کوردستان چیی تێدا نووسراوە و بۆیەش ئەو قسەیەم کرد، وتم نەکا وا تێ بگەن من باسم لە بەشی کوردستانەکە دێت نەک ئەوەی داڕێژەکە؛ من تەنیا باسم لە ئاڵای داڕێژەکە کرد نەک ناوەڕۆکی وتارەکە. بایی ئەوەندەش لێرە بوومە کە بزانم چی کاتێک پێویستە چی بکەم و حەقی بە بۆچوونی تاکەکەسییەوە نییە. ئەگەر ھەر قسەی منە، حسابی بۆ مەکەن. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٣:٥٢، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] داواکارم ئەگەر سوورن لەسەر ئەم بابەتە، [https://meta.wikimedia.org/wiki/Main_Page فەرموون ئەم وتووێژە بەرینە مێتا]. ئەو لێدوانەی سەرەوەشت خەڵک لەو حەقیقەتە ئخڵافێنێ کە حەتمەن ئەم هەڵمەتە ئایدۆلۆژییە. دڵم خۆشە کە کوردایەتیت بەقووەتە بەڵام هەر چاوێک لەپەڕەی بەکارهێنەرت بکەین دەر دەکەوێت کە جەنابتان کەسێکی شیاو نین بۆ یەکلایی کردنەوەی ئەم بابەتە. سوپاس. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٤:٠٠، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ئەگەر سیاسەت و ڕێسا و بۆچوون جیاوازییان نییە، ئەو ئاگادارییانەی سەرەوەی پەڕەکان چین کە لە ھەندێکیان نووسراوە فەرزە کۆمەڵگە پێیەوە پابەند بێت و لە ھەندێکیان نووسراوە تەنیا ڕای چەند کەسێکە و بەشێک نییە لە کۆمەڵگەکە؟ بەڵێ، شتێکمان بە دڵ بێت، دەیکەین بە نموونە و بە دڵیشمان نەبوو، پشتی تێ دەکەین. من چاک دەزانم ئێرە دیموکراسی نییە و زۆربوونی دەنگ تەنیا لە ھەندێک حاڵەت یەکلاکەرەوەیە. پێویست دەکات بەستەر بە چەند پڕۆژەیەک بدەم کە تێیاندا ڕای کەمینەکەم بەسەر ڕای زۆرینەکە داوە؟ :::::لەسەر لێدوانی دواتریشتان، وەک ئەو سکاڵایەی کە Broosk و هیوا لە ئێوەیان کرد بیبەینە مێتا تا کەس نەیخوێنێتەوە؟ ئەگەر درۆ دەکەم ئێوە پێتان نەوتووە کە بێن و پشتگیری لە ئێوە بکەن، ڕاستەوخۆ پێم بڵێن. ئەسڵەن من لێرە کوردایەتی ناکەم و ئەوەی لە ویکیپیدیا بە پێویستی دەزانم دەیکەم. چی شتێکی پەڕەی بەکارھێنەریم وات لێ دەکات بڵێی من کەسێکی شیاو نیم؟ داڕێژەی موسڵمانەکە؟ ئەی بۆچی تا ئێستا بەکارھێنەرێکی باش و گرنگ بووم بۆ کۆمەڵگەکە، بەڵام لەمەودوا نا؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٤:٠٨، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::کاک @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] گیان، تۆ بەڕێز و برا گەورەی. ئەگەر بیرت بێت، کە من لێرە بەڕێوەبەر بووم، بەیەکەوە نزیک کارمان کرد ویکیپیدیا بەرەوپێش بەرین. کاتێک ویکیپیدیا لە ناچالاکترین سەردەمیدا بوو، ئێمە هەر لە دوایین دەستکارییەکان ناومان دەردەکەوت و شەونخوونیمان ئەکرد. هەر خۆشم پێم وتی وەرە ببە بە بەڕێوەبەر، وابوو یان نا؟ هەمیشە قەدری بەژدارییەکانتم گرتووە و قەت لە نرخیان کەم ناکەمەوە. بەڵێ، من لێدوانەکەم پیشانی هێڤی دا، وتم سەیری ئەم مەهزەلەیە بکە لە ویکی کوردی دروست بووە و لەسەرچیش. پێم نەوتووە وەرە پشتگیریم بکە. هاتن و لێدواندانی بە تەواوەتی بە ویستی خۆی کردووە. ئەسڵەن لەگەڵ هێڤی زۆر ڕامان جیاوازە و زۆریش گفتوگۆ ئەکەین لەسەر زۆر بابەت، بەڵام هەندێک شت ڕوون و ئاشکران بۆ هەموو کەسێک. من نەموتووە گرنگ نیت بۆ ویکیپیدیا، ویکیپیدیا ئەسڵەن زۆر پێویستی پێتە و هیوادارم بەردەوامیش بیت، من ئەڵێم لەم بابەتەدا بەتایبەتی، ناتوانی ئەمەیان یەکلایی بکەیتەوە، چوونکە بەڵێ، لەم حاڵەتە بەتایبەتی، ئەمە دەبێ بە Bias و خۆشت باش ئەوە دەزانی. بیر و ڕای کەسیت هەرگیز ڕێگە نادات بیرتەسکانە لەسەر ئەم بابەتە بڕیار نەدەیت. لە مێتا ئەتوانین وتووێژ دروست بکەین، مەسەلەکەی هیوا و برووسک شتێکی تر بوون. جێگەی سەرسووڕمانە دوای ئەم هەموو ساڵە باسی ئەوە ئەکەیت. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٤:٢٢، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] زۆر سپاسی پێزانینەکانت دەکەم. ئەو شتانەم بیرە و بوونیشم بە بەڕێوەبەر لە پێناوی پڕۆژەکە بووە تا پەکی نەکەوێت ئەگینا خۆت باشتر دەزانی لەسەر کورسیی بەڕێوەبەرایەتی شیرینی نابەخشنەوە. منیش سپاسی ئەو کاتە دەکەم کە لەگەڵم بوویت، بەڵام ئەمە مانای ئەوە ناگەیەنێ کە یەکێکمان وتی ماست ڕەشە ئەوی تر ئەشەوبیللا وایەی بۆ بکات و جاروبار لەسەر ناوەڕۆک ڕای جیاجیامان ھەیە. من و تۆش کێشەی کەسیمان نییە تا چنگ لەگەڵ بدەین و کێشەکە لەسەر ناوەڕۆکە و ئەوەشی Hevi لێی ئاگادار کراوەتەوە وەک ئەوە بووە داوای پشتگیریی لێ بکرێت. باشە بە قسەی ئێوە بێت، من لایەنگیری دەکەم کە دەڵێم وێنەکە لادەن، ئەی ئێوە لایەنگیری ناکەن کە پشتگیری لە مانەوەی دەکەن؟ بەکارھێنەرانی مێتاویکی نایانپەرژێتە سەر ئەم مەھزەلەیەی کە ناوتان لێ نا و دەبێ لێرە یەکلایی بکرێتەوە. پێم باشە بچینە سەر پەڕەی وتووێژی داڕێژەکە و لەوێ بە دەنگدان یەکلایی بکەینەوە. ئینجا یان نابێت کەسمان کەسی لێ ئاگادار بکەینەوە (چ لێرە و چ لە دەرەوەش) یانیش دەبێ چەند بەکارھێنەرێکی لێ ئاگادار بکرێتەوە کە لێرە بەشدارییان کردووە. چی دەڵێن؟ بشبوورن، ئەگەر ئێوە باسی بردنی ئەم باسەتان بۆ مێتاویکی نەکردایە، تووڵی نەدەکێشا. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٤٢، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] بێگوومان هەموو بەکارهێنەران ئازادن کە بۆچوونی خۆیان بڵێن. منیش پێشبینی ئەوەم نەکردووە لەگەڵ هەموو بۆچوونێکی من بیت. من ئەمویست وەڵامی ئەو پرسیارەت بدەمەوە، بۆ ئەوسا باش بووی و ئێستا خراپ؟ منیش پێت دەڵێم ئێستاش خراپ نیت. بەخێرهاتنی لێدوانی زیاتر ئەکەم جگە لەم چەند بەکارهێنەرەی سەرەوە. ئەم بابەتە بە دەنگدان یەکلایی ناکرێتەوە چوونکە ویکیپیدیا دیموکراسییەت نییە. ئێستا پێت ئەڵێم بۆ لایەنگری نییە ئەوەی من ئەیکەم: ::::::::# دانانی ئەم ئاڵایە بە باش و خراپ بەسەر هیچلایەنێک ناشکێتەوە، بەڵکوو هاوبڕیی (intersection)ی دوو شووناسە، بەڵام بەپێچەوانەوە، سڕینەوەی لە وتارەکە و سانسۆرکردنی وتارەکە واتا ڕەتکردنەوەی هاوبڕی ئەم دوو شووناسە. ئەمە [[دووچاوەکی]]یە، کە [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Policy:Wikimedia_Foundation_Non-Discrimination_Policy سیاسەتێکی و بەهایەکی لەدانوستاننەهاتووە کە بەسەر تەواوی پرۆژەکانی ویکیمیدیا، نەک هەر ویکیپیدیا، سەپێنراوە.] ::::::::# تێکەڵەی ئاڵای پەلکەزێڕینە و ئاڵای کوردستان لە ژیانی ڕاستەقینەدا بەکارهاتووە لەلایەن کۆمەڵەی پەلکەزێڕینەوە و بەشێکی ناسراوی چاندی کۆمەڵەی پەلکەزێڕینەیە. بەبێ بەشداربوون و بۆچوونی ئەندامانی کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە بەپێی پێویست لەم لێدوانە، ناکرێت بە یەکدەنگییەکی تەواو بگەین و لەکۆتاییدا بڕیارێکی لایەنگرانە دەدرێت، وەکوو ئەبینین خەریکە ئەوە ڕوو ئەدا. سڕینەوەی ئەم ئاڵایە، سڕینەوەی حەقیقەتی بوونی کۆمەڵەی پەلکەزێرینەی کوردستانە. ::::::::# ئەم جۆرە ئاڵایەنە (hybrids) دەربڕینی شووناسی دوولایەنەی کۆمەڵەیەکی گەورەیە نەک لە کوردستان بەڵکوو باقی جیهانیش و سڕینەوەی جۆرێکە لە سانسۆردکردن و لایەنگریی سیستماتیکی، کە لە ویکیپیدیا قەدەغەیە و دژی بەهاکانی دامەزراوەی ویکیمیدیایە. ::::::::# ئەو بەکارهێنەرانەی کە دژایەتی هەبوونی ئەو ئاڵایە دەکەن، هەندێکیان هەڵبەت، قەدی پاڵنەریان کێشەی ئایدۆلۆژی و بیری توندڕەویی نەتەوەییە. جەنابتان و بە هەمان شێوە زەمەنیش ناتوانن بێلایەن بن چوونکە بیری تاکەکەسیتان بە بنچینەیی دژایەتی کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە دەکات و یەکگرتوویی شووناسی ئەندامانی کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە و نەتەوەیی بە هەموو شێوەیەک ڕەت دەکاتەوە. ::::::::&#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٩:١٢، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] چۆن بەخێرھاتنی لێدوانی زیاتر دەکەیت، بەڵام لێدوانی ئەمانەی وتووێژەکە نەبن؟ باشە، ئەوەش قوربانی ئێوە، ڕات چییە بانگی کەسانێک بکەین کە ڕۆژانێک پێکەوە بەشداریمان کردووە و ناشزانم لەگەڵ و دژی چی دەبن؟ پێیان دەڵێین ھۆکاری لەگەڵ و دژەکانیشتان بنووسن. :::::::::# ئاڵای داڕێژەکە دروست کراوە کە کراوە، بەڵام بەکارھێنانی لێرە دەبێ یەکدەنگیی کۆمەڵگەی لەگەڵ بێت کە خۆتان چەندین جار باسی یەکدەنگیتان کردووە ئەگەر لەگەڵ وشەی دیموکراسییەکەش نین. منیش ئاگام لە [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Policy:Universal_Code_of_Conduct#3.3_%E2%80%93_Content_vandalism_and_abuse_of_the_projects Content vandalism and abuse of the projects] ھەیە کە دەبێت سەرجەم پڕۆژەکان پەیڕەوی بکەن. :::::::::# شتێک دەڵێم لە دڵی نەگریت. دڵنیا نیم، بەڵام بەپێی ئەوەی لە وتاری ڕێکخراوەکانیان نووسراوە کە خۆت دامەزرێنەریانیت یان بە جۆرێک ئەندامیت، بەکارھێنانی بەشێکی ئەو ئاڵایانە ڕەنگە ھەر خۆتان بن و لێرە وەک سەرچاوە ئاماژەیان پێ دەدەن. دەکرێ بڵێین بەبێ ڕەزامەندیی سکرتێری دۆناڵد تڕامپ، ناتوانین دەستکاریی وتارەکەی بکەین؟ ویکیپیدیا دەمڕاستی کۆمەڵەکە نییە. :::::::::# وەڵامی ئەم خاڵە ھەر [[#c-Aram-20250315231900-Zemen-20250315225800|بەو دێڕە ئینگلیزییەی سەرەوەم دەدەمەوە]]. :::::::::# لێکدانەوەت باش بێت بۆ ئێرە دەبێت. بەگشتی خاڵەکان لە یەکەوە نزیک بوون و قسەکان تا ڕادەیەک دووبارە بوون. :::::::::ببوورن، بەڵام ئەگەر یەکدەنگی تۆزێک بایەخی لاتان ھەبێت، ڕێ دەدەن باسەکە ببەینە پەڕەی وتووێژی داڕێژەکە یان لە ئاکامەکەی دەترسن بۆیە ئەوەندە سوورن لەسەر دامرکاندنەوەی باسەکە و خێرا ئەرشیڤکردنی. ئەوەشی تا ئێستا نەمبردووە نەمویستووە خۆم بسەپێنم و ڕاستگۆ بم، ئەگەر بابەتێکی تر بایە و تۆ لە جێی من بایت، دەمێک بوو بردبووتە ئەوێ تا یەکلایی بکرێتەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٠:٠٦، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] بیبە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢٠:١٠، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::بەکارهێنانی هیچ ناوەڕۆکێک هەرگیز یەکدەنگی نەویستووە. بەس بۆ ئەمە وادەکەی. ئەمەنە خەمی سیاسەتەکانتە، بڕۆ پاراستن لەسەر وتاری [[مێژووی کوردستان]] لابە، کە بەبێ یەکدەنگی و بێ هیچ خراپکارییەک وتارەکەتان پاراستووە، دواتریش کە وتووێژم لەگەڵ کردی، هەر پاراستنتان لانەبرد. بنەڕەتترین سیاسەتی ویکیپیدیا، کە ئازادە هەموو کەسێک دەستکاری بکات، شکاندت، ئێستاش بەڕێزتان هاتوون باسی سیاسەتم بۆ ئەکەن. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢٠:١٣، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] بردم. بڕوانە [[وتووێژی داڕێژە:کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە]]. ڕاستە، تا ئەو کاتەی کەسێک گۆمەکە دەشەڵەقێنێت دانانی ناوەڕۆک یەکدەنگیی ناوێت. من سیاسەتم شکاندووە؟! تکایە ویژدانت ھەبێت. ئەسڵەن من ناوم لە لۆگی پاراستنی وتارەکە ھەر ھاتووە؟ پرسیار لەو بەکارھێنەرانە بکە کە پاراستنیان داناوە. باوەڕ بکە بیرم نایەت لە کوێ پێمت وتووە پاراستن لابە. بەستەرەکەم دەدەیتێ. خۆی عادەتەن وەشانی جێگرتوومان بۆ وتارە ھەڵبژێردراوەکان دادەنا کە ئەمە کاریگەرییەکی وای نییە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٠:٥٥، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::[https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D8%AA%D9%88%D9%88%DB%8E%DA%98:%D9%85%DB%8E%DA%98%D9%88%D9%88%DB%8C_%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF#%D9%BE%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%86%DB%8C_%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%95 فەرموو]. باسی وەشانی جێگرتوو ناکەم، باسی ئەو ئاستە بەرزەی پاراستن ئەکەم. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢٠:٥٧، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] وام زانی بانگتان کردوومە و پشتگوێم خستوون! وەڵامەکانم کافی نەبوون؟ ئێوە وتووتانە پاراستنی جێگرتوویی گۆڕانکارییەکان پیشان نادا کە وا نییە و پیشان دەدرێت. ڕوونکردنەوەم داوە. دەی، لە دۆخی وتارێکی وەک مێژووی کورد کە دوژمنی زۆرە خراپکاری ناکرێ یان نەکراوە؟ ئێستاش ئەگەر ئێوە دەبنە پاسەوانی وتارەکە، ھەر ئێستا پاراستنەکەی لادەبەم. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢١:٠٨، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::::کاکە گیان هەرچەن ئێرە شوێنی ئەوە نییە بەس لەوێش باسم کردووە نابێ وتار بپارێزرێ لەبەرئەوەی گریمانەی ئەوە ئەکەی کە ڕەنگە لە داهاتوو خراپکاری بکرێ! پاراستنی لەم ئاستە لە ویکی ئینگلیزیش بە گەورەیی خۆیەوە تەنیا لەو حاڵەتانە دەکرێ کە خراپکاری بە ڕاددە لەزۆر هەبێ لەسەر پەڕەکە، کە لەو پەڕەیە هەرگیز نەکراوە! جەنابتان لە دەستپێکی وتووێژەکە ئەمەتان نووسیوە: "بەڵێ، شتێکمان بە دڵ بێت، دەیکەین بە نموونە و بە دڵیشمان نەبوو، پشتی تێ دەکەین." دە فەرموو. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢١:١٣، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] پاراستن لابرا. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢١:٢٥، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :{{وب|Épine}} دیسان ئەو وتەی دووبارە دەکەمەوە: ناکرێت ھەر وتارێک یان داڕێژەیەک ئاڵایەکی ھەبوو، لەگەڵ ئاڵای کوردستانی تێکەڵ بکەین و لە خوودی وتارەکەدا دایبنێین، جا وتارێکی سیاسی، کۆمەڵایەتی، ئایینی یان ھەر شتێکی تر بێت. ھەر ئەو جۆرەی وتم ئەگەر عیلاقەتان بەو جۆرە ئاڵایانە ھەیە تکایە لە وتاری پەیوەندیداری خۆیاندا دایانبنێ (ئەویش ئەوەی لە ھەموویان زیاتر بەکارھاتووە نەک شێوازی نوێ). لە ئاستی بەڕێزتدا نا، بەڵام ھەندێک لە یاساکان تێدەگەم و جیاوازیی نێوان قەدەغەبوونی سانسۆر و بایەخداری دەزانم. بەگشتی تائێستا وتەکانی {{وب|Aram}} سەرنجی ڕاکێشاوم و قانعی کردووم. ئەگەر بۆچوونی کۆمەڵگای ئێرە یەکلاکەرەوە بێت و بڕیار بێت بەڕێزت نەیخەتەوە بابەتی ویکیپیدیا دیموکراسی نییە؛ بۆچوونی من ئەوەیە: لە داڕێژەکەدا تەنیا ئاڵای پەلکەزێڕینە دابنرێت (چونکە وتارەکە گشتییە و ئەگەر بڕیار بێت ئاڵاکەی ئێستا بەکاربێت، ئەوە دەبێت داڕێژەی پەلکەزێڕینە لە کوردستان ساز بکرێت و لەوێ بەکاربھێنرێت، داڕێژەیەک تەنیا باس لە ڕەوشی کۆمەڵگای پەلکەزێڕینە لە کوردستان بکات نەک ھەموو جیھان) / لەو وتارەدا لە بەشی کوردستان ئەو ئاڵایە دابنرێت کە زیاتر بەکارھاتووە (ئەو ئاڵایەی چەندین بەستەرت بۆ من دانا؛ ئەوەی حەوت ڕەنگی پەلکەزێڕینەیە و لە ناوەوەی ڕەنگی سپی گەورەترە و ھێمای خۆری کوردی لەگەڵە) / بێجگە لەمانەش ھەر ئاڵایەک کە خۆتان سازتان کردووە یان دەوترێت لەلایەن کۆمەڵگاکە لە کوردستان و دیاسپۆرای کوردیدا بەکاردەھێنرێت، لە وتاری «مافەکانی LGBTQ لە کوردستان» دابنرێت (ھەرچەندە سەرەتا دەبێت وتارەکە ساز بکرێت). ئەوە بۆچوونی منە جا ئەگەر پێتان خۆشە ھەر سەیریشی مەکەن! چیتر درێژە بە بابەتەکە نادەم، چۆنتان پێ خۆشە بڕیار بدەن، کار و ئیشی زۆر گرنگتر لە ویکیپیدیا ھەن کە بایەخیان زۆرترە و پێویستە بخرێنە سەرەتاوە. ھیوادارم دڵتان نەھێشابێت، زۆر سپاس بۆ بەڕێزتان و بەھیوای بەردەوامی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٣١، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == دانانی ئاژانسی هەواڵی (News Agency) وەک سەرچاوە == سڵاو هاوڕێیان؛ شتێک کە تێبینم کرد لەم ووتارە ئەویش ئەوەیە کە ئەم ووتارە دەکرێت''' بە شێوازێکی لایەنگرانە داڕێژرابێت'''؛ لە بەشێکی وتارەکە ئاماژە بەوە دەکات کە <span style="color:#00bfff; font-family:monospace;">'''مافی هاوزایەنخوازی لە کوردستان نییە و بە شێوەیەکی زۆر بەهێز هێرش دەکاتە سەر باشووری کوردستان''' </span> . هیوادارم ئەوە بزانن کە بە فەرمی حوکمەتی کوردستان هیچ بڕیارێکی دژی کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە یان هاوزایەند خوازی دەرنەکردووە؛ لە هەمانکاتدا''' بۆ قسەکانی پشتی بەستووە بە سەرچاوەی هاوڵی میدیایی بەتایبەتیش NRT''' کە یەکەمین شت '''ئەو ئامارانەی باس دەکرێن هی ساڵی ٢٠١٧ یە'''و گونجاو نییە شتێک کە''' ٩ ساڵی بەسەردا تێپەڕیبێت''' بە دیفاکتۆ دابندرێت بۆ کاتی ئێستا کە کە''''' ٢٠٢٦ین ''''' <span style="color:#00bfff; font-family:monospace;"> '''''✡︎ 𓂆 [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٣:٠٧، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)'''''</span> :::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] :::@[[بەکارھێنەر:Calak|Tessla]] :::@[[بەکارھێنەر: Épine|Épine]] :::@[[بەکارھێنەر:Sakura_emad|Sakura]] :[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٣:١٢، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) fkzy0u6zb9wvdfzmkfqeadp1ko1ggux 0 136111 1591992 1591757 2026-06-19T13:30:29Z Épine 19745 دەستکاریی [[Special:Contributions/AramBot|AramBot]] ([[User talk:AramBot|لێدوان]]) بۆ دوایین پێداچوونەوەی [[User:Épine|Épine]] گەڕێندرایەوە 1591371 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ھاوڕەگەزخوازی}} '''کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە''' پێکھاتووە لە کۆمەڵگەیەکی فراوان لە کەسانی [[ھاوڕەگەزخوازی|ھاوڕەگەزخواز]] ([[گەی]] و [[لێزبیان]])، [[دووڕەگەزخواز]]، [[گشتڕەگەزخوازی|گشتڕەگەزخواز]]، [[ھەمەڕەگەزخوازی|ھەمەڕەگەزخواز]] ، [[ترانسجێندەر]] و پشتگیرەکانیان، لەگەڵ چەند ڕێکخراوێکی تر کە ھەمان ئامانجییان ھەیە لە دابینکردنی مافەکانی ھاوڕەگەزخوازان. چالاکوانان و کۆمەڵناسان، دروستبوونی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە بە بزاڤێک دژی [[ھێترۆسێکسیزم]]، [[ھۆمۆفۆبیا]]، [[بایفۆبیا]]، [[ترانسفۆبیا]]، [[سێکشواڵیزم]] دەزانن، کە لە ھەموو کۆمەڵگەکاندا بەرفراوانە بەھۆی بیر و باوەڕ و پەستانی نەریتگیر و خۆگونجێنەوە. کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە سەربەرزیی خۆیان لەڕێی [[نمایشی شانازی]]یەوە دەردەبڕن. == سەرچاوەکان == *{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر =https://en.wikipedia.org/wiki/LGBT_community |سەردێڕ = «LGBT community» |زمان =ئینگلیزی |سەردان = ٤ی تەممووزی ٢٠١٧}} {{تووڵی دەروازە|کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە|کۆمەڵگا|ئاسیا}} {{پۆلی کۆمنز|LGBTQ}} [[پۆل:چاندی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە]] [[پۆل:چەشنەکانی کۆمەڵ]] eanw9tovzd2qh8n8nusbc4cpoji1bvg 1592166 1591992 2026-06-19T20:07:02Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1592166 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی ھاوڕەگەزخوازی}} '''کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە''' پێکھاتووە لە کۆمەڵگەیەکی فراوان لە کەسانی [[ھاوڕەگەزخوازی|ھاوڕەگەزخواز]] ([[گەی]] و [[لێزبیان]])، [[دووڕەگەزخواز]]، [[گشتڕەگەزخوازی|گشتڕەگەزخواز]]، [[ھەمەڕەگەزخوازی|ھەمەڕەگەزخواز]] ، [[ترانسجێندەر]] و پشتگیرەکانیان، لەگەڵ چەند ڕێکخراوێکی تر کە ھەمان ئامانجییان ھەیە لە دابینکردنی مافەکانی ھاوڕەگەزخوازان. چالاکوانان و کۆمەڵناسان، دروستبوونی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە بە بزاڤێک دژی [[ھێترۆسێکسیزم]]، [[ھۆمۆفۆبیا]]، [[بایفۆبیا]]، [[ترانسفۆبیا]]، [[سێکشواڵیزم]] دەزانن، کە لە ھەموو کۆمەڵگەکاندا بەرفراوانە بەھۆی بیر و باوەڕ و پەستانی نەریتگیر و خۆگونجێنەوە. کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە سەربەرزیی خۆیان لەڕێی [[نمایشی شانازی]]یەوە دەردەبڕن. == سەرچاوەکان == *{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر =https://en.wikipedia.org/wiki/LGBT_community |سەردێڕ = «LGBT community» |زمان =ئینگلیزی |سەردان = ٤ی تەممووزی ٢٠١٧}} {{تووڵی دەروازە|کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە|کۆمەڵگا|ئاسیا}} {{پۆلی کۆمنز|LGBTQ}} [[پۆل:چاندی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە]] [[پۆل:چەشنەکانی کۆمەڵ]] mndpe68g90yul2n4i3spbzbij3agluh 0 137711 1592296 1282990 2026-06-20T06:59:14Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٢ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1592296 wikitext text/x-wiki {{Coord|4|N|100|E|scale:10000000|display=title}} [[file:Strait of malacca.jpg|thumb|300 px|شوێنی تەنگاوی مالاکا بە ھێما نیشاندراوە.]] '''دەربەندی مالاکا''' یان '''دەربەندی ملاکا''' (بە زمانی مالایی: ''سلات ملاکا'') نێوی ئاودڕکەیەکە لە نێوان [[سوماترا]] و [[نیمچەدوورگەی مالایا]]<ref>http://www.answers.com/topic/straits-of-malacca</ref> کە [[دەریای ئاندامان]] لە [[ئۆقیانووسی ھیند]] دا تێکەڵی [[دەریای چینی باشوور]] لە [[ئۆقیانووسی ئارام]] دەکات.<ref>https://www.britannica.com/place/Strait-of-Malacca</ref> وڵاتی [[سینگاپور]] لە باشووریترین خاڵی ئەم دەربەندە دایە.<ref>https://www.britannica.com/place/Strait-of-Malacca</ref> نێوی ئەم دەربەندە لە نێوی بەندەری ملاکا وەرگیراوە کە لە [[مالیزیا]] دا ھەڵکەوتووە و لە سەدەکانی ١٦ و ١٧ گرینگییەکەی زۆری ھەبوو. دەربەندی مالاکا ڕەحاتی شێوەیە و پانتایی نزیک بە ٦٥ ھەزار کیلۆمەتر چوارگۆشەی داگرتووە. ئەم دەربەندە ٨٠٠ کیلۆمەتر درێژە و لە نێوان ٥٠ تا ٣٢٠ کیلۆمەتر پانی ھەیە کە بارێکترین بەشی لە باشووری دەربدەندەکە دایە و بەرەوە باکوور پان دەبێتەوە. ھەروەھا لە ڕوی قووڵییەوە لە بەشەکانی باشووری دا لە کەم شوێن دەگاتە ٣٧ مەتر و زۆرتر بە ٢٧ مەتر ھەژامر دەکرێ، بەڵام بەروە باکووری ڕۆژاوا قووڵییەکەی زۆر دەبێت و لە شوێنی بەرکەوتنی ئاوەرێژی [[دەریای ئاندامان]] دەگاتە زیاتر لە ٢٠٠ مەتر.<ref>https://www.britannica.com/place/Strait-of-Malacca</ref> ئەم دەربەندە یەکێکە لە گرینگترین ڕێڕەوەکانی دەریایی جیھانە و لە گرینگترین بەندەرەکانی دەکرێ ئاماژە بە بەندەری بێلاوان لە [[ئیندۆنیزیا]] و بەندەرەکانی ملاکا و پێنانگ لە [[مالیزیا]] بکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.eia.doe.gov/cabs/World_Oil_Transit_Chokepoints/Full.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ١ی ئابی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠١١ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110523063559/http://www.eia.doe.gov/cabs/World_Oil_Transit_Chokepoints/Full.html |url-status=dead }}</ref> نزیکەی ێەک لەسەر چواری [[نەوت|نەوتی خاو]] جیھان بەم دەربەندە دا تێدەپەڕێت کە لە دوای [[دەربەندی ھورموز]] گرینگترین شاڕێی دەریایی گواستنەوە نەوتە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.eia.doe.gov/cabs/World_Oil_Transit_Chokepoints/Full.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ١ی ئابی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠١١ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110523063559/http://www.eia.doe.gov/cabs/World_Oil_Transit_Chokepoints/Full.html |url-status=dead }}</ref> ، ئەم دەربەندە بە درێژایی مێژوو لە ژێر دەستی [[عەرەب|عەرەبەکان]]، [[ھۆلەند|ھۆڵەندییەکان]]، [[پورتوگال|پورتوگالییەکان]] و [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانییەکان]] دابووە و لە سەدەی ١٩ دا [[چەتەکانی دەریا]] وەکوو پەناگەیەک بۆ ھێرش کردنە سەر کەشتییە بازرگانییە ھۆڵەندی و بریتانییەکان بەکاریان دەھێنا. ئەم کێشەی چەتەکان تەنانەت لە دوای دەیەی سەرەتای ٢٠٠٠یش ھەر ھەبوو. == سەرچاوەکان== * [//fa.wikipedia.org/wiki/ تنگه مالاکا - ویکی فارسی] {{reflist}} {{جوگرافیا-کۆلکە}} {{دەریاکانی جیھان}} {{پۆلی کۆمنز|Strait of Malacca}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا}} [[پۆل:دەربەندی مالاکا]] [[پۆل:دەربەندەکانی باشوری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا]] [[پۆل:دەربەندەکانی ئۆقیانووسی ھیند]] [[پۆل:دەربەندەکانی ئێندۆنیزیا]] [[پۆل:دەربەندە نێودەوڵەتییەکان]] [[پۆل:دەربەندە دەریاییەکان]] [[پۆل:دەربەندەکانی مالیزیا]] [[پۆل:دەریای ئاندامان]] [[پۆل:تەنگاوە نێودەوڵەتییەکان]] [[پۆل:دەربەندەکانی ئاسیا]] [[پۆل:تەنگاوەکانی ئۆقیانووسی ھیند]] 7xzci1b5cp6b750m095421qjd3pjgsf 1 137873 1592302 542660 2026-06-20T07:32:57Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1592302 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 1 بەستەری دەرەکیم کرد لەسەر [[دەزگای ناوەندیی ئامار]]. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=537835 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستتە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20130320171559/http://cosit.gov.iq/english/index.php زیاد کرا بۆ http://cosit.gov.iq/english/index.php تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢١:٢٤، ٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 1 بەستەری دەرەکیم کرد لەسەر [[دەزگای ناوەندیی ئامار]]. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=538877 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستتە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://archive.is/20130717205305/http://cosit.gov.iq/faq.php زیاد کرا بۆ http://cosit.gov.iq/faq.php تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٢:٤٢، ٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 1 بەستەری دەرەکیم کرد لەسەر [[دەزگای ناوەندیی ئامار]]. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=542659 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستتە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://archive.is/20130717204428/http://cosit.gov.iq/english/faq.php زیاد کرا بۆ http://cosit.gov.iq/english/faq.php تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٠:٣٧، ١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[دەزگای ناوەندیی ئامار]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1592301 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20130717204428/http://cosit.gov.iq/english/faq.php گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20130523073459/http://cosit.gov.iq/english/faq.php لە http://cosit.gov.iq/english/faq.php *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20130717205305/http://cosit.gov.iq/faq.php گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20130306030724/http://cosit.gov.iq/faq.php لە http://cosit.gov.iq/faq.php تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٧:٣٢، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 1gl5h874t4637ub2wh8fedkpg5ozr8w 1 138401 1592000 1323397 2026-06-19T14:42:02Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1592000 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 1 بەستەری دەرەکیم کرد لەسەر [[جامی جیھانیی ٢٠١٠ی فیفا]]. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=539978 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستتە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20140426220440/http://www.worldcup2010southafrica.com/world-cup-2010-stadiums/ زیاد کرا بۆ http://www.worldcup2010southafrica.com/world-cup-2010-stadiums/ تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢١:٤٤، ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٤ بەستەری دەرەکیی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=827948 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20141229040707/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/index.html بۆ http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/index.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20141229040707/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/index.html بۆ http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/index.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20141229040707/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/index.html بۆ http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/index.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170630045648/http://soccerballworld.com/Jabulani_2010.htm بۆ http://www.soccerballworld.com/Jabulani_2010.htm زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٩:٣١، ٢٤ی ئابی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٥ بەستەری دەرەکیی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=842369 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20141229040707/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/index.html بۆ http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/index.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20141229040707/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/index.html بۆ http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/index.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20141229040707/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/index.html بۆ http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/index.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20140426220440/http://www.worldcup2010southafrica.com/world-cup-2010-stadiums/ بۆ http://www.worldcup2010southafrica.com/world-cup-2010-stadiums/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170630045648/http://soccerballworld.com/Jabulani_2010.htm بۆ http://www.soccerballworld.com/Jabulani_2010.htm زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢١:٣٦، ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=868020 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100704211508/http://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/20/63/22/refereesandassistantrefereesforfifa.com27.5.2010.pdf بۆ http://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/20/63/22/refereesandassistantrefereesforfifa.com27.5.2010.pdf زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٥٩، ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=876257 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210824215423/https://www.kapweine.ch/sa/wm_e.asp بۆ https://www.kapweine.ch/sa/wm_e.asp زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٩:١٥، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1040598 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20130613021448/http://garcia-aranda.com/esp/wp-content/pdf/FWC2010_Report.pdf بۆ http://garcia-aranda.com/esp/wp-content/pdf/FWC2010_Report.pdf زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٩:٤٤، ١٥ی شوباتی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1323396 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210824215423/https://www.kapweine.ch/sa/wm_e.asp بۆ https://www.kapweine.ch/sa/wm_e.asp زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٤:١٥، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591999 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20140324114758/www.mtnfootball.com/international/fifa-world-cup-2010/top-goal-scorers/ گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20130601181717/http://www.mtnfootball.com/international/fifa-world-cup-2010/top-goal-scorers/ لە http://www.mtnfootball.com/international/fifa-world-cup-2010/top-goal-scorers/ تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٤:٤٢، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 517insqb4ue4uqtwfpnxs6vbx7707kq 0 139022 1592261 1500375 2026-06-19T23:37:59Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1592261 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''پارتی ڕزگاری کورد''' یان حیزبی '''ڕزگاری کورد''' لە کۆتایی ساڵی ١٩٤٥ ئەم پارتە دامەزرا ژمارەی ئەندامەکانی ئەم پارتە چوار ھەزار کەس بوو و ئامانجی پارتەکە نەھێشتنی چەوساندنەوەی نەتەوەیی دژی کورد و چارەسەرکردنی گیروگرفتە کۆمەڵایەتییەکان و پەرەپێدانی لایەنی ئابوری و ڕۆشنبیری بوو. ڕۆژنامەی ڕزگاری بە شێوەکی نھێنی وەکو زمانحاڵی پارتەکە بە ھەردوو زمانی کوردی و عەرەبی دەردەچوو ھەروەھا ڕزگاری ھەوڵیدا دەنگی کورد بگەیەنێتە ئاستی نێودەوڵەتی لە ساڵی ١٩٤٦ دوای بەستنی کۆنگرەیەک بۆ پارتەکە بڕیاردرا کە وەکو ڕێخۆشکردنێک بۆ دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کورد پارتی ڕزگاری کورد ھەڵبوەشێننەوە. لە ٢٦ی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٥٣ کۆنگرەی ئەم پارتە بەرێوەچوو لە کەرکوک بریاراندا ناوی بگۆرن بۆ (پارتی دیموکراتی کوردستان) <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=رزگار عومەر عەزیز|دوایین٢=ئەحمەد حەمەدئەمین ئۆمەر|ڕێکەوت=٢٩ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=گرفتەکانی پڕۆگرامی خوێندنی بابەتی مێژووی پۆلی نۆیەمی بنەڕەتی لە قوتابخانەکانی ناوەندی هەولێر|ناونیشان=https://doi.org/10.56422/ka..54.241|journal=گۆڤاری ئەکادیمیای کوردی|issue=54|پەڕەکان=١٩١–٢٣٠|doi=10.56422/ka..54.241|issn=2520-4106}}</ref> درێژە پێدەری پارتی گەلی دیموکراتی کوردستانە، بەڵام حیزبی ڕزگاری کوردستان لە ١٥ی ئابی ١٩٩٣ ڕاگەیەندراوە، ئامانجیشی سەربەخۆیی ھەر چوار پارچەی کوردستانە و دروشمی حیزبی ڕزگاری بریتییە لە نیشتیمانێکی سەربەخۆ، گەلێکی بەختەوەر و ئاییندەیەکی گەش. یەکێکە لەو حیزبە کوردستانیانەی کە لە دەستپێکی خەباتی دا دروشمی ڕێفراندۆمی ھەڵبژاردووە بۆ چارەسەرکردنی کێشەی کوردستان. ھەروەھا باوەڕی بە دیموکراتی و سەربەخۆیی ھەیە. حیزبی ڕزگاریی کوردستان، حیزبێکی نیشتمانیی دیموکراتیی پێشکەوتنخوازە، لە پێناو کوردستانێکی سەربەخۆ و گەلێکی بەختیاردا دامەزراوە، خەبات بۆ نیشتیمانێکی سەربەخۆ، کۆمەڵگەیەکی بەختەوەر و جیھانێکی باش دەکات. بۆ یەکلایی کردنەوەی کێشەی کوردستان دروشمی بەڕێوەبردنی ڕێفراندۆمی بەرزکردووەتەوە، پێی وایە کە دەبێ تەواوی کێشەکان لە ڕێگەی دایالۆگ و دانوستاندن چارەسەر بکرێن. باوەڕی بە خەباتی ڕێکخراوەیی و ڕاگەیاندن و دیبلۆماسی و کاری جەماوەری ھەیە و خەباتی چەکداری و میلیشیای حیزبی ڕەت دەکاتەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * پەرتووکی کۆمەڵایەتی پۆلی ٩ * http://www.rpk93.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170718200306/http://www.rpk93.org/ |date=١٨ی تەممووزی ٢٠١٧ }} {{ڕێکخراوە سیاسییەکانی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|مێژوو}} 5q61q3629krz0jm8t5f9tz4wc244ecb 1 139026 1592262 543129 2026-06-19T23:38:10Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1592262 wikitext text/x-wiki نەیسرنەوە باشترە زانیاری چەن زیاترهەبێ بۆ ئێمە باشترە لەجیاتی سرینەوە هەولی باشتر كردنی بدەن [[بەکارھێنەر:Gyan333|Gyan333]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Gyan333|لێدوان]]) ‏٢٠:٤١، ١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧ (UTC) لەگەڵ مانەوەی وەتارەکەم. [[بەکارھێنەر: min.neel|مادی]]^{[[قسەی بەکارھێنەر:min.neel|وتووێژ]]} <font size="0.5px"></font> ‏٢١:٢٧، ١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧ (UTC) :ئەمە لەگەڵ و دژ نییە، پێوەر و سیاسەتە کە دەبێت پەیڕەو بکرێت. مەگەر خۆتان ئامادەیی چاکسازییتان تیابێت بۆ وتارەکە، بێ کەڵکە لە ویکیپیدیا بمێنێتەوە. {{و|Gyan333}} دەستت خۆش بێت بۆ بەشدارییەکانت و بەمە مەڕووخێ. ھەوڵ بدە لەمەودوا ناوەڕۆکی وتارەکان جوانتر بنووسیتەوە، پەڕگە بەکار بھێنە و تەختەکلیلەکەت چاک بکە. ئەگەر وتارەکانی دەیاننووسی لەگەڵ سیاسەتەکانی ویکیپیدیا نەگونجان و بەر پێوەرەکانی سڕینەوە کەوت، دەسڕدرێتەوە! ئیتر ئەمە بەدەست من یان کەسی تر نییە، سیاسەتی ویکیپیدیایە کە دەبێ ھەموومان پەیڕەوی بکەین.--&#9666; [[user:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[user talk:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">وتووێژ</b><span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ‏٢٣:١١، ١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧ (UTC) :تکایە جگە لەوانەی وترا، با سەرچاوەکەشی دروست بکرێت. یەکەم، کتێبی پۆلی فڵان نابێت بە سەرچاوەی بڕوا پێکراو. دووھەم، ئەگەر سەرچاوەکە ئانلاین نیە و لینکی نیە پێویستە ناوی نووسەر، دەزگای چاپ و ساڵی چاپەکەی بنووسرێت. سپاس، [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ‏٠٥:٥٢، ١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧ (UTC) ::نێوانویکیشی پێویستە.--&#9666; [[user:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[user talk:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">وتووێژ</b><span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ‏٢١:٣١، ١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧ (UTC) :ئەگەر لە ویکییەکانی تردا نەبێ، ئیتر نێوانویکیی چۆن؟ [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ‏٢٣:١٤، ١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧ (UTC) ::گەر نەبێ ھیچ، بەس گەر ھەیە پێویستە بکرێ.--&#9666; [[user:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[user talk:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">وتووێژ</b><span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ‏٠٠:٣٩، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٧ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[حیزبی ڕزگاری]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1592261 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170718200306/http://www.rpk93.org/ بۆ http://www.rpk93.org/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢٣:٣٨، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) qqx85oi3up4kb0u4ykc0cxo0xmjvn4v 0 143032 1592271 1445488 2026-06-20T01:25:17Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1592271 wikitext text/x-wiki {{ڕێڕەو|لێکۆڵەر کۆنان}} {{زانیاریدانی ئەنیمانگا/سەر | ناو = لێکۆڵەر کۆنان | وێنە = پەڕگە:لۆگۆی لێکۆڵەر کۆنان.png | سەردێڕ = [[پەڕگە:لێکۆڵەر کۆنان (وەرزی ٢٤).jpg|240px]]{{ھن}}لە سەرەوە: لۆگۆی نا فەرمی کوردی{{ھن}}لە خوارەوە: بەرگی دیڤیدی [[لێکۆڵەر کۆنان (وەرزی ٢٤)|وەرزی بیست و چوارەمی]] لێکۆڵەر کۆنان | قەبارەی_وێنە = | ja_kanji = 名探偵コナン | ja_romaji = Mei-tantei Conan{{ھن}}لێکۆڵەری مەزن کۆنان | چەشن = [[وێژەی پۆلیسی]]، [[دراما]]، [[وێژەی لێڵی|لێڵی]]، [[ئەکشن|فیلمی جوڵە و وروژێنەر]]<ref name="myanimelist.net">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://myanimelist.net/anime/235/Detective_Conan |سەردێڕ=My Anmie List: Detective Conan, Synopsis |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170904205536/https://myanimelist.net/anime/235/Detective_Conan |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>}} {{زانیاریدانی ئەنیمانگا/ڤیدیۆ | جۆر = زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی | ناو = | دەرھێنەر = [[کینجی کۆداما]]<ref>[http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/people.php?id=3545/ دەرھێنەر کینجی]</ref>{{ھن}}[[یاسویچیرۆ یامامۆتۆ]]<ref>[http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/people.php?id=10898/ دەرھێنەر یامامۆتۆ]</ref> | بەرھەمھێنەر = ماساھیتۆ یوشیکاوا{{ھن}}میکیھیکۆ سۆوا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/people.php?id=3639 |سەردێڕ=Anime News Network: Masahito YOSHIOKA |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170724110535/http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/people.php?id=3639 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> | نووسەر = [[گۆشۆ ئۆیاما]]<ref>[[:imdbname:1108327|نووسەر گۆشۆ ئۆیاما]]</ref> | مۆسیقا = [[کاتسۆ ئۆنۆ]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.imdb.com/name/nm0648757/ |سەردێڕ=Internet Movie Database: Katsuo Ôno |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئازاری ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180319134130/http://www.imdb.com/name/nm0648757/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> | ستودیۆ = [[تۆکیۆ موڤی شینشا]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/company.php?id=455/ |سەردێڕ=ستۆدیۆی تی ئێم ئێس |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180107175054/https://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/company.php?id=455/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> | مۆڵەتنامە = | شەبەکە = NTV,<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/company.php?id=834 |سەردێڕ=NTV |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141026072958/https://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/company.php?id=834 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> [[کەناڵی یۆمیروری|YTV]],<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ytv.co.jp/conan/ |سەردێڕ=تەلەڤیزیۆنی وای (ژاپۆن) (YTV) |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171014080540/http://www.ytv.co.jp/conan/}}</ref> [[ئەنیماکس]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/company.php?id=506 |سەردێڕ=Animax |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171003133329/http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/company.php?id=506 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> | شەبەکە_en = | یەکەم = ٨ی کانوونی دووەمی ١٩٩٦<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.allcinema.net/prog/show_c.php?num_c=88941#7/ |سەردێڕ=یەکەم زنجیرە |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181227230350/http://www.allcinema.net/prog/show_c.php?num_c=88941#7/}}</ref> | کۆتا = | ئەڵقەکان = {{پێوانەی زنجیرەکان|لێکۆڵەر کۆنان}} <!-- This parameter should only be incremented when new ئەڵقەکان air or when a [[Wikipedia:Identifying reliable sources|reliable source]] can confirm a specific number of ئەڵقەکان. --> | پێڕستی_ئەڵقە =}} {{زانیاریدانی ئەنیمانگا/پێ}} '''[[لێکۆڵەر کۆنان]]''' ({{بە ژاپۆنی|名探偵コナン}}، دەوترێت ''مێتانتێ کۆنان'' واتە '''لێکۆڵەری مەزن کۆنان'''{{تێبینی|名 (مێ) لەوانەیە بە مانای بەناوبانگ، مەزن، بەرچاو، یان ناسراو بێت.}}) بریتییە لە زنجیرەیەک [[مانگا (کۆمیک)|مانگا]] کە لەلایەن [[گۆشۆ ئۆیاما]]وە نووسراوە. ئەم مانگایە بۆ زنجیرەیەک [[ئەنیمێ]] و [[خشتەی ئۆڤاکانی لێکۆڵەر کۆنان|ئۆڤا]] و [[خشتەی فیلمەکانی لێکۆڵەر کۆنان|فیلمی ئەنیمێ]] و [[خشتەی یارییە ڤیدیۆییەکانی لێکۆڵەر کۆنان|یاری ڤیدیۆ]] و کۆمەڵێک شتی تری ژاپۆنی گۆڕدراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/anime.php?id=454| سەردێڕ = لێکۆڵەر کۆنان لەسەر ھێڵی ھەواڵی ئەنیمێ| ڕێکەوتی سەردان = ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧| ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20191112074848/https://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/anime.php?id=454|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دەرچوونەکانی [[مانگای لێکۆڵەر کۆنان]] لە ١٨ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٩٤ دەستی پێکرد،<ref name="Vol 12">{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = http://skygarden.shogakukan.co.jp/skygarden/owa/solc_tid?tid=1572| سەردێڕ = Detective Conan Volume 1| بڵاوکەرەوە = [[شۆگاکوکان]]| ڕێکەوتی سەردان = ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧| زمان = ژاپۆنی| ڕەوشی ناونیشان=مردوو| ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20151103234831/http://skygarden.shogakukan.co.jp/skygarden/owa/solc_tid?tid=1572}}</ref> و پاشان لە کەمتر لە دوو ساڵدا و بەشێوەیەکی ڕێکتر لە ٨ی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٩٦ زنجیرەکە لە [[ژاپۆن]] دەستی بە پەخشکردن کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان =http://www.viz.com/products/products.php?&series_id=49&section=profiles|سەردێڕ=''Case Closed''- Profiles|بڵاوکەرەوە=[[ڤیز میدیا]]|ڕێکەوتی سەردان =١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> لە دەستپێکی [[مانگای لێکۆڵەر کۆنان|پەرتووکەکانی مانگاکەوە]] لە ١٨ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٩٤دا، زنجیرە ئەنیمێکان لە ڕێگەی ستودیۆی [[تۆکیۆ موڤی شینشا]] دێتە بەرھەمھێنان، و لەلایەن کینجی کۆداما و یاسویچیرۆ یامامۆتۆوە دەردەھێنرێن،<ref>[http://myanimelist.net/people/20921/Yamamoto_Yasuichiro ماڵپەڕی myanimelist بۆ ئەنیمێ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160602210044/http://myanimelist.net/people/20921/Yamamoto_Yasuichiro |date= ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> و لە ژاپۆندا لە ڕێگەی کەناڵی [[نیپۆن تیڤی]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/company.php?id=834 |سەردێڕ=Anime News Network: Nippon Television Network |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141026072958/https://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/company.php?id=834 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و [[کەناڵی یۆمیوری]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ytv.co.jp/conan/ |سەردێڕ=Detective Conan |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171014080540/http://www.ytv.co.jp/conan/}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/company.php?id=848 |سەردێڕ=Anime News Network: YTV (-) |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171126214459/https://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/company.php?id=848 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و [[ئەنیماکس]]ەوە پەخش دەکرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = Animax (-) – Anime News Network | ناونیشان = http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/company.php?id=506 | ڕێکەوتی سەردان = ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20171003133329/http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/company.php?id=506 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> زجیرەی یەکەم لە ٨ی کانوونی دووەمی ١٩٩٤ پەخشکرا، زنجیرەکان بە ڕیزبەندی پەخشکران تا گەیشتن بە زیاتر لە [[خشتەی ئەڵقەکانی لێکۆڵەر کۆنان|{{پێوانەی زنجیرەکان|لێکۆڵەر کۆنان}} زنجیرە]]، و بەمەش پلەی پێنجەمی «خشتەی زۆرترین ئەنیمێکان لە ڕووی ژمارەی زنجیرەکانەوە» ی بەرکەوت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = http://www.ytv.co.jp/conan/archive/|سەردێڕ = ئەرشیڤی زنجیرەکانی لێکۆڵەر کۆنان|بڵاوکەرەوە = کۆمپانیای ڕاگەیاندنی یۆمیوری|زمان = ژاپۆنی|ڕێکەوتی سەردان = ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٠ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20190520101135/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەفتانە یەک زنجیرە لە [[ئەنیمێ]]کە لەسەر ''نیپۆن تیڤی'' پەخش دەکرێت، بێجگە لەو کاتەی فیلمەکان نمایش دەکرێت، کە لەوانەیە بۆ ماوەی دوو ھەفتە یان زیاتر دوا بخرێت. بەشێوەیەکی گشتی، ماوەی ھەر زنجیرەیەک نزیکەی ٢٥ خولەکە، بەڵام لە ھەندێک حاڵەتدا ستودیۆکە ھەندێک زنجیرەی درێژ پەخش دەکات، کە بە (زنجیرەی تایبەت) ناسراون. ئەم زنجیرانە پێکھاتوون لە [[خشتەی زنجیرەکانی لێکۆڵەر کۆنان|زنجیرەی تایبەت بە لێکۆڵەر کۆنان]]، بەڵام درێژیی ماوەی پەخشەکانیان جیاوازە، کە لە نێوان ٤٥ خولەک بۆ دوو کاتژمێر دەبێت. لە سەرەتای دەستپێکردنی زنجیرەی ''لێکۆڵەر کۆنان'' لەسەر تەلەڤیزیۆن لە ساڵی ١٩٩٤وە، تا ئێستا نزیکەی ٣١ زنجیرەی تایبەت پەخش کراوە، یەکەم زنجیرە لەو زنجیرانە پێکھاتبوو لە «[[لێکۆڵەر کۆنان (وەرزی ١)|زنجیرەی ٤٣ - فڕاندنی کۆنان ئێدۆگاوا]]» کە لە ڕێکەوتی ٨ی نیسانی ١٩٩٦ پەخشکرا، و کۆتا زنجیرەشی بریتیبوو لە «[[لێکۆڵەر کۆنان (وەرزی ٢٥)|زنجیرەی ٨٠٥ - کۆنان و ئیبیز و گەشتی کابۆکی لێڵ]]» کە لە ڕێکەوتی ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ پەخش کرا. لێکۆڵەر کۆنان لە [[ژاپۆن]] لەسەر کەناڵی [[ھێڵی تەلەڤیزیۆنی نیپۆن|نیپۆن تیڤی]]، [[کەناڵی یۆمیوری]]، کەناڵی [[ئەنیماکس]] و کەناڵی YTVی ژاپۆنی پەخش دەکرێت. لێکۆڵەر کۆنان ناوبانگێکی گەورەی بەدەستھێنا لە [[ژاپۆن]] ئەمەش دوای ئەوەی پلەیەکی لە نێوان شەش پلە یەکەمینەکان لە شەش ئاھەنگی جیاوازدا داگیرکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.animenewsnetwork.com/news/2007-05-08/japanese-anime-tv-ranking-april-23-29 |سەردێڕ=Japanese Anime TV Ranking, April 23–29 |ڕێکەوت=٨ی ئایاری ٢٠٠٧ |بڵاوکەرەوە=[[ھێڵی ھەواڵی ئەنیمێ]] |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190525134843/https://www.animenewsnetwork.com/news/2007-05-08/japanese-anime-tv-ranking-april-23-29 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.animenewsnetwork.com/news/2010-12-05/japan-animation-tv-ranking-november-22-28 |سەردێڕ=Japanese Anime TV Ranking, November 22–28 |ڕێکەوت=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ |بڵاوکەرەوە=[[ھێڵی ھەواڵی ئەنیمێ]] |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی نیسانی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190422061307/https://www.animenewsnetwork.com/news/2010-12-05/japan-animation-tv-ranking-november-22-28 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و بەپێی ڕاپرسییەک کە لەلایەن [[ئەنیمێج|گۆڤاری ئەنیمێجەوە]] کراوە، [[ئەنیمێ]]کە لە نێوان باشترین ٢٠ ئەنیمێی دەرچوو لە نێوان ساڵی ١٩٩٦ بۆ ساڵی ٢٠٠١ دادەنرێت.<ref name="Animage Ranks">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=19th Annual Anime Grand Prix |ناونیشان=http://animage.jp/old/gp/gp_1997.html |ڕێکەوت=حوزەیرانی ١٩٩٧ |بەرھەم=[[ئەنیمێج]] |زمان=ژاپۆنی |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131014173011/http://animage.jp/old/gp/gp_1997.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=20th Annual Anime Grand Prix |ناونیشان=http://animage.jp/old/gp/gp_1998.html |ڕێکەوت=حوزەیرانی ١٩٩٨ |بەرھەم=Animage |زمان=ژاپۆنی |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131014173003/http://animage.jp/old/gp/gp_1998.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=21st Annual Anime Grand Prix |ناونیشان=http://animage.jp/old/gp/gp_1999.html |ڕێکەوت=حوزەیرانی ١٩٩٩ |بەرھەم=Animage |زمان=ژاپۆنی |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101112183628/http://animage.jp/old/gp/gp_1999.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=22nd Annual Anime Grand Prix |ناونیشان=http://animage.jp/old/gp/gp_2000.html |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٠ |بەرھەم=Animage |زمان=ژاپۆنی |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101213073830/http://animage.jp/old/gp/gp_2000.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=23rd Annual Anime Grand Prix |ناونیشان=http://animage.jp/old/gp/gp_2001.html |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠١ |بەرھەم=Animage |زمان=ژاپۆنی |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی نیسانی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150410004134/http://animage.jp/old/gp/gp_2001.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=24th Annual Anime Grand Prix |ناونیشان=http://animage.jp/old/gp/gp_2002.html |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٢ |بەرھەم=Animage |زمان=ژاپۆنی |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006122941/http://animage.jp/old/gp/gp_2002.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەروەھا لێکۆڵەر کۆنان پلەی بیست و سێیەمینی لە نێوان خشتەی ١٠٠ باشترین ئەنیمێیدا داگیرکرد، کە لەلایەن ھێڵی ئاساھی [[ژاپۆن]]ی لە ساڵی ٢٠٠٥ ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.tv-asahi.co.jp/anime100/contents/ranking/cur/index.html |سەردێڕ=TV Asahi Top 100 anime 2005 |بڵاوکەرەوە=[[TV Asahi]] |زمان=ژاپۆنی |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20051215201948/http://www.tv-asahi.co.jp/anime100/contents/ranking/cur/index.html}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.animenewsnetwork.com/news/2005-09-23/tv-asahi-top-100-anime-part-2 |ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٥ |بڵاوکەرەوە=[[ھێڵی ھەواڵی ئەنیمێ]] |سەردێڕ=TV Asahi Top 100 Anime (Part 2) |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140730225630/http://www.animenewsnetwork.com/news/2005-09-23/tv-asahi-top-100-anime-part-2 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.tv-asahi.co.jp/anime100/contents/2006user/cur/ |سەردێڕ=TV Asahi Top 100 anime 2006 |بڵاوکەرەوە=[[TV Asahi]] |زمان=ژاپۆنی |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081225075715/http://www.tv-asahi.co.jp/anime100/contents/2006user/cur/}}</ref> لەکاتێکدا لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] و [[کەنەدا]] زنجیرەی لێکۆڵەر کۆنان بە دۆبلاژ و وەرگێڕدراو بۆ [[زمانی ئینگلیزی]] لە ڕێگەی خزمەتەکانی FUNIMATION بۆ پەخشکردن لەسەر [[ئینتەرنێت]] پێشکەش دەکرێت، بەڵام دۆبلاژکردنەکەی کاتێک گەیشت بە زنجیرەی ١٣٠ وەستێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = Case Closed: Season Five by Funimation Prod, DVD, Barnes & Noble | ناونیشان = http://www.barnesandnoble.com/w/dvd-case-closed-season-five/17408237?EAN=704400078019 | ڕێکەوتی سەردان = ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20160130145745/http://www.barnesandnoble.com/w/dvd-case-closed-season-five/17408237?EAN=704400078019 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دەزگای پەخشی [[کرانچی ڕۆڵ]] لە ١٠ تشرینی یەکەمی ٢٠١٤دا ڕایگەیاند دەربارەی دابینکردنی کۆتا زنجیرەکانی لێکۆڵەر کۆنان دوای یەک کاتژمێر لە پەخشکردنی لە [[ژاپۆن]] بە وەرگێڕدراوی و جۆرییەتییەکی بەرز.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = Crunchyroll – Crunchyroll Adds "Case Closed" to Anime Simulcasts | ناونیشان = http://www.crunchyroll.com/anime-news/2014/10/10/crunchyroll-adds-case-closed-to-anime-simulcasts | ڕێکەوتی سەردان = ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١٠ی نیسانی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20190410185622/https://www.crunchyroll.com/anime-news/2014/10/10/crunchyroll-adds-case-closed-to-anime-simulcasts |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و یەکەم زنجیرەی ئەو زنجیرانە بریتیبوو لە [[لێکۆڵەر کۆنان (وەرزی ٢٤)|زنجیرەی ٧٥٤ (ڕووداوی ژنە سوورەکە)]] لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤دا پەخشکرا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = Episode 754 is now available on Crunchyroll [DCTP] Detective Conan Translation Project | ناونیشان = http://www.dctp.ws/2014/10/21/episode-754-is-now-available-on-crunchyroll/ | ڕێکەوتی سەردان = ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١١ی ئایاری ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20200511073819/http://www.dctp.ws/2014/10/21/detective-conan-episode-754-now-streaming-on-crunchyroll-full-simulcast-details-revealed/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەروەھا لێکۆڵەر کۆنان لەسەر کەناڵەکانی دەرەوەی [[ژاپۆن]] پەخش دەکرێت وەک RTL 2ی ئەڵمانی<ref>[http://www.rtl2anime.de/ Detective Conan de.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220707110417/https://rtl2anime.de/ |date= ٧ی تەممووزی ٢٠٢٢ }}/21591.htm</ref> و [[سپەیستوون]] و [[سپەیسپاوەر]]ی عەرەبی کە لەلایەن [[بنکەی گوڵ]]ەوە دۆبلاژکراوە بۆ [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، و یەکەم پەخشی دۆبلاژە عەرەبییەکە لەلایەن [[کەناڵی قەتەر]]ەوە بوو لە ساڵی ١٩٩٨دا، واتە پەخشکردنی لەسەر کەناڵی [[سپەیستوون]] دواکەوت. ئەم زنجیرەیە لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بە Case Closed یان دۆسیەکە داخرا ناو دەبرێت ئەمەش لەژێر داوای بەرھەمھێنەری ژاپۆنی بۆ خۆلادان لە شەڕ دەربارەی [[مافی خاوەندارێتی بیرۆکەیی]] لەگەڵ دەزگای کۆنان بەربەری لەو کاتەی زنجیرەکە بە [[زمانی ئینگلیزی]] پەخشکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.animenewsnetwork.com/news/2004-02-05/funimation-renames-conan |سەردێڕ=FUNimation renames Conan |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئازاری ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180326142736/https://www.animenewsnetwork.com/news/2004-02-05/funimation-renames-conan |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە [[چین]]، بوو بە خاوەنی ناوبانگێکی گەورە و بوو بە دووەم زۆرترین [[ئەنیمێ]]ی لە ڕووی پەخشکردنەوە لە ساڵی ٢٠٠٤دا.<ref name="China">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Keane |یەکەم=Michael |سەردێڕ=Created in China: the great new leap forward |ناونیشان=https://archive.org/details/createdinchinagr0000kean |بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٤١٦١٤-٦}}</ref> == سەرنجێکی گشتی == {| class="wikitable" style="width:99%;text-align:center;" ! rowspan="2" width="1%"| ! rowspan="2" width="30%"|وەرز ! colspan=2|زنجیرەکان ! colspan=2|ڕێکەوتی پەخش |- ! width="15%"|{{ئاڵا|ژاپۆن}} ! width="15%"|{{ئاڵا|کوردستان}} دۆبلاژکردن ! width="15%"|[[پەڕگە:Flag of Japan.svg|border|20px]] [[ژاپۆن]]ی ! width="15%"|{{ئاڵا|کوردستان}} کوردی |- |bgcolor="black"| ! وەرزی یەکەم || ١–٢٨ || – || ١٩٩٦ || – |- |bgcolor="midnightblue"| ! وەرزی دووەم || ٢٩–٥٤ || – || ١٩٩٦ – ١٩٩٧ || – |- |bgcolor="mediumblue"| ! وەرزی سێیەم || ٥٥–٨٢ || – || ١٩٩٧ || – |- |bgcolor="royalblue"| ! وەرزی چوارەم || ٨٣–١٠٦ || – || ١٩٩٧ – ١٩٩٨ || – |- |bgcolor="skyblue"| ! وەرزی پێنجەم || ١٠٧–١٣٤ || – || ١٩٩٨ – ١٩٩٩ || – |- |bgcolor="aquamarine"| ! وەرزی شەشەم || ١٣٥–١٦٢ || – || ١٩٩٩ || – |- |bgcolor="turquoise"| ! وەرزی حەوتەم || ١٦٣–١٩٣ || – || ١٩٩٩ – ٢٠٠٠ || – |- |bgcolor="greenyellow"| ! وەرزی ھەشتەم || ١٩٤–٢١٦ || –{{ھن}}– || ٢٠٠٠ || – |- |bgcolor="yellow"| !وەرزی نۆیەم || ٢١٧–٢٥٤ || rowspan="19" {{N/a|<small>دۆبلاژ نەکراوە</small>}} || ٢٠٠٠ – ٢٠٠١ || rowspan="19" {{N/a|<small>دۆبلاژ نەکراوە</small>}} |- |bgcolor="gold"| ! وەرزی دەیەم || ٢٥٥–٢٨٥ || ٢٠٠١ – ٢٠٠٢ |- |bgcolor="orange"| ! وەرزی یازدە || ٢٨٦–٣١٥ || ٢٠٠٢ – ٢٠٠٣ |- |bgcolor="orangered"| ! وەرزی دوازدە || ٣١٦–٣٥٣ || ٢٠٠٣ – ٢٠٠٤ |- |bgcolor="indianred"| ! وەرزی سیازدە || ٣٥٤–٣٨٩ || ٢٠٠٤ – ٢٠٠٥ |- |bgcolor="silver"| ! وەرزی چواردە || ٣٩٠–٤٢٦ || ٢٠٠٥ – ٢٠٠٦ |- |bgcolor="gray"| ! وەرزی پازدە || ٤٢٧–٤٦٥ || ٢٠٠٦ – ٢٠٠٧ |- |bgcolor="darkslategray"| ! وەرزی شازدە || ٤٦٦–٤٩٠ || ٢٠٠٧ |- |bgcolor="slategray"| ! وەرزی حەڤدە || ٤٩١–٥٢٧ || ٢٠٠٨ – ٢٠٠٩ |- |bgcolor="steelblue"| ! وەرزی ھەژدە || ٥٢٨–٥٦٥ || ٢٠٠٩ – ٢٠١٠ |- |bgcolor="DarkViolet"| ! وەرزی نۆزدە || ٥٦٦–٦٠٥ || ٢٠١٠ – ٢٠١١ |- |bgcolor="BlueViolet"| ! وەرزی بیستەم || ٦٠٦–٦٤٥ || ٢٠١١ – ٢٠١٢ |- |bgcolor="MediumPurple"| ! وەرزی بیست و یەکەم || ٦٤٦–٦٨٠ || ٢٠١٢ |- |bgcolor="MediumOrchid"| ! وەرزی بیست و دووەم || ٦٨١–٧١٥ || ٢٠١٣ |- |bgcolor="Fuchsia"| ! وەرزی بیست و سێیەم || ٧١٦–٧٣٩ || ٢٠١٣ – ٢٠١٤ |- |bgcolor="Orchid"| ! وەرزی بیست و چوارەم || ٧٤٠–٧٧٨ || ٢٠١٤ – ٢٠١٥ |- |bgcolor="Plum"| ! وەرزی بیست و پێنجەم || ٧٧٩–٨١٦|| ٢٠١٥ – ٢٠١٦ |- |bgcolor="Thistle"| ! وەرزی بیست و شەشەم || ٨١٧–٨٥٦|| ٢٠١٦ – ٢٠١٧ |- |bgcolor="Pink"| ! وەرزی بیست و حەوتەم || ٨٥٧–ئێستا|| ٢٠١٧ |} {{سندووق|سپی|ئەنیمێکە ھەڵدەستێت بە تۆمارکردنی ژمارەی گۆڤارەکانی مانگای لێکۆڵەر کۆنان لەسەر شێوەی وێنەی جووڵاوی تەلەڤیزۆن، و ئێمەش خشتەکەی خوارەوەمان بە شێوەیک ئامادە کردووە کە ئەوە پیشان بدات. بەڵام ئەو کاتەی زنجیرەکە فێلەر (زنجیرەیەک بۆ پڕکردنەوەی بۆشایی) بێت واتە ڕووداوەکانی لە مانگاکەدا نەبێت و ستافی ئەنیمێکە بە خۆیان بەرھەمیان ھێنابێت ئەوا ئێمە بۆ ئاماژە کرد بۆی وشەی "'''تایبەتمان'''" بەکارھێناوە.}} == وەرزی یەکەم: ١٩٩٦ == {| class="wikitable" style="width: auto;" |- !style="background: #CCF;" colspan=2 width=60| # !style="background: #CCF;" colspan=2 width=800 | ناونیشانی زنجیرە !style="background: #CCF;" colspan=3 width=220| ناوەڕۆکی زنجیرەکان |- !style="background: #CCF;"|{{ھێمای ئاڵا|JPN}} !style="background: #CCF;"|{{جیھانی عەرەبی}} !style="background: #CCF;"|بە ژاپۆنی !style="background: #CCF;"|بە عەرەبی !style="background: #CCF;"|لە مانگاکەدا !style="background: #CCF;"|ڕێکەوتی پەخش |- {{زنجیرەی دۆبلاژکراوی کۆنان|٠١|٠١|تاوانی کوشتنی ڕێگای مەرگ|بەناوبانگترین لێکۆڵەری ئەم سەدەیە|ژمارەی ١|٨ کانوونی دووەمی ١٩٩٦<ref name="Ep 1">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169406.html |سەردێڕ=''Detective Conan'' episode 1 |بڵاوکەرەوە=[[کەناڵی یۆمیوری]] |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171104065723/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169406.html}}</ref>}} {{زنجیرەی دۆبلاژکراوی کۆنان|٠٢|٠٢|دۆسیەی فڕاندنی کچی سەرۆکی کۆمپانیا|ئەو لێکۆڵەرە بەناوبانگەی کە بچووک بووەتەوە|ژمارەی ٢–٥|١٥ کانوونی دووەمی ١٩٩٦<ref name="Ep 2">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169407.html |سەردێڕ=''Detective Conan'' episode 2 |بڵاوکەرەوە=[[کەناڵی یۆمیوری]] |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180926214744/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169407.html}}</ref>}} {{زنجیرەی دۆبلاژکراوی کۆنان|٠٣|٠٣|تاوانی کوشتن لە ژوورێکی داخراوی کچە ئەکتەرێک|تاوانێک لە ماڵی کچە ئەکتەرێک|ژمارەی ٦–٩|٢٢ کانوونی دووەمی ١٩٩٦<ref name="Ep 3">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169408.html |سەردێڕ=''Detective Conan'' episode 3 |بڵاوکەرەوە=[[کەناڵی یۆمیوری]] |ڕێکەوتی سەردان=١ی نیسانی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئایاری ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180524141102/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169408.html}}</ref>}} {{زنجیرەی دۆبلاژکراوی کۆنان|٠٤|٠٤|نەخشەی شارۆچکە نھێنییەکە|وشەی نھێنی ماسییە ڕووناکدارەکە|ژمارەی ٣٦–٣٩|٢٩ کانوونی دووەمی ١٩٩٦<ref name="Ep 4">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169409.html |سەردێڕ=''Detective Conan'' episode 4 |بڵاوکەرەوە=[[کەناڵی یۆمیوری]] |ڕێکەوتی سەردان=١ی نیسانی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161206113331/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169409.html}}</ref>}} {{زنجیرەی دۆبلاژکراوی کۆنان|٠٥|٠٥|بۆمبێک لەناو شەمەندەفەری خێرا|بۆمبێک لەناو شەمەندەفەری ئاسایشی خیرا|ژمارەی ٣٣–٣٥|٥ شوباتی ١٩٩٦<ref name="Ep 5">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169410.html |سەردێڕ=''Detective Conan'' episode 5 |بڵاوکەرەوە=[[کەناڵی یۆمیوری]] |ڕێکەوتی سەردان=١ی نیسانی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180924195237/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169410.html}}</ref>}} {{زنجیرەی دۆبلاژکراوی کۆنان|٠٦|٠٦|تاوانی کوشتن لە جەژنی خۆشەویستیدا|ئاھەنگ لە جەژنی بەھاردا|تایبەت|١٢ شوباتی ١٩٩٦<ref name="Ep 6">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169411.html |سەردێڕ=''Detective Conan'' episode 6 |بڵاوکەرەوە=[[کەناڵی یۆمیوری]] |ڕێکەوتی سەردان=١ی نیسانی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180926233211/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169411.html}}</ref>}} {{زنجیرەی دۆبلاژکراوی کۆنان|٠٧|٠٧|ھەڕەشەی دیارییە مانگانەیییەکان|دیارییەکان بۆ تۆڵەکردنەوە|ژمارەی ٢٦–٢٩|١٩ شوباتی ١٩٩٦<ref name="Ep 7">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169412.html |سەردێڕ=''Detective Conan'' episode 7 |بڵاوکەرەوە=[[کەناڵی یۆمیوری]] |ڕێکەوتی سەردان=۱ی نیسانی ۲۰۱٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180924195242/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169412.html}}</ref>}} {{زنجیرەی دۆبلاژکراوی کۆنان|٠٨|٠٨|تاوانی کوشتن لە مۆزەخانەی ھونەرەکان|تاوان لە مۆزەخانەی گشتی|ژمارەی ٣٠–٣٢|٢٦ شوباتی ١٩٩٦<ref name="Ep 8">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169413.html |سەردێڕ=''Detective Conan'' episode 8 |بڵاوکەرەوە=[[کەناڵی یۆمیوری]] |ڕێکەوتی سەردان=۱ی نیسانی ۲۰۱٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180924203027/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169413.html}}</ref>}} {{زنجیرەی دۆبلاژکراوی کۆنان|٠٩|٠٩|تاوانی کوشتن لە ڤیستیڤاڵی شەویی "تینکاچی"|تاوانی کوشتن لە ڤیستیڤاڵ|ژمارەی ٥٩–٦١|٤ ئازاری ١٩٩٦<ref name="Ep 9">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169414.html |سەردێڕ=''Detective Conan'' episode 9 |بڵاوکەرەوە=[[کەناڵی یۆمیوری]] |ڕێکەوتی سەردان=۱ی نیسانی ۲۰۱٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180102234524/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169414.html}}</ref>}} {{زنجیرەی دۆبلاژکراوی کۆنان|١٠|١٠|ھەڕەشەکردن لە یاریزانێکی پڕۆفیشناڵی تۆپی پێ|دۆسیەی ھەڕەشەکردن لە یاریزانی تۆپی پێ|ژمارەی ٦٨–٧١|١١ ئازاری ١٩٩٦<ref name="Ep 10">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169415.html |سەردێڕ=''Detective Conan'' episode 10 |بڵاوکەرەوە=[[کەناڵی یۆمیوری]] |ڕێکەوتی سەردان=۱ی نیسانی ۲۰۱٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180726043148/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169415.html}}</ref>}} !style="background:#FFFF00;" rowspan=2|١١||١١ |rowspan=2|'''تاوانی کوشتنی سیمفونی ڕۆشنایی مانگ{{ھن}}<small>(زنجیرەیەکی تایبەت بۆ ماوەی کاتژمێرێک)</small>'''|| سیمفونی ڕۆشنایی مانگ (بەشی یەکەم) |rowspan=2| ژمارەی ٦٢–٦٧ ||rowspan=2|٨ نیسانی ١٩٩٦<ref name="Ep 11">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169416.html |سەردێڕ=''Detective Conan'' episode 11 |بڵاوکەرەوە=[[کەناڵی یۆمیوری]] |ڕێکەوتی سەردان=۲ی نیسانی ۲۰۱٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180924203502/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169416.html}}</ref> |- !'''١٢''' ||سیمفونی ڕۆشنایی مانگ (بەشی دووەم) |- {{زنجیرەی دۆبلاژکراوی کۆنان|١٢|١٣|فڕاندنی ئایۆمی|فڕاندنی ئایۆمی|ژمارەی ٨١–٨٣|١٥ نیسانی ١٩٩٦<ref name="Ep 12">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169417.html |سەردێڕ=''Detective Conan'' episode 12 |بڵاوکەرەوە=[[کەناڵی یۆمیوری]] |ڕێکەوتی سەردان=۲ی نیسانی ۲۰۱٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160720191103/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169417.html}}</ref>}} {{زنجیرەی دۆبلاژکراوی کۆنان|١٣|١٤|بەدواکەوتنی کەسێکی سەیر|تاوانە بەدواکەوتووەکانی کوشتن|ژمارەی ١٣–١٦{{ھن}}کۆتایییەکی جیاواز لە مانگاکە|٢٢ نیسانی ١٩٩٦<ref name="Ep 13">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169418.html |سەردێڕ=''Detective Conan'' episode 13 |بڵاوکەرەوە=[[کەناڵی یۆمیوری]] |ڕێکەوتی سەردان=۲ی نیسانی ۲۰۱٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160720222111/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169418.html}}</ref>}} {{زنجیرەی دۆبلاژکراوی کۆنان|١٤|١٥|نامەی تەقاندنی فیشەکە لێڵەکە|نھێنی نامە لێڵەکە|تایبەت|٢٩ نیسانی ١٩٩٦<ref name="Ep 14">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169419.html |سەردێڕ=''Detective Conan'' episode 14 |بڵاوکەرەوە=[[کەناڵی یۆمیوری]] |ڕێکەوتی سەردان=۲ی نیسانی ۲۰۱٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160720203955/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169419.html}}</ref>}} {{زنجیرەی دۆبلاژکراوی کۆنان|١٥|١٦|ئەو لاشەیەی کە دیارنەما|نھێنی ئەو لاشەیەی کە دیارنەما|ژمارەی ٥٦–٥٨|١٣ ئایاری ١٩٩٦<ref name="Ep 15">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169420.html |سەردێڕ=''Detective Conan'' episode 15 |بڵاوکەرەوە=[[کەناڵی یۆمیوری]] |ڕێکەوتی سەردان=۲ی نیسانی ۲۰۱٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160720220001/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169420.html}}</ref>}} {{زنجیرەی دۆبلاژکراوی کۆنان|١٦|١٧|تاوانی کوشتنی کۆکەرەوەی کەلوپەلە ھونەرییەکان|مەرگی کۆکەرەوەی کەلوپەلە ھونەرییەکان|ژمارەی ٥٢–٥٥|٢٠ ئایاری ١٩٩٦<ref name="Ep 16">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169421.html |سەردێڕ=''Detective Conan'' episode 16 |بڵاوکەرەوە=[[کەناڵی یۆمیوری]] |ڕێکەوتی سەردان=۲ی نیسانی ۲۰۱٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160720213811/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169421.html}}</ref>}} {{زنجیرەی دۆبلاژکراوی کۆنان|١٧|١٨|دزینی بنکە بازرگانییەکە|تاوان لە بنکە بازرگانییەکە|تایبەت|٢٧ ئایاری ١٩٩٦<ref name="Ep 17">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169422.html |سەردێڕ=''Detective Conan'' episode 17 |بڵاوکەرەوە=[[کەناڵی یۆمیوری]] |ڕێکەوتی سەردان=۲ی نیسانی ۲۰۱٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160922134229/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169422.html}}</ref>}} {{زنجیرەی دۆبلاژکراوی کۆنان|١٨|١٩|تاوانی کوشتنی زاوای مانگی حوزەیران|ئاھەنگەکەی کە دەگۆڕێت بۆ پرسە|ژمارەی ٧٨–٨٠|٣ حوزەیرانی ١٩٩٦<ref name="Ep 18">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169423.html |سەردێڕ=''Detective Conan'' episode 18 |بڵاوکەرەوە=[[کەناڵی یۆمیوری]] |ڕێکەوتی سەردان=۲ی نیسانی ۲۰۱٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160720220530/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169423.html}}</ref>}} {{زنجیرەی دۆبلاژکراوی کۆنان|١٩|٢٠|تاوانی کوشتن لە ئەسانسۆردا| تاوانی ئەسانسۆرە لێڵەکە|تایبەت|١٠ حوزەیرانی ١٩٩٦<ref name="Ep 19">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169424.html |سەردێڕ=''Detective Conan'' episode 19 |بڵاوکەرەوە=[[کەناڵی یۆمیوری]] |ڕێکەوتی سەردان=۲ی نیسانی ۲۰۱٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160720220850/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169424.html}}</ref>}} {{زنجیرەی دۆبلاژکراوی کۆنان|٢٠|٢١|تاوانی کوشتن لە ماڵە چۆڵکراوەکە|تاوان لە ماڵە ترسناکەکە|ژمارەی ١٧–١٩|١٧ حوزەیرانی ١٩٩٦<ref name="Ep 20">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169425.html |سەردێڕ=''Detective Conan'' episode 20 |بڵاوکەرەوە=[[کەناڵی یۆمیوری]] |ڕێکەوتی سەردان=۲ی نیسانی ۲۰۱٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160720204000/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169425.html}}</ref>}} {{زنجیرەی دۆبلاژکراوی کۆنان|٢١|٢٢|تاوانی کوشتن لە ستۆدیۆی بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکە|تاوان لە شوێنی تۆمارکردنی فیلمەکە|تایبەت|٢٤ حوزەیرانی ١٩٩٦<ref name="Ep 21">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169426.html |سەردێڕ=''Detective Conan'' episode 21 |بڵاوکەرەوە=[[کەناڵی یۆمیوری]] |ڕێکەوتی سەردان=۲ی نیسانی ۲۰۱٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160720220005/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169426.html}}</ref>}} {{زنجیرەی دۆبلاژکراوی کۆنان|٢٢|٢٣|زنجیرە تاوانە کوشتەکانی سەر کەشتییە گەورەکە (بەشی یەکەم)|زنجیرە تاوانەکانی کەشتییە گەورەکە|ژمارەی ٢٠–٢٥|١ تەممووزی ١٩٩٦<ref name="Ep 22">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169427.html |سەردێڕ=''Detective Conan'' episode 22 |بڵاوکەرەوە=[[کەناڵی یۆمیوری]] |ڕێکەوتی سەردان=۲ی نیسانی ۲۰۱٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161016132602/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169427.html}}</ref>}} {{زنجیرەی دۆبلاژکراوی کۆنان|٢٣|٢٤|زنجیرە تاوانە کوشتەکانی سەر کەشتییە گەورەکە (بەشی دووەم)|زنجیرە تاوانەکانی کەشتییە گەورەکە|ژمارەی ٢٠–٢٥|٨ تەممووزی ١٩٩٦<ref name="Ep 23">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169428.html |سەردێڕ=''Detective Conan'' episode 23 |بڵاوکەرەوە=[[کەناڵی یۆمیوری]] |ڕێکەوتی سەردان=۲ی نیسانی ۲۰۱٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160720200936/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169428.html}}</ref>}} {{زنجیرەی دۆبلاژکراوی کۆنان|٢٤|٢٥|ئەو جوانەی کە ناسنامەکەی لەیاد کردووە|نھێنی ئەو جوانەی کە یادەوەری لەدەستداوە|تایبەت|١٥ تەممووزی ١٩٩٦<ref name="Ep 24">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169429.html |سەردێڕ=''Detective Conan'' episode 24 |بڵاوکەرەوە=[[کەناڵی یۆمیوری]] |ڕێکەوتی سەردان=۲ی نیسانی ۲۰۱٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161110084116/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169429.html}}</ref>}} {{زنجیرەی دۆبلاژکراوی کۆنان|٢٥|٢٦|فڕاندنەکە و پارەدانە ساختەکە|تاوانی فڕاندنە پیلان بۆ کێشراوەکە|تایبەت|٢٢ تەممووزی ١٩٩٦<ref name="Ep 25">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169430.html |سەردێڕ=''Detective Conan'' episode 25 |بڵاوکەرەوە=[[کەناڵی یۆمیوری]] |ڕێکەوتی سەردان=۲ی نیسانی ۲۰۱٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160720193410/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169430.html}}</ref>}} {{زنجیرەی دۆبلاژکراوی کۆنان|٢٦|٢٧|تاوانی کوشتن لە ڕێگەی جۆنی سەگ|جۆن و تاوانی کوشتنەکە|تایبەت|٢٩ تەممووزی ١٩٩٦<ref name="Ep 26">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169431.html |سەردێڕ=''Detective Conan'' episode 26 |بڵاوکەرەوە=[[کەناڵی یۆمیوری]] |ڕێکەوتی سەردان=۲ی نیسانی ۲۰۱٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تەممووزی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160711234253/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169431.html}}</ref>}} {{زنجیرەی دۆبلاژکراوی کۆنان|٢٧|٢٨|تاوانی کوشتن لەگەڵ ھاوڕێ کۆنەکانی کۆگۆرۆ (بەشی یەکەم)|تاوان لە قوتابخانە کۆنەکە|ژمارەی ٨٤–٨٦|٥ ئابی ١٩٩٦<ref name="Ep 27">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169432.html |سەردێڕ=''Detective Conan'' episode 27 |بڵاوکەرەوە=[[کەناڵی یۆمیوری]] |ڕێکەوتی سەردان=۲ی نیسانی ۲۰۱٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160720191834/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169432.html}}</ref>}} {{زنجیرەی دۆبلاژکراوی کۆنان|٢٨|٢٩|تاوانی کوشتن لەگەڵ ھاوڕێ کۆنەکانی کۆگۆرۆ (بەشی دووەم)|تاوان لە کاتی چاوپێکەوتن لەگەڵ ھاوڕێ کۆنەکاندا|ژمارەی ٨٤–٨٦|١٢ ئابی ١٩٩٦<ref name="Ep 28">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169433.html |سەردێڕ=''Detective Conan'' episode 28 |بڵاوکەرەوە=[[کەناڵی یۆمیوری]] |ڕێکەوتی سەردان=۲ی نیسانی ۲۰۱٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160720211241/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169433.html}}</ref>}} |} == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{لێکۆڵەر کۆنان}} {{تووڵی دەروازە|ئەنیمێ و مانگا|تەلەڤیزیۆن}} [[پۆل:خشتەکانی زنجیرەکانی لێکۆڵەر کۆنان]] [[پۆل:پێڕستەکانی پێڕستەکان]] tta2kfp2xdh4xfs82bmnd3g5e0x4aai 1 143059 1592272 1336696 2026-06-20T01:25:28Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1592272 wikitext text/x-wiki {{سەری وتووێژ}} == پێڕست == {{و|ساکاتا گینتۆکی}} کوا پێڕستەکە؟--&#9666; [[user:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[user talk:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">لێدوان</b><span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ‏٢٣:٣١، ١٥ی ئازاری ٢٠١٨ (UTC) {{و|Épine}} بەڕێز ژیار من لە وەرگێڕاندام و وردە وردە هەمووی دەکەم، ئێستا گەیشتم بە "سەرنجێکی گشتی" و لەوێوە بەردەوام دەبم 👈[[بەکارھێنەر:ساکاتا گینتۆکی|<span style="font-family:Cursive; color:white; Background:Black; font-size:13px;">'''گینتۆکی'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:ساکاتا گینتۆکی|<span style="color:black; Background:white">'''وتووێژ🎭'''</span>]]} ‏٢٣:٣٤، ١٥ی ئازاری ٢٠١٨ (UTC) :کەواسە دەبێت تاگی {{دا|ئامادەکردن}}ی لێبدرێ کە لێم دا. سپاس. ⇐[[بەکارھێنەر:ئارام بکر|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:ئارام بکر|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١٠:٤٧، ١٦ی ئازاری ٢٠١٨ (UTC) {{و|Épine}} بەڕێز ژیار بۆ ئەو بۆکسەی ویکی عەرەبی چی بکەم ؟؟؟، لە ویکی کوردیدا داڕێژەکەی تێدا نییە 👈[[بەکارھێنەر:ساکاتا گینتۆکی|<span style="font-family:Cursive; color:white; Background:Black; font-size:13px;">'''گینتۆکی'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:ساکاتا گینتۆکی|<span style="color:black; Background:white">'''وتووێژ🎭'''</span>]]} ‏١٢:٣٧، ١٦ی ئازاری ٢٠١٨ (UTC) ::کامە بۆکس؟--&#9666; [[user:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[user talk:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">لێدوان</b><span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ‏٠٤:٥٠، ١ی نیسانی ٢٠١٨ (UTC) :::{{وب|Épine}} وابزانم مەبەستی [https://ar.wikipedia.org/wiki/قالب:صندوق ئەمەیە]. ⇐[[بەکارھێنەر:ئارام بکر|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:ئارام بکر|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١٢:٣٦، ١ی نیسانی ٢٠١٨ (UTC) :::: نازانم مەبەستی چییە بۆخۆی بەجێی دێڵین ڕوونی کاتەوە. بەس من کێشەیەکم لەو ناوە بەدی کردووە ئەویش ئەوەیە زنجیرە لەجێی حەڵقە یان ئەڵقە بەکارھاتووە کە زنجیرە مانای series دەبەخشێت نەوەکا episode، بۆیە ھەڵەیە و دەبێ بگوازرێتەوە. -- &#9666; [[user:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[user talk:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">لێدوان</b><span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ‏١٨:١٩، ١ی نیسانی ٢٠١٨ (UTC) {{و|Épine}} بەڵێ هەر وەک ئارام لەسەرەوە باسی کرد، مەبەستم ئەو بۆکسەیە، و هێشتا لە ویکی کوردیدا دروست نەکراوە، گەر دەتوانیت دروستی بکە تا بەکاری بهێنم، هەروەها پێم وایە کاتی ئەوە هاتووە تۆش دەست بکەیت بە پڕۆژەی "خشتە هەڵبژێردراوەکان"، ئەی وانییە ؟؟؟ 👈[[بەکارھێنەر:ساکاتا گینتۆکی|<span style="font-family:Cursive; color:white; Background:Black; font-size:13px;">'''گینتۆکی'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:ساکاتا گینتۆکی|<span style="color:black; Background:white">'''وتووێژ🎭'''</span>]]} ‏٢٣:٠٦، ١ی نیسانی ٢٠١٨ (UTC) :مەبەستت پێڕستە ھەڵبژێردراوەکانە؟ نا جارێ ماومانە بەتایبەتی ئێستاش ناتوانم کە تاقیکردنەوەکانم ٤/٤ دەست پێ دەکەن. ئێستا بۆکسەکەی کە باست کرد دروست دەکەم.--&#9666; [[user:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[user talk:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">لێدوان</b><span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ‏٠٧:٣٥، ٢ی نیسانی ٢٠١٨ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 1 بەستەری دەرەکیی [[خشتەی زنجیرەکانی لێکۆڵەر کۆنان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=574887 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160602210044/http://myanimelist.net/people/20921/Yamamoto_Yasuichiro بۆ http://myanimelist.net/people/20921/Yamamoto_Yasuichiro زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٥:٣٧، ٥ی حوزەیرانی ٢٠١٨ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٣ بەستەری دەرەکیی [[خشتەی زنجیرەکانی لێکۆڵەر کۆنان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=642831 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20171014080540/http://www.ytv.co.jp/conan/ بۆ http://www.ytv.co.jp/conan/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181227230350/http://www.allcinema.net/prog/show_c.php?num_c=88941 بۆ http://www.allcinema.net/prog/show_c.php?num_c=88941 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20171014080540/http://www.ytv.co.jp/conan/ بۆ http://www.ytv.co.jp/conan/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٣:٥٥، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٩ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خشتەی زنجیرەکانی لێکۆڵەر کۆنان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=828126 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://archive.is/20131210143341/http://www.rtl2anime.de/ بۆ http://www.rtl2anime.de/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١١:٤١، ٢٤ی ئابی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٣١ بەستەری دەرەکیی [[خشتەی زنجیرەکانی لێکۆڵەر کۆنان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1336695 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20151103234831/http://skygarden.shogakukan.co.jp/skygarden/owa/solc_tid?tid=1572 بۆ http://skygarden.shogakukan.co.jp/skygarden/owa/solc_tid?tid=1572 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20051215201948/http://www.tv-asahi.co.jp/anime100/contents/ranking/cur/index.html بۆ http://www.tv-asahi.co.jp/anime100/contents/ranking/cur/index.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20081225075715/http://www.tv-asahi.co.jp/anime100/contents/2006user/cur/ بۆ http://www.tv-asahi.co.jp/anime100/contents/2006user/cur/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20171104065723/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169406.html بۆ http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169406.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180926214744/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169407.html بۆ http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169407.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180524141102/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169408.html بۆ http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169408.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20161206113331/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169409.html بۆ http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169409.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180924195237/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169410.html بۆ http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169410.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180926233211/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169411.html بۆ http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169411.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180924195242/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169412.html بۆ http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169412.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180924203027/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169413.html بۆ http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169413.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180102234524/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169414.html بۆ http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169414.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180726043148/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169415.html بۆ http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169415.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180924203502/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169416.html بۆ http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169416.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160720191103/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169417.html بۆ http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169417.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160720222111/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169418.html بۆ http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169418.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160720203955/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169419.html بۆ http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169419.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160720220001/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169420.html بۆ http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169420.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160720213811/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169421.html بۆ http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169421.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160922134229/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169422.html بۆ http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169422.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160720220530/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169423.html بۆ http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169423.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160720220850/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169424.html بۆ http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169424.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160720204000/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169425.html بۆ http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169425.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160720220005/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169426.html بۆ http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169426.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20161016132602/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169427.html بۆ http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169427.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160720200936/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169428.html بۆ http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169428.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20161110084116/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169429.html بۆ http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169429.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160720193410/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169430.html بۆ http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169430.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160711234253/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169431.html بۆ http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169431.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160720191834/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169432.html بۆ http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169432.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160720211241/http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169433.html بۆ http://www.ytv.co.jp/conan/archive/k1169433.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٢:٥٠، ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خشتەی زنجیرەکانی لێکۆڵەر کۆنان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1592271 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20131210143341/http://www.rtl2anime.de/ گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20220707110417/https://rtl2anime.de/ لە http://www.rtl2anime.de/ تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠١:٢٥، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) sqwkg6fv3ctydo248yv2rxp9s91jf74 4 144755 1592126 1469326 2026-06-19T19:11:01Z Zemen 40346 1592126 wikitext text/x-wiki <noinclude> <!-- بۆ ئەوی لە پەڕەی سەرەکی دەرنەکەوێت، چونکە ھەر پەڕەیەک کە تایبەتە بە مافەکان ئەمەی ھەیە و ھەموویشی وەک سپام وایە لە پەڕەی سەرەکی و بۆ پەرەکە باش نییە --> {{داواکارییەکانی مافەکان}}<br> {{ھۆشدار|بۆ بەڕێوەبەران بەپێی ئەم سیاسەتەی لە دیوەخان پەسەندکرا[https://w.wiki/4K4D [(بینین)<nowiki>]</nowiki>]، چیتر بەکارھێنەرانی نوێ نابنە خاوەنی مافی بارکەر تا بەشدارییەکی بەرچاویان لە [[ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە|پڕۆژەی بارکردنی پەڕگە]] دەبێت و شارەزایی لە مافی بارکەر نیشان دەدەن، بەڕێوەبەرێک بەپێی بەشدارییەکانی بەکارھێنەرێک مافەکە دەبەخشێت.}} </noinclude> === {{anchor|بارکەر}}بارکەر === {{وپ:دم/ژێرپەڕە|قەدبڕ=ب|ژێرپەڕە=بارکەر|ھۆشدار=<noinclude>تکایە سەرەتا [[ویکیپیدیا:بارکەرەکان]] بخوێنەرەوە. بۆ وەرگرتنی ئەم مافە دەبێت بەکارھێنەرێکی چالاک بیت لە نووسینەوەی ئەو وتارانەی پێویستییان بە پەڕگەی نائازاد ھەیە.</noinclude>}} ====[[بەکارھێنەر:Gejeluk]]==== * {{دمب|1=Gejeluk}} :'''ھۆکارەکان''': * لەکاتی دانانی وتارەکانا، زۆربەی کات پەڕگەی سەر وتارەکان نائازادن و بۆ بارکردنیان پێویستیم بەم مافە دەبێت. * زیادکردنی پەڕگە بۆ وتارە بێپەڕگەکان. * بەشدارییەکی باشم لە [https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%8C_%D9%BE%DB%95%DA%95%DA%AF%DB%95/%D8%A8%DB%95%D8%B4%DB%8C_%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C پڕۆژەکە] ھەیە. [[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#123524">'''<span style="font-size:14px">گێژەڵووک</span>'''</span>]] ^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|'''<span style="color:#990000">وتووێژ🪐</span>''']]} ‏١٢:٠٥، ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) *:@[[بەکارھێنەر:Gejeluk|Gejeluk]] {{کرا|کرا بۆ شەش مانگ}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٢:٣٩، ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) ====[[بەکارھێنەر:Bilalinfo]]==== * {{دمب|1=Bilalinfo}} :من وتاری زۆر لەسەر فیلم، دراما، ئەلبوومی مۆسیقا هتد درووست دەکەم و پێویستم بەو مافەیە [[بەکارھێنەر:Bilalinfo|Bilalinfo]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Bilalinfo|لێدوان]]) ‏٢٢:٤٨، ٢١ی تەممووزی ٢٠٢٣ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Bilalinfo|Bilalinfo]]: {{کرا}} بۆ ماوەی''' سێ مانگ''' [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٧:٥٦، ٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) ====[[بەکارھێنەر:Saad Goran]]==== * {{دمب|1=Saad Goran}} :سڵاو، بە ڕوخسەتتان دەمەوێت ئەم مافە وەربگرم، ئەمەش لەبەر: * زۆری وتارانەی کە زیادیان دەکەم یان زیاد کراون و بەبێ پەرگەن. * نەبوونیان لە ماڵپەڕی [[دەنگی ئەمریکا]]، ئەو کاتە ناچار دەبێت وتارەکان بەبێ پەڕگە جێ بێڵم. * ھەروەھا لەبەر ئاسانتر ناسینەوەی: (کەسایەتی، پۆستەری فیلم و زنجیرە ...ھتد). * کاتێک وتارێک زیاد دەکەم، دەمەوێت ڕاستەوخۆ پەڕگەشی لەگەڵدا زیاد بکەم، ھەم بۆ ئاشناتربوونی وتارەکە، ھەم بۆ باشتربوونی خودی وتارەکە. :لەگەڵ ڕێزدا [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ‏١١:٤٤، ١٢ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]]: سەرەتا پێویستە چەندجارێک بۆ ئاشنابوونی بارکردن بەشداری [[ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە/بەشی داواکاری|ئێرە]] بکەیت، و پاشان مافەکە دەدرێت پێت. بەڵام ئەوە لەکاتێک دا باشە کە بارکەرانی ویکی چالاک بن، لە ئێستادا هەڵە نەبم تەنیا من چالاکم بۆ بارکردن، منیش ناتوانم بەردەوام خەریکی بارکردنی پەڕگە بم. بۆیە دەمەوێت بەڕێوەبەر [[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura]] شتێک بڵێت لەم بارەیەوە کە ئایا ڕاستەوخۆ مافەکەت پێ ببەخشین یان دەبێت بەشداری پڕۆژەکە بکەیت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ‏١٢:٤٥، ١٢ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] خۆی کاتی خۆی ئەو سیاسەتەمان بۆیە دانا کە بەکارھێنەر سەرەتا لە پڕۆژە ئەندام بێت ئینجا مافی پێ بدرێت تا بزانین شارەزاییە یان نا، گەرنا شارەزایی پەیدا بکات، گەر کاک @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] شارەزایی ھەیە، و دەتوانێت پێت بڵێت مافەکە چۆن بەکاردێت ئەتوانیت پێی بدەیت کێشەمان نییە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٦:٢٠، ١٢ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) ::::سڵاو @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]]، دەتوانیت پێم بڵێیت شارەزاییت هەیە لە بارکردن و شێوازەکانی؟ '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ‏١٧:٢٠، ١٢ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) ::::: سڵاو {{وب|Tessla}} ڕاستییەکەی بە حوکمی ئەوەی تەنیا پەڕگەی زۆرم لە کۆمنز بار کردووە، بەس لەوێ شارەزاییم تێیدا ھەیە، ئەگەر عەزیەت نەبێت دەتوانن شێوازەکەیم پێ بڵێن، یەک جار شتێک ئەنجام بدەم، ئیتر بۆم دووبارە و ئاسان دەبێتەوە.[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ‏١٨:٣٣، ١٢ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]]: کێشە نییە، من ئێستا مافەکەت بەشێوەیەکی کاتی بۆ ماوەی مانگێک پێ دەبەخشم، خۆم سەیری شێوازی بارکردنەکەت دەکەم تا بزانم چۆنە. هەڵبەت فێرکارییەکم لە پەڕەی لێدوانەکەت داناوە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ‏١١:٢٨، ١٣ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) ::::::: {{وب|Tessla}} زۆر چاکە، سەیری دەکەم. :::::::: سڵاو [[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]، [[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] سەرەتا سوپاستان دەکەم بە ڕازیبوون بە پێدانی مۆڵەتی بارکردن بۆ مانگێک، ئێستا مۆڵەتەکەم تەواو بووە، داواکارم لە بەڕێزتان دیسان مۆڵەتی ئەم مافەم پێ ببەخشنەوە. ئەو پەڕگانەی کە لەو ماوەیە بارم کردوون: ([[ناھید (فیلمی ٢٠١٥)|١]]، [[ڕسوایی ٢|٢]]، [[پێڵاو لە پێیەکانیەتی (دەمرم من)|٣]]، [[پێڵاو لە پێیەکانیەتی (ئەلبووم)|٤]]، [[ماجان|٥]]، [[عەلیشان (فیلم)|٦]]، [[پەیام ئیبراھیم|٧]]). <!-- داڕێژە:واژوونەکراو --><small class="autosigned">—&nbsp;ئەم لێدوانە لەلایەن [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] [[ویکیپیدیا:واژوو|واژوونەکراوە]]. ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran#top|لێدوان]] • [[تایبەت:بەشدارییەکان/Saad Goran|بەشدارییەکان]]) ٠٧:٣٢، ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC)</small> ====[[بەکارھێنەر:Hivja]]==== * {{دمب|1=Hivja}} :{{وب|Aram}} بۆ بارکردنی ھەندێک پەڕگە پێویستم بەو مافە ھەیە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٥٨، ٣ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) :: {{وب|Sakura emad}} تکایە یەکلاییی دەکەنەوە؟ من کەسێکی باش نیم تا ئەم مافە بدەم یان نا. ئێوە ئەزموونێکتان لێی ھەیە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٨:٢٤، ٤ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] لەسەرەوە [[پەڕگە:Imageیس.png|وێنۆک]] ئەمە سیاسەتەکەیە: [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:١٩، ٤ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) :::: {{وب|Sakura emad}} ھەر لەبەر ئەوە بانگم کردیت؛ تۆ کەسێکی دیاری ئەو پڕۆژەیەیت. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢١:٢٥، ٤ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) :::::بەڵێ بەڵام لەبەر نەخۆشیم ناتوانم بەشدارییەکانیان ھەڵسەنگێنم. گەر دەزانیت بەشدارییەکانیان لە پڕۆژەکە شارەزایی نیشان دەدا بۆ ماوەیەکی کاتی پێیان بدە و دواتر بیکە بە ھەمیشەیی. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٣٠، ٤ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] خۆم پێشنیار دەکەم بۆ ماوەیەکی کاتی مافەکەم بدرێتە و دواتر ھەڵسەنگاندن بۆ بەکارھێنانی مافەکە لەلایەن منەوە بکرێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٢:٥١، ٤ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]ە [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٤:١١، ٥ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) :::::::: {{وب|Hivja}} {{کرا}} تەنیا بۆ ماوەی ٦ شەش مانگ تا بزانین چۆن دەبێت. بەس تکایە ھەموو پەڕگەیەکی ھەموو داواکارییەک بار مەکە و بەپێی ڕێنمایییەکان بجووڵێوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٥:٢٦، ٥ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::: {{وب|Sakura emad}} ببوورە، نەمزانیبوو و بە ھیواین زوو چاک ببیتەوە. جارێ پشوو بدە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٥:٢٦، ٥ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) ====[[بەکارھێنەر:Saad Goran]]==== * {{دمب|1=Saad Goran}} :سڵاو، دەمەوێت دووبارە ئەم مافە وەربگرم. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ١٩:٣٦، ٣ی ئایاری ٢٠٢٥ (UTC) ====[[بەکارھێنەر:Hivja]]==== * {{دمب|1=Hivja}} :مافی بارکەری من [[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja#خەریکە مافی uploader بەسەر دەچێت|کاتی بەسەر چوو]] و چیتر پێم نەماوە، تکایە مافەکەم پێ بدەنەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٣٠، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٣٠، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٣١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ببوورە، من ئەم مافە نادەم چونکە شارەزایییەکی وام لە مۆڵەت و مافی لەبەرگرتنەوە نییە و بارکەرانی ئێرەش ماڵیان ئاوا بێت ئێرەیان پڕ کردووە لە وێنەی فەیسبووک! ڕەنگە Kushared بتوانێت یەکلاییی بکاتەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١١:٢٨، ٢١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] مافەکەت پێشتر دابوومێ و دەکرێ سەیری پەڕگە بارکراوەکانم بکەیت و بزانی شتی هەڵەم بار کردووە یا نا. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:١٠، ٢٢ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:١٠، ٢٢ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] نە، سەیری پەڕگەکانی ئێوەشم ھەر نەکردووە. دواتر، ھەڵەتان کردبێ، پێتان دەڵێم. نەوەڵا ھیچ نەبووە، بەس ھەر خۆم کەسێکی دروست نیم تا ئەم مافە بدەمە بەکارھێنەران. ڕاستییەکەی پێشتریش لە ناچاری داومە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٣:٢٨، ٢٢ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] زۆر باشە، بزانین Kushared دەڵێ چی، سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٢٨، ٢٢ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::سڵاو @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] سەیری پەڕگەکانتم کرد و بە ئدازەیەکی باش بەکارهێناوە. مافەکەت پێدرایەوە، بژیت. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٩:١٣، ٢٧ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ====[[بەکارھێنەر:Zemen]]==== * {{دمب|1=Zemen}} :داوای ئەم مافە دەکەم بۆ زیادکردنی وێنەیەک بۆ پەڕەی بەکارھێنەرییەکەم، ڕەنگە لە داھاتووشدا پێویستم پێی بێ، دەشتوانن بە کاتی پێمی بدەن. نامەوێت بۆ پەڕگەیەکی تایبەت بە پەڕەکەم لەم ویکییە لە کامنز وێنەکە ئەپلۆد بکەم. سپاس. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٩:١١، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 6ilqc6n5yryfof41bm3bwi9xplf2kow 1592183 1592126 2026-06-19T21:06:56Z Tessla 41338 /* بەکارھێنەر:Zemen */ وەڵامدانەوە 1592183 wikitext text/x-wiki <noinclude> <!-- بۆ ئەوی لە پەڕەی سەرەکی دەرنەکەوێت، چونکە ھەر پەڕەیەک کە تایبەتە بە مافەکان ئەمەی ھەیە و ھەموویشی وەک سپام وایە لە پەڕەی سەرەکی و بۆ پەرەکە باش نییە --> {{داواکارییەکانی مافەکان}}<br> {{ھۆشدار|بۆ بەڕێوەبەران بەپێی ئەم سیاسەتەی لە دیوەخان پەسەندکرا[https://w.wiki/4K4D [(بینین)<nowiki>]</nowiki>]، چیتر بەکارھێنەرانی نوێ نابنە خاوەنی مافی بارکەر تا بەشدارییەکی بەرچاویان لە [[ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە|پڕۆژەی بارکردنی پەڕگە]] دەبێت و شارەزایی لە مافی بارکەر نیشان دەدەن، بەڕێوەبەرێک بەپێی بەشدارییەکانی بەکارھێنەرێک مافەکە دەبەخشێت.}} </noinclude> === {{anchor|بارکەر}}بارکەر === {{وپ:دم/ژێرپەڕە|قەدبڕ=ب|ژێرپەڕە=بارکەر|ھۆشدار=<noinclude>تکایە سەرەتا [[ویکیپیدیا:بارکەرەکان]] بخوێنەرەوە. بۆ وەرگرتنی ئەم مافە دەبێت بەکارھێنەرێکی چالاک بیت لە نووسینەوەی ئەو وتارانەی پێویستییان بە پەڕگەی نائازاد ھەیە.</noinclude>}} ====[[بەکارھێنەر:Gejeluk]]==== * {{دمب|1=Gejeluk}} :'''ھۆکارەکان''': * لەکاتی دانانی وتارەکانا، زۆربەی کات پەڕگەی سەر وتارەکان نائازادن و بۆ بارکردنیان پێویستیم بەم مافە دەبێت. * زیادکردنی پەڕگە بۆ وتارە بێپەڕگەکان. * بەشدارییەکی باشم لە [https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%8C_%D9%BE%DB%95%DA%95%DA%AF%DB%95/%D8%A8%DB%95%D8%B4%DB%8C_%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C پڕۆژەکە] ھەیە. [[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#123524">'''<span style="font-size:14px">گێژەڵووک</span>'''</span>]] ^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|'''<span style="color:#990000">وتووێژ🪐</span>''']]} ‏١٢:٠٥، ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) *:@[[بەکارھێنەر:Gejeluk|Gejeluk]] {{کرا|کرا بۆ شەش مانگ}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٢:٣٩، ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) ====[[بەکارھێنەر:Bilalinfo]]==== * {{دمب|1=Bilalinfo}} :من وتاری زۆر لەسەر فیلم، دراما، ئەلبوومی مۆسیقا هتد درووست دەکەم و پێویستم بەو مافەیە [[بەکارھێنەر:Bilalinfo|Bilalinfo]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Bilalinfo|لێدوان]]) ‏٢٢:٤٨، ٢١ی تەممووزی ٢٠٢٣ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Bilalinfo|Bilalinfo]]: {{کرا}} بۆ ماوەی''' سێ مانگ''' [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٧:٥٦، ٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) ====[[بەکارھێنەر:Saad Goran]]==== * {{دمب|1=Saad Goran}} :سڵاو، بە ڕوخسەتتان دەمەوێت ئەم مافە وەربگرم، ئەمەش لەبەر: * زۆری وتارانەی کە زیادیان دەکەم یان زیاد کراون و بەبێ پەرگەن. * نەبوونیان لە ماڵپەڕی [[دەنگی ئەمریکا]]، ئەو کاتە ناچار دەبێت وتارەکان بەبێ پەڕگە جێ بێڵم. * ھەروەھا لەبەر ئاسانتر ناسینەوەی: (کەسایەتی، پۆستەری فیلم و زنجیرە ...ھتد). * کاتێک وتارێک زیاد دەکەم، دەمەوێت ڕاستەوخۆ پەڕگەشی لەگەڵدا زیاد بکەم، ھەم بۆ ئاشناتربوونی وتارەکە، ھەم بۆ باشتربوونی خودی وتارەکە. :لەگەڵ ڕێزدا [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ‏١١:٤٤، ١٢ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]]: سەرەتا پێویستە چەندجارێک بۆ ئاشنابوونی بارکردن بەشداری [[ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە/بەشی داواکاری|ئێرە]] بکەیت، و پاشان مافەکە دەدرێت پێت. بەڵام ئەوە لەکاتێک دا باشە کە بارکەرانی ویکی چالاک بن، لە ئێستادا هەڵە نەبم تەنیا من چالاکم بۆ بارکردن، منیش ناتوانم بەردەوام خەریکی بارکردنی پەڕگە بم. بۆیە دەمەوێت بەڕێوەبەر [[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura]] شتێک بڵێت لەم بارەیەوە کە ئایا ڕاستەوخۆ مافەکەت پێ ببەخشین یان دەبێت بەشداری پڕۆژەکە بکەیت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ‏١٢:٤٥، ١٢ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] خۆی کاتی خۆی ئەو سیاسەتەمان بۆیە دانا کە بەکارھێنەر سەرەتا لە پڕۆژە ئەندام بێت ئینجا مافی پێ بدرێت تا بزانین شارەزاییە یان نا، گەرنا شارەزایی پەیدا بکات، گەر کاک @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] شارەزایی ھەیە، و دەتوانێت پێت بڵێت مافەکە چۆن بەکاردێت ئەتوانیت پێی بدەیت کێشەمان نییە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٦:٢٠، ١٢ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) ::::سڵاو @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]]، دەتوانیت پێم بڵێیت شارەزاییت هەیە لە بارکردن و شێوازەکانی؟ '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ‏١٧:٢٠، ١٢ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) ::::: سڵاو {{وب|Tessla}} ڕاستییەکەی بە حوکمی ئەوەی تەنیا پەڕگەی زۆرم لە کۆمنز بار کردووە، بەس لەوێ شارەزاییم تێیدا ھەیە، ئەگەر عەزیەت نەبێت دەتوانن شێوازەکەیم پێ بڵێن، یەک جار شتێک ئەنجام بدەم، ئیتر بۆم دووبارە و ئاسان دەبێتەوە.[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ‏١٨:٣٣، ١٢ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]]: کێشە نییە، من ئێستا مافەکەت بەشێوەیەکی کاتی بۆ ماوەی مانگێک پێ دەبەخشم، خۆم سەیری شێوازی بارکردنەکەت دەکەم تا بزانم چۆنە. هەڵبەت فێرکارییەکم لە پەڕەی لێدوانەکەت داناوە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ‏١١:٢٨، ١٣ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) ::::::: {{وب|Tessla}} زۆر چاکە، سەیری دەکەم. :::::::: سڵاو [[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]، [[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] سەرەتا سوپاستان دەکەم بە ڕازیبوون بە پێدانی مۆڵەتی بارکردن بۆ مانگێک، ئێستا مۆڵەتەکەم تەواو بووە، داواکارم لە بەڕێزتان دیسان مۆڵەتی ئەم مافەم پێ ببەخشنەوە. ئەو پەڕگانەی کە لەو ماوەیە بارم کردوون: ([[ناھید (فیلمی ٢٠١٥)|١]]، [[ڕسوایی ٢|٢]]، [[پێڵاو لە پێیەکانیەتی (دەمرم من)|٣]]، [[پێڵاو لە پێیەکانیەتی (ئەلبووم)|٤]]، [[ماجان|٥]]، [[عەلیشان (فیلم)|٦]]، [[پەیام ئیبراھیم|٧]]). <!-- داڕێژە:واژوونەکراو --><small class="autosigned">—&nbsp;ئەم لێدوانە لەلایەن [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] [[ویکیپیدیا:واژوو|واژوونەکراوە]]. ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran#top|لێدوان]] • [[تایبەت:بەشدارییەکان/Saad Goran|بەشدارییەکان]]) ٠٧:٣٢، ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC)</small> ====[[بەکارھێنەر:Hivja]]==== * {{دمب|1=Hivja}} :{{وب|Aram}} بۆ بارکردنی ھەندێک پەڕگە پێویستم بەو مافە ھەیە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٥٨، ٣ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) :: {{وب|Sakura emad}} تکایە یەکلاییی دەکەنەوە؟ من کەسێکی باش نیم تا ئەم مافە بدەم یان نا. ئێوە ئەزموونێکتان لێی ھەیە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٨:٢٤، ٤ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] لەسەرەوە [[پەڕگە:Imageیس.png|وێنۆک]] ئەمە سیاسەتەکەیە: [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:١٩، ٤ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) :::: {{وب|Sakura emad}} ھەر لەبەر ئەوە بانگم کردیت؛ تۆ کەسێکی دیاری ئەو پڕۆژەیەیت. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢١:٢٥، ٤ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) :::::بەڵێ بەڵام لەبەر نەخۆشیم ناتوانم بەشدارییەکانیان ھەڵسەنگێنم. گەر دەزانیت بەشدارییەکانیان لە پڕۆژەکە شارەزایی نیشان دەدا بۆ ماوەیەکی کاتی پێیان بدە و دواتر بیکە بە ھەمیشەیی. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٣٠، ٤ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] خۆم پێشنیار دەکەم بۆ ماوەیەکی کاتی مافەکەم بدرێتە و دواتر ھەڵسەنگاندن بۆ بەکارھێنانی مافەکە لەلایەن منەوە بکرێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٢:٥١، ٤ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]ە [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٤:١١، ٥ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) :::::::: {{وب|Hivja}} {{کرا}} تەنیا بۆ ماوەی ٦ شەش مانگ تا بزانین چۆن دەبێت. بەس تکایە ھەموو پەڕگەیەکی ھەموو داواکارییەک بار مەکە و بەپێی ڕێنمایییەکان بجووڵێوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٥:٢٦، ٥ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::: {{وب|Sakura emad}} ببوورە، نەمزانیبوو و بە ھیواین زوو چاک ببیتەوە. جارێ پشوو بدە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٥:٢٦، ٥ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) ====[[بەکارھێنەر:Saad Goran]]==== * {{دمب|1=Saad Goran}} :سڵاو، دەمەوێت دووبارە ئەم مافە وەربگرم. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ١٩:٣٦، ٣ی ئایاری ٢٠٢٥ (UTC) ====[[بەکارھێنەر:Hivja]]==== * {{دمب|1=Hivja}} :مافی بارکەری من [[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja#خەریکە مافی uploader بەسەر دەچێت|کاتی بەسەر چوو]] و چیتر پێم نەماوە، تکایە مافەکەم پێ بدەنەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٣٠، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٣٠، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٣١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ببوورە، من ئەم مافە نادەم چونکە شارەزایییەکی وام لە مۆڵەت و مافی لەبەرگرتنەوە نییە و بارکەرانی ئێرەش ماڵیان ئاوا بێت ئێرەیان پڕ کردووە لە وێنەی فەیسبووک! ڕەنگە Kushared بتوانێت یەکلاییی بکاتەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١١:٢٨، ٢١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] مافەکەت پێشتر دابوومێ و دەکرێ سەیری پەڕگە بارکراوەکانم بکەیت و بزانی شتی هەڵەم بار کردووە یا نا. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:١٠، ٢٢ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:١٠، ٢٢ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] نە، سەیری پەڕگەکانی ئێوەشم ھەر نەکردووە. دواتر، ھەڵەتان کردبێ، پێتان دەڵێم. نەوەڵا ھیچ نەبووە، بەس ھەر خۆم کەسێکی دروست نیم تا ئەم مافە بدەمە بەکارھێنەران. ڕاستییەکەی پێشتریش لە ناچاری داومە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٣:٢٨، ٢٢ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] زۆر باشە، بزانین Kushared دەڵێ چی، سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٢٨، ٢٢ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::سڵاو @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] سەیری پەڕگەکانتم کرد و بە ئدازەیەکی باش بەکارهێناوە. مافەکەت پێدرایەوە، بژیت. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٩:١٣، ٢٧ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ====[[بەکارھێنەر:Zemen]]==== * {{دمب|1=Zemen}} :داوای ئەم مافە دەکەم بۆ زیادکردنی وێنەیەک بۆ پەڕەی بەکارھێنەرییەکەم، ڕەنگە لە داھاتووشدا پێویستم پێی بێ، دەشتوانن بە کاتی پێمی بدەن. نامەوێت بۆ پەڕگەیەکی تایبەت بە پەڕەکەم لەم ویکییە لە کامنز وێنەکە ئەپلۆد بکەم. سپاس. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٩:١١، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]]: سڵاو، بەستەری وێنەکەم بۆ بنێرە بزانم شایەنی ئەوەیە لە ناوخۆی ویکیپیدیا بار بکرێت یاخوود ناکرێت. بۆ بارکردنی یەک پەڕگە لەئێستا مافپێدان گونجاو نییە. گەر دەزانیت وێنەکەت ئازادە و کێشەی نییە، ئەوا هەر لە کۆمنز باری بکە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢١:٠٦، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 3v2slujvndmhr6d1swc0bnhh8mph6ag 1592198 1592183 2026-06-19T21:43:46Z Zemen 40346 /* بەکارھێنەر:Zemen */ وەڵامدانەوە 1592198 wikitext text/x-wiki <noinclude> <!-- بۆ ئەوی لە پەڕەی سەرەکی دەرنەکەوێت، چونکە ھەر پەڕەیەک کە تایبەتە بە مافەکان ئەمەی ھەیە و ھەموویشی وەک سپام وایە لە پەڕەی سەرەکی و بۆ پەرەکە باش نییە --> {{داواکارییەکانی مافەکان}}<br> {{ھۆشدار|بۆ بەڕێوەبەران بەپێی ئەم سیاسەتەی لە دیوەخان پەسەندکرا[https://w.wiki/4K4D [(بینین)<nowiki>]</nowiki>]، چیتر بەکارھێنەرانی نوێ نابنە خاوەنی مافی بارکەر تا بەشدارییەکی بەرچاویان لە [[ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە|پڕۆژەی بارکردنی پەڕگە]] دەبێت و شارەزایی لە مافی بارکەر نیشان دەدەن، بەڕێوەبەرێک بەپێی بەشدارییەکانی بەکارھێنەرێک مافەکە دەبەخشێت.}} </noinclude> === {{anchor|بارکەر}}بارکەر === {{وپ:دم/ژێرپەڕە|قەدبڕ=ب|ژێرپەڕە=بارکەر|ھۆشدار=<noinclude>تکایە سەرەتا [[ویکیپیدیا:بارکەرەکان]] بخوێنەرەوە. بۆ وەرگرتنی ئەم مافە دەبێت بەکارھێنەرێکی چالاک بیت لە نووسینەوەی ئەو وتارانەی پێویستییان بە پەڕگەی نائازاد ھەیە.</noinclude>}} ====[[بەکارھێنەر:Gejeluk]]==== * {{دمب|1=Gejeluk}} :'''ھۆکارەکان''': * لەکاتی دانانی وتارەکانا، زۆربەی کات پەڕگەی سەر وتارەکان نائازادن و بۆ بارکردنیان پێویستیم بەم مافە دەبێت. * زیادکردنی پەڕگە بۆ وتارە بێپەڕگەکان. * بەشدارییەکی باشم لە [https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%8C_%D9%BE%DB%95%DA%95%DA%AF%DB%95/%D8%A8%DB%95%D8%B4%DB%8C_%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C پڕۆژەکە] ھەیە. [[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#123524">'''<span style="font-size:14px">گێژەڵووک</span>'''</span>]] ^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|'''<span style="color:#990000">وتووێژ🪐</span>''']]} ‏١٢:٠٥، ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) *:@[[بەکارھێنەر:Gejeluk|Gejeluk]] {{کرا|کرا بۆ شەش مانگ}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٢:٣٩، ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) ====[[بەکارھێنەر:Bilalinfo]]==== * {{دمب|1=Bilalinfo}} :من وتاری زۆر لەسەر فیلم، دراما، ئەلبوومی مۆسیقا هتد درووست دەکەم و پێویستم بەو مافەیە [[بەکارھێنەر:Bilalinfo|Bilalinfo]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Bilalinfo|لێدوان]]) ‏٢٢:٤٨، ٢١ی تەممووزی ٢٠٢٣ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Bilalinfo|Bilalinfo]]: {{کرا}} بۆ ماوەی''' سێ مانگ''' [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٧:٥٦، ٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) ====[[بەکارھێنەر:Saad Goran]]==== * {{دمب|1=Saad Goran}} :سڵاو، بە ڕوخسەتتان دەمەوێت ئەم مافە وەربگرم، ئەمەش لەبەر: * زۆری وتارانەی کە زیادیان دەکەم یان زیاد کراون و بەبێ پەرگەن. * نەبوونیان لە ماڵپەڕی [[دەنگی ئەمریکا]]، ئەو کاتە ناچار دەبێت وتارەکان بەبێ پەڕگە جێ بێڵم. * ھەروەھا لەبەر ئاسانتر ناسینەوەی: (کەسایەتی، پۆستەری فیلم و زنجیرە ...ھتد). * کاتێک وتارێک زیاد دەکەم، دەمەوێت ڕاستەوخۆ پەڕگەشی لەگەڵدا زیاد بکەم، ھەم بۆ ئاشناتربوونی وتارەکە، ھەم بۆ باشتربوونی خودی وتارەکە. :لەگەڵ ڕێزدا [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ‏١١:٤٤، ١٢ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]]: سەرەتا پێویستە چەندجارێک بۆ ئاشنابوونی بارکردن بەشداری [[ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە/بەشی داواکاری|ئێرە]] بکەیت، و پاشان مافەکە دەدرێت پێت. بەڵام ئەوە لەکاتێک دا باشە کە بارکەرانی ویکی چالاک بن، لە ئێستادا هەڵە نەبم تەنیا من چالاکم بۆ بارکردن، منیش ناتوانم بەردەوام خەریکی بارکردنی پەڕگە بم. بۆیە دەمەوێت بەڕێوەبەر [[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura]] شتێک بڵێت لەم بارەیەوە کە ئایا ڕاستەوخۆ مافەکەت پێ ببەخشین یان دەبێت بەشداری پڕۆژەکە بکەیت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ‏١٢:٤٥، ١٢ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] خۆی کاتی خۆی ئەو سیاسەتەمان بۆیە دانا کە بەکارھێنەر سەرەتا لە پڕۆژە ئەندام بێت ئینجا مافی پێ بدرێت تا بزانین شارەزاییە یان نا، گەرنا شارەزایی پەیدا بکات، گەر کاک @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] شارەزایی ھەیە، و دەتوانێت پێت بڵێت مافەکە چۆن بەکاردێت ئەتوانیت پێی بدەیت کێشەمان نییە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٦:٢٠، ١٢ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) ::::سڵاو @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]]، دەتوانیت پێم بڵێیت شارەزاییت هەیە لە بارکردن و شێوازەکانی؟ '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ‏١٧:٢٠، ١٢ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) ::::: سڵاو {{وب|Tessla}} ڕاستییەکەی بە حوکمی ئەوەی تەنیا پەڕگەی زۆرم لە کۆمنز بار کردووە، بەس لەوێ شارەزاییم تێیدا ھەیە، ئەگەر عەزیەت نەبێت دەتوانن شێوازەکەیم پێ بڵێن، یەک جار شتێک ئەنجام بدەم، ئیتر بۆم دووبارە و ئاسان دەبێتەوە.[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ‏١٨:٣٣، ١٢ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]]: کێشە نییە، من ئێستا مافەکەت بەشێوەیەکی کاتی بۆ ماوەی مانگێک پێ دەبەخشم، خۆم سەیری شێوازی بارکردنەکەت دەکەم تا بزانم چۆنە. هەڵبەت فێرکارییەکم لە پەڕەی لێدوانەکەت داناوە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ‏١١:٢٨، ١٣ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) ::::::: {{وب|Tessla}} زۆر چاکە، سەیری دەکەم. :::::::: سڵاو [[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]، [[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] سەرەتا سوپاستان دەکەم بە ڕازیبوون بە پێدانی مۆڵەتی بارکردن بۆ مانگێک، ئێستا مۆڵەتەکەم تەواو بووە، داواکارم لە بەڕێزتان دیسان مۆڵەتی ئەم مافەم پێ ببەخشنەوە. ئەو پەڕگانەی کە لەو ماوەیە بارم کردوون: ([[ناھید (فیلمی ٢٠١٥)|١]]، [[ڕسوایی ٢|٢]]، [[پێڵاو لە پێیەکانیەتی (دەمرم من)|٣]]، [[پێڵاو لە پێیەکانیەتی (ئەلبووم)|٤]]، [[ماجان|٥]]، [[عەلیشان (فیلم)|٦]]، [[پەیام ئیبراھیم|٧]]). <!-- داڕێژە:واژوونەکراو --><small class="autosigned">—&nbsp;ئەم لێدوانە لەلایەن [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] [[ویکیپیدیا:واژوو|واژوونەکراوە]]. ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran#top|لێدوان]] • [[تایبەت:بەشدارییەکان/Saad Goran|بەشدارییەکان]]) ٠٧:٣٢، ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC)</small> ====[[بەکارھێنەر:Hivja]]==== * {{دمب|1=Hivja}} :{{وب|Aram}} بۆ بارکردنی ھەندێک پەڕگە پێویستم بەو مافە ھەیە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٥٨، ٣ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) :: {{وب|Sakura emad}} تکایە یەکلاییی دەکەنەوە؟ من کەسێکی باش نیم تا ئەم مافە بدەم یان نا. ئێوە ئەزموونێکتان لێی ھەیە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٨:٢٤، ٤ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] لەسەرەوە [[پەڕگە:Imageیس.png|وێنۆک]] ئەمە سیاسەتەکەیە: [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:١٩، ٤ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) :::: {{وب|Sakura emad}} ھەر لەبەر ئەوە بانگم کردیت؛ تۆ کەسێکی دیاری ئەو پڕۆژەیەیت. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢١:٢٥، ٤ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) :::::بەڵێ بەڵام لەبەر نەخۆشیم ناتوانم بەشدارییەکانیان ھەڵسەنگێنم. گەر دەزانیت بەشدارییەکانیان لە پڕۆژەکە شارەزایی نیشان دەدا بۆ ماوەیەکی کاتی پێیان بدە و دواتر بیکە بە ھەمیشەیی. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٣٠، ٤ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] خۆم پێشنیار دەکەم بۆ ماوەیەکی کاتی مافەکەم بدرێتە و دواتر ھەڵسەنگاندن بۆ بەکارھێنانی مافەکە لەلایەن منەوە بکرێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٢:٥١، ٤ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]ە [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٤:١١، ٥ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) :::::::: {{وب|Hivja}} {{کرا}} تەنیا بۆ ماوەی ٦ شەش مانگ تا بزانین چۆن دەبێت. بەس تکایە ھەموو پەڕگەیەکی ھەموو داواکارییەک بار مەکە و بەپێی ڕێنمایییەکان بجووڵێوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٥:٢٦، ٥ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::: {{وب|Sakura emad}} ببوورە، نەمزانیبوو و بە ھیواین زوو چاک ببیتەوە. جارێ پشوو بدە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٥:٢٦، ٥ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) ====[[بەکارھێنەر:Saad Goran]]==== * {{دمب|1=Saad Goran}} :سڵاو، دەمەوێت دووبارە ئەم مافە وەربگرم. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ١٩:٣٦، ٣ی ئایاری ٢٠٢٥ (UTC) ====[[بەکارھێنەر:Hivja]]==== * {{دمب|1=Hivja}} :مافی بارکەری من [[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja#خەریکە مافی uploader بەسەر دەچێت|کاتی بەسەر چوو]] و چیتر پێم نەماوە، تکایە مافەکەم پێ بدەنەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٣٠، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٣٠، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٣١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ببوورە، من ئەم مافە نادەم چونکە شارەزایییەکی وام لە مۆڵەت و مافی لەبەرگرتنەوە نییە و بارکەرانی ئێرەش ماڵیان ئاوا بێت ئێرەیان پڕ کردووە لە وێنەی فەیسبووک! ڕەنگە Kushared بتوانێت یەکلاییی بکاتەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١١:٢٨، ٢١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] مافەکەت پێشتر دابوومێ و دەکرێ سەیری پەڕگە بارکراوەکانم بکەیت و بزانی شتی هەڵەم بار کردووە یا نا. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:١٠، ٢٢ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:١٠، ٢٢ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] نە، سەیری پەڕگەکانی ئێوەشم ھەر نەکردووە. دواتر، ھەڵەتان کردبێ، پێتان دەڵێم. نەوەڵا ھیچ نەبووە، بەس ھەر خۆم کەسێکی دروست نیم تا ئەم مافە بدەمە بەکارھێنەران. ڕاستییەکەی پێشتریش لە ناچاری داومە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٣:٢٨، ٢٢ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] زۆر باشە، بزانین Kushared دەڵێ چی، سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٢٨، ٢٢ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::سڵاو @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] سەیری پەڕگەکانتم کرد و بە ئدازەیەکی باش بەکارهێناوە. مافەکەت پێدرایەوە، بژیت. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٩:١٣، ٢٧ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ====[[بەکارھێنەر:Zemen]]==== * {{دمب|1=Zemen}} :داوای ئەم مافە دەکەم بۆ زیادکردنی وێنەیەک بۆ پەڕەی بەکارھێنەرییەکەم، ڕەنگە لە داھاتووشدا پێویستم پێی بێ، دەشتوانن بە کاتی پێمی بدەن. نامەوێت بۆ پەڕگەیەکی تایبەت بە پەڕەکەم لەم ویکییە لە کامنز وێنەکە ئەپلۆد بکەم. سپاس. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٩:١١، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]]: سڵاو، بەستەری وێنەکەم بۆ بنێرە بزانم شایەنی ئەوەیە لە ناوخۆی ویکیپیدیا بار بکرێت یاخوود ناکرێت. بۆ بارکردنی یەک پەڕگە لەئێستا مافپێدان گونجاو نییە. گەر دەزانیت وێنەکەت ئازادە و کێشەی نییە، ئەوا هەر لە کۆمنز باری بکە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢١:٠٦، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] پێدانی مافەکە بە تایبەت بۆ ئەو تاکە پەڕگەیە لەبیر بکە. سیاسەتەکانم خوێندوەتەوە و باش شارەزام، لە داھاتووا چالاک دەبمەوە و پێویستم بەم مافە دەبێت. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢١:٤٣، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) nbslsp88k7840j66icunu9h5inyxxwk 1 149507 1592287 1408597 2026-06-20T03:36:37Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1592287 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 1 بەستەری دەرەکیی [[دابەشکراوەی لینوکس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=597825 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20171203075203/http://manjaro.github.io/New-Security-Policy-Report/ بۆ https://manjaro.github.io/New-Security-Policy-Report/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٢:٣٥، ٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[دابەشکراوەی لینوکس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=743228 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181003201630/http://swift.siphos.be/linux_sea/whatislinux.html بۆ http://swift.siphos.be/linux_sea/whatislinux.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٠:٠٤، ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[دابەشکراوەی لینوکس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=828149 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110817004510/http://www.debian.org/doc/manuals/project-history/ch-releases.en.html بۆ https://www.debian.org/doc/manuals/project-history/ch-releases.en.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٢:٢١، ٢٤ی ئابی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٤ بەستەری دەرەکیی [[دابەشکراوەی لینوکس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=842678 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110817004510/http://www.debian.org/doc/manuals/project-history/ch-releases.en.html بۆ https://www.debian.org/doc/manuals/project-history/ch-releases.en.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181003201630/http://swift.siphos.be/linux_sea/whatislinux.html بۆ http://swift.siphos.be/linux_sea/whatislinux.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150523070604/https://blog.mandriva.com/en/2012/05/17/mandriva-linux-will-return-to-the-community/ بۆ http://blog.mandriva.com/en/2012/05/17/mandriva-linux-will-return-to-the-community/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20171203075203/http://manjaro.github.io/New-Security-Policy-Report/ بۆ https://manjaro.github.io/New-Security-Policy-Report/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٣:٥٠، ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[دابەشکراوەی لینوکس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1197673 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120728140140/http://oldlinux.org/Linux.old/docs/lu9-All_you_need_to_know_about-The_early_history_of_Linux_part_2.pdf بۆ http://oldlinux.org/Linux.old/docs/lu9-All_you_need_to_know_about-The_early_history_of_Linux_part_2.pdf زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٢:١٦، ١٠ی ئازاری ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[دابەشکراوەی لینوکس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1324040 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120728140140/http://oldlinux.org/Linux.old/docs/lu9-All_you_need_to_know_about-The_early_history_of_Linux_part_2.pdf بۆ http://oldlinux.org/Linux.old/docs/lu9-All_you_need_to_know_about-The_early_history_of_Linux_part_2.pdf زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ https://manjaro.github.io/New-Security-Policy-Report/ تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:١٨، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[دابەشکراوەی لینوکس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1371540 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110817004510/http://www.debian.org/doc/manuals/project-history/ch-releases.en.html بۆ https://www.debian.org/doc/manuals/project-history/ch-releases.en.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٥:٣٠، ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[دابەشکراوەی لینوکس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1408596 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110817004510/http://www.debian.org/doc/manuals/project-history/ch-releases.en.html بۆ https://www.debian.org/doc/manuals/project-history/ch-releases.en.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٠:١٢، ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[دابەشکراوەی لینوکس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1592286 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110424061731/http://www.gnu.org/distros/common-distros.html بۆ https://www.gnu.org/distros/common-distros.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٣:٣٦، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 2nag6ustr4q267j6p9neg4bzs538aen 1 150335 1592279 868079 2026-06-20T03:19:35Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1592279 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 2 بەستەری دەرەکیی [[خەونی پاشا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=601591 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160329120501/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/14114/snsd-jessica-to-sing-ost-for-the-kings-dream بۆ http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/14114/snsd-jessica-to-sing-ost-for-the-kings-dream زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160329140205/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/15983/video-snsd-jessicas-hearts-way-mv-for-the-kings-dream-released بۆ http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/15983/video-snsd-jessicas-hearts-way-mv-for-the-kings-dream-released زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٤:٣٣، ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خەونی پاشا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=842641 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160329140205/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/15983/video-snsd-jessicas-hearts-way-mv-for-the-kings-dream-released بۆ http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/15983/video-snsd-jessicas-hearts-way-mv-for-the-kings-dream-released زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٣:٣٩، ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خەونی پاشا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=868078 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160329120501/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/14114/snsd-jessica-to-sing-ost-for-the-kings-dream بۆ http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/14114/snsd-jessica-to-sing-ost-for-the-kings-dream زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٨:٤٤، ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خەونی پاشا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1592278 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20141217131630/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/Article.aspx?aid=2958967 بۆ http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2958967 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٣:١٩، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) rbygf2fghny4ln11b5xcf9il24rhcan 0 152879 1592365 1371384 2026-06-20T11:17:55Z 1silent scientist 51740 /* ئەمانەش ببینە */ 1592365 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = حەمک | ناوی_خۆماڵی = Hamk | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[گوند]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای چەمچەماڵ]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی تەکیەی جەباری]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = 494 | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''حەمک''' گوندێکە، کەوتووەتە [[ناحیەی تەکیەی جەباری]]، [[قەزای چەمچەماڵ]]، [[پارێزگای سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = پێڕستی گوندەکانی باشوور | ناونیشان = http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf |date=تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ }}</ref><ref>http://kurdipedia.org/?q=20150921014425127062&lng=3</ref> == ناو == * ناوی حەمک لە ووشەی (حەمکە)وە ھاتبێت کە بەواتای زۆر دێت. == جوگرافیا == '''حەمک''' لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[ھەنارەی محەمەد سەعید]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[پاریاوڵە]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[قەڵاوێژ]] لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[پویزڵ]].<ref>http://wikimapia.org/</ref><ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ووڵاتەکەت بناسە | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/وڵاتەکەت-باشتر-بناسە/ | نووسەر = جەمیل ڕۆژبەیانی |زمان = کوردی}}</ref> == مێژوو == [[شەڕی حەمک]] لە ١٧ی ئایاری ١٩٨٢، لەم گوندەدا لە نێوان پێشمەرگەکانی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] و ھێزەکانی [[عێراقی بەعس]]دا ڕوویدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=شەڕی حەمک|ناونیشان=https://plus4.co/ku/detail/622}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[گوندەکانی پارێزگای سلێمانی]]<ref>https://books.google.iq/books?</ref> * [[مامە ڕیشە]] {{گوندەکانی قەزای چەمچەماڵ}} == پەراوێزەکان == {{پەراوێز}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:گوندەکانی سلێمانی]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] dwx0dr84wgqys9nm4n0t8iohujx4o9g 828 153653 1592274 1221896 2026-06-20T01:41:06Z Uzume 637 Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/enwiki/Q16914835|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]] 1592274 Scribunto text/plain require ('strict'); local p = {} p.trim = function(frame) return mw.text.trim(frame.args[1] or "") end p.sentence = function (frame) -- {{lc:}} is strip-marker safe, string.lower is not. frame.args[1] = frame:callParserFunction('lc', frame.args[1]) return p.ucfirst(frame) end p.ucfirst = function (frame) local s = frame.args[1]; if not s or '' == s or s:match ('^%s+$') then -- when <s> is nil, empty, or only whitespace return s; -- abandon because nothing to do end s = mw.text.trim( frame.args[1] or "" ) local s1 = "" local prefix_patterns_t = { -- sequence of prefix patterns '^\127[^\127]*UNIQ%-%-%a+%-%x+%-QINU[^\127]*\127', -- stripmarker '^([%*;:#]+)', -- various list markup '^(\'\'\'*)', -- bold / italic markup '^(%b<>)', -- html-like tags because some templates render these '^(&%a+;)', -- html character entities because some templates render these '^(&#%d+;)', -- html numeric (decimal) entities because some templates render these '^(&#x%x+;)', -- html numeric (hexadecimal) entities because some templates render these '^(%s+)', -- any whitespace characters '^([%(%)%-%+%?%.%%!~!@%$%^&_={}/`,‘’„“”ʻ|\"\'\\]+)', -- miscellaneous punctuation } local prefixes_t = {}; -- list, bold/italic, and html-like markup, & whitespace saved here local function prefix_strip (s) -- local function to strip prefixes from <s> for _, pattern in ipairs (prefix_patterns_t) do -- spin through <prefix_patterns_t> if s:match (pattern) then -- when there is a match local prefix = s:match (pattern); -- get a copy of the matched prefix table.insert (prefixes_t, prefix); -- save it s = s:sub (prefix:len() + 1); -- remove the prefix from <s> return s, true; -- return <s> without prefix and flag; force restart at top of sequence because misc punct removal can break stripmarker end end return s; -- no prefix found; return <s> with nil flag end local prefix_removed; -- flag; boolean true as long as prefix_strip() finds and removes a prefix repeat -- one by one remove list, bold/italic, html-like markup, whitespace, etc from start of <s> s, prefix_removed = prefix_strip (s); until (not prefix_removed); -- until <prefix_removed> is nil s1 = table.concat (prefixes_t); -- recreate the prefix string for later reattachment local first_text = mw.ustring.match (s, '^%[%[[^%]]+%]%]'); -- extract wikilink at start of string if present; TODO: this can be string.match()? local upcased; if first_text then if first_text:match ('^%[%[[^|]+|[^%]]+%]%]') then -- if <first_text> is a piped link upcased = mw.ustring.match (s, '^%[%[[^|]+|%W*(%w)'); -- get first letter character upcased = mw.ustring.upper (upcased); -- upcase first letter character s = mw.ustring.gsub (s, '^(%[%[[^|]+|%W*)%w', '%1' .. upcased); -- replace else -- here when <first_text> is a wikilink but not a piped link upcased = mw.ustring.match (s, '^%[%[%W*%w'); -- get '[[' and first letter upcased = mw.ustring.upper (upcased); -- upcase first letter character s = mw.ustring.gsub (s, '^%[%[%W*%w', upcased); -- replace; no capture needed here end elseif s:match ('^%[%S+%s+[^%]]+%]') then -- if <s> is a ext link of some sort; must have label text upcased = mw.ustring.match (s, '^%[%S+%s+%W*(%w)'); -- get first letter character upcased = mw.ustring.upper (upcased); -- upcase first letter character s = mw.ustring.gsub (s, '^(%[%S+%s+%W*)%w', '%1' .. upcased); -- replace elseif s:match ('^%[%S+%s*%]') then -- if <s> is a ext link without label text; nothing to do return s1 .. s; -- reattach prefix string (if present) and done else -- <s> is not a wikilink or ext link; assume plain text upcased = mw.ustring.match (s, '^%W*%w'); -- get the first letter character upcased = mw.ustring.upper (upcased); -- upcase first letter character s = mw.ustring.gsub (s, '^%W*%w', upcased); -- replace; no capture needed here end return s1 .. s; -- reattach prefix string (if present) and done end p.title = function (frame) -- http://grammar.yourdictionary.com/capitalization/rules-for-capitalization-in-titles.html -- recommended by The U.S. Government Printing Office Style Manual: -- "Capitalize all words in titles of publications and documents, -- except a, an, the, at, by, for, in, of, on, to, up, and, as, but, or, and nor." local alwayslower = {['a'] = 1, ['an'] = 1, ['the'] = 1, ['and'] = 1, ['but'] = 1, ['or'] = 1, ['for'] = 1, ['nor'] = 1, ['on'] = 1, ['in'] = 1, ['at'] = 1, ['to'] = 1, ['from'] = 1, ['by'] = 1, ['of'] = 1, ['up'] = 1 } local res = '' local s = mw.text.trim( frame.args[1] or "" ) local words = mw.text.split( s, " ") for i, s in ipairs(words) do -- {{lc:}} is strip-marker safe, string.lower is not. s = frame:callParserFunction('lc', s) if i == 1 or alwayslower[s] ~= 1 then s = mw.getContentLanguage():ucfirst(s) end words[i] = s end return table.concat(words, " ") end -- findlast finds the last item in a list -- the first unnamed parameter is the list -- the second, optional unnamed parameter is the list separator (default = comma space) -- returns the whole list if separator not found p.findlast = function(frame) local s = mw.text.trim( frame.args[1] or "" ) local sep = frame.args[2] or "" if sep == "" then sep = ", " end local pattern = ".*" .. sep .. "(.*)" local a, b, last = s:find(pattern) if a then return last else return s end end -- stripZeros finds the first number and strips leading zeros (apart from units) -- e.g "0940" -> "940"; "Year: 0023" -> "Year: 23"; "00.12" -> "0.12" p.stripZeros = function(frame) local s = mw.text.trim(frame.args[1] or "") local n = tonumber( string.match( s, "%d+" ) ) or "" s = string.gsub( s, "%d+", n, 1 ) return s end -- nowiki ensures that a string of text is treated by the MediaWiki software as just a string -- it takes an unnamed parameter and trims whitespace, then removes any wikicode p.nowiki = function(frame) local str = mw.text.trim(frame.args[1] or "") return mw.text.nowiki(str) end -- split splits text at boundaries specified by separator -- and returns the chunk for the index idx (starting at 1) -- #invoke:String2 |split |text |separator |index |true/false -- #invoke:String2 |split |txt=text |sep=separator |idx=index |plain=true/false -- if plain is false/no/0 then separator is treated as a Lua pattern - defaults to plain=true p.split = function(frame) local args = frame.args if not(args[1] or args.txt) then args = frame:getParent().args end local txt = args[1] or args.txt or "" if txt == "" then return nil end local sep = (args[2] or args.sep or ""):gsub('"', '') local idx = tonumber(args[3] or args.idx) or 1 local plain = (args[4] or args.plain or "true"):sub(1,1) plain = (plain ~= "f" and plain ~= "n" and plain ~= "0") local splittbl = mw.text.split( txt, sep, plain ) if idx < 0 then idx = #splittbl + idx + 1 end return splittbl[idx] end -- val2percent scans through a string, passed as either the first unnamed parameter or |txt= -- it converts each number it finds into a percentage and returns the resultant string. p.val2percent = function(frame) local args = frame.args if not(args[1] or args.txt) then args = frame:getParent().args end local txt = mw.text.trim(args[1] or args.txt or "") if txt == "" then return nil end local function v2p (x) x = (tonumber(x) or 0) * 100 if x == math.floor(x) then x = math.floor(x) end return x .. "%" end txt = txt:gsub("%d[%d%.]*", v2p) -- store just the string return txt end -- one2a scans through a string, passed as either the first unnamed parameter or |txt= -- it converts each occurrence of 'one ' into either 'a ' or 'an ' and returns the resultant string. p.one2a = function(frame) local args = frame.args if not(args[1] or args.txt) then args = frame:getParent().args end local txt = mw.text.trim(args[1] or args.txt or "") if txt == "" then return nil end txt = txt:gsub(" one ", " a "):gsub("^one", "a"):gsub("One ", "A "):gsub("a ([aeiou])", "an %1"):gsub("A ([aeiou])", "An %1") return txt end -- findpagetext returns the position of a piece of text in a page -- First positional parameter or |text is the search text -- Optional parameter |title is the page title, defaults to current page -- Optional parameter |plain is either true for plain search (default) or false for Lua pattern search -- Optional parameter |nomatch is the return value when no match is found; default is nil p._findpagetext = function(args) -- process parameters local nomatch = args.nomatch or "" if nomatch == "" then nomatch = nil end -- local text = mw.text.trim(args[1] or args.text or "") if text == "" then return nil end -- local title = args.title or "" local titleobj if title == "" then titleobj = mw.title.getCurrentTitle() else titleobj = mw.title.new(title) end -- local plain = args.plain or "" if plain:sub(1, 1) == "f" then plain = false else plain = true end -- get the page content and look for 'text' - return position or nomatch local content = titleobj and titleobj:getContent() return content and mw.ustring.find(content, text, 1, plain) or nomatch end p.findpagetext = function(frame) local args = frame.args local pargs = frame:getParent().args for k, v in pairs(pargs) do args[k] = v end if not (args[1] or args.text) then return nil end -- just the first value return (p._findpagetext(args)) end -- returns the decoded url. Inverse of parser function {{urlencode:val|TYPE}} -- Type is: -- QUERY decodes + to space (default) -- PATH does no extra decoding -- WIKI decodes _ to space p._urldecode = function(url, type) url = url or "" type = (type == "PATH" or type == "WIKI") and type return mw.uri.decode( url, type ) end -- {{#invoke:String2|urldecode|url=url|type=type}} p.urldecode = function(frame) return mw.uri.decode( frame.args.url, frame.args.type ) end -- what follows was merged from [[Module:StringFunc]] -- Argument list helper function, as per [[Module:String]] function p._getParameters( frame_args, arg_list ) local new_args = {}; local index = 1; local value; for i,arg in ipairs( arg_list ) do value = frame_args[arg] if value == nil then value = frame_args[index]; index = index + 1; end new_args[arg] = value; end return new_args; end -- Escape Pattern helper function so that all characters are treated as plain text, as per [[Module:String]] function p._escapePattern( pattern_str ) return mw.ustring.gsub( pattern_str, "([%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]])", "%%%1" ) end -- Helper Function to interpret boolean strings, as per [[Module:String]] function p._getBoolean( boolean_str ) local boolean_value; if type( boolean_str ) == 'string' then boolean_str = boolean_str:lower(); if boolean_str == 'false' or boolean_str == 'no' or boolean_str == '0' or boolean_str == '' then boolean_value = false; else boolean_value = true; end elseif type( boolean_str ) == 'boolean' then boolean_value = boolean_str; else error( 'No boolean value found' ); end return boolean_value end --[[ Strip This function Strips characters from string Usage: {{#invoke:String2|strip|source_string|characters_to_strip|plain_flag}} Parameters source: The string to strip chars: The pattern or list of characters to strip from string, replaced with '' plain: A flag indicating that the chars should be understood as plain text. defaults to true. Leading and trailing whitespace is also automatically stripped from the string. ]] function p.strip( frame ) local new_args = p._getParameters( frame.args, {'source', 'chars', 'plain'} ) local source_str = new_args['source'] or '' local chars = new_args['chars'] or '' or 'characters' source_str = mw.text.trim(source_str) if source_str == '' or chars == '' then return source_str end local l_plain = p._getBoolean( new_args['plain'] or true ) if l_plain then chars = p._escapePattern( chars ) end local result result = mw.ustring.gsub(source_str, "["..chars.."]", '') return result end --[[ Match any Returns the index of the first given pattern to match the input. Patterns must be consecutively numbered. Returns the empty string if nothing matches for use in {{#if:}} Usage: {{#invoke:String2|matchAll|source=123 abc|456|abc}} returns '2'. Parameters: source: the string to search plain: A flag indicating that the patterns should be understood as plain text. defaults to true. 1, 2, 3, ...: the patterns to search for ]] function p.matchAny(frame) local source_str = frame.args['source'] or error('The source parameter is mandatory.') local l_plain = p._getBoolean( frame.args['plain'] or true ) for i = 1, math.huge do local pattern = frame.args[i] if not pattern then return '' end if mw.ustring.find(source_str, pattern, 1, l_plain) then return tostring(i) end end end --[[--------------------------< H Y P H E N _ T O _ D A S H >-------------------------------------------------- Converts a hyphen to a dash under certain conditions. The hyphen must separate like items; unlike items are returned unmodified. These forms are modified: letter - letter (A - B) digit - digit (4-5) digit separator digit - digit separator digit (4.1-4.5 or 4-1-4-5) letterdigit - letterdigit (A1-A5) (an optional separator between letter and digit is supported – a.1-a.5 or a-1-a-5) digitletter - digitletter (5a - 5d) (an optional separator between letter and digit is supported – 5.a-5.d or 5-a-5-d) any other forms are returned unmodified. str may be a comma- or semicolon-separated list ]] function p.hyphen_to_dash( str, spacing ) if (str == nil or str == '') then return str end local accept str = mw.text.decode(str, true ) -- replace html entities with their characters; semicolon mucks up the text.split local out = {} local list = mw.text.split (str, '%s*[,;]%s*') -- split str at comma or semicolon separators if there are any for _, item in ipairs (list) do -- for each item in the list item = mw.text.trim(item) -- trim whitespace item, accept = item:gsub ('^%(%((.+)%)%)$', '%1') if accept == 0 and mw.ustring.match (item, '^%w*[%.%-]?%w+%s*[%-–—]%s*%w*[%.%-]?%w+$') then -- if a hyphenated range or has endash or emdash separators if item:match ('^%a+[%.%-]?%d+%s*%-%s*%a+[%.%-]?%d+$') or -- letterdigit hyphen letterdigit (optional separator between letter and digit) item:match ('^%d+[%.%-]?%a+%s*%-%s*%d+[%.%-]?%a+$') or -- digitletter hyphen digitletter (optional separator between digit and letter) item:match ('^%d+[%.%-]%d+%s*%-%s*%d+[%.%-]%d+$') or -- digit separator digit hyphen digit separator digit item:match ('^%d+%s*%-%s*%d+$') or -- digit hyphen digit item:match ('^%a+%s*%-%s*%a+$') then -- letter hyphen letter item = item:gsub ('(%w*[%.%-]?%w+)%s*%-%s*(%w*[%.%-]?%w+)', '%1–%2') -- replace hyphen, remove extraneous space characters else item = mw.ustring.gsub (item, '%s*[–—]%s*', '–') -- for endash or emdash separated ranges, replace em with en, remove extraneous whitespace end end table.insert (out, item) -- add the (possibly modified) item to the output table end local temp_str = table.concat (out, ',' .. spacing) -- concatenate the output table into a comma separated string temp_str, accept = temp_str:gsub ('^%(%((.+)%)%)$', '%1') -- remove accept-this-as-written markup when it wraps all of concatenated out if accept ~= 0 then temp_str = str:gsub ('^%(%((.+)%)%)$', '%1') -- when global markup removed, return original str; do it this way to suppress boolean second return value end return temp_str end function p.hyphen2dash( frame ) local str = frame.args[1] or '' local spacing = frame.args[2] or ' ' -- space is part of the standard separator for normal spacing (but in conjunction with templates r/rp/ran we may need a narrower spacing return p.hyphen_to_dash(str, spacing) end -- Similar to [[Module:String#endswith]] function p.startswith(frame) return (frame.args[1]:sub(1, frame.args[2]:len()) == frame.args[2]) and 'yes' or '' end -- Implements [[Template:Isnumeric]] function p.isnumeric(frame) local s = frame.args[1] or frame:getParent().args[1] local boolean = (frame.args.boolean or frame:getParent().args.boolean) == 'true' if type(s) == 'string' and mw.getContentLanguage():parseFormattedNumber( s ) then return boolean and 1 or s end return boolean and 0 or '' end -- Checks if a value in a group of numbers is not an interger. -- Allows usage of an |empty= parameter to allow empty values to be skipped. function p.isInteger(frame) local values = frame.args or frame:getParent().args local allow_empty = frame.args.empty or frame:getParent().args.empty for _, value in ipairs(values) do -- Trim spaces value = value and value:gsub("^%s*(.-)%s*$", "%1") if value == "" or value == nil then if not allow_empty then return false -- Empty values are not allowed end else value = tonumber(value) if not (type(value) == "number" and value == math.floor(value)) then return false end end end return true end -- Returns an error found in a string. function p.getError(frame) local text = frame.args[1] or frame:getParent().args[1] local error_message = text:match('(<strong class="error">.-</strong>)') return error_message or nil end return p ph89g30kzy2uwl0t05s6jtpby1w86b8 0 156562 1591970 1591753 2026-06-19T12:04:57Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591970 wikitext text/x-wiki '''لینگوا فرانکا'''، '''زمانی ھاوپار''' یان '''زمانی ھاوبەش''' ئەو زمانە یان ئەو زاراوەیەیە بەکاردێت لەلایەن ئەو کەسانەی ھەمان زمانی دایکیان نییە، واتە لینگوا فرانکا وەکوو زمانێکی ھاوبەش بەکاردێت کاتێک دوو مرۆڤ زمانی یەکتر نازانن. == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hall|یەکەم=R. A. Jr.|ناونیشان=https://archive.org/details/pidgincreolelang0000hall|سەردێڕ=Pidgin and Creole Languages|ڕێکەوت=١٩٦٦|بڵاوکەرەوە=Cornell University Press|ژپنک=٠-٨٠١٤-٠١٧٣-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Heine|یەکەم=Bernd|سەردێڕ=Status and Use of African Lingua Francas|ڕێکەوت=١٩٧٠|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٣-٨٠٣٩-٠٠٣٣-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kahane|یەکەم=Henry Romanos|سەردێڕ=The Lingua Franca in the Levant|ڕێکەوت=١٩٥٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Melatti|یەکەم=Julio Cezar|سەردێڕ=Índios do Brasil|ڕێکەوت=١٩٨٣|بڵاوکەرەوە=Hucitec Press|edition=48|شوێن=São Paulo}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ostler|یەکەم=Nicholas|ناونیشان=https://archive.org/details/empiresofwordl00ostl|سەردێڕ=Empires of the Word|ڕێکەوت=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Harper|ژپنک=٩٧٨-٠-٠٠-٧١١٨٧١-٧|شوێن=London|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ostler|یەکەم=Nicholas|ناونیشان=https://archive.org/details/isbn_9780802717719|سەردێڕ=The Last Lingua Franca|ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Walker|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٢٧-١٧٧١-٩|شوێن=New York}} {{کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|زمان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} 1mx6yunmkpyhagvtrytivdp8mr5acnw 0 160398 1591990 1496750 2026-06-19T13:08:44Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591990 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = تێنێت | image =پۆستەری فیلمی تێنێت.jpg | border = no | caption = پۆستەری فیلم | director = [[کریستۆفەر نۆلان]] | producer = {{Plainlist| * [[ئیما تۆمس]] * [[کریستۆفەر نۆلان]] }} | writer =[[کریستۆفەر نۆلان]] | starring = {{Plainlist| * [[جۆن دەیڤد واشینتن]] * [[ڕۆبێرت پاتینسن]] * [[ئیلیزابێس]] * [[دیمپڵ کاپادیا]] * [[ئارۆن تەیلەر-جۆنسن]] * [[کلێمێنس پۆیسی]] * [[مایکڵ کەین]] * [[کێنێس براناگ]] * [[ھیمێش پاتێل]] }} | music = [[Ludwig Göransson]] | cinematography = [[Hoyte van Hoytema]] | editing = [[Jennifer Lame]] | studio = [[Syncopy Inc.]] | distributor = [[وارنەر برەدرز]] | released = {{Film date|2020|7|17}} | runtime = | country = {{Plainlist| * {{flag|United Kingdom}} * {{flag|United States}} }} | language = [[ئینگلیزی]] | budget = ٢٢٥ میلیۆن $<ref name="Marc-Jun2019">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hnentertainment.co/christopher-nolans-spy-movie-tenet-reportedly-budgeted-to-be-around-a-massive-220m/|سەردێڕ=Christopher Nolan's Spy Movie 'Tenet' Reportedly Budgeted To Be Around A Massive $220M+|یەکەم=Christopher|دوایین=Marc|ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٩|وێبگە=HN Entertainment|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20190619162713/https://hnentertainment.co/christopher-nolans-spy-movie-tenet-reportedly-budgeted-to-be-around-a-massive-220m/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20190619162713/https://hnentertainment.co/christopher-nolans-spy-movie-tenet-reportedly-budgeted-to-be-around-a-massive-220m/ |date=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٩ }}</ref> | gross = }} '''''تێنێت''''' فیلمێکی ھەستبزوێنی [[ئەکشن|ئەکشنە]] کە لەلایەن [[کریستۆفەر نۆلان]] نووسراوە و دەرھێنراوە وە لەلایەن نۆلان و ئێما تۆمس بەرھەمھێنراوە. فیلمەکە ئەکتەران جۆن دەیڤد واشینتن، ڕۆبێرت پاتینسن، ئیلیزابێس دێبیکی، دیمپڵ کاپادیا، مایکڵ کەین و کێنێس براناگ لەخۆدەگرێت. فیلمەکە لەلایەن [[وارنەر برەدرز]] لە ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٠ بڵاودەکرێتەوە. == پێشەکی == سیخۆڕیک فەرمانی پێکراوە بەیارمەتی گەشتی کاتی ڕێگری لە [[جەنگی جیھانیی دووەم]] بکات.<ref name="Alexander-Dec2019"><cite class="citation web">Alexander, Julia (December 19, 2019). [https://www.theverge.com/2019/12/19/21025864/tenet-trailer-christoper-nolan-imax-prologue-john-david-washington-robert-pattinson "Stunning first trailer for Christopher Nolan's Tenet introduces the director's most ambitious film yet"]. ''[[The Verge]]''. from the original on December 20, 2019.</cite></ref> == ئەکتەران == * جۆن دەیڤد واشینتن * ڕۆبێرت پاتینسن * ئیلیزابێس دێبیکی * دیمپڵ کاپادیا * ئارۆن تەیلەر-جۆنسن * کلێمێنس پۆیسی * مایکڵ کەین * کێنێس براناگ * ھیمێش پاتێل * دێنزیل سمیس وەک بازرگانی چەک و مێردی کەسایەتیی کاپادیا<ref name="Firstpost-Sep2019"><cite class="citation web">[https://www.firstpost.com/entertainment/denzil-smith-says-shooting-for-christopher-nolans-upcoming-film-tenet-was-an-extraordinary-experience-7407091.html "Denzil Smith says shooting for Christopher Nolan's upcoming film Tenet was an 'extraordinary experience<span class="cs1-kern-right">'</span>"]. ''[[Firstpost]]''. September 26, 2019. [https://web.archive.org/web/20190926210137/https://www.firstpost.com/entertainment/denzil-smith-says-shooting-for-christopher-nolans-upcoming-film-tenet-was-an-extraordinary-experience-7407091.html Archived] from the original on September 26, 2019.</cite></ref> * مارتین دۆنۆڤان == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{کریستۆفەر نۆڵان}} {{تووڵی دەروازە|شانشینی یەکگرتوو|فیلم|ھۆڵیوود|خەیاڵی زانستی|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|دەیەی ٢٠١٠|دەیەی ٢٠٢٠}} {{فیلم-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Tenet (film)}} [[پۆل:فیلمەکانی داھاتوو]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە بەریتانییەکان]] [[پۆل:فیلمەکانی ئایماکس]] [[پۆل:فیلمی ئەکشنی هەیت بزوێنی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمی تەکنەلۆجیای هەستبزوێن]] [[پۆل:فیلمی ئەکشنی زانستی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن دانراون]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠ بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:فیلمە ئەکشنە سیخوڕییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمی ئەکشنی ھەیت بزوێنی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە بەریتانییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە ئەکشنییە ھەستبزوێنە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە ھەستبزوێنە خەیاڵییە زانستییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە ئەکشنییە زانستییە خەیاڵییەکانی بەڕیتانیا]] [[پۆل:فیلمەکان دەربارەی تیرۆر]] [[پۆل:فیلمەکان دەربارەی دەزگای ھەواڵگری ناوەندی]] [[پۆل:فیلمەکان دەربارەی گەشتکردن بە کات]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی بەھۆی پەتای کۆڤید-١٩ دواخراون]] [[پۆل:فیلمەکان لە سربیا دانراون]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە کەشتییەکان ڕوودەدەن]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری مومبای وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە نەرویج وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی کە خەڵاتی ئۆسکاریان بۆ باشترین کاریگەری بینراو بەدەستھێناوە]] [[پۆل:فیلمی تەکنەلۆجیای ھەستبزوێن]] [[پۆل:فیلمەکانی وارنەر برۆس]] [[پۆل:فیلمە ئەکشنییە زانستییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە کات]] [[پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە فیزیک]] [[پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە تەکنۆلۆژیا]] [[پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە داھاتوو]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە ئیتاڵیا داندراون]] [[پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە کۆمەڵگە نھێنییەکان]] [[پۆل:ئەو فیامانەی لە مۆمبای داندراون]] oncumkzvcj1vyya0lmugk9w3s22nbgl 1592182 1591990 2026-06-19T21:05:35Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1592182 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = تێنێت | image =پۆستەری فیلمی تێنێت.jpg | border = no | caption = پۆستەری فیلم | director = [[کریستۆفەر نۆلان]] | producer = {{Plainlist| * [[ئیما تۆمس]] * [[کریستۆفەر نۆلان]] }} | writer =[[کریستۆفەر نۆلان]] | starring = {{Plainlist| * [[جۆن دەیڤد واشینتن]] * [[ڕۆبێرت پاتینسن]] * [[ئیلیزابێس]] * [[دیمپڵ کاپادیا]] * [[ئارۆن تەیلەر-جۆنسن]] * [[کلێمێنس پۆیسی]] * [[مایکڵ کەین]] * [[کێنێس براناگ]] * [[ھیمێش پاتێل]] }} | music = [[Ludwig Göransson]] | cinematography = [[Hoyte van Hoytema]] | editing = [[Jennifer Lame]] | studio = [[Syncopy Inc.]] | distributor = [[وارنەر برەدرز]] | released = {{Film date|2020|7|17}} | runtime = | country = {{Plainlist| * {{flag|United Kingdom}} * {{flag|United States}} }} | language = [[ئینگلیزی]] | budget = ٢٢٥ میلیۆن $<ref name="Marc-Jun2019">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hnentertainment.co/christopher-nolans-spy-movie-tenet-reportedly-budgeted-to-be-around-a-massive-220m/|سەردێڕ=Christopher Nolan's Spy Movie 'Tenet' Reportedly Budgeted To Be Around A Massive $220M+|یەکەم=Christopher|دوایین=Marc|ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٩|وێبگە=HN Entertainment|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20190619162713/https://hnentertainment.co/christopher-nolans-spy-movie-tenet-reportedly-budgeted-to-be-around-a-massive-220m/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20190619162713/https://hnentertainment.co/christopher-nolans-spy-movie-tenet-reportedly-budgeted-to-be-around-a-massive-220m/ |date=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٩ }}</ref> | gross = }} '''''تێنێت''''' فیلمێکی ھەستبزوێنی [[ئەکشن|ئەکشنە]] کە لەلایەن [[کریستۆفەر نۆلان]] نووسراوە و دەرھێنراوە وە لەلایەن نۆلان و ئێما تۆمس بەرھەمھێنراوە. فیلمەکە ئەکتەران جۆن دەیڤد واشینتن، ڕۆبێرت پاتینسن، ئیلیزابێس دێبیکی، دیمپڵ کاپادیا، مایکڵ کەین و کێنێس براناگ لەخۆدەگرێت. فیلمەکە لەلایەن [[وارنەر برەدرز]] لە ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٠ بڵاودەکرێتەوە. == پێشەکی == سیخۆڕیک فەرمانی پێکراوە بەیارمەتی گەشتی کاتی ڕێگری لە [[جەنگی جیھانیی دووەم]] بکات.<ref name="Alexander-Dec2019"><cite class="citation web">Alexander, Julia (December 19, 2019). [https://www.theverge.com/2019/12/19/21025864/tenet-trailer-christoper-nolan-imax-prologue-john-david-washington-robert-pattinson "Stunning first trailer for Christopher Nolan's Tenet introduces the director's most ambitious film yet"]. ''[[The Verge]]''. from the original on December 20, 2019.</cite></ref> == ئەکتەران == * جۆن دەیڤد واشینتن * ڕۆبێرت پاتینسن * ئیلیزابێس دێبیکی * دیمپڵ کاپادیا * ئارۆن تەیلەر-جۆنسن * کلێمێنس پۆیسی * مایکڵ کەین * کێنێس براناگ * ھیمێش پاتێل * دێنزیل سمیس وەک بازرگانی چەک و مێردی کەسایەتیی کاپادیا<ref name="Firstpost-Sep2019"><cite class="citation web">[https://www.firstpost.com/entertainment/denzil-smith-says-shooting-for-christopher-nolans-upcoming-film-tenet-was-an-extraordinary-experience-7407091.html "Denzil Smith says shooting for Christopher Nolan's upcoming film Tenet was an 'extraordinary experience<span class="cs1-kern-right">'</span>"]. ''[[Firstpost]]''. September 26, 2019. [https://web.archive.org/web/20190926210137/https://www.firstpost.com/entertainment/denzil-smith-says-shooting-for-christopher-nolans-upcoming-film-tenet-was-an-extraordinary-experience-7407091.html Archived] from the original on September 26, 2019.</cite></ref> * مارتین دۆنۆڤان == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{کریستۆفەر نۆڵان}} {{تووڵی دەروازە|شانشینی یەکگرتوو|فیلم|ھۆڵیوود|خەیاڵی زانستی|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|دەیەی ٢٠١٠|دەیەی ٢٠٢٠}} {{فیلم-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Tenet (film)}} [[پۆل:فیلمەکانی داھاتوو]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە بەریتانییەکان]] [[پۆل:فیلمەکانی ئایماکس]] [[پۆل:فیلمی ئەکشنی هەیت بزوێنی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمی تەکنەلۆجیای هەستبزوێن]] [[پۆل:فیلمی ئەکشنی زانستی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن دانراون]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠ بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:فیلمە ئەکشنە سیخوڕییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمی ئەکشنی ھەیت بزوێنی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە بەریتانییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە ئەکشنییە ھەستبزوێنە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە ھەستبزوێنە خەیاڵییە زانستییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە ئەکشنییە زانستییە خەیاڵییەکانی بەڕیتانیا]] [[پۆل:فیلمەکان دەربارەی تیرۆر]] [[پۆل:فیلمەکان دەربارەی دەزگای ھەواڵگری ناوەندی]] [[پۆل:فیلمەکان دەربارەی گەشتکردن بە کات]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی بەھۆی پەتای کۆڤید-١٩ دواخراون]] [[پۆل:فیلمەکان لە سربیا دانراون]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە کەشتییەکان ڕوودەدەن]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری مومبای وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە نەرویج وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی کە خەڵاتی ئۆسکاریان بۆ باشترین کاریگەری بینراو بەدەستھێناوە]] [[پۆل:فیلمی تەکنەلۆجیای ھەستبزوێن]] [[پۆل:فیلمەکانی وارنەر برۆس]] [[پۆل:فیلمە ئەکشنییە زانستییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە کات]] [[پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە فیزیک]] [[پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە تەکنۆلۆژیا]] [[پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە داھاتوو]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە ئیتاڵیا داندراون]] [[پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە کۆمەڵگە نھێنییەکان]] [[پۆل:ئەو فیامانەی لە مۆمبای داندراون]] [[پۆل:فیلمە ئەکشن و ھەستبزوێنە بەریتانییەکان]] [[پۆل:فیلمە وروژێنەرە ئاکشنە ئینگلیزی-زمانەکان]] [[پۆل:فیلمە ئەکشنە خەیاڵییە زانستییە ئینگلیزییەکان]] a2cmrvo0ykankiohx51mslrghvt56aw 0 160419 1592022 1567426 2026-06-19T15:21:21Z ~2026-35675-55 77203 /*هەڵ 1592022 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''پلەیستەیشن ٢''' (یان '''پی ئێس ٢''') [[کۆنسووڵ]]ێکی [[کایەی ڤیدیۆیی]]یە ناوماڵییەکانە کە لەلایەن [[سۆنی|سۆنی کۆمپیوتەر ئینتەرتەینمێنت]] پەرەی پێدراوە و خراوەتە بازاڕەوە. بۆ یەکەمجار لە ٤ی ئازاری ٢٠٠٠ لە [[ژاپۆن]] بڵاوکرایەوە، لە ٢٦ی تشرینی یەکەم لە [[ئەمریکای باکوور]]، لە ٢٤ی تشرینی دووەم لە [[ئەورووپا]]، لە ٣٠ی تشرینی دووەم لە [[ئوسترالیا]]، و ناوچەکانی تریش بەدوایدا ھاتن. ئەمە جێگرەوەی [[پلەیستەیشن ١|پلەیستەیشنی ڕەسەنە]] و دووەم وەشانی زنجیرە کۆنسووڵەکانی [[پلەیستەیشن]]ە. وەک کۆنسووڵێکی نەوەی شەشەم، ڕکابەری [[گەیم کیوب]]ی [[نینتێندۆ]]، [[دریم کاست]]ی [[سێگا]] و [[ئێکس بۆکس]]ی [[مایکرۆسۆفت]]ی دەکرد. لە ساڵی ١٩٩٩ ڕاگەیەندرا، سۆنی دوای سەرکەوتنە بێوێنەکەی نەوەی پێش خۆی، دەستی بە پەرەپێدانی ئەم کۆنسووڵە کرد. جگە لەوەی وەک کۆنسووڵێکی یاری کار دەکات، درایڤێکی ناوەکی [[دی ڤی دی]] لەخۆدەگرێت و نرخەکەشی کەمتر بوو لە ئامێرەکانی تری خوێندنەوەی دی ڤی دی لەو سەردەمەدا، ئەمەش بەھاکەی زیاتر کرد. گونجانی تەواو لەگەڵ یاری و کەلوپەلە لاوەکییەکانی پلەیستەیشنی ڕەسەن، وای کرد دەستی بگات بە کتێبخانەیەکی گەورەی یارییەکان لەکاتی دەستپێکردنیدا، کە زۆر لە ڕکابەرەکانی تێپەڕاند. [[ڕەقامێر]]ی کۆنسووڵەکە بەھۆی [[پڕۆسێسەر]]ی «Emotion Engine» کە بە ھاوبەشی لەگەڵ [[تۆشیبا]] دروستکرابوو، جێگەی سەرنج بوو، کە وەک ھێزێکی زیاتر لە زۆربەی [[کۆمپیوتەری کەسی|کۆمپیوتەرە کەسییەکانی]] ئەو سەردەمە ناسێندرا. پلەیستەیشن ٢ بە پڕفرۆشترین کۆنسووڵی کایە ڤیدیۆیییەکان لە مێژوودا دەمێنێتەوە، کە ١٦٠ ملیۆن دانەی لێ فرۆشراوە لە سەرانسەری جیھان کە نزیکەی سێ ھێندەی کۆی فرۆشی ھەموو کۆنسووڵە ڕکابەرەکانی نەوەی شەشەمە. ستایشێکی زۆری لێکرا و کتێبخانەیەکی جیھانیی لە زیاتر لە ٤٠٠٠ ناونیشانی یاری کۆکردەوە، کە ١.٥٤ ملیار کۆپییان لێ فرۆشرا. لە ساڵی ٢٠٠٤، سۆنی کۆنسووڵەکەی بە جەستەیەکی بچووکتر و سووکتر نوێ کردەوە کە بە فەرمی بە «Slimline» ناسرا. تەنانەت دوای بڵاوبوونەوەی جێگرەوەکەی، پلەیستەیشن ٣، لە ساڵی ٢٠٠٦، لە بەرھەمھێنان بەردەوام بوو و بۆ چەندین ساڵ یاری نوێی بۆ دەردەچوو، کە کۆتا یاری بۆ ئەم سیستمە «Pro Evolution Soccer 2014» بوو کە لە تشرینی دووەمی ٢٠١٣ لە [[ئەورووپا]] بڵاوکرایەوە. بەرھەمھێنانی بە فەرمی لە سەرەتای ساڵی ٢٠١٣ کۆتایی ھات، ئەمەش وای کرد کۆنسووڵەکە ببێتە خاوەنی یەکێک لە درێژترین تەمەنەکان لە مێژووی کایە ڤیدیۆییەکاندا.<ref>https://www.thegamer.com/how-many-playstation-2-games-made-total/</ref> ==فرۆشتن== [[پلەیستەیشن]]۲ پڕفڕۆشترین کۆنسووڵە کە نزیکی ١٦٠ ملیۆن دانەی لێ فرۆشراوە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Pachali |یەکەم=David |ڕێکەوت=٢٤ی ئازاری ٢٠١١|سەردێڕ=Sony startet Feldzug gegen Playstation-Hacks |ناونیشان=https://doi.org/10.59350/h59gz-k9s12 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=doi.org}}</ref> == مێژوو == ھەرچەندە [[سۆن]]ی وردەکاریی کۆنسووڵەکەی بە نھێنی ھێشتووەتەوە، کارکردن لەسەر درووستکردنی کۆنسووڵەکە لەکاتی درووستکردنی [[پلەی ستەیشن ١]] (١٩٩٤) دەستیپێکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|سەردێڕ=Letters|magazine=[[Next Generation (magazine)|Next Generation]]|issue=22|بڵاوکەرەوە=[[Imagine Media]]|ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ١٩٩٦|پەڕە=٢٠٣}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژاپۆن|کایەی ڤیدیۆیی|ژیاننامە|دەیەی ٢٠٠٠|دەیەی ٢٠١٠}} {{پۆلی کۆمنز|PlayStation 2}} [[پۆل:کایەکلێکانی دەیەی ٢٠٠٠]] [[پۆل:کایەکلێکانی دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:کۆنسڵی یارییە ڤیدیۆییەکانی ماڵەوە]] [[پۆل:پلەیستەیشن (بڕاند)]] [[پۆل:کۆنسڵەکانی سۆنی]] 4mgkzrf5fo88zroy9gku7bgxikz2qt7 1592023 1592022 2026-06-19T15:22:30Z ~2026-35675-55 77203 1592023 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''پلەیستەیشن ٢''' (یان '''پی ئێس ٢''') [[کۆنسووڵ]]ێکی [[کایەی ڤیدیۆیی]]یە ناوماڵییەکانە کە لەلایەن [[سۆنی|سۆنی کۆمپیوتەر ئینتەرتەینمێنت]] پەرەی پێدراوە و خراوەتە بازاڕەوە. بۆ یەکەمجار لە ٤ی ئازاری ٢٠٠٠ لە [[ژاپۆن]] بڵاوکرایەوە، لە ٢٦ی تشرینی یەکەم لە [[ئەمریکای باکوور]]، لە ٢٤ی تشرینی دووەم لە [[ئەورووپا]]، لە ٣٠ی تشرینی دووەم لە [[ئوسترالیا]]، و ناوچەکانی تریش بەدوایدا ھاتن. ئەمە جێگرەوەی [[پلەیستەیشن ١|پلەیستەیشنی ڕەسەنە]] و دووەم وەشانی زنجیرە کۆنسووڵەکانی [[پلەیستەیشن]]ە. وەک کۆنسووڵێکی نەوەی شەشەم، ڕکابەری [[گەیم کیوب]]ی [[نینتێندۆ]]، [[دریم کاست]]ی [[سێگا]] و [[ئێکس بۆکس]]ی [[مایکرۆسۆفت]]ی دەکرد. لە ساڵی ١٩٩٩ ڕاگەیەندرا، سۆنی دوای سەرکەوتنە بێوێنەکەی نەوەی پێش خۆی، دەستی بە پەرەپێدانی ئەم کۆنسووڵە کرد. جگە لەوەی وەک کۆنسووڵێکی یاری کار دەکات، درایڤێکی ناوەکی [[دی ڤی دی]] لەخۆدەگرێت و نرخەکەشی کەمتر بوو لە ئامێرەکانی تری خوێندنەوەی دی ڤی دی لەو سەردەمەدا، ئەمەش بەھاکەی زیاتر کرد. گونجانی تەواو لەگەڵ یاری و کەلوپەلە لاوەکییەکانی پلەیستەیشنی ڕەسەن، وای کرد دەستی بگات بە کتێبخانەیەکی گەورەی یارییەکان لەکاتی دەستپێکردنیدا، کە زۆر لە ڕکابەرەکانی تێپەڕاند. [[ڕەقامێر]]ی کۆنسووڵەکە بەھۆی [[پڕۆسێسەر]]ی «Emotion Engine» کە بە ھاوبەشی لەگەڵ [[تۆشیبا]] دروستکرابوو، جێگەی سەرنج بوو، کە وەک ھێزێکی زیاتر لە زۆربەی [[کۆمپیوتەری کەسی|کۆمپیوتەرە کەسییەکانی]] ئەو سەردەمە ناسێندرا. پلەیستەیشن ٢ بە پڕفرۆشترین کۆنسووڵی کایە ڤیدیۆیییەکان لە مێژوودا دەمێنێتەوە، کە ١٦٠ ملیۆن دانەی لێ فرۆشراوە لە سەرانسەری جیھان کە نزیکەی سێ ھێندەی کۆی فرۆشی ھەموو کۆنسووڵە ڕکابەرەکانی نەوەی شەشەمە. ستایشێکی زۆری لێکرا و کتێبخانەیەکی جیھانیی لە زیاتر لە ٤٠٠٠ ناونیشانی یاری کۆکردەوە، کە ١.٥٤ ملیار کۆپییان لێ فرۆشرا. لە ساڵی ٢٠٠٤، سۆنی کۆنسووڵەکەی بە جەستەیەکی بچووکتر و سووکتر نوێ کردەوە کە بە فەرمی بە «Slimline» ناسرا. تەنانەت دوای بڵاوبوونەوەی جێگرەوەکەی، پلەیستەیشن ٣، لە ساڵی ٢٠٠٦، لە بەرھەمھێنان بەردەوام بوو و بۆ چەندین ساڵ یاری نوێی بۆ دەردەچوو، کە کۆتا یاری بۆ ئەم سیستمە «Pro Evolution Soccer 2014» بوو کە لە تشرینی دووەمی ٢٠١٣ لە [[ئەورووپا]] بڵاوکرایەوە. بەرھەمھێنانی بە فەرمی لە سەرەتای ساڵی ٢٠١٣ کۆتایی ھات، ئەمەش وای کرد کۆنسووڵەکە ببێتە خاوەنی یەکێک لە درێژترین تەمەنەکان لە مێژووی کایە ڤیدیۆییەکاندا.<ref>https://www.thegamer.com/how-many-playstation-2-games-made-total/</ref> == مێژوو == ھەرچەندە [[سۆن]]ی وردەکاریی کۆنسووڵەکەی بە نھێنی ھێشتووەتەوە، کارکردن لەسەر درووستکردنی کۆنسووڵەکە لەکاتی درووستکردنی [[پلەی ستەیشن ١]] (١٩٩٤) دەستیپێکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|سەردێڕ=Letters|magazine=[[Next Generation (magazine)|Next Generation]]|issue=22|بڵاوکەرەوە=[[Imagine Media]]|ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ١٩٩٦|پەڕە=٢٠٣}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژاپۆن|کایەی ڤیدیۆیی|ژیاننامە|دەیەی ٢٠٠٠|دەیەی ٢٠١٠}} {{پۆلی کۆمنز|PlayStation 2}} [[پۆل:کایەکلێکانی دەیەی ٢٠٠٠]] [[پۆل:کایەکلێکانی دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:کۆنسڵی یارییە ڤیدیۆییەکانی ماڵەوە]] [[پۆل:پلەیستەیشن (بڕاند)]] [[پۆل:کۆنسڵەکانی سۆنی]] 2ac5obrjrjx7v8iid0qrru499tyx7ct 1592124 1592023 2026-06-19T18:10:02Z Sakura emad 42467 Restored revision 1567426 by [[Special:Contributions/1silent scientist|1silent scientist]] ([[en:w:User:BrandonXLF/Restorer|Restorer]]) 1592124 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''پلەیستەیشن ٢''' (یان '''پی ئێس ٢''') [[کۆنسووڵ]]ێکی [[کایەی ڤیدیۆیی]]یە ناوماڵییەکانە کە لەلایەن [[سۆنی|سۆنی کۆمپیوتەر ئینتەرتەینمێنت]] پەرەی پێدراوە و خراوەتە بازاڕەوە. بۆ یەکەمجار لە ٤ی ئازاری ٢٠٠٠ لە [[ژاپۆن]] بڵاوکرایەوە، لە ٢٦ی تشرینی یەکەم لە [[ئەمریکای باکوور]]، لە ٢٤ی تشرینی دووەم لە [[ئەورووپا]]، لە ٣٠ی تشرینی دووەم لە [[ئوسترالیا]]، و ناوچەکانی تریش بەدوایدا ھاتن. ئەمە جێگرەوەی [[پلەیستەیشن ١|پلەیستەیشنی ڕەسەنە]] و دووەم وەشانی زنجیرە کۆنسووڵەکانی [[پلەیستەیشن]]ە. وەک کۆنسووڵێکی نەوەی شەشەم، ڕکابەری [[گەیم کیوب]]ی [[نینتێندۆ]]، [[دریم کاست]]ی [[سێگا]] و [[ئێکس بۆکس]]ی [[مایکرۆسۆفت]]ی دەکرد. لە ساڵی ١٩٩٩ ڕاگەیەندرا، سۆنی دوای سەرکەوتنە بێوێنەکەی نەوەی پێش خۆی، دەستی بە پەرەپێدانی ئەم کۆنسووڵە کرد. جگە لەوەی وەک کۆنسووڵێکی یاری کار دەکات، درایڤێکی ناوەکی [[دی ڤی دی]] لەخۆدەگرێت و نرخەکەشی کەمتر بوو لە ئامێرەکانی تری خوێندنەوەی دی ڤی دی لەو سەردەمەدا، ئەمەش بەھاکەی زیاتر کرد. گونجانی تەواو لەگەڵ یاری و کەلوپەلە لاوەکییەکانی پلەیستەیشنی ڕەسەن، وای کرد دەستی بگات بە کتێبخانەیەکی گەورەی یارییەکان لەکاتی دەستپێکردنیدا، کە زۆر لە ڕکابەرەکانی تێپەڕاند. [[ڕەقامێر]]ی کۆنسووڵەکە بەھۆی [[پڕۆسێسەر]]ی «Emotion Engine» کە بە ھاوبەشی لەگەڵ [[تۆشیبا]] دروستکرابوو، جێگەی سەرنج بوو، کە وەک ھێزێکی زیاتر لە زۆربەی [[کۆمپیوتەری کەسی|کۆمپیوتەرە کەسییەکانی]] ئەو سەردەمە ناسێندرا. پلەیستەیشن ٢ بە پڕفرۆشترین کۆنسووڵی کایە ڤیدیۆیییەکان لە مێژوودا دەمێنێتەوە، کە ١٦٠ ملیۆن دانەی لێ فرۆشراوە لە سەرانسەری جیھان کە نزیکەی سێ ھێندەی کۆی فرۆشی ھەموو کۆنسووڵە ڕکابەرەکانی نەوەی شەشەمە. ستایشێکی زۆری لێکرا و کتێبخانەیەکی جیھانیی لە زیاتر لە ٤٠٠٠ ناونیشانی یاری کۆکردەوە، کە ١.٥٤ ملیار کۆپییان لێ فرۆشرا. لە ساڵی ٢٠٠٤، سۆنی کۆنسووڵەکەی بە جەستەیەکی بچووکتر و سووکتر نوێ کردەوە کە بە فەرمی بە «Slimline» ناسرا. تەنانەت دوای بڵاوبوونەوەی جێگرەوەکەی، پلەیستەیشن ٣، لە ساڵی ٢٠٠٦، لە بەرھەمھێنان بەردەوام بوو و بۆ چەندین ساڵ یاری نوێی بۆ دەردەچوو، کە کۆتا یاری بۆ ئەم سیستمە «Pro Evolution Soccer 2014» بوو کە لە تشرینی دووەمی ٢٠١٣ لە [[ئەورووپا]] بڵاوکرایەوە. بەرھەمھێنانی بە فەرمی لە سەرەتای ساڵی ٢٠١٣ کۆتایی ھات، ئەمەش وای کرد کۆنسووڵەکە ببێتە خاوەنی یەکێک لە درێژترین تەمەنەکان لە مێژووی کایە ڤیدیۆییەکاندا.<ref>https://www.thegamer.com/how-many-playstation-2-games-made-total/</ref> ==فرۆشتن== [[پلەیستەیشن]]۲ پڕفڕۆشترین کۆنسووڵە کە نزیکی ١٦٠ ملیۆن دانەی لێ فرۆشراوە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Pachali |یەکەم=David |ڕێکەوت=٢٤ی ئازاری ٢٠١١|سەردێڕ=Sony startet Feldzug gegen Playstation-Hacks |ناونیشان=https://doi.org/10.59350/h59gz-k9s12 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=doi.org}}</ref> ==ھۆکارەکانی سەرکەوتن == پلەیستەیشن ۲ چەندین ھۆکاری گرینگی ھەبوو کە بوونە ھۆی سەرکەوتنی کۆنسووڵەکە لە جیھاندا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Sony lança oficialmente o PlayStation2 e jogos do PS3 no Brasil |ناونیشان=https://extra.globo.com/noticias/saude-e-ciencia/sony-lanca-oficialmente-playstation2-jogos-do-ps3-no-brasil-200306.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=Extra Online |زمان=pt-BR}}</ref> ھەبوونی [[دی ڤی دی]] پلەیەر گرینگترین تایبەتمەندی بوو کە لە پلەیستەیشن ۲ دا بوونی ھەبوو کە دەتواندرا جگە لە یاریکردن سەیری [[فیلم]] و [[دراما]]ش بە پلەیستەیشن۲ بکرێت و ھەروەھا پلەیستەیشن دوو نرخی لە ئامێرەکانی دی ڤی دی ھەرزانتر بوو<ref name=":0" /> پلەیستەیشن ۲ پشتگیری یاریەکانی [[پلەیستەیشن ١|پلەیستەیشن۱]] دەکرد <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Pachali |یەکەم=David |ڕێکەوت=٢٤ی ئازاری ٢٠١١|سەردێڕ=Sony startet Feldzug gegen Playstation-Hacks |ناونیشان=https://doi.org/10.59350/h59gz-k9s12 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=doi.org}}</ref> سۆنی ساڵێک پێش بڵاوبوونەوەی کۆنسووڵەکانی [[ئێکس بۆکس|ئێکس بۆکسی ڕەسەن]] و [[گەیم کیوب|نێتێندۆ]] پلەیستەیشن۲ بڵاوکردەوە == مێژوو == ھەرچەندە [[سۆن]]ی وردەکاریی کۆنسووڵەکەی بە نھێنی ھێشتووەتەوە، کارکردن لەسەر درووستکردنی کۆنسووڵەکە لەکاتی درووستکردنی [[پلەی ستەیشن ١]] (١٩٩٤) دەستیپێکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|سەردێڕ=Letters|magazine=[[Next Generation (magazine)|Next Generation]]|issue=22|بڵاوکەرەوە=[[Imagine Media]]|ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ١٩٩٦|پەڕە=٢٠٣}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژاپۆن|کایەی ڤیدیۆیی|ژیاننامە|دەیەی ٢٠٠٠|دەیەی ٢٠١٠}} {{پۆلی کۆمنز|PlayStation 2}} [[پۆل:کایەکلێکانی دەیەی ٢٠٠٠]] [[پۆل:کایەکلێکانی دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:کۆنسڵی یارییە ڤیدیۆییەکانی ماڵەوە]] [[پۆل:پلەیستەیشن (بڕاند)]] [[پۆل:کۆنسڵەکانی سۆنی]] i845jdrcyaq8d9b57m0vabbcwq4jtfg 1 162249 1592011 1323429 2026-06-19T15:00:15Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1592011 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠١٣]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=666189 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20140913063103/http://ar.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompcc/51/98/16/fcc2013%5feventedition.pdf بۆ http://ar.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompcc/51/98/16/fcc2013_eventedition.pdf زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٢١، ٥ی ئازاری ٢٠٢٠ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠١٣]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=868026 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20140913063103/http://ar.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompcc/51/98/16/fcc2013%5feventedition.pdf بۆ http://ar.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompcc/51/98/16/fcc2013_eventedition.pdf زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20130424221113/http://www.fifa.com/confederationscup/matches/index.html بۆ http://www.fifa.com/confederationscup/matches/index.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٧:٠٥، ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠١٣]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1323428 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://ar.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompcc/51/98/16/fcc2013_eventedition.pdf *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20130424221113/http://www.fifa.com/confederationscup/matches/index.html بۆ http://www.fifa.com/confederationscup/matches/index.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٤:٢١، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠١٣]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1592010 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160304200537/http://www.filgoal.com/arabic/news.aspx?NewsID=101356 بۆ http://www.filgoal.com/arabic/news.aspx?NewsID=101356 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٥:٠٠، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 2inttu8wsg4a7h8hlbx9v5dklww2l3s 0 162984 1592347 1590331 2026-06-20T10:36:32Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1592347 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = کەتەلۆنی | altname = Catalan–Valencian–Balearic | nativename = {{lang|ca|Català}} | pronunciation = {{IPA-ca|kətəˈla|}} | states = [[ئیسپانیا]]، [[ئەندۆرا]]، [[فەرەنسا]]، [[ئیتالیا]] | region = | speakers = ٤٫١ میلیۆن<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ethnologue.com/18/language/cat/ |سەردێڕ=Catalan |وێبگە=Ethnologue |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠٢٠}}</ref> | speakers2 = ژمارەی تەواوی قسەکەران: زیاتر لە ١٠ میلیۆن؛ (٢٠١٨)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.plataforma-llengua.cat/media/upload/pdf/informecat2018_1528713023.pdf|سەردێڕ=InformeCAT 50 dades sobre la llengua catalana|زمان=Catalan|ڕێکەوت=٧ی حوزەیرانی ٢٠١٨}} Report on the Catalan language by [[Plataforma per la Llengua]] based on recent reference sociolinguistic surveys</ref> | date = ٢٠١٢ | familycolor = Indo-European | fam2 = [[زمانی ئیتالی ڕۆژاوا|ئیتالی]] | fam3 = [[زمانی ڕۆمانی|ڕۆمانی]] | fam4 = [[زمانی ڕۆمانی ڕۆژاوا|ڕۆمانی ڕۆژاوا]] | fam5 = [[Gallo-Romance languages|Gallo-Romance]]<ref name="alternative classification">Some Iberian scholars may alternatively classify Catalan as [[Iberian Romance languages|Iberian Romance/East Iberian]].</ref> | fam6 = [[Occitano-Romance languages|Occitano-Romance]]<ref name="alternative classification"/> | ancestor = [[Old Catalan]] | stand1 = Catalan (regulated by the [[Institut d'Estudis Catalans|IEC]]) | stand2 = [[Valencian]] (regulated by the [[Acadèmia Valenciana de la Llengua|AVL]]) | script = [[Latin script|Latin]] ([[Catalan alphabet]]){{ھن}}[[Catalan Braille]] | nation = *{{flag|Andorra}} * ھەروەھا لە ٣ کۆمەڵگەی ئیسپانیا: : ** {{flag|Balearic Islands}} ** [[کەتەلۆنیا]] ** {{flag|Valencian Community}} (as [[Valencian language|Valencian]]) | minority = {{ubl|[[File:Flag of Catalonia.svg|24px]] [[Alghero]] ([[Sardinia]], [[ئیتالیا]])|{{flag|Aragon}} ([[ئیسپانیا]])|[[File:Flag of Catalonia.svg|24px]] [[Pyrénées-Orientales]] ([[فەرەنسا]])}} | agency = پەیمانگای زمانی ڤالێنسیا {{ھن}}پەیمانگای خوێندنی کەتەلۆنی | iso1 = ca | iso2 = cat | iso3 = cat | lingua = 51-AAA-e | map = Catalan language in Europe.png | mapalt = Domínio geolinguístico do catalão | mapcaption = <small>{{legend|#00A86B|ئەو ناوچەیەی کەتەلۆنی قسە دەکرێت و فەرمییە}} {{legend|#50C878| ئەو ناوچەی کەتەلۆنی قسە دەکرێت بەڵام فەرمیی نیە}} {{legend|#77dd77|ئەو ناوچە بەمێژووییی کەتەلۆنی قسە ناکرێت بەڵام فەرمییە}}</small> | mapsize = 300px | notice = IPA | sign = [[Signed Catalan]] | glotto = stan1289 | glottorefname = Catalan }} '''کەتەلۆنی'''، زمانێکی ڕۆمانی ڕۆژئاوایە لە لاتین وەرگیراوە و بەناوی ناوچەکانی کەتەلۆنیای سەدەکانی ناوەڕاست، لە باکوری ڕۆژھەڵاتی [[ئیسپانیا|ئیسپانیای نوێ]] ناونراوە. ئەو زمانە تاکە زمانی فەرمیی وڵاتی [[ئاندۆرا]]یە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Concis Encyclopedia of Languages of the World|ڕێکەوت=ی ی 2010|بڵاوکەرەوە=Elsevier|ژپنک=٩٧٨-٠-٠٨-٠٨٧٧٧٥-٤|پەڕە=١٩١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=F2SRqDzB50wC&printsec=frontcover&hl=en#v=onepage&q&f=false|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٠|زمان=en}}</ref> == بەستەرە دەرەکییەکان == === پەیمانگاکان === * [http://www.cpnl.cat/ Consorci per a la Normalització Lingüística] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081110110444/http://cpnl.cat/ |date=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ }} * [http://www.iec.cat/ Institut d'Estudis Catalans] * [https://web.archive.org/web/20070209204015/http://www.avl.gva.es/ Acadèmia Valenciana de la Llengua] === سەرچاوەکانی فێر بوون === * [https://web.archive.org/web/20060721163713/http://www.intercat.gencat.net/eng/index.html Interc@t], کۆمەڵەی سەرچاوەی ئەلیکترۆنی بۆ زانینی زمان و کەلتووری کەتەلانی * [https://web.archive.org/web/20091027154219/http://geocities.com/learn_catalan/ Learn Catalan!], پێشەکیێک بۆ گەشتیاری کەتەلۆنیا * [http://catalunya-lliure.com/recursos.html On-line Catalan resources] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Catalan language}} {{تووڵی دەروازە|فەڕەنسا|ئەورووپا|زمان|ئیسپانیا}} [[پۆل:زمانە ئیتالییەکان]] [[پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار]] [[پۆل:زمانی کەتەلۆنی]] qsmgenvztlxkcz9m5apv36w91m5srtj 0 163073 1592361 1401311 2026-06-20T11:11:24Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1592361 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = زین مار ئونگ |native_name = {{nobold|{{my|ဇင်မာအောင်}}}} |native_name_lang = بۆمرایی | image = Zin Mar Aung.jpg | alt = | caption = | order = ئەندام پەرلەمانی میانمار |constituency = [[یانکین تۆونشیپ]] | majority = ٢٧،٣٩٢ (٧٧.٤٩%)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mypilar.org/sites/mypilar.org/files/related-file-upload/pyithu_elections_results_uec_english_14_dec_2016.xlsx|سەردێڕ=Votes Records|ئیش=mypilar.org|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٧|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929231742/https://www.mypilar.org/sites/mypilar.org/files/related-file-upload/pyithu_elections_results_uec_english_14_dec_2016.xlsx|url-status=dead}}</ref> | term_start = ١ی شووباتی ٢٠١٦ | term_end = | predecessor = تار ون | successor = | birth_name = | birth_date = {{Birth date and age|١٩٧٦|٦|١٤|df=y}} | birth_place = [[ڕانگوون]], [[میانمار]] | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} or {{Death-date and age|Month DD, YYYY|Month DD, YYYY}} (death date then birth date) --> | death_place = | nationality = میانماری | ethnicity = | alma_mater = [[زانکۆی دیستانس ئێجیوکەیشن]] | years_active= | party = [[حیزبی یەکێتیی نەتەوەیی بۆ دیموکراسی]] | religion = تەروادەی بوودیزم | parents = ئونگ کی (باوک)<br />یی یی مینت (دایک) | spouse = | children = | other_names = | known_for = زیندانیی سیاسی، کارە ڕێکخراوییەکان و ئەندام پەرلەمان | occupation = چالاکوان<br />سیاسیی | criminal_charge = | criminal_penalty = | criminal_status = | website = {{URL|facebook.com/OfficialZinMarAung}} | awards = [[خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی]] (٢٠١٢)<br/>[[خەڵاتی سەرکردایەتی گەنجانی جیهانی]] (٢٠١٤)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.irrawaddy.com/in-person/interview/women-courage-power-kept-hidden.html|سەردێڕ=‘Women Have Courage and Power That Is Kept Hidden’|ئیش=[[The Irrawaddy]]|ڕێکەوت=٢٩ی ئازاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|زمان=en}}</ref> }} '''زین مار ئونگ''' (لەدایکبووی ١٤ی حوزەیرانی ١٩٧٦) کەسایەتی سیاسیی [[میانمار]]<nowiki/>ی، چالاکوان و زیندانی پێشووە. لە ئێستادا ئەندام پەرلەمانی میانمارە. لە ساڵی ٢٠١٢، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.mmtimes.com/index.php/lifestyle/11532-not-afraid-to-be-called-a-feminist.html|سەردێڕ=A voice that demands to be heard|نووسەر=The Myanmar Times|ئیش=mmtimes.com}}</ref><ref name="state.gov">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.state.gov/s/gwi/programs/iwoc/2012/bio|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140428181428/http://www.state.gov/s/gwi/programs/iwoc/2012/bio/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی نیسانی ٢٠١٤|سەردێڕ=2012 International Women of Courage Award Winners|ئیش=state.gov|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠٢٠}}</ref> == ژیان == === سەرەتای ژیان و خوێندن === زین مار ئونگ لەدایکبووی ١٤ی حوزەیرانی ١٩٧٦، ڕانگوون لە میانمار. لەبەشی ڕووەکناسی لە زانکۆی دیستانس ئێجیوکەیشن خوێندوویەتی. === ژیانی سیاسیی و چالاکییەکان === لە نەوەدەکان، ئەوکاتەی کە قوتابی زانکۆ بووە، زین دەبێتە چالاکوان لەدژی حکوومەتی چەکداری میانمار. لە ساڵی ١٩٩٨، لەکاتی ئەنجامدانی خۆپشاندانێکی ئاشتییانە، بەخوێندنەوە شیعر و داواکردن لە حکوومەتی سەربازی کە ڕێز لەئەنجامی هەڵبژاردەکان بگرێت ئەوا زین دەستگیر دەکرێت، دواتر بۆ ماوەی ٢٨ ساڵ زیندانیکردن سزا دەدرێت. زین ماوەی ١١ ساڵ زیندانی سیاسیی بووە، کە لەو نێوانەشدا ٩ ساڵ لە زیندانی تاکەکەسی ژیانی بەسەربردووە.<ref name="rfa.org">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.rfa.org/english/women/zin-mar-aung-03072012171546.html|سەردێڕ='What Others Dare Not Think'|وێبگە=Radio Free Asia|ڕێکەوتی سەردان=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180704092837/https://www.rfa.org/english/women/zin-mar-aung-03072012171546.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٩، لەپڕێکدا ئازاد دەکرێت. زین چالاکییەکانی دەستپێکردەوە، لەنێو خوێندکاران گرووپێکی کەلتووری درووستکرد کە تووێژینەوەیان لەسەر ئەوە دەکرد کە کەلتووری ئاسیا و دیموکراسی دەتوانن بەیەکەوە بگونجێن. هەروەها وەک خۆی یارمەتی کچە زیندانییە سیاسییەکانی دیکە و قوتابیانی بەشی زانستە سیاسییەکانی دەدا.<ref name="state.gov" /><ref name="ifes.org">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ifes.org/Content/Publications/Interviews/2013/Zin-Mar-Aung-on-the-Importance-of-Women-in-Peace-and-Politics-in-Myanmar.aspx|سەردێڕ=IFES - Zin Mar Aung on the Importance of Women in Peace and Politics in Myanmar|ئیش=ifes.org|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150610172046/http://www.ifes.org/Content/Publications/Interviews/2013/Zin-Mar-Aung-on-the-Importance-of-Women-in-Peace-and-Politics-in-Myanmar.aspx|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> زین کۆمەڵێک ڕێکخراوی کۆمەلگای مەدەنی دامەزراند لەپێناو کارکردن لە گەشەپێدانی دیموکراسی، بەهێزکردنی ڕۆڵی ژنان، کەمکردنەوە سووکایەتی کەمایەتییەکان هەروەها یارمەتیدانی زیندانییە سیاسییەکان. لە ساڵی ٢٠١٢، سەرکردایەتی ڕێکخراوێکی دەکرد بۆ زیادکردن و بڵاوکردنەوەی هۆشیار لەسەر کێشە و گرفتەکانی کەمایەتییەکان. لەوکاتەدا لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا. لە ساڵی ٢٠١٣، کاری دەکرد لەپاڵ ڕێکخراوی ئیلکتۆرال سیستمی نێودەوڵەتی بۆ بەبەهێزکردنی ژنان لە ژینگەی سیاسەتدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=‘ျပန္ထြက္လာေတာ့လည္း သိတဲ့အတိုင္းပဲ ျမန္မာ့ႏိုင္ငံေရး အေျခအေနက ကဲငါတို႔မလိုအပ္ေတာ့ဘူးဆိုတဲ့ အေနအထားမ်ဳိး မဟုတ္ဘူး’|ناونیشان=http://www.mizzimaburmese.com/2013-10-20-16-34-56/item/45373-2015-06-01-04-36-16|newspaper=Mizzima News|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150610175147/http://www.mizzimaburmese.com/2013-10-20-16-34-56/item/45373-2015-06-01-04-36-16|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="GEC">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.rfa.org/english/news/myanmar/leader-07202015163841.html|سەردێڕ=88 Generation Leader to Contest Myanmar Election Despite Pending Charges|ئیش=Radio Free Asia|ڕێکەوت=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٥|نووسەر=Joshua Lipes|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180704092839/https://www.rfa.org/english/news/myanmar/leader-07202015163841.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە هەڵبژاردنی پەرلەمانی مینماری ٢٠١٥، خۆی هەڵبژارد، دواتر سەرکەوتووانە بووە ئەندام پەرلەمان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://partnersasia.org/2016/02/29/zin-mar-from-prison-to-parliament-2/|سەردێڕ=Zin Mar: From Prison to Parliament|ئیش=Partners Asia|ڕێکەوت=٢٩ی شوباتی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180704092834/https://partnersasia.org/2016/02/29/zin-mar-from-prison-to-parliament-2/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ژن|مافەکانی مرۆڤ|سیاسەت}} [[پۆل:ژنانی میانماری]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦]] [[پۆل:چالاکوانانی مافەکانی ژنان لە میانمار]] [[پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە]] qk0ctgy0jwcoowissojbsg1evk7qo8j 1 163074 1592362 1324713 2026-06-20T11:11:34Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1592362 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[زین مار ئونگ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=670351 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150610172046/http://www.ifes.org/Content/Publications/Interviews/2013/Zin-Mar-Aung-on-the-Importance-of-Women-in-Peace-and-Politics-in-Myanmar.aspx بۆ http://www.ifes.org/Content/Publications/Interviews/2013/Zin-Mar-Aung-on-the-Importance-of-Women-in-Peace-and-Politics-in-Myanmar.aspx زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٣:٣٣، ٢٩ی ئازاری ٢٠٢٠ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[زین مار ئونگ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=767865 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180704092834/https://partnersasia.org/2016/02/29/zin-mar-from-prison-to-parliament-2/ بۆ https://partnersasia.org/2016/02/29/zin-mar-from-prison-to-parliament-2/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٣:٥٣، ٢٦ی ئازاری ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[زین مار ئونگ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=828307 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150610175147/http://www.mizzimaburmese.com/2013-10-20-16-34-56/item/45373-2015-06-01-04-36-16 بۆ http://www.mizzimaburmese.com/2013-10-20-16-34-56/item/45373-2015-06-01-04-36-16 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٥:١١، ٢٤ی ئابی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٣ بەستەری دەرەکیی [[زین مار ئونگ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=842892 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150610172046/http://www.ifes.org/Content/Publications/Interviews/2013/Zin-Mar-Aung-on-the-Importance-of-Women-in-Peace-and-Politics-in-Myanmar.aspx بۆ http://www.ifes.org/Content/Publications/Interviews/2013/Zin-Mar-Aung-on-the-Importance-of-Women-in-Peace-and-Politics-in-Myanmar.aspx زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150610175147/http://www.mizzimaburmese.com/2013-10-20-16-34-56/item/45373-2015-06-01-04-36-16 بۆ http://www.mizzimaburmese.com/2013-10-20-16-34-56/item/45373-2015-06-01-04-36-16 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180704092834/https://partnersasia.org/2016/02/29/zin-mar-from-prison-to-parliament-2/ بۆ https://partnersasia.org/2016/02/29/zin-mar-from-prison-to-parliament-2/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠١:٥٧، ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[زین مار ئونگ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1210797 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180704092837/https://www.rfa.org/english/women/zin-mar-aung-03072012171546.html بۆ http://www.rfa.org/english/women/zin-mar-aung-03072012171546.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180704092839/https://www.rfa.org/english/news/myanmar/leader-07202015163841.html بۆ http://www.rfa.org/english/news/myanmar/leader-07202015163841.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٨:٠٥، ٣ی ئایاری ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٤ بەستەری دەرەکیی [[زین مار ئونگ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1324712 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20140428181428/http://www.state.gov/s/gwi/programs/iwoc/2012/bio/ بۆ https://www.state.gov/s/gwi/programs/iwoc/2012/bio زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180704092837/https://www.rfa.org/english/women/zin-mar-aung-03072012171546.html بۆ http://www.rfa.org/english/women/zin-mar-aung-03072012171546.html زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.ifes.org/Content/Publications/Interviews/2013/Zin-Mar-Aung-on-the-Importance-of-Women-in-Peace-and-Politics-in-Myanmar.aspx *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180704092839/https://www.rfa.org/english/news/myanmar/leader-07202015163841.html بۆ http://www.rfa.org/english/news/myanmar/leader-07202015163841.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٨:٥٩، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[زین مار ئونگ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1592361 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170929231742/https://www.mypilar.org/sites/mypilar.org/files/related-file-upload/pyithu_elections_results_uec_english_14_dec_2016.xlsx بۆ https://www.mypilar.org/sites/mypilar.org/files/related-file-upload/pyithu_elections_results_uec_english_14_dec_2016.xlsx زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١١:١١، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) nfp1t2ise2fd70i0f233hjzyo1a52oy 0 163449 1592280 1416013 2026-06-20T03:23:50Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1592280 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:International Women of Courage Awards.jpg|وێنۆک|خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێونەتەوەیی.]] '''خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێونەتەوەیی''' خەڵاتێکی ساڵانەیە لەلایەن وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا ساڵانە دەبەخشرێتە ئەو ژنانەی لەئاستی جیھان کە توانیویانە دەربکەون وەک سەرکردە، بوێر، خۆبەختکار بۆکەسانی دیکە و ئەوانەی کە داکۆکی و ھەوڵی ناساندنی مافەکانی ژنان دەدەن. == مێژوو == خەڵاتەکە بۆ ساڵی ٢٠٠٧ دەگەڕێتەوە کە لەلایەن کۆندالیزا ڕایس پێشنیارکرابوو، بەمەبەستی بەخشینی لە [[ڕۆژی جیھانیی ژنان]]، لە ٨ی ئازار. بۆ وەرگرتنی خەڵاتەکە، ساڵانە لە گشت وڵاتانی جیھان، ئەوا ھەر باڵیۆزخانەیەکی ئەمریکا بۆی ھەیە کاندیدێک پاڵێوراو بکات. خەڵاتەکە بەچەند کەسێک دەدرێت. == براوەی خەڵاتەکان بەپێی ساڵ == ; ٢٠٠٧ {{div col|colwidth=30em}} * [[ڕوت ھالپرین کەداری]] لە [[ئیسرائیل]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://2001-2009.state.gov/g/wi/archives/|سەردێڕ=International Women's Issues Archives|وێبگە=2001-2009.state.gov|ڕێکەوتی سەردان=١ی نیسانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180702150641/https://2001-2009.state.gov/g/wi/archives/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * [[جێنی ویلیامز]] لە [[زیمبابوی]]<ref name=autogenerated4>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://2001-2009.state.gov/g/wi/iwoc/c21757.htm|سەردێڕ=Honorees}}</ref> * [[سیتی موسداح مولیا]] لە [[ئیندۆنیزیا]]<ref name=autogenerated4/> * [[Ilze Jaunalksne]] لە [[لاتڤیا]]<ref name=autogenerated4/> * [[Samia al-Amoudi]] لە [[عەرەبستانی سعوودی]]<ref name=autogenerated4/> * [[Mariya Ahmed Didi]] لە [[مالدیڤ]]<ref name=autogenerated4/> * [[Susana Trimarco de Veron]] لە [[ئەرجەنتین]]<ref name=autogenerated4/> * [[Aziza Siddiqui]] لە [[ئەفغانستان]]<ref name=autogenerated4/> * [[سوندوس عەباس]] لە [[عێراق]]<ref name=autogenerated4/> * [[شەزا عەبدولڕەزاق عەبوسی]] لە [[عێراق]]<ref name=autogenerated4/> * [[ماری ئەکرەمی]] لە [[ئەفغانستان]]<ref name=autogenerated4/> {{div col end}} ; ٢٠٠٨ [[پەڕگە:2008-IWOC recipients.jpg|وێنۆک|کۆندالیزا ڕایس لەگەڵ براوەکانی ساڵی ٢٠٠٨.]] {{div col|colwidth=30em}} * [[سورەیا پاکزاد]] لە [[ئەفغانستان]]<ref name=autogenerated5>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://2001-2009.state.gov/g/wi/iwoc/103557.htm|سەردێڕ=International Women of Courage Award Ceremony: 2008}}</ref> * [[ڤیریسیلا بورادرۆمۆ]] لە [[فیجی]]<ref name=autogenerated5/> * [[ئیمان جبوری]] لە [[عێراق]]<ref name=autogenerated5/> * [[ڤالدیت ئدریزی]] لە [[کۆسۆڤۆ]]<ref name=autogenerated5/> * [[بیگوم جان]] لە [[پاکستان]]<ref name=autogenerated5/> * [[نبال تەوابتە]] لە [[فەلەستین]]<ref name=autogenerated5/> * [[سینتیا بیندلین]] لە [[پاراگوای]]<ref name=autogenerated5/> * [[عبارە فەرەح ئیبراھیم]] لە [[سۆمالیا]]<ref name=autogenerated5/> {{div col end}} ; ٢٠٠٩ {{div col|colwidth=30em}} * [[Mutabar Tadjibayeva]] لە [[ئوزبەکستان]]<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Aktalov|یەکەم=Askar|سەردێڕ=The Uzbek Journalist Tadjibayeva Partook in the Making of the Book and Film "The Hour of the Jackal" (in Russian)|ناونیشان=http://www.knews.kg/ru/parlament_chro/10272/|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠١٢|newspaper=Knews|ڕێکەوت=٢ی شوباتی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140422231819/http://www.knews.kg/ru/parlament_chro/10272/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی نیسانی ٢٠١٤}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140422231819/http://www.knews.kg/ru/parlament_chro/10272/ |date=٢٢ی نیسانی ٢٠١٤ }}</ref><ref name=autogenerated6>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://2009-2017.state.gov/r/pa/prs/ps/2009/03/120070.htm|سەردێڕ=We're sorry, that page can't be found.}}</ref> * [[Ambiga Sreenevasan]] لە [[مالیزیا]]<ref name=autogenerated6/> * [[واژما فروغ]] لە [[ئەفغانستان]]<ref name=autogenerated6/> * [[نۆرما کروز]] لە [[گواتیمالا]]<ref name=autogenerated6/> * [[سوعاد ئەلامی]] لە [[عێراق]]<ref name=autogenerated6/> * [[ھادیزاتو مانی]] لە [[نێجیریا]]<ref name=autogenerated6/> * [[ڤیرۆنیکا مارچینکۆ]] لە [[ڕووسیا]]<ref name=autogenerated6/> * [[ڕیم نومێری]] لە [[یەمەن]]<ref name=autogenerated6/> {{div col end}} ; ٢٠١٠ {{div col|colwidth=30em}} * [[شوکریە ئەسیل]] لە [[ئەفغانستان]]<ref name=autogenerated2>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.state.gov/s/gwi/programs/iwoc/2010|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140423045134/http://www.state.gov/s/gwi/programs/iwoc/2010/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی نیسانی ٢٠١٤|سەردێڕ=We're sorry, that page can't be found.|ڕێکەوتی سەردان= ٩ی نیسانی ٢٠٢٠}}</ref> * [[شەفیقە قورەیشی]] لە [[ئەفغانستان]]<ref name=autogenerated2/> * [[ئاندرۆلا ھێنریکویز]] لە [[قوبرس]]<ref name=autogenerated2/> * [[سۆنیا پیر]] لە [[دۆمینیکا]]<ref name=autogenerated2/> * [[Shadi Sadr]] لە [[ئێران]]<ref name=autogenerated2/> * [[ئان نجۆگو]] لە [[کینیا]]<ref name=autogenerated2/> * [[لی ئای ران]] لە [[کۆریای باشوور]]<ref name=autogenerated2/> * [[جانسیلا مەجید]] لە [[سریلانکا]]<ref name=autogenerated2/> * [[ماری کلۆد نەداف]] لە [[سووریا]]<ref name=autogenerated2/> * [[جەستینا موکۆکۆ]] لە [[زیمبابوی]]<ref name=autogenerated2/> {{div col end}}[[:en:Alice_Mabota|Alice Mabota]] خەلاتەکەی پێدرا، بەڵام لە لیستی فەرمی دانەنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=MOZAMBIQUE: Alice Mabota Wins 2010 International Women of Courage Award|ناونیشان=http://www.peacewomen.org/content/mozambique-alice-mabota-wins-2010-international-women-courage-award|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190524144353/https://www.peacewomen.org/content/mozambique-alice-mabota-wins-2010-international-women-courage-award|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئایاری ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Alice Mabota é a mulher mais corajosa de Moçambique|periodical=O País|ناونیشان=http://opais.sapo.mz/index.php/politica/45-sociedade/5844-alice-mabota-e-a-mulher-mais-corajosa-de-mocambique.html|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190406134651/http://opais.sapo.mz/index.php/politica/45-sociedade/5844-alice-mabota-e-a-mulher-mais-corajosa-de-mocambique.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی نیسانی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ; ٢٠١١ [[پەڕگە:2011 International Women of Courage Awards 2011-03-08.jpg|وێنۆک|[[ھیلاری کلینتۆن]] لەگەڵ براوەکانی ٢٠١١.]] {{div col|colwidth=30em}} * [[ماریا بەشیر]] لە [[ئەفغانستان]]<ref name=autogenerated3>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.whitehouse.gov/blog/2011/03/10/international-women-courage-awards|سەردێڕ=International Women of Courage Awards|ڕێکەوت=١٠ی ئازاری ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان= ٩ی نیسانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161109185024/https://www.whitehouse.gov/blog/2011/03/10/international-women-courage-awards|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * [[ھێنریت ئیکوی ئیبۆنگۆ]] لە [[کامیروون]]<ref name=autogenerated3/> * [[گوو جیانمی]] لە [[چین]]<ref name=autogenerated3/> * [[ئیفا ئەبو حەلاوە]] لە [[ئەردەن]]<ref name=autogenerated3/> * [[ماریسێلا مۆرالیس]] لە [[مەکسیک]]<ref name=autogenerated3/> * [[ئەگنیس ئۆزتۆلیکان]] لە [[ھەنگاریا]]<ref name=autogenerated3/> * [[Roza Otunbayeva]] لە the [[قرغیزستان]]<ref name=autogenerated3/> * [[غولام سوغرا]] لە [[پاکستان]]<ref name=autogenerated3/> * [[یوانی سانچێز]] لە [[کووبا]]<ref name=autogenerated3/> * [[ناستا پالاژانکا]] لە [[بیلاڕووس]]<ref name=autogenerated3/> {{div col end}} ; ٢٠١٢ [[File:2012_IWOC_Award_winners_with_Hillary_Rodham_Clinton_and_Michelle_Obama.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:2012_IWOC_Award_winners_with_Hillary_Rodham_Clinton_and_Michelle_Obama.jpg|چەپ|وێنۆک|200x200پیکسڵ|{{بەستەری مردوو|url=https://en.wikipedia.org/wiki/File%3A2012_IWOC_Award_winners_with_Hillary_Rodham_Clinton_and_Michelle_Obama.jpg%7C%DA%86%DB%95%D9%BE%7C%D9%88%DB%8E%D9%86%DB%86%DA%A9%7C200x200%D9%BE%DB%8C%DA%A9%D8%B3%DA%B5%7C |date=ئابی ٢٠٢١ }}[[ھیلاری کلینتۆن]] لەگەڵ براوەکانی خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێونەتەوەیی، ٨ی ئازاری ٢٠١٢.]] {{div col|colwidth=30em}} * [[ئەنیسە ئەحمەد]] لە [[مالدیڤ]]<ref name="2012 award">Staff (March 5, 2012). [https://web.archive.org/web/20120308231128/http://www.state.gov/s/gwi/programs/iwoc/2012/bio/index.htm "2012 International Women of Courage Award Winners"]. [[Office of Global Women's Issues]] of the [[United States Department of State|U.S. Department of State]]. Retrieved March 8, 2012.</ref> * [[زین مار ئونگ]] لە [[میانمار]]<ref name="2012 award"/> * [[سەمەر بەدەوی]] لە [[عەرەبستانی سعوودی]]<ref name="2012 award"/> * [[شاد بیگوم]] لە [[پاکستان]]<ref name="2012 award"/> * [[مریەم دورانی]] لە [[ئەفغانستان]]<ref name="2012 award"/> * [[پریسیلا دی ئۆلیڤێرا]] لە [[بەڕازیل]]<ref name="2012 award"/> * [[حەنا حەبەشی]] لە [[لیبیا]]<ref name="2012 award"/> * [[جینت بیدۆیا لیما]] لە [[کۆلۆمبیا]]<ref name="2012 award"/> * [[شەفەق پاڤی]] لە [[تورکیا]]<ref name="2012 award"/> * [[حەوا عەبدوڵڵا محەممەد ساڵح]] لە [[سوودان]]<ref name="2012 award"/> * [[گابی کالیجا]] لە [[ماڵتا]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://malta.usembassy.gov/en-05242012.html|سەردێڕ=Latest Embassy News and Recent Events - Embassy of the United States Valletta, Malta<!-- Bot generated title -->|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140423022409/http://malta.usembassy.gov/en-05242012.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی نیسانی ٢٠١٤}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140423022409/http://malta.usembassy.gov/en-05242012.html |date=٢٣ی نیسانی ٢٠١٤ }}</ref> {{div col end}} ; ٢٠١٣ [[پەڕگە:Secretary Kerry, First Lady Michelle Obama, Under Secretary Sherman, Mrs. Heinz Kerry pose with the 2013 International Women of Courage Award Winners.jpg|وێنۆک|[[میشێل ئۆباما]]، [[جۆن کێری]] وەزیری دەرەوەی ئەمریکا لەگەڵ براوەکانی ٢٠١٣.]] {{div col|colwidth=30em}} * [[مەلالای بەھادوری]] لە [[ئەفغانستان]]<ref name="2013 award">[https://web.archive.org/web/20130308095225/http://www.state.gov/s/gwi/programs/iwoc/2013/bio/index.htm "2013 International Women of Courage Award Winners"] Retrieved March 9, 2013</ref><ref name=autogenerated1>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.state.gov/s/gwi/programs/iwoc/2013/bio/|سەردێڕ=We're sorry, that page can't be found.}}</ref> * [[Tsering Woeser]] لە [[چین]]<ref name=autogenerated1/> * [[جولیتا کاستلانۆس]] لە [[ھۆندووراس]]<ref name=autogenerated1/> * [[2012 Delhi gang rape case|Nirbhaya "Fearless"]] of [[ھیندستان]]<ref name=autogenerated1/> * [[جۆزفین ئۆدوماکین]] لە [[نێجیریا]]<ref name=autogenerated1/> * [[ئیلێنا میلاشینا]] لە [[ڕووسیا]]<ref name=autogenerated1/> * [[فەرتون عەدەن]] لە [[سۆمالیا]]<ref name=autogenerated1/> * [[ڕەزان زەیتونە]] لە [[سووریا]]<ref name=autogenerated1/> * [[Ta Phong Tan]] لە [[ڤیێتنام]]<ref name=autogenerated1/> {{div col end}} ; ٢٠١٤ [[پەڕگە:2014 IWOC Awardees with First Lady Michelle Obama.jpg|وێنۆک|[[میشێل ئۆباما]] لەگەڵ براوەکانی ٢٠١٤.]] {{div col|colwidth=30em}} * [[نەسرین ئوریاخەلیل]] لە [[ئەفغانستان]]<ref name=autogenerated7>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.state.gov/s/gwi/programs/iwoc/2014/bio/index.htm|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140307105823/http://www.state.gov/s/gwi/programs/iwoc/2014/bio/index.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئازاری ٢٠١٤|سەردێڕ=We're sorry, that page can't be found.|ڕێکەوتی سەردان= ٩ی نیسانی ٢٠٢٠}}</ref> * [[ڕۆشیکا دیۆ]] لە [[فیجی]]<ref name=autogenerated7/> * [[ڕوسودان گۆتسیریدز]] لە [[گورجستان]]<ref name=autogenerated7/> * [[ئایرس یاسەمین باریۆس]] لە [[گواتیمالا]]<ref name=autogenerated7/> * [[لاکشمی ئاگاروال]] لە [[ھیندستان]]<ref name=autogenerated7/> * [[فاتیما تۆرێ]] لە [[مالی]]<ref name=autogenerated7/> * [[مەھا مونیف]] لە [[سعودیە]]<ref name=autogenerated7/> * [[ئۆینیخۆل بۆبۆنازارۆڤا]] لە [[تاجیکستان]]<ref name=autogenerated7/> * [[Ruslana Lyzhychko]] لە [[ئوکراینا]]<ref name=autogenerated7/> * [[بیاتریک متیتوا]] لە [[زیمبابوی]]<ref name=autogenerated7/> {{div col end}} ; ٢٠١٥ [[پەڕگە:Deputy Secretary Higginbottom and Ambassador Russell Pose for a Photo With the 2015 International Women of Courage Awardees (16550525039).jpg|وێنۆک|وێنەی براوەکانی ٢٠١٥.]] {{div col|colwidth=30em}} * [[نیلووفەر ڕەحمانی]] لە [[ئەفغانستان]]<ref name="state1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://2009-2017.state.gov/s/gwi/iwoc/2015/bio/index.htm |سەردێڕ=Biographies of 2015 Award Winners |بڵاوکەرەوە=State.gov |ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠١٥}}</ref> * [[نادیە شارمین]] لە [[بەنگلادیش]]<ref name="state1"/> * [[ڕۆزا جولێتا مۆنتانۆ]] لە [[بۆلیڤیا]]<ref name="state1"/> * [[مەی سەبای فیو]] لە [[میانمار]]<ref name="state1"/> * [[ئیمێلی بیاتریک ئیپای]] لە [[کۆماری ئەفریقای ناوەندی]]<ref name="state1"/> * [[ماری کلێر چیکۆلا]] لە [[گینیا]]<ref name="state1"/> * [[سایاکابی ئۆساکابی]] لە [[ژاپۆن]]<ref name="state1"/> * [[ئەربانا شارا]] لە [[کۆسۆڤۆ]]<ref name="state1"/> * [[تەبەسوم عەدنان]] لە [[پاکستان]]<ref name="state1"/> * [[مەجد عیزەت چەربەجی]] لە [[سووریا]]<ref name="state1"/> {{div col end}} ; ٢٠١٦ [[پەڕگە:U.S. Secretary of State John Kerry and U.S. Ambassador-at-Large for Global Women's Issues Cathy Russell with the 2016 Secretary of State’s International Women of Courage Award winners - IWOC 2016.jpg|وێنۆک|[[جۆن کێری]] وەزیری دەرەوە، لەگەڵ براوەکانی ٢٠١٦.]] {{div col|colwidth=30em}} * [[سارا حوسێن]] لە [[بەنگلادیش]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.thedailystar.net/city/sara-hossain-receives-intl-women-courage-award-1202122|سەردێڕ=Sara Hossain receives Int'l Women of Courage Award|ڕێکەوت=٣١ی ئازاری ٢٠١٦}}</ref> * [[Debra Baptist-Estrada]] لە [[بەلیز]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.guardian.bz/all-politics/11135-us-secretary-of-states-international-women-of-courage-awardee|سەردێڕ=U.S. Secretary of State’s International Women of Courage Awardee - The Guardian Newspaper<!-- Bot generated title -->|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160406041539/http://www.guardian.bz/all-politics/11135-us-secretary-of-states-international-women-of-courage-awardee|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی نیسانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * [[نی یولان]] لە [[چین]]<ref name="state2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://2009-2017.state.gov/r/pa/prs/ps/2016/03/255216.htm |سەردێڕ=Secretary Kerry Honors 14 Women of Courage |بڵاوکەرەوە=State.gov |ڕێکەوت=٢٨ی ئازاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠١٦}}</ref> * [[لەتیفە ئیبن زیاتین]] لە [[فەڕەنسا]]<ref name="state2"/> * [[تیلما ئالدانا]] لە [[گواتیمالا]]<ref>[http://www.centralamericanetwork.org/blog-en/?p=170 Guatemala’s Women: Moving Their Country Forward " Central America Network] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180404134819/http://www.centralamericanetwork.org/blog-en/?p=170 |date=2018-04-04}}, centralamericanetwork.org</ref> * [[نەغەم نەوزات]] لە [[عێراق]]<ref name="state2"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.kurdistan24.net/en/news/5f1d18a4-2539-48cf-9aee-cebd0eed2f7b/Kurdish-Ezidi-woman-receives-International-award|سەردێڕ=Kurdish Ezidi woman receives International award|دوایین=Kurdistan24|ڕێکەوتی سەردان=١ی نیسانی ٢٠١٨}}</ref> * [[نیشا ئەیووب]] لە [[مالیزیا]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://asiancorrespondent.com/2016/03/nisha-ayub-women-of-courage-award/|سەردێڕ=Malaysian activist Nisha Ayub is first transgender to win US Women of Courage award|ڕێکەوتی سەردان=٩ی نیسانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئایاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160509130718/https://asiancorrespondent.com/2016/03/nisha-ayub-women-of-courage-award/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * [[فاتیما ئێمبای]] لە [[مۆریتانیا]]<ref name=autogenerated8>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ippmedia.com/?l=90507|سەردێڕ=IPPMEDIA - The Guardian, The Guardian on Sunday, Nipashe, Nipashe Jumapili}}</ref> * [[زانا نیمتسۆڤا]] لە [[ڕووسیا]]<ref name="state2"/> * [[زوزانا ستیڤولۆڤا]] لە [[سلۆڤاکیا]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.topky.sk/cl/1000680/1537279/Slovenka-bola-ocenena-ministrom-USA--Vynasla-sa-pocas-migrantskej-krizy|سەردێڕ=Slovenka bola ocenená ministrom USA: Vynašla sa počas migrantskej krízy}}</ref> * [[عەوزیە مەحموود]] لە [[سودان]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://radiotamazuj.org/en/article/us-state-department-honours-sudanese-tea-lady-her-courage|سەردێڕ=US State Department honours Sudanese "tea lady" for her courage - Radio Tamazuj<!-- Bot generated title -->|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170123051126/https://radiotamazuj.org/en/article/us-state-department-honours-sudanese-tea-lady-her-courage|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * [[ڤیکی نتیتیما]] لە [[تەنزانیا]]<ref name=autogenerated8/> * [[Rodjaraeg Wattanapanit]] لە [[تایلەند]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.bangkokpost.com/news/general/914997/chiang-mai-activist-wins-us-courage-award|سەردێڕ=Bangkok Post|یەکەم=Post Publishing|دوایین=PCL.}}</ref> * [[نیھال عەلی عەولەقی]] لە [[یەمەن]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nbcnews.com/news/nbcblk/state-department-honors-international-women-courage-n547936|سەردێڕ=State Department Honors 'International Women of Courage'}}</ref> {{div col end}} ; ٢٠١٧<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=2017 International Women of Courage Award|ناونیشان=https://www.state.gov/s/gwi/iwoc/2017/index.htm|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170327231038/https://www.state.gov/s/gwi/iwoc/2017/index.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئازاری ٢٠١٧|وێبگە=U.S. Department of State|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١٧}}</ref> [[پەڕگە:First Lady Melania Trump and Under Secretary Shannon Pose for a Photo With the 2017 International Women of Courage Awardees (33338548780).jpg|وێنۆک|[[مێلانیا ترامپ|مێلانیا ترەمپ]]، لەگەڵ براوەکانی ٢٠١٧.]] {{div col|colwidth=30em}} * [[شەرمین ئەکتەر]] لە [[بەنگلادیش]] * [[مالیبۆگۆ مۆلیفی]] لە [[بۆتسوانا]] * [[ناتالیا پۆنس دی لیۆن]] لە [[کۆلۆمبیا]] * [[ڕێبیکا کابوگۆ]], لە [[کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ]] * [[جەنەت غەزی]] لە [[عێراق]] * [[عائیشە عوسمان عیساکا]] لە [[نێجیریا]] * [[ڤیرۆنیکا سیمۆگون]] لە [[پاپوا گینێی نوێ]] * [[سیندی ئەرلیت باوتێستا]] لە [[پێروو]] * [[ساندیا ئەکنیلیگۆدا]] لە [[سریلانکا]] * [[کارۆلین تەحان]] لە [[سووریا]] * [[سەعادەت ئۆزکان]] لە [[تورکیا]] * [[مەدەر مەشرووم]] لە [[ڤیێتنام]] * [[فادیە نەجیب سابت]] لە [[یەمەن]] {{div col end}} ; ٢٠١٨<ref name="a2018">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=2018 International Women of Courage Award|ناونیشان=https://www.state.gov/s/gwi/iwoc/2018/index.htm|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180324065409/https://www.state.gov/s/gwi/iwoc/2018/index.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئازاری ٢٠١٨|وێبگە=U.S. Department of State|ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠١٨}}</ref> [[File:IWOC_Group_photo_2018_without_Aura_Elena_Farfan.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:IWOC_Group_photo_2018_without_Aura_Elena_Farfan.jpg|وێنۆک|٩{{بەستەری مردوو|url=https://en.wikipedia.org/wiki/File%3AIWOC_Group_photo_2018_without_Aura_Elena_Farfan.jpg%7C%D9%88%DB%8E%D9%86%DB%86%DA%A9%7C%D9%A9 |date=ئابی ٢٠٢١ }} لەکۆی ١٠، براوەکانی خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێونەتەوەیی. ساڵی ٢٠١٨.]] {{div col|colwidth=30em}} * [[ڕۆیا سادات]] لە ئەفغانستان * [[ئورا ئیلیا فەرفان]] لە گواتیمالا * [[جولیسا ڤیلانوڤا]] لە ھۆندوراس * [[عالیە خەلەف ساڵح]] لە عێراق * خووشکە [[ماریا ئێلینا بێرینی]] لەلایەن باڵیۆزخانەی ھۆلی پاڵێوراوکرا. * [[ئیمان عومەرۆڤا]] لە کازاخستان * [[فەریدە ڕوشیتی]] لە کۆسۆڤۆ * [[مەعلوومە سەعید]] لە مۆریتانیا * [[گۆدیلیڤ موکاساراسی]] لە ڕواندا * [[سیریکان چارۆنسیری]] لە تایلەند {{div col end}} ; ٢٠١٩<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=2019 International Women of Courage Award|ناونیشان=https://www.state.gov/s/gwi/iwoc/2019/index.htm|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190303200747/https://www.state.gov/s/gwi/iwoc/2019/index.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئازاری ٢٠١٩|وێبگە=U.S. Department of State|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠١٩}}</ref>[[File:2019_International_Women_of_Courage_Awardees_(40345170243).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:2019_International_Women_of_Courage_Awardees_(40345170243).jpg|وێنۆک|'''{{بەستەری مردوو|url=https://en.wikipedia.org/wiki/File%3A2019_International_Women_of_Courage_Awardees_%2840345170243%29.jpg%7C%D9%88%DB%8E%D9%86%DB%86%DA%A9%7C |date=ئابی ٢٠٢١ }}[[مێلانیا ترامپ|مێلانیا تڕەمپ]]، مارک پەمپیۆی وەزیری دەرەوەی ئەمریکا لەگەڵ براوەکانی ٢٠١٩.''']] {{div col|colwidth=30em}} * [[مارینی دی لیڤێرا]] لە [[سریلانکا]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.adaderana.lk/news/53680/sri-lankas-marini-de-livera-receives-international-women-of-courage-award|سەردێڕ=Sri Lankan Marini De Livera bags International honour on International Women's Day|وێبگە=www.adaderana.lk|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190918042540/http://www.adaderana.lk/news/53680/sri-lankas-marini-de-livera-receives-international-women-of-courage-award|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.newsfirst.lk/2019/03/08/sri-lankas-marini-de-livera-awarded-the-women-of-courage-award-from-melania-trump/|سەردێڕ=Sri Lanka's Marini De Livera awarded the Women of Courage award from Melania Trump - Sri Lanka Latest News|ڕێکەوت=٨ی ئازاری ٢٠١٩|وێبگە=Sri Lanka News - Newsfirst|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190708195453/https://www.newsfirst.lk/2019/03/08/sri-lankas-marini-de-livera-awarded-the-women-of-courage-award-from-melania-trump/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تەممووزی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * [[ڕازیە سوڵتانە]] (بەنگلادیش) * [[ناو کنیاو پاو]] (میانمار) * [[موئمینە حوسێن دەرار]] (جیبۆتی) * [[ماجی جبران]] (میسڕ) * [[خالیدە خەلەف حەنا]] (ئەردەن) * [[ئەرلا تریسی]] (کۆماری ئێرلاند) * [[ئۆلیڤێرا لاکیچ]] (مۆنتینیگرۆ) * [[فلۆر دی ماریا ڤێگا زاپاتا]] (پێرو) * [[ئانا ئالیۆس ھەنگا]] (تەنزانیا) {{div col end}}Note: According to ''[[:en:Foreign_Policy|Foreign Policy]]'' magazine, an intended award for [[:en:Jessikka_Aro|Jessikka Aro]] (Finland), announced in January 2019, was withdrawn shortly before the ceremony in March 2019.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://foreignpolicy.com/2019/03/07/u-s-cancels-journalists-award-over-her-criticism-of-trump-international-women-in-courage-award-state-department/|سەردێڕ=U.S. Cancels Journalist’s Award Over Her Criticism of Trump|ئیش=Foreign Policy|ڕێکەوت=٧ی ئازاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠١٩|یەکەم١=Reid|دوایین١=Standish|یەکەم٢=Robbie|دوایین٢=Gramer|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190307193452/https://foreignpolicy.com/2019/03/07/u-s-cancels-journalists-award-over-her-criticism-of-trump-international-women-in-courage-award-state-department/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئازاری ٢٠١٩}}</ref> ; ٢٠٢٠<ref name="a2020">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=2020 International Women of Courage Award|ناونیشان=https://www.state.gov/2020-international-women-of-courage-award/|وێبگە=U.S. Department of State|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٠}}</ref> [[File:Secretary_Pompeo_and_First_Lady_Melania_Trump_Pose_for_a_Photo_with_International_Women_of_Courage_Awardees_(49618948487).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Secretary_Pompeo_and_First_Lady_Melania_Trump_Pose_for_a_Photo_with_International_Women_of_Courage_Awardees_(49618948487).jpg|وێنۆک|{{بەستەری مردوو|url=https://en.wikipedia.org/wiki/File%3ASecretary_Pompeo_and_First_Lady_Melania_Trump_Pose_for_a_Photo_with_International_Women_of_Courage_Awardees_%2849618948487%29.jpg%7C%D9%88%DB%8E%D9%86%DB%86%DA%A9%7C |date=ئابی ٢٠٢١ }}[[مێلانیا ترامپ|مێلانیا تڕەمپ]]، مارک پەمپیۆی وەزیری دەرەوەی ئەمریکا لەگەڵ براوەکانی ٢٠٢٠.]] {{div col|colwidth=30em}} * [[زەریفە غەفاری]] (ئەفغانستان) * [[لوسی کۆچاریان]] (ئەرمینیا) * [[شەھلا ھومباتوڤا]] (ئازەربایجان) * [[خیمێنا گالارزا]] (بۆلڤیا) * [[کلاری ئۆیدراوگۆ]] (بورکینافاسۆ) * [[سایرەگول ساویتبەی]] (چین) * [[سوزانا لیو]] (مالیزیا) * [[ئەمایا کۆپینس]] ([[نیکاراگوا]]) * [[جەلیلە حەیدەر]] (پاکستان) * [[ئامینە خولانی]] (سوریا) * [[یاسەمین قازی]] (یەمەن) * [[ڕیتا نیامپینگا]] (زیمبابوی) {{div col end}}'''٢٠٢١<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=2021 International Women of Courage Award Recipients Announced|ناونیشان=https://www.state.gov/2021-international-women-of-courage-award-recipients-announced/|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=United States Department of State|زمان=en}}</ref>'''{{div col|colwidth=30em}} * [[ماریا کالیسنیکاڤا]] (بیلارووس) * [[فۆی فۆی ئونگ]] (بورما) (sic) * [[Maximilienne C. Ngo Mbe]] (کامیروون) * [[Wang Yu (lawyer)|Wang Yu]] (چین) * [[Mayerlis Angarita]] (کۆلۆمبیا) * [[Julienne Lusenge]] (دی ئاڕ سی) * [[Erika Aifan]] (گواتیمالا ) * [[Shohreh Bayat]] (ئێران) * [[موسکان خاتوون]] (نیپال) * [[زەهرە محەممەد ئەحمەد]] (سۆمالیا) * [[Alicia Vacas Moro]] (ئیسپانیا) * [[Ranitha Gnanarajah]] (سریلانکا) * [[Canan Gullu]] (تورکیا) * [[Ana Rosario Contreras]] (ڤەنزوێلا) {{div col end}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|دەیەی ٢٠٠٠}} {{پۆلی کۆمنز|International Women of Courage Award}} [[پۆل:خەڵاتانەی لە ٢٠٠٧ دامەزراون]] [[پۆل:ئەو خەڵاتانەی ژنانیان شکۆدارکردووە]] [[پۆل:خەڵاتی بوێری]] khz82p9y1pyo2zx4ozzxjk9nk5sppct 1 163453 1592281 1415883 2026-06-20T03:24:02Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1592281 wikitext text/x-wiki ==ناو== بە ڕای من ناوە دروستەکەی ئەبێتە خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی ئازا. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ‏١١:٥١، ٩ی نیسانی ٢٠٢٠ (UTC) :پێش ئەوەی ئەم لێدوانە ببینم «نێودەوڵەتی»یەکەم بۆ «نێونەتەوەیی» گۆڕی. ناوەکەی ئازام بەلاوە باشترە. -- ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١٤:١٦، ٩ی نیسانی ٢٠٢٠ (UTC) :: لاریم نییە لەسەر گۆڕینی [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏١٥:٣١، ٩ی نیسانی ٢٠٢٠ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی ئازا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=684616 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190918042540/http://www.adaderana.lk/news/53680/sri-lankas-marini-de-livera-receives-international-women-of-courage-award بۆ http://www.adaderana.lk/news/53680/sri-lankas-marini-de-livera-receives-international-women-of-courage-award زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190708195453/https://www.newsfirst.lk/2019/03/08/sri-lankas-marini-de-livera-awarded-the-women-of-courage-award-from-melania-trump/ بۆ https://www.newsfirst.lk/2019/03/08/sri-lankas-marini-de-livera-awarded-the-women-of-courage-award-from-melania-trump/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٣:٤٩، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٠ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی ئازا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=684751 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190524144353/https://www.peacewomen.org/content/mozambique-alice-mabota-wins-2010-international-women-courage-award بۆ http://www.peacewomen.org/content/mozambique-alice-mabota-wins-2010-international-women-courage-award زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190406134651/http://opais.sapo.mz/index.php/politica/45-sociedade/5844-alice-mabota-e-a-mulher-mais-corajosa-de-mocambique.html بۆ http://opais.sapo.mz/index.php/politica/45-sociedade/5844-alice-mabota-e-a-mulher-mais-corajosa-de-mocambique.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٩:٠٢، ٢٩ی نیسانی ٢٠٢٠ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی ئازا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=828135 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *{{دا|بەستەری مردوو}} زیاد کرا بۆ https://en.wikipedia.org/wiki/File%3A2012_IWOC_Award_winners_with_Hillary_Rodham_Clinton_and_Michelle_Obama.jpg%7C%DA%86%DB%95%D9%BE%7C%D9%88%DB%8E%D9%86%DB%86%DA%A9%7C200x200%D9%BE%DB%8C%DA%A9%D8%B3%DA%B5%7C *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160509130718/https://asiancorrespondent.com/2016/03/nisha-ayub-women-of-courage-award/ بۆ https://asiancorrespondent.com/2016/03/nisha-ayub-women-of-courage-award/ زیاد کرا *{{دا|بەستەری مردوو}} زیاد کرا بۆ https://en.wikipedia.org/wiki/File%3AIWOC_Group_photo_2018_without_Aura_Elena_Farfan.jpg%7C%D9%88%DB%8E%D9%86%DB%86%DA%A9%7C%D9%A9 *{{دا|بەستەری مردوو}} زیاد کرا بۆ https://en.wikipedia.org/wiki/File%3A2019_International_Women_of_Courage_Awardees_%2840345170243%29.jpg%7C%D9%88%DB%8E%D9%86%DB%86%DA%A9%7C *{{دا|بەستەری مردوو}} زیاد کرا بۆ https://en.wikipedia.org/wiki/File%3ASecretary_Pompeo_and_First_Lady_Melania_Trump_Pose_for_a_Photo_with_International_Women_of_Courage_Awardees_%2849618948487%29.jpg%7C%D9%88%DB%8E%D9%86%DB%86%DA%A9%7C تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٢:١٠، ٢٤ی ئابی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی ئازا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=842649 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190406134651/http://opais.sapo.mz/index.php/politica/45-sociedade/5844-alice-mabota-e-a-mulher-mais-corajosa-de-mocambique.html بۆ http://opais.sapo.mz/index.php/politica/45-sociedade/5844-alice-mabota-e-a-mulher-mais-corajosa-de-mocambique.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20140423022409/http://malta.usembassy.gov/en-05242012.html بۆ http://malta.usembassy.gov/en-05242012.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٣:٤١، ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٤ بەستەری دەرەکیی [[خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی ئازا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=848191 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20140422231819/http://www.knews.kg/ru/parlament_chro/10272/ بۆ http://www.knews.kg/ru/parlament_chro/10272/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160406041539/http://www.guardian.bz/all-politics/11135-us-secretary-of-states-international-women-of-courage-awardee بۆ http://www.guardian.bz/all-politics/11135-us-secretary-of-states-international-women-of-courage-awardee زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160509130718/https://asiancorrespondent.com/2016/03/nisha-ayub-women-of-courage-award/ بۆ https://asiancorrespondent.com/2016/03/nisha-ayub-women-of-courage-award/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170123051126/https://radiotamazuj.org/en/article/us-state-department-honours-sudanese-tea-lady-her-courage بۆ https://radiotamazuj.org/en/article/us-state-department-honours-sudanese-tea-lady-her-courage زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٠٦، ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٩ بەستەری دەرەکیی [[خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی ئازا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1324016 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180702150641/https://2001-2009.state.gov/g/wi/archives/ بۆ https://2001-2009.state.gov/g/wi/archives/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20140423045134/http://www.state.gov/s/gwi/programs/iwoc/2010/ بۆ https://www.state.gov/s/gwi/programs/iwoc/2010 زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://opais.sapo.mz/index.php/politica/45-sociedade/5844-alice-mabota-e-a-mulher-mais-corajosa-de-mocambique.html *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20140307105823/http://www.state.gov/s/gwi/programs/iwoc/2014/bio/index.htm بۆ https://www.state.gov/s/gwi/programs/iwoc/2014/bio/index.htm زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.guardian.bz/all-politics/11135-us-secretary-of-states-international-women-of-courage-awardee *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ https://radiotamazuj.org/en/article/us-state-department-honours-sudanese-tea-lady-her-courage *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170327231038/https://www.state.gov/s/gwi/iwoc/2017/index.htm بۆ https://www.state.gov/s/gwi/iwoc/2017/index.htm زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180324065409/https://www.state.gov/s/gwi/iwoc/2018/index.htm بۆ https://www.state.gov/s/gwi/iwoc/2018/index.htm زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190303200747/https://www.state.gov/s/gwi/iwoc/2019/index.htm بۆ https://www.state.gov/s/gwi/iwoc/2019/index.htm زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:١٦، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی ئازا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1415882 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20161109185024/https://www.whitehouse.gov/blog/2011/03/10/international-women-courage-awards بۆ http://www.whitehouse.gov/blog/2011/03/10/international-women-courage-awards زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢٣:١٣، ٧ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی ئازا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1592280 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20120805143848/http://www.state.gov/s/gwi/programs/iwoc/2012/bio/index.htm گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20120308231128/http://www.state.gov/s/gwi/programs/iwoc/2012/bio/index.htm لە http://www.state.gov/s/gwi/programs/iwoc/2012/bio/index.htm تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٣:٢٤، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) gk76rhft58ddhk5h370w9qahtnc0ext 0 168714 1592340 1531929 2026-06-20T10:09:04Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1592340 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:ڕەفیق مەحموود 1.jpg|وێنۆک|ڕەفیقی وێنەگر]] '''ڕەفیق مەحموود محەممەد''' (١٩٣٢ لە [[سلێمانی]] – ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠)<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=رەفیقی وێنەگر، چاوی سلێمانی کۆچی دواییکرد|ناونیشان=http://www.sbeiy.com/Details.aspx?jimare=26445|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=www.sbeiy.com}}</ref> وێنەگرێکی [[کورد]] بوو. ئەو خاوەنی سەدان هەزار لە وێنە و ئەرشیفی شۆڕشی کورد و شاری سلێمانی بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=هونەرمەند و کەسایەتییەکی دیاری سلێمانی کۆچی دوای دەکات.. وێنەکەی ببینە..|ناونیشان=http://www.speemedia.com/dreja.aspx?=hewal&jmare=95010&Jor=1|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=speemedia.com}}</ref> جگە لە وێنەکانی باشووری کوردستان ئەوا ئەو خاوەنی ئەرشیفی تایبەت بە خۆی بووە بۆ ڕۆژهەڵات و باکووری کوردستانیش.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئیمپراتۆری وێنەگرانی سلێمانی کۆچی دوایی کرد|ناونیشان=https://www.zamenpress.com/Details.aspx?jimare=32583|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠٢٣|وێبگە=www.zamenpress.com}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.zamenpress.com/Details.aspx?jimare=32583 |date=ئەیلوولی ٢٠٢٣ }}</ref> == ژیان == ڕەفیق ھەر لە مندالییەوە بەھۆی مەحموودە فەندی باوکییەوە، بە کامێرا و فۆتۆ ئاشنا بوو، چونکە باوکی بە پێشەنگی وێنەگری شاری سلێمانی دادەنرێت. دوای جەنگی جیھانی یەکەم بەخۆی بەکامێرایەوە لەناو سوپای [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەوە]] بۆ شاری سلێمانی گەرایەوەی خولیای وێنەگری ھەبوو وە سەرچاوەی بژێوی ژیانی بوو، بەم پیشەیە ڕەفیقی کوری لای خۆشەویست دەبێت و درێژە بەم کارە دەدات، بەھۆی ئەوەی محەممەد قودسی برای گەورە لەگەل سێ ئەفسەری دیکەدا بەشداریی [[کۆماری کوردستان|کۆماری کوردستانی]] [[مەھاباد]] دەکەن و دوای ڕوخانی کۆمار دەگەرێتەوە [[عێراق]]، لە ١٩ی حوزیرانی ساڵی ١٩٤٧ لەلایەن ڕژێمی پاشایەتییەوە لەسێدارە دەدرێن و دواتریش خانەوادەکەی نەفی دەکرێت بۆ شارەکانی ھەولێر و کۆیە و ڕواندز، بەو ھۆیەوە ڕەفیق مەحموود دەرفەتی خوێندنی لەدەست دەچێت و خۆی بۆ کاری وێنەگری تەرخان دەکات.<ref name=":0" /> ڕەفیقی وێنەگر ساڵی ١٩٥٤ لە شاری سلێمانی و لەنزیک سەرا ستۆدیۆیەکی بەناوی خۆیەوە داناوە و بەکاری وێنەگری سەرقال بوو، ئەرشیفی وێنەیی باوکی دەولەمەنتر کرد. لە ١٩٦٢، وەک پێشمەرگە و وێنەگر چووەتە ناو [[شۆڕشی ئەیلوول]]، لەو ڕۆژگار و سەردەمەدا وێنەی شۆڕشی گرتووە. ڕەفیقی وێنەگر نزیکەی نیو میلیۆن وێنەی جیاجیای سەرانسەری کوردستان ھەیە و نزیکەی ٣٤ ھەزار جامی وێنەی نەشۆراوەی ھەیە.<ref name=":0" /> == سەرچاوەکان == <references /> {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٢]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٠]] [[پۆل:خەڵکی سلێمانی]] [[پۆل:وێنەگرانی کورد]] hx42ur78pqic6uo86t4bts0d8t8vr07 0 169073 1592169 1444489 2026-06-19T20:25:45Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1592169 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = جۆش برۆلین | image = Josh Brolin SDCC 2014.jpg | caption = برۆلین لە ٢٠١٤ | birth_name = جۆشوا جەیمس برۆلین<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/1:1:VL9W-X3W</ref> | birth_date = {{birth date and age|1968|02|12}} | birth_place = سانتا، مۆنیکا لە کالیفۆرنیا | occupation = ئەکتەر | children = ٣ | father = جەیمس برۆلین | yearsactive = ١٩٨٤-ئێستا | works = | awards = | spouse = دێن لەین }} '''جۆشوا جەیمس برۆلین'''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://pqasb.pqarchiver.com/boston/access/2046621992.html?FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&type=historic&date=Feb%2008,%201970&author=&pub=Boston%20Globe%20(1960-1979)&desc=The%20doctor%20rides%20a%20cycle&pqatl=google|سەردێڕ=The doctor rides a cycle|وێبگە=Pqasb.pqarchiver.com|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧}}{{بەستەری مردوو|url=https://pqasb.pqarchiver.com/boston/access/2046621992.html?FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&type=historic&date=Feb%2008,%201970&author=&pub=Boston%20Globe%20(1960-1979)&desc=The%20doctor%20rides%20a%20cycle&pqatl=google |date=ئابی ٢٠٢١ }}</ref> ({{بە ئینگلیزی|Joshua James Brolin}}؛ لەدایکبووی ١٢ی شوباتی ١٩٦٨)<ref>Screen World 2003, By John Willis, Barry Monush. Published by Hal Leonard Corporation, 2004. {{ISBN|1-55783-528-4}}, {{ISBN|978-1-55783-528-4}}</ref> ئەکتەرێکی ئەمریکییە، چەندین خەڵاتی بەدەستھێناوە، لەوانە خەڵاتی فیلمی ھەڵبژاردەی ڕەخنەگرانە، و بۆ وەرگرتنی خەڵاتی ئەکادیمی کاندید کراوە. برۆلین لە چەندین فیلم دەرکەوتووە، فیلمەکانی وەک: «گێلەکە» ١٩٨٥، «لاساییکەر لە دەنگ و جوڵە» ١٩٩٧، «پیاوێکی بەتاڵ» ٢٠٠٠، «ھاڕینی خانوو» ٢٠٠٧، «[[وڵات بۆ پیرەمێردان نییە (فیلم)|وڵات بۆ پیرەمێردان نییە]]» ٢٠٠٧، «چەتەیەکی ئەمریکی» ٢٠٠٧، «دەبلیوو» ٢٠٠٨، «شیر» ٢٠٠٨، «بریجی ڕاست» ٢٠١٠، «پیاوان لە ڕەش ٣» ٢٠١٢، «جێگری بۆن» ٢٠١٤، «سیکاریۆ» ٢٠١٥، «یحیا قەیسەر» ٢٠١٦، «دێد پوول» ٢٠١٨. ھەروەھا ڕۆڵی «تانۆس»ی لە فیلمەکانی ماڕڤیل بینیوە، بەتایبەت فیلمەکانی وەک [[تۆڵەستێنەکان: جەنگی بێکۆتا]]، [[تۆڵەستێنەکان: کۆتایی یارییەکە]]. == ژیانی تایبەتی == برۆلین لە شاری سانتا مۆنیکای کالیفۆرنیا لەدایک بووە، کوڕی جەین کامیرۆن (ئەگێ) چالاکوانی ژیانی کێوی، و کوڕی ئەکتەر جەیمس برۆلین.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Pfefferman |یەکەم=Naomi |سەردێڕ=Josh Brolin Mines Emotional Depths |بڵاوکەرەوە=The Jewish Journal |ڕێکەوت=٩ی شوباتی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://www.jewishjournal.com/oscars/article/joshbrolin_200902191/ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی شوباتی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090222024900/http://www.jewishjournal.com/oscars/article/joshbrolin_200902191/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی شوباتی ٢٠٠٩}}</ref><ref name="texas">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Barnes|یەکەم=Michael|نووسەر٢=Elizabeth Peterman|سەردێڕ=Josh Brolin is everywhere these days, including Austin|بڵاوکەرەوە=Austin 360|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|ناونیشان=http://www.austin360.com/movies/content/movies/stories/2007/11/1117brolin.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090111233923/http://www.austin360.com/movies/content/movies/stories/2007/11/1117brolin.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> برۆلین لە کێڵگەیەک لە تێمپلتۆنی کالیفۆرنیا گەورە بوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://slofilmfest.org/sloiff-board/|سەردێڕ=board of directors & staff|ڕێکەوت=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|وێبگە=Slofilmfest.org|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200923202915/https://slofilmfest.org/sloiff-board/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەگەڵ ئەوەی کە کەمێک بەر کاری نواندنەکەی باوکی کەوت دایک و باوکی لە ساڵی ١٩٨٤ لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا یەکتریان تەڵاق داوە. برۆلین لە چاوپێکەوتنێکی ساڵی ٢٠١٤ گوتی لە ماوەی ھەرزەکاریدا ئەندامی گروپی ھاوڕێیەتی سەرئاوکەوتن بووە بە ناوی "سیتۆ ڕاتس". یان منداڵی دەوڵەمەندت ھەیە، دایک و باوکی فەرامۆشکراو، یان منداڵی ھەژار، تێکەڵێک بوو، بەڵام ئێمە لە بنەڕەتدا بەھەمان شێوە گەورە بووین من پێشتر و لەو کاتەوە تا ئێستا گروپێکی لەم شێوەیەم نەدیوە. ئەو دانی بە دزینی ئۆتۆمبێلدا نا بۆ ئەوەی پارەی بەکارھێنانی دەرمانەکەی بدات، ھەر لە جۆری ھێرۆین، بە سڕکەرەوە ئەوەی ڕوون کردەوە کە پێی خۆش نییە: مەبەستم ئەوەیە، من ھەرگیز نەمھێشت و ھەرگیز بەو کارە نەمردم، ئەوە شتێکی باشە" زۆربەی ئەو پیاوانەی کە لەگەڵیان گەورە بووم، ھەموویان ئێستا مردوون. برۆلین لە ساڵی ١٩٨٨ تا ١٩٩٤ ھاوسەرگیری لەگەڵ خانمەئەکتەر ئەلیس ئادەیر کرد،<ref name=PlayboyInt>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر= Stephen Rebello|ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ= Playboy Interview: Josh Brolin|journal= [[Playboy (magazine)|Playboy]]}}</ref> ئەوان دوو منداڵیان ھەیە، یەکێکیان خانمەئەکتەر ئایدن برۆلینە.<ref>[Jose Bastidas: [https://popculture.com/tv-shows/news/yellowstone-casts-eden-brolin-beyond-star-josh-brolin-daughter-promising-new-season-3-character/ '' 'Yellowstone' Casts Eden Brolin, 'Beyond' Star and Josh Brolin's Daughter, as Promising New Season 3 Character''] at popculture.com, 2019-09-9</ref> بۆ ماوەی شەش مانگ لەگەڵ خانمەئەکتەر مینی درایڤەر دابووە، لە ١٥ی ئابی ٢٠٠٤ ھاوسەرگیری لەگەڵ خانمە ئەکتەر دایان لەین کرد.<ref name="Schneller">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Schneller |یەکەم=Johanna |سەردێڕ=Changing Lane |ئیش=[[InStyle]] |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٥}}</ref> برۆلین و لین لە ساڵی ٢٠١٣ جیابوونەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| ناونیشان = http://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/josh-brolin-diane-lane-divorcing-after-eight-years-2013212|سەردێڕ=Exclusive: Josh Brolin, Diane Lane Divorcing After Eight Years |ئیش= [[Us Weekly]] | ڕێکەوت = ٢١ی شوباتی ٢٠١٣| ڕێکەوتی سەردان=٢١ی شوباتی ٢٠١٣}}</ref> لە ئازاری ٢٠١٣ برۆلین دەستی کرد بە ژوان لەگەڵ یاریدەدەری پێشووی و مۆدێلی کاترین بۆید کە ٢٠ ساڵ لە گەنجترە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/josh-brolin-engaged-to-kathryn-boyd-details-2015185/|سەردێڕ=Josh Brolin Is Engaged to Kathryn Boyd!|ڕێکەوت=١٨ی ئایاری ٢٠١٥|وێبگە=Us Weekly|زمان=en-US|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی نیسانی ٢٠٢٠}}</ref> They became engaged in March 2015.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Josh Brolin takes U-Turn at Cannes to bring in Fiancee Kathryn Boyd|ناونیشان=http://news.biharprabha.com/2015/05/josh-brolin-takes-u-turn-at-cannes-to-bring-in-fiancee-kathryn-boyd/|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=news.biharprabha.com|ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ٢٠١٥}}</ref> ئەو دوو ھاوسەرە لە ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٦<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.usatoday.com/videos/life/2016/09/25/91080696/|سەردێڕ=Josh Brolin ties the knot|وێبگە=Usatoday.com|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> ھاوسەرگیریان کرد و لە ٢٩ی ئایاری ٢٠١٨ ڕایانگەیاند، کە چاوەڕوانی یەکەم منداڵیان پێکەوە دەکەن،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.today.com/parents/josh-brolin-wife-kathryn-expecting-1st-child-together-t129933|سەردێڕ='Hang on to your hats': Josh Brolin and wife expecting 1st child together|وێبگە=TODAY.com}}</ref> برۆلین لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ لە ڕێگەی ئینستگرامەوە ڕایگەیاند، بۆید کچی وێستلینی پاشایەتی برۆلینی لە دایک بووە. لە ٢٠ی ٢٠٠٤ ھاوسەری برۆلین لەو کاتەدا، دیان لەین، دوای دەمەتەقێی لەگەڵی پەیوەندی بە پۆلیسەوە کرد، بە تۆمەتی خراپ لە جۆری پاتری ناوخۆیی دەستگیرکرا. لین ڕەتیکردەوە تۆمەتەکانی بۆ دابنێیت و وتەبێژەکەی ئەو دوو ھاوسەرە ڕووداوەکەی بەھەڵە تێگەیشتن وەسفکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://people.com/parents/josh-brolin-kathryn-boyd-welcome-daughter/|سەردێڕ=Josh Brolin and Kathryn Boyd Welcome Daughter Westlyn Reign — See Her First Video!|ئیش=People|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨}}</ref> برۆلین لە ١٢ی تەممووزی ٢٠٠٨ پاش دەمەولەتکاری لە سترای کات باڕ لە لویزیانا، لەگەڵ ئەکتەر جیفری ڕایت و پێنج ئەندامی تری دەستەی تاقمی دەبلیو برۆلین دەستگیر کرا، دوای پێدانی گرەنتی پارەی کاش بە بڕی ٣٣٤ دۆلار. برۆلین بە پەیامنێرێکی وت: «باش بوو لە زینداندا بم زانیم کە من ھیچ کارێکی ھەڵەم نەکردووە» تۆمەتەکان بۆسەر ھەر حەوت پیاوەکە لەلایەن داواکاری گشتی شریڤێپۆرتەوە درا. برۆلین دەستی کرد بە بازرگانی کردنی کۆگاکان لە ناوەڕاستی ٢٠ەکان و بە کورتی بیری کردەوە، لە وازھێنان لە نواندن، و من بازرگانیم کردووە بە تایبەتی تیرەکانی تەوژمم دۆزییەوە کە ژوریان ھەبێت بۆ ھەناسەدان و کەمێک ھەناسەدان، ھەروەھا دامەزرێنەری ھاودامەزرێنەری شوێنی بازرگانی سەرمایە بوو کە چیتر بوونی نییە. == پیشە == برۆلین پێش ئەوەی ڕۆڵی دیار و بەرچاو بگێڕێت وەک «براندۆن والش» لە فیلمی «گێل» دەستی بە کاری خۆی کرد، لە فیلمی تەلەفزیۆنی و ڕۆڵی میوانەکان لە نمایشە تەلەفزیۆنییەکان. بە ڕۆڵی تۆم ھانسۆن لە زنجیرەی «٢١ شەقامی جامپ» لەگەڵ [[جۆنی دێپ]] ڕۆڵی دەگێڕا. برۆلین ئاماژەی بەوەدا کە دوای چەند ساڵێک لە یەکەم کاری فیلمی تراشین،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| ناونیشان=https://www.nytimes.com/2010/03/14/t-magazine/02well-cover.html |ئیش=The New York Times | سەردێڕ=Tough Enough | یەکەم=Lynn | دوایین=Hirschberg | ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ٢٠١٠| ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠١٠}}</ref> کە تێیدا شاھیدی ئەوەی بووە کە پێی دەڵێن «ئاپۆچی» ڕۆڵگێڕانی لە بەشی خۆی بینیوە. بۆ ماوەی چەند ساڵێک لە ڕۆڵی شانۆییدا لە ڕۆچێستەری نیویۆرکدا دەرکەوت، زۆر جار لە پاڵ ئامۆژگاریکار و ھاوڕێکەی ئەنتۆنی زێربییە. یەکێک لە گرنگترین ڕۆڵەکانی برۆلین لەسەرەتای پیشەکەیدا «وایلد بیلھیکۆک» بوو، لە زنجیرە تەلەفزیۆنی ڕۆژئاوایییەکانی ئەی بی سی سوارە گەنجەکان، کە سێ وەرزی (١٩٨٢–١٩٩٢)ی بەردەوام بوو. دوو زنجیرە تەلەفزیۆنی تر ھەیە کە ھاوئەستێرەی تێدا کردووە، لەوانە: «ئاڕۆن سپێلنج» و «میستەر ستێرلینگ»، کە ھەردووکیان پاش چەند ئەڵقەیەک ھەڵوەشێنرانەوە. کاری فیلمی برۆلین لە چەند ڕۆڵێکی باش پێکھاتووە، لە کۆتایییەکانی ٢٠٠٠کان بۆ سەرەتای ٢٠١٠، لەوانە «ھەسارەی تیرۆر» و «جوس ڤان سانت» و «شیر» و «چەتەی ئەمریکا» و «ئۆلیڤەر ستۆن» و «شەقامی دیوار: پارە ھەرگیز ناخەوێ». ھەروەھا ڕۆڵی سەرەکی بینیوە لە فیلمی «وڵات بۆ پیرەمێردان نییە»، و خەڵاتی ئەکادیمی بۆ ڕەم فیلمە وەرگرتووە. برۆلین لە ساڵی ٢٠٠٨ لە نوێترین فیلمی ئۆلیڤەر ستۆندا بە ناوی «دەبلیوو» بەرجەستەبوو، ژیاننامەی تایبەت بە ڕووداوە گرنگەکانی ژیانی سەرۆک جۆرج دەبلیو بۆشی تێدابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.rte.ie/arts/2008/0121/stoneo.html|سەردێڕ=Stone and Brolin to make Bush biopic|بڵاوکەرەوە=Raidió Teilifís Éireann|ڕێکەوت=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٠|ئیش=RTÉ Ten|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090108071528/http://www.rte.ie/arts/2008/0121/stoneo.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> برۆلین کورتە فیلمی ئێکسی نووسی و کاری دەرھێنانی بۆ کرد، یەکەم دەرکەوتنی لە دەرھێنانی.<ref name="wmagazine2008">{{بیرخستنەوەی گۆڤار|سەردێڕ=Josh Brolin |نووسەر=Kevin West |magazine=W magazine |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|ناونیشان=http://www.wmagazine.com/celebrities/2008/10/josh_brolin?currentPage=1 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120119165036/http://www.wmagazine.com/celebrities/2008/10/josh_brolin?currentPage=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}}</ref> فیلمەکە کە لەدەوری زیندانییەک دەخولێتەوە بۆ ئەوەی کچەکەی یەکبخەێتەوەو بەدوای دایکە کوژراوەکەیدا بگەڕێت، فیلمی کردنەوەی یەکەمین فێستیڤاڵی ساڵانەی فیلمی یەکێتی سیتی نێودەوڵەتی بوو لە شاری ئیتیحادی نیوجێرسی لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٠. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەر دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Josh Brolin|جۆش برۆلین}} * [https://web.archive.org/web/20160225212519/http://www.josh-brolin.com/ Josh-Brolin.com] * {{IMDb name|982}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئەڵمانیا|فیلم|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژیاننامە|کالیفۆڕنیا|ھۆڵیوود|تەلەڤیزیۆن}} [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە وێستێرنەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨]] [[پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:مناڵە کوڕە ئەکتەرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان]] ldob6oaon2gt49574va9p08ufhio4fo 1592176 1592169 2026-06-19T21:01:06Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1592176 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = جۆش برۆلین | image = Josh Brolin SDCC 2014.jpg | caption = برۆلین لە ٢٠١٤ | birth_name = جۆشوا جەیمس برۆلین<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/1:1:VL9W-X3W</ref> | birth_date = {{birth date and age|1968|02|12}} | birth_place = سانتا، مۆنیکا لە کالیفۆرنیا | occupation = ئەکتەر | children = ٣ | father = جەیمس برۆلین | yearsactive = ١٩٨٤-ئێستا | works = | awards = | spouse = دێن لەین }} '''جۆشوا جەیمس برۆلین'''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://pqasb.pqarchiver.com/boston/access/2046621992.html?FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&type=historic&date=Feb%2008,%201970&author=&pub=Boston%20Globe%20(1960-1979)&desc=The%20doctor%20rides%20a%20cycle&pqatl=google|سەردێڕ=The doctor rides a cycle|وێبگە=Pqasb.pqarchiver.com|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧}}{{بەستەری مردوو|url=https://pqasb.pqarchiver.com/boston/access/2046621992.html?FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&type=historic&date=Feb%2008,%201970&author=&pub=Boston%20Globe%20(1960-1979)&desc=The%20doctor%20rides%20a%20cycle&pqatl=google |date=ئابی ٢٠٢١ }}</ref> ({{بە ئینگلیزی|Joshua James Brolin}}؛ لەدایکبووی ١٢ی شوباتی ١٩٦٨)<ref>Screen World 2003, By John Willis, Barry Monush. Published by Hal Leonard Corporation, 2004. {{ISBN|1-55783-528-4}}, {{ISBN|978-1-55783-528-4}}</ref> ئەکتەرێکی ئەمریکییە، چەندین خەڵاتی بەدەستھێناوە، لەوانە خەڵاتی فیلمی ھەڵبژاردەی ڕەخنەگرانە، و بۆ وەرگرتنی خەڵاتی ئەکادیمی کاندید کراوە. برۆلین لە چەندین فیلم دەرکەوتووە، فیلمەکانی وەک: «گێلەکە» ١٩٨٥، «لاساییکەر لە دەنگ و جوڵە» ١٩٩٧، «پیاوێکی بەتاڵ» ٢٠٠٠، «ھاڕینی خانوو» ٢٠٠٧، «[[وڵات بۆ پیرەمێردان نییە (فیلم)|وڵات بۆ پیرەمێردان نییە]]» ٢٠٠٧، «چەتەیەکی ئەمریکی» ٢٠٠٧، «دەبلیوو» ٢٠٠٨، «شیر» ٢٠٠٨، «بریجی ڕاست» ٢٠١٠، «پیاوان لە ڕەش ٣» ٢٠١٢، «جێگری بۆن» ٢٠١٤، «سیکاریۆ» ٢٠١٥، «یحیا قەیسەر» ٢٠١٦، «دێد پوول» ٢٠١٨. ھەروەھا ڕۆڵی «تانۆس»ی لە فیلمەکانی ماڕڤیل بینیوە، بەتایبەت فیلمەکانی وەک [[تۆڵەستێنەکان: جەنگی بێکۆتا]]، [[تۆڵەستێنەکان: کۆتایی یارییەکە]]. == ژیانی تایبەتی == برۆلین لە شاری سانتا مۆنیکای کالیفۆرنیا لەدایک بووە، کوڕی جەین کامیرۆن (ئەگێ) چالاکوانی ژیانی کێوی، و کوڕی ئەکتەر جەیمس برۆلین.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Pfefferman |یەکەم=Naomi |سەردێڕ=Josh Brolin Mines Emotional Depths |بڵاوکەرەوە=The Jewish Journal |ڕێکەوت=٩ی شوباتی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://www.jewishjournal.com/oscars/article/joshbrolin_200902191/ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی شوباتی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090222024900/http://www.jewishjournal.com/oscars/article/joshbrolin_200902191/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی شوباتی ٢٠٠٩}}</ref><ref name="texas">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Barnes|یەکەم=Michael|نووسەر٢=Elizabeth Peterman|سەردێڕ=Josh Brolin is everywhere these days, including Austin|بڵاوکەرەوە=Austin 360|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|ناونیشان=http://www.austin360.com/movies/content/movies/stories/2007/11/1117brolin.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090111233923/http://www.austin360.com/movies/content/movies/stories/2007/11/1117brolin.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> برۆلین لە کێڵگەیەک لە تێمپلتۆنی کالیفۆرنیا گەورە بوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://slofilmfest.org/sloiff-board/|سەردێڕ=board of directors & staff|ڕێکەوت=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|وێبگە=Slofilmfest.org|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200923202915/https://slofilmfest.org/sloiff-board/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەگەڵ ئەوەی کە کەمێک بەر کاری نواندنەکەی باوکی کەوت دایک و باوکی لە ساڵی ١٩٨٤ لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا یەکتریان تەڵاق داوە. برۆلین لە چاوپێکەوتنێکی ساڵی ٢٠١٤ گوتی لە ماوەی ھەرزەکاریدا ئەندامی گروپی ھاوڕێیەتی سەرئاوکەوتن بووە بە ناوی "سیتۆ ڕاتس". یان منداڵی دەوڵەمەندت ھەیە، دایک و باوکی فەرامۆشکراو، یان منداڵی ھەژار، تێکەڵێک بوو، بەڵام ئێمە لە بنەڕەتدا بەھەمان شێوە گەورە بووین من پێشتر و لەو کاتەوە تا ئێستا گروپێکی لەم شێوەیەم نەدیوە. ئەو دانی بە دزینی ئۆتۆمبێلدا نا بۆ ئەوەی پارەی بەکارھێنانی دەرمانەکەی بدات، ھەر لە جۆری ھێرۆین، بە سڕکەرەوە ئەوەی ڕوون کردەوە کە پێی خۆش نییە: مەبەستم ئەوەیە، من ھەرگیز نەمھێشت و ھەرگیز بەو کارە نەمردم، ئەوە شتێکی باشە" زۆربەی ئەو پیاوانەی کە لەگەڵیان گەورە بووم، ھەموویان ئێستا مردوون. برۆلین لە ساڵی ١٩٨٨ تا ١٩٩٤ ھاوسەرگیری لەگەڵ خانمەئەکتەر ئەلیس ئادەیر کرد،<ref name=PlayboyInt>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر= Stephen Rebello|ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ= Playboy Interview: Josh Brolin|journal= [[Playboy (magazine)|Playboy]]}}</ref> ئەوان دوو منداڵیان ھەیە، یەکێکیان خانمەئەکتەر ئایدن برۆلینە.<ref>[Jose Bastidas: [https://popculture.com/tv-shows/news/yellowstone-casts-eden-brolin-beyond-star-josh-brolin-daughter-promising-new-season-3-character/ '' 'Yellowstone' Casts Eden Brolin, 'Beyond' Star and Josh Brolin's Daughter, as Promising New Season 3 Character''] at popculture.com, 2019-09-9</ref> بۆ ماوەی شەش مانگ لەگەڵ خانمەئەکتەر مینی درایڤەر دابووە، لە ١٥ی ئابی ٢٠٠٤ ھاوسەرگیری لەگەڵ خانمە ئەکتەر دایان لەین کرد.<ref name="Schneller">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Schneller |یەکەم=Johanna |سەردێڕ=Changing Lane |ئیش=[[InStyle]] |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٥}}</ref> برۆلین و لین لە ساڵی ٢٠١٣ جیابوونەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| ناونیشان = http://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/josh-brolin-diane-lane-divorcing-after-eight-years-2013212|سەردێڕ=Exclusive: Josh Brolin, Diane Lane Divorcing After Eight Years |ئیش= [[Us Weekly]] | ڕێکەوت = ٢١ی شوباتی ٢٠١٣| ڕێکەوتی سەردان=٢١ی شوباتی ٢٠١٣}}</ref> لە ئازاری ٢٠١٣ برۆلین دەستی کرد بە ژوان لەگەڵ یاریدەدەری پێشووی و مۆدێلی کاترین بۆید کە ٢٠ ساڵ لە گەنجترە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/josh-brolin-engaged-to-kathryn-boyd-details-2015185/|سەردێڕ=Josh Brolin Is Engaged to Kathryn Boyd!|ڕێکەوت=١٨ی ئایاری ٢٠١٥|وێبگە=Us Weekly|زمان=en-US|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی نیسانی ٢٠٢٠}}</ref> They became engaged in March 2015.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Josh Brolin takes U-Turn at Cannes to bring in Fiancee Kathryn Boyd|ناونیشان=http://news.biharprabha.com/2015/05/josh-brolin-takes-u-turn-at-cannes-to-bring-in-fiancee-kathryn-boyd/|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=news.biharprabha.com|ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ٢٠١٥}}</ref> ئەو دوو ھاوسەرە لە ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٦<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.usatoday.com/videos/life/2016/09/25/91080696/|سەردێڕ=Josh Brolin ties the knot|وێبگە=Usatoday.com|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> ھاوسەرگیریان کرد و لە ٢٩ی ئایاری ٢٠١٨ ڕایانگەیاند، کە چاوەڕوانی یەکەم منداڵیان پێکەوە دەکەن،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.today.com/parents/josh-brolin-wife-kathryn-expecting-1st-child-together-t129933|سەردێڕ='Hang on to your hats': Josh Brolin and wife expecting 1st child together|وێبگە=TODAY.com}}</ref> برۆلین لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ لە ڕێگەی ئینستگرامەوە ڕایگەیاند، بۆید کچی وێستلینی پاشایەتی برۆلینی لە دایک بووە. لە ٢٠ی ٢٠٠٤ ھاوسەری برۆلین لەو کاتەدا، دیان لەین، دوای دەمەتەقێی لەگەڵی پەیوەندی بە پۆلیسەوە کرد، بە تۆمەتی خراپ لە جۆری پاتری ناوخۆیی دەستگیرکرا. لین ڕەتیکردەوە تۆمەتەکانی بۆ دابنێیت و وتەبێژەکەی ئەو دوو ھاوسەرە ڕووداوەکەی بەھەڵە تێگەیشتن وەسفکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://people.com/parents/josh-brolin-kathryn-boyd-welcome-daughter/|سەردێڕ=Josh Brolin and Kathryn Boyd Welcome Daughter Westlyn Reign — See Her First Video!|ئیش=People|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨}}</ref> برۆلین لە ١٢ی تەممووزی ٢٠٠٨ پاش دەمەولەتکاری لە سترای کات باڕ لە لویزیانا، لەگەڵ ئەکتەر جیفری ڕایت و پێنج ئەندامی تری دەستەی تاقمی دەبلیو برۆلین دەستگیر کرا، دوای پێدانی گرەنتی پارەی کاش بە بڕی ٣٣٤ دۆلار. برۆلین بە پەیامنێرێکی وت: «باش بوو لە زینداندا بم زانیم کە من ھیچ کارێکی ھەڵەم نەکردووە» تۆمەتەکان بۆسەر ھەر حەوت پیاوەکە لەلایەن داواکاری گشتی شریڤێپۆرتەوە درا. برۆلین دەستی کرد بە بازرگانی کردنی کۆگاکان لە ناوەڕاستی ٢٠ەکان و بە کورتی بیری کردەوە، لە وازھێنان لە نواندن، و من بازرگانیم کردووە بە تایبەتی تیرەکانی تەوژمم دۆزییەوە کە ژوریان ھەبێت بۆ ھەناسەدان و کەمێک ھەناسەدان، ھەروەھا دامەزرێنەری ھاودامەزرێنەری شوێنی بازرگانی سەرمایە بوو کە چیتر بوونی نییە. == پیشە == برۆلین پێش ئەوەی ڕۆڵی دیار و بەرچاو بگێڕێت وەک «براندۆن والش» لە فیلمی «گێل» دەستی بە کاری خۆی کرد، لە فیلمی تەلەفزیۆنی و ڕۆڵی میوانەکان لە نمایشە تەلەفزیۆنییەکان. بە ڕۆڵی تۆم ھانسۆن لە زنجیرەی «٢١ شەقامی جامپ» لەگەڵ [[جۆنی دێپ]] ڕۆڵی دەگێڕا. برۆلین ئاماژەی بەوەدا کە دوای چەند ساڵێک لە یەکەم کاری فیلمی تراشین،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| ناونیشان=https://www.nytimes.com/2010/03/14/t-magazine/02well-cover.html |ئیش=The New York Times | سەردێڕ=Tough Enough | یەکەم=Lynn | دوایین=Hirschberg | ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ٢٠١٠| ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠١٠}}</ref> کە تێیدا شاھیدی ئەوەی بووە کە پێی دەڵێن «ئاپۆچی» ڕۆڵگێڕانی لە بەشی خۆی بینیوە. بۆ ماوەی چەند ساڵێک لە ڕۆڵی شانۆییدا لە ڕۆچێستەری نیویۆرکدا دەرکەوت، زۆر جار لە پاڵ ئامۆژگاریکار و ھاوڕێکەی ئەنتۆنی زێربییە. یەکێک لە گرنگترین ڕۆڵەکانی برۆلین لەسەرەتای پیشەکەیدا «وایلد بیلھیکۆک» بوو، لە زنجیرە تەلەفزیۆنی ڕۆژئاوایییەکانی ئەی بی سی سوارە گەنجەکان، کە سێ وەرزی (١٩٨٢–١٩٩٢)ی بەردەوام بوو. دوو زنجیرە تەلەفزیۆنی تر ھەیە کە ھاوئەستێرەی تێدا کردووە، لەوانە: «ئاڕۆن سپێلنج» و «میستەر ستێرلینگ»، کە ھەردووکیان پاش چەند ئەڵقەیەک ھەڵوەشێنرانەوە. کاری فیلمی برۆلین لە چەند ڕۆڵێکی باش پێکھاتووە، لە کۆتایییەکانی ٢٠٠٠کان بۆ سەرەتای ٢٠١٠، لەوانە «ھەسارەی تیرۆر» و «جوس ڤان سانت» و «شیر» و «چەتەی ئەمریکا» و «ئۆلیڤەر ستۆن» و «شەقامی دیوار: پارە ھەرگیز ناخەوێ». ھەروەھا ڕۆڵی سەرەکی بینیوە لە فیلمی «وڵات بۆ پیرەمێردان نییە»، و خەڵاتی ئەکادیمی بۆ ڕەم فیلمە وەرگرتووە. برۆلین لە ساڵی ٢٠٠٨ لە نوێترین فیلمی ئۆلیڤەر ستۆندا بە ناوی «دەبلیوو» بەرجەستەبوو، ژیاننامەی تایبەت بە ڕووداوە گرنگەکانی ژیانی سەرۆک جۆرج دەبلیو بۆشی تێدابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.rte.ie/arts/2008/0121/stoneo.html|سەردێڕ=Stone and Brolin to make Bush biopic|بڵاوکەرەوە=Raidió Teilifís Éireann|ڕێکەوت=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٠|ئیش=RTÉ Ten|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090108071528/http://www.rte.ie/arts/2008/0121/stoneo.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> برۆلین کورتە فیلمی ئێکسی نووسی و کاری دەرھێنانی بۆ کرد، یەکەم دەرکەوتنی لە دەرھێنانی.<ref name="wmagazine2008">{{بیرخستنەوەی گۆڤار|سەردێڕ=Josh Brolin |نووسەر=Kevin West |magazine=W magazine |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|ناونیشان=http://www.wmagazine.com/celebrities/2008/10/josh_brolin?currentPage=1 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120119165036/http://www.wmagazine.com/celebrities/2008/10/josh_brolin?currentPage=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}}</ref> فیلمەکە کە لەدەوری زیندانییەک دەخولێتەوە بۆ ئەوەی کچەکەی یەکبخەێتەوەو بەدوای دایکە کوژراوەکەیدا بگەڕێت، فیلمی کردنەوەی یەکەمین فێستیڤاڵی ساڵانەی فیلمی یەکێتی سیتی نێودەوڵەتی بوو لە شاری ئیتیحادی نیوجێرسی لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٠. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەر دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Josh Brolin|جۆش برۆلین}} * [https://web.archive.org/web/20160225212519/http://www.josh-brolin.com/ Josh-Brolin.com] * {{IMDb name|982}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئەڵمانیا|فیلم|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژیاننامە|کالیفۆڕنیا|ھۆڵیوود|تەلەڤیزیۆن}} [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە وێستێرنەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨]] [[پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:مناڵە کوڕە ئەکتەرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی سەندیکای ئەکتەرانی شاشە بۆ نمایشی نایابی کاستێک لە فیلمێکی سینەماییدا]] gv85mkx3urdzlua7tq7a5y9c7b63dtn 3 171678 1592276 1590347 2026-06-20T01:49:16Z Dexbot 6403 بۆت: ئەرشیڤکردنی 2 بابەت (کۆنتر لە ٢٠ ڕۆژ) بۆ [[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad/ئەرشیڤی ٦]] 1592276 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:<span style="position:absolute; top:-9999px;">User_Talk:</span>{{font color|#f207cb|'''Sakura emad'''}}}} <div style="position: fixed; left:20px; bottom:0; display:block; height:120px;">[[File:Wikimedia Foundation logo - vertical.svg|100px|Wikimedia Sverige]]</div> <!--- ئەرشیڤ بۆت ---> {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(20d) |counter = 6 |maxarchivesize = 200K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}} |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 2 }} {{ئەرشیڤەکان}} <!----------------------- تێبینی سڕینەوە --------------------------> <center>ئەگەر لێرەی بۆ ئەوەی بزانیت بۆچی وتارەکەت تاگی سڕینەوەی لەسەرە یان دەسڕدرێتەوە,</center> <center>باشترین شت ئەوەیە بچیت سەرچاوەی بۆ زیاد بکەیت.</center> <br /> {| style="background:gray;" |<span style="color: yellow">[[Image:{{{image|Emblem-important.svg}}}|20px|Caution]] '''تێبینی بکە'''</span> |} ئەگەر وتارەکەتم سڕیوەتەوە و دەتەوێ بزانیت بۆچی، ئەوا تکایە سەرەتا سەیرێکی ئەم سیاسەت و ڕێسایانەی ویکیپیدیا بکە لە خوارەوە: {{col-begin|width=50%}} |- | *[[وپ:بایەخ]] (بایەخداری) *[[وپ:ژکز]] (بایەخداری کەسایەتییەکان) *[[وپ:سب]] (سەلماندنیبوون) *[[وپ:دسب]] (ئاماژە بە سەرچاوە) *[[وپ:کۆپی پەیست]] و [[وپ:لک]] (لەبەرگرتنەوە (کۆپیکردن) |} <!----------------------- تێبینی سڕینەوە --------------------------> == ترجمە == {{Pin message|}}<!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٦:٤١، ١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٣١ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٥٥١١٩٣١٨}} دەمباش Sakura emad, تحدثنا سابقًا عن ترجمة مقالات نساء بارزات، فأنا جمعتُ الآن بعض الأسماء، وھن: * [[w:ar:وجدان النقیب]] * [[w:ar:حنان فوزی المسعودی]] * [[w:ar:فیفیان صلیوا]] ومن غیر عراقیات: * [[w:ar:عزیزة ھارون]] * [[w:ar:روز شحفة]] * [[w:ar:سلوی محمصانی مومنة]] * [[w:ar:جھان غزاوی عونی]] * [[w:ar:ثمار حلوانی]] وأظن فی البدایة تکفیک! زور سپاس. --[[بەکارھێنەر:Ruwaym|Ruwaym]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ruwaym|لێدوان]]) ‏٠٠:٠١، ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) :مرحبا @[[بەکارھێنەر:Ruwaym|Ruwaym]] نعم صح بذکر شکرا لک، {{Doing|یُنفَّذ}} :١. [[ڕۆوز شەحفە]] {{Done|تم}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٦:٣٤، ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) :٢. [[ویجدان نەقیب]] --[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٥:٥٦، ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) :٣. [[عەزیزە ھاڕوون]] --[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٣:٥٥، ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) :: شکرا لک Sakura Hana. --[[بەکارھێنەر:Ruwaym|Ruwaym]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ruwaym|لێدوان]]) ‏١٠:٠٦، ٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Ruwaym|Ruwaym]] ::::4. [[سەلوا محمەسانی]] [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٦:٥٦، ٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) ::::ئەم بەریزە سینەماکار نیە، گوناحە لەپال بەهمەن و شەوکەت ناوی بنوسریت، ئەم بەریزە یەک فیلمی کوردی بەناوی هەنسکی ئاسمان دروست کردووە، کە فلمیکی لاوازە و ستافەکەی پەشیمانن لەو فیلمە، بەرهەمهینەرەکانی دوو گەنج بوون توشی زەرەریکی زۆر بوون، لە دوای ئەو زیان و شکستە بەرهەمهینەریکیان جوو بۆ هاندەران و ئەوی تریان وازی لەسینەما هینا. بۆیە باشتر وابە لابدریت بۆ سومعىی کورد جوان نیە و نابیت بکریتە نموونەی فیلمی کوردی. [[بەکارھێنەر:Cinamekurdi|Cinamekurdi]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Cinamekurdi|لێدوان]]) ‏٠٢:٤٥، ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Cinamekurdi|Cinamekurdi]] نازانم باسی کێ دەکەیت بە دیاریکراوی بەڵام ھەموو ئەوانەی لە سەرەوە نووسراون زۆربەیان شاعیرن. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٤:٥١، ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) :::::: [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٠:٥٦، ٢ی نیسانی ٢٠٢٣ (UTC) == سەرخستنی ویکیفەرھەنگی کوردیی ناوەندی == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٢:٢٨، ٢٥ی ئابی ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٧٧٠٤٩٧٠٩}}{{Pin message|}} <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ٠٥:٤٤، ٣٠ی ئایاری ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٦٩٥٠٨٦٨٣}} سڵاو، ئەم پەیامەت بۆ ھاتووە چونکە یان [https://meta.toolforge.org/catanalysis/?title=Wt%2Fckb&cat=0&wiki=incubatorwiki#Lists لێرە (لە ویکیفەرھەنگی کوردیی ناوەندی لە ئینکیوبەیتر)] بەشداریت کردووە یان [[Special:PermaLink/933823#چەند_پرسیارێک_لەسەر_ویکیوتە|لێرە]] ئامادەییت دەربڕیوە کە بەشداری بکەیت یانیش لەبەر چالاکیت لە ویکیپیدیا بۆت ھاتووە. ئەگەر ناتەوێت بەشداری بکەیت یان ئەم پەیامەت بەھەڵە بۆ ھاتووە، دەتوانیت فەرامۆشی بکەیت. ھەوڵێک ھەیە کە [[ویکیفەرھەنگی کوردیی ناوەندی]] دروست بکرێت. بۆ ئەمەش پەڕەیەکی ڕێنمایی دروست کراوە. بڕوانە [[incubator:Help:Wt/ckb/ڕێنماییی سەرەتایی بۆ دروستکردنی ویکیفەرھەنگ]]. پێشتر چەند جارێک ئەم ھەوڵە دراوە، بەڵام لەبەر کەمیی ژمارەی بەکارھێنەران، سەرکەوتوو نەبووە. گەر ئەم جارە بەشدارییەکی باش ھەبێت، دۆمەینی تایبەت بە خۆی دابین دەکرێت. تکایە سەرەتا ڕێنمایییەکان بخوێنەوە. بەپێی پیلان، پڕۆژەکە لە ماوەی ١ی حوزەیران تا ١ی تەممووزی ٢٠٢٢ دەچێت بەڕێوە و گەر ٥ بەکارھێنەر بەشدار بن، ئەوا دەبێت ھەر کەسێکیان ڕۆژانە تەنیا ١٠ پەڕە لە بۆشاییناوی سەرەکی دروست بکات. بەمەش بە ١٠ ڕۆژی یەکەم دەگەینە ٥٠٠ پەڕە (پێشتر ٣٩١ پەڕە دروست کراون) بەمەش زۆر نزیک دەبینەوە لە ٨٠٠ تا ١٬٠٠٠ پەڕە و ئەم بڕەش بەشی پێویستە و دەتواندرێت داوای دۆمەینی [https://ckb.wiktionary.org ckb.wiktionary.org] بکەین. گەر ھەر پرسیارێکت ھەبوو، ھەر لێرە بانگی [[بەکارھێنەر:Aram]] بکە و پرسیارەکەت بکە. گەر پێت خۆش بێت، دەتوانیت لە [https://discord.gg/TWyzqBv دیسکۆرد] قسەی لەگەڵ بکەیت. [[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ‏١١:١٠، ٣١ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) :[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|@MediaWiki message delivery]] شتێکی جوانە [[بەکارھێنەر:Ranjzaidan|Ranjzaidan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ranjzaidan|لێدوان]]) ‏١٢:٢٧، ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Aram@ckbwiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%81%DB%95%D8%B1%DA%BE%DB%95%D9%86%DA%AF&oldid=949701 --> {{وب|Sakura emad}} منیش دەمەوێت ببمە یەکێک لەوانەی کە دەیانەوێت ویکی فەرھەنگ سەربخەین، تکایە پێمبڵێ چۆن بیکەم؟ [[بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|ئارۆ سالار محمود]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|لێدوان]]) ‏١٦:٢٠، ٢٣ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) == ئەو بابەتانەی کە بۆ دەنگدان کاندید کراون == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١١:٢٤، ٢ی ئابی ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٧٥٠٥٨٦٩٨}}{{Pin message|}} سڵاو پرسیارێکم ھەیە، ئەو بابەتانەی کە وەک بابەتی ھەڵبژێردراو یان باش کاندید دەکەین تا کەی دەمێننەوە لە حاڵەتی دەنگدان و دەنگیان بۆ نییە، ژمارەیەک بابەت کە خۆم نووسیومە کاندید کراون بۆ دەنگدان، وە أ کاتێکی زۆر درێژ تێپەڕیوە و ھیچ دەنگێک نییە، و بێگومان ئەمەش بە شێوەیەکی سەرەکی دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی ئەندامانی کارلێککار لەناو ئینسایکلۆپیدیاکەدا، و بۆ ئەمەش، داواتان لێدەکەم پێداچوونەوە بەم بابەتانەدا بکەن و بە باشی بیانخوێننەوە، و ئێوەش دۆخیان دیاری بکەن .لە نێو بابەتە باشەکان و بابەتە ھەڵبژێردراوەکاندا قبوڵیان دەکەیت؟,, سوباس,, [[بەکارھێنەر:Hamaredha|Hamaredha]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hamaredha|لێدوان]]) ‏٢٢:١٠، ١ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Hamaredha|Hamaredha]]: زۆر سپاس بۆ بەشدارییە بەبەھاکانت و درووستکردنی وتاری گوونجاو و پاڵاوتنیان، قسەکانت لە جێگای خۆیانن و ماوەیەکی زۆرە داتناون: :* [[ویکیپیدیا:وتارە ھەڵبژێردراوەکان/پاڵاوتن/تەھماسبی یەکەم|تەھماسبی یەکەم]] :* [[ویکیپیدیا:پاڵاوتنی وتاری باش/جامی پاڵەوانییەتی جامی جیھانیی فیفا|جامی پاڵەوانییەتی جامی جیھانیی فیفا]] :* [[ویکیپیدیا:پاڵاوتنی وتاری باش/مەمالیکی عێراق|مەمالیکی عێراق]] :* [[ویکیپیدیا:پاڵاوتنی وتاری باش/گۆڕەپانی کۆماری|گۆڕەپانی کۆماری]] :ھەندێکیان دەنگیان بۆ دراوە تەنھا پێداچوونەوەیەکی پێویستە، ھەندێکیان ھێشتا دەنگیان نییە بەکورتی لە ئێستادا پێویست بە دەنگێکی زۆر ناکات بۆ ئەوەی ببن بە وتارێکی باش دوو دەنگ لەلایەن دوو بەکارھێنەری پێشکەوتوو بەبیرورای من بەسە بۆ ئەوەی ئەنجامێک بۆ وتارەکەت وەربگریت، :من ھەوڵ دەدەم بە یەک بە یەکیان دا بچمەوە و سەیریان بکەم دەر ئەنجامیان بزانین لە کاتێکی نزیکدا {{زۆر سپاس}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٢:٢٠، ١ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) == Wikipedia translation of the week: 2022-34 == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٤:٤٥، ٦ی ئەیلوولی ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٧٨٠٩٤٧٣٩}}{{Pin message|}} {| class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background:#DDDDDD; border:1px solid #BBBBBB; color:#000000; padding .4em;" |- |style="text-align:center;"| The winner this [[m:Translation of the week/2022 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:In the Arbour]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! ---- [[File:Gierymski In the arbour.png|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''In the Arbour''''' (Polish: W altanie) is an oil painting created by Polish Realist painter Aleksander Gierymski in 1882. It is displayed at the National Museum in Warsaw, Poland. In the painting is shown a social gathering of a group of aristocrats portrayed in 18th-century clothes, which takes place on a summer day in a garden. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] ‏١١:٤٧، ٢٢ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC)'' </div> |} <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=23685356 --> == دەنگ بدە بە بابەتەکان == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٢:٣٥، ٢١ی شوباتی ٢٠٣٣ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٩٢٦٠٢١١٩}}{{Pin message|}} سڵاو @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]]، بابەتی زۆرم هەیە کە کاندیدم کرد بۆ دەنگدان لەنێو بابەتی هەڵبژێردراو و باشی ناو ئینسایکلۆپیدیاکەدا، و ڕاشکاوانە، هەندێک کاندید بۆ هەندێک هاوکار دەبینم، بابەتەکە لە بابەتەکانی هەڵبژێردراودا هاتووە تەنها بە دوو دەنگ، بابەتەکانی هەڵبژێردراو، من هیوادارم دەنگ بدەن و بیانخەنە ناو لیستەکەوە، چونکە نزیکەی هەشت مانگ تێپەڕیوە، و ئەم بابەتانە هێشتا لە شوێنی خۆیانن بەبێ دەنگدان.سوپاس. [[بەکارھێنەر:Hamaredha|Hamaredha]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hamaredha|لێدوان]]) ‏١١:٤٤، ١٤ی شوباتی ٢٠٢٣ (UTC) :s [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٨:١٣، ١٠ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) == Wikipedia translation of the week: 2026-23 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Umuganda]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Umuganda"Rwandan community work".jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Umuganda''' is a national holiday in Rwanda taking place on the last Saturday of every month for mandatory nationwide community service from 08:00 to 11:00. Participation in Umuganda is required by law; failure to participate can result in a fine. The program was most recently re-established under President Paul Kagame in 2009, having resulted in a notable improvement in the cleanliness of Rwanda. Also, there are other informal Umuganda day activities that occur in the middle of the month. These activities are initiated by either society or the government. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠١:٥٥، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-24 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Juryeonggu]]'''<br /> <small>''([[:kr:주령구]])&#32;([[:ja:酒令具]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:주령구의 발굴 당시 사진.png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''Juryeonggu''' (주령구?, 酒令具?, JuryeongguLR, ChuryŏngguMR) è un dado a 14 facce, risalente al periodo del Silla unificato (668-935 d.C.), ritrovato nel 1975 dopo alcuni scavi occorsi presso il Donggung e lo stagno Wolji di Gyeongju, in Corea del Sud. Le facce del dado mostravano inscrizioni recanti varie penalità o sfide, legate ad un gioco di bevute, dimostrando l'importanza dell'alcool e la raffinatezza con cui la sua assunzione veniva celebrata. L'artefatto originale è andato perduto, incendiato in un maldestro tentativo di preservazione: oggi ne esistono delle repliche, disponibili anche commercialmente. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠١:٢٠، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30622359 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-25 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Cape Fiolent]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Beach of Cape Fiolent, Crimea.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Cape Fiolent''' (Crimean Tatar: Felenk Burun; Ukrainian: Фіолент; Russian: Фиолент; Latin: Parthenium), also historically called Cape Fiolente, is a cape and nature reserve (zakaznik) located in southern Sevastopol, a city within Crimea that is internationally recognised as part of Ukraine but currently occupied by Russia since 2014. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٢٤، ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30662919 --> 3zd6ah2v7lrfzrg69e9ciaj5wfc3zo8 0 174603 1592336 1355707 2026-06-20T10:07:38Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٨ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1592336 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name=تاتی |nativename=Tâti Zobun{{ھن}}{{lang|tks|{{nq|تاتی زبون|tks}}}} |image=تاتی زبون.png |states=پارێزگاکانی [[پارێزگای قەزوین|قەزوین]]{{•}} [[پارێزگای ئەلبورز|ئەلبورز]]{{•}} [[پارێزگای تاران|تاران]]{{•}} [[پارێزگای ئەردەوێڵ|ئەردەوێڵ]]{{•}} [[پارێزگای گێڵان|گێڵان]]{{•}} [[پارێزگای خۆراسانی باکوور|خۆراسانی باکوور]]{{•}} [[پارێزگای مەرکەزی|مەرکەزی]]{{•}} [[پارێزگای زەنگان|زەنگان]]{{•}} [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات|ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات]] |region= نیوەی باکووری [[ئێران]] |ethnicity=[[خەڵکی تات (ئێران)|تاتەکان]] |speakers= ٢٥٠٬٠٠٠ کەس |date=بێ ڕێکەوت |ref=<ref>'''Ethnologue''', Languages of the World: Tati people including [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=avd Alviri-Vidari] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121002024005/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=avd |date=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=esh Eshtehardi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707193021/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=esh |date=٧ی تەممووزی ٢٠١٠ }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=goz Gozarkhani] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018071142/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=goz |date=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=hrz Harzani (Population: 28.100 in 2000)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707193033/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=hrz |date=٧ی تەممووزی ٢٠١٠ }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkp Kabatei] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014212232/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkp |date=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkj Kajali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192440/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkj |date= ٧ی تەممووزی ٢٠١٠ }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=kgn Karingani (Population: 17.600 in 2000)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192627/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=kgn |date= ٧ی تەممووزی ٢٠١٠ }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkc Kho’ini] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192257/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkc |date=٧ی تەممووزی ٢٠١٠ }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=okh Koresh-e Rostam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192452/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=okh |date= ٧ی تەممووزی ٢٠١٠ }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=vmh Maraghei] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707193146/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=vmh |date= ٧ی تەممووزی ٢٠١٠ }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=rat Razajerdi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192245/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=rat |date= ٧ی تەممووزی ٢٠١٠ }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=rdb Rudbari] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192803/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=rdb |date= ٧ی تەممووزی ٢٠١٠ }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=shm Shahrudi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192641/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=shm |date=٧ی تەممووزی ٢٠١٠ }}, [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tks Takestani (Population: ۲۵۰٬۰۰۰)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192708/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tks |date=٧ی تەممووزی ٢٠١٠ }} and [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tov Taromi, Upper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707192815/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tov |date= ٧ی تەممووزی ٢٠١٠ }} ethnic groups.</ref> |familycolor=[[زبان‌های هندواروپایی|هندواروپایی]] |fam2=[[زبان‌های هندوایرانی|هندوایرانی]] |fam3=[[زبان‌های ایرانی|ایرانی]] |fam4=[[زبان‌های ایرانی غربی|ایرانی غربی]] |fam5=[[زبان‌های ایرانی شمال غربی|شمال غربی]] |fam6=[[زبان آذری باستان]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=AZERBAIJAN vii. The Iranian Language of Azerbaijan|ناونیشان=http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-vii|وێبگە=Encyclopaedia Iranica|زمان=en}}</ref> |familycolor=[[زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان|ھیندوئەورووپییەکان]] |fam2=[[زمانە ھیندوئێرانییەکان|ھیندوئێرانی]] |fam3=[[زمانە ئێرانییەکان|ئێرانی]] |fam4=[[زمانەکانی ئێرانیی ڕۆژاوا|ئێرانیی ڕۆژاوا]] |fam5=[[زمانەکانی ئێرانیی باکووری ڕۆژاوا|ئێرانیی باکووری ڕۆژاوا]] |fam6=[[زمانی ئازەریی کۆن|ئازەریی کۆن]]<ref>http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-vii</ref> |script= [[ئەلفوبێی فارسی]] |lc1=tks |ld1=تاکستانی/خەڵخاڵی |lc2=xkc |ld2=خۆینی |lc3=hrz |ld3=ھەرزەندی |lc4=rdb |ld4=روودباری |lc5=esh |ld5=ئێشتێھاردی |lc6=tov |ld6=تەڕومی |lc7=xkp |ld7=کەباتی |map= |mapcaption= Areas with Tati-speakers as mother tongue |notice=IPA |glotto=khoi1250 |glottoname=Kho'ini |glotto2=rama1272 |glottorefname2=Ramand-Karaj |glottoname2=Takestani/Eshtehardi |glotto3=taro1267 |glottorefname3=Taromic |glottoname3=Taromi/Kabatei |glotto4=rudb1238 |glottoname4=Rudbari |glotto5=harz1239 |glottoname5=Harzani-Kilit<!--name as listed at Glottolog--> }} '''زمانی تاتی''' (بە [[زمانی تاتی (ئێران)|تاتی]]: تاتی زبون، Tâti Zobun)<ref>A Grammar of Southern Tati Dialects, Ehsan Yarshater, Median Dialect Studies I. The Hague and Paris, Mouton and Co., 1969.</ref> یەکێک لە [[زمانەکانی ئێرانیی باکووری ڕۆژاوا]]یە، کە نزیکایەکی زۆری لەگەڵ زمانەکانی [[زمانی تاڵشی|تاڵشی]]، [[زمانی تەبەری|تەبەری]] و [[زمانی گیلەکی|گیلەکی]] ھەیە. ئەم زمانە لەلایەن [[خەڵکی تات (ئێران)|خەڵکی تات]]ی [[ئێران]] قسەی پێدەکرێت. زمانی تاتی ھەندێک نزیکایی لەگەڵ زمانی فارسی ھەیە بەڵام لە زیاتری کاتدا جیاوازیەکی زۆری لەگەڵ فارسی ھەبووە. == دەڤەری ئاخافتن == === پارێزگای مەرکەزی === * '''شارستانی زەرەندیە:''' ئەلڤیر، ڤیدەر * '''شارستانی تەفرێش:''' کەھەک * '''شارستانی کۆمیجان:''' چێھرەقان، ڤەوس، فەرەک و گوورچان == نموونەکانی ھێڵی زمانی تاتی == <gallery> Tani Language ect. زبان تاتی 2.jpg|جۆرێکی ھێڵی بە زمانی تاتی زبان باستانی تاتی 4.jpg|جۆرێکی ھێڵی بە زمانی تاتی زبان باستانی تاتی 5.jpg|جۆرێکی ھێڵی بە زمانی تاتی زبان باستانی تاتی 1.jpg|جۆرێکی ھێڵی بە زمانی تاتی </gallery> == ئەمانەش ببینە == * [[خەڵکی تاتی ئێران]] * [[خەڵکی تاتی قەوقاز]] * [[زمانی تاتیی قەوقاز]] * [[زمانی تاڵشی]] * [[تاڵش]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{زمانەکانی ئێران}} {{پۆلی کۆمنز|Tati language (Iran)}} [[پۆل:زمانە کاسپیەنیەکان]] hily50kewnhuzst6epysb2l8snb95pk 0 175291 1592002 1591294 2026-06-19T14:44:34Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٢ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1592002 wikitext text/x-wiki {{Infobox international football competition | tourney_name = جامی جیھانیی فیفای | year = ٢٠٢٦ | other_titles = FIFA World Cup United 2026{{ھن}}Copa Mundial de la FIFA Unidos 2026{{ھن}}Coupe du monde de la FIFA Unis 2026 | image = 2026 FIFA World Cup emblem.svg | size = 160px | caption = لۆگۆی میوانداری | country = کەنەدا | country2 = مەکسیک | country3 = ویلایەتە یەکگرتووەکان | dates = | confederations = ٦ | num_teams = ٤٨ | venues = ١٦ | cities = ١٦ | champion = | count = | second = | third = | fourth = | matches = | goals = | attendance = | top_scorer = | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]] | nextseason = [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٣٠|٢٠٣٠]] }} '''جامی جیھانی فیفا ٢٠٢٦''' یان '''مۆندیالی ٢٠٢٦''' ([[زمانی ئینگلیزی|بە ئینگلیزی]]''':FIFA World Cup 2026''') بیست و سێیەمین پاڵەوانییەتیە لە [[جامی جیھانیی فیفا]] بە میوانداری ھاوبەشی ھەرسێ وڵاتی [[کەنەدا]]، [[مەکسیک]] و [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] کە لە ١١ی حوزەیران تا ١٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ بەڕێوەدەچێت.<ref name="Schedule">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٤ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> شازدە شار میوانداری یارییەکانی پاڵەوانیییەکە دەکات یازدە شار لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]]، سێ لە [[مەکسیک]] و دوو لە [[کەنەدا]]. ئەمەش یەکەمجارە سێ وڵات میوانداری پاڵەوانێتییەکە بکەن، ھەروەھا یەکەم پاڵەوانێتییە کە ٤٨ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی لەخۆبگرێت. بە میوانداریکردنی ڕابردووی پاڵەوانێتییەکانی ساڵانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]] و [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|١٩٨٦]]، مەکسیک دەبێتە یەکەم وڵات کە سێ جار میوانداری یان ھاوبەشی میوانداریی جامی جیھانیی بکات. پێشتر ویلایەتە یەکگرتووەکان لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|ساڵی ١٩٩٤]] میوانداری کردبوو. لەبەرامبەردا ئەمە یەکەمجار دەبێت کە [[کەنەدا]] میوانداری یان ھاوبەشی میوانداری پاڵەوانێتییەکە لەسەر ئاستی پیاوان بکات. ئەم چالاکییە دەگەڕێتەوە بۆ خشتەی ھاوینەی نەریتی [[نیوەگۆی باکوور]] دوای ئەوەی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢]] [[قەتەر]] لە مانگەکانی تشرینی دووەم و کانوونی دووەم بەڕێوەچوو. لەناو ئەم میواندارانەدا تەنیا کەنەدایە کە تا ئێستا ھیچ کات میوانداری جامی جیھانیی نەکردووە، بەڵام مەکسیک تا ئێستا دوو جار و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاش یەک جار میوانداری جامی جیھانی فیفایان کردووە. لەدوای [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢]] کە میوانداری ھاوبەش لە نێوان [[کۆریای باشوور]] و [[ژاپۆن]] بەڕێوەچوو، ئەمە دووەمین جامی جیھانیی فیفا دەبێت کە لە نێوان سێ وڵات بەڕێوەدەچێت و یەکەم جامی جیھانییە کە زیاتر لە دوو وڵات میوانداری دەکەن تێیدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament|بڵاوکەرەوە=[[بی بی سی|BBC]] Sport|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210114150230/https://www.bbc.com/sport/football/44464913|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١}}</ref><ref name="ESPN 2017">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|یەکەم=Jeff|دوایین=Carlise|ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=ESPN|سەردێڕ=U.S. , neighbors launch 2026 World Cup bid|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی نیسانی ٢٠١٧}}</ref> وەک وڵاتانی میواندار، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کەنەدا|کەنەدا]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەکسیک|مەکسیک]]، و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ویلایەتە یەکگرتووەکان]] ھەموویان بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ سەرکەوتنیان بەدەستھێنا. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کەیپڤەرد|کەیپڤەرد]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کوراساو|کوراساو]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوردن|ئوردن]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئۆزبەکستان|ئۆزبەکستان]] یەکەم یاریی خۆیان لە جامی جیھانی فیفا ئەنجام دەدەن. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|ئەرجەنتین]] [[یاریی کۆتایی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|پاڵەوانی بەرگرییە]] و سێیەم نازناوی مۆندیالی لە ساڵی ٢٠٢٢ بەدەستھێناوە. == شێواز و فراوانکردن == بیرۆکەی گشتی فراوانکردنی پاڵەوانێتییەکە ھەر لە ساڵی ٢٠١٣ لەلایەن [[میشێل پلاتینی]] سەرۆکی ئەوکاتەی [[یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا|یەکێتی ئەورووپا]] و و ھەروەھا لە ساڵی ٢٠١٦ لەلایەن [[جیانی ئینڤانتینۆ|جیانی ئینفانتینۆ]] سەرۆکی فیفا پێشنیارکرابوو. نەیارانی پێشنیازەکە ئاماژەیان بەوەدا کە ژمارەی یارییەکان لە ئێستاوە لە ئاستێکی قبوڵنەکراودا بووە، کە فراوانکردنەکە کوالیتی یارییەکان کەمدەکاتەوە، و بڕیارەکە بەھۆی نیگەرانییە سیاسییەکانەوە بووە نەک وەرزشی، ئینفانتینۆیان تۆمەتبارکرد بە بەکارھێنانی بەڵێنی ھێنانی وڵاتی زیاتر بۆ مۆندیال بۆ بردنەوەی ھەڵبژاردنەکانی. لەم چاپەوە دەستی پێکرد، جامی جیھانی فیفا فراوانتر بوو بۆ ٤٨ تیپ، کە بە بەراورد بە حەوت پاڵەوانێتی پێشوو ١٦ تیپ زیادی کردووە. تیپەکان بەسەر دوازدە کۆمەڵەدا دابەش دەکرێن کە چوار تیپی تێدایە و دوو تیپی سەرەکی ھەر کۆمەڵەیەک و ھەشت باشترین تیپی سێیەمیش دەچنە قۆناغێکی نوێی ٣٢، وەک لەلایەن ئەنجومەنی فیفا لە ١٤ی ئازاری ٢٠٢٣ پەسەندکرا<ref name="IMC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars|سەردێڕ=FIFA Council approves international match calendars |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230314155521/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣}}</ref> بڕیارە ئەمە یەکەم فراوانکردن و گۆڕینی فۆرمات بێت لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|ساڵی ١٩٩٨]] ەوە. کۆی گشتی یارییەکان لە ٦٤ یاریەوە بۆ ١٠٤ یاری زیاد دەکات، ھەروەھا ژمارەی ئەو یارییانەی کە ئەنجامیان دەدەن لەلایەن ئەو تیپانەی کە دەگەنە چوار یاری کۆتایی لە حەوت یاریەوە بۆ ھەشت یاریی زیاد دەکات. پاڵەوانێتییەکە ٣٩ ڕۆژ دەخایەنێت، ئەمەش بە بەراورد بە ٣٢ ڕۆژی پاڵەوانێتییەکانی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]] و [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٢٠١٨]] زیادی کردووە. ھەر تیپێک ھێشتا سێ یاری کۆمەڵە ئەنجام دەدات. ڕۆژی کۆتایی یاریی لەسەر ئاستی یانەکان بۆ ئەو یاریزانانەی ناویان لە پێکھاتەکانی کۆتاییدا ھاتووە ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦یە؛ یانەکان دەبێت تا ٢٥ی ئایار یاریزانەکانیان ئازاد بکەن، جگە لەوەی تا ٣٠ی ئایار یاریزانانی بەشداربوو لە یاری کۆتایی پێشبڕکێی یانە کیشوەرییەکان دەدرێت. ٥٦ ڕۆژی ماوەی پشوودان و ئازادکردن و پاڵەوانێتییەکە وەک یەک دەمێنێتەوە لەگەڵ پاڵەوانێتییەکانی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]] و ٢٠١٤ و 2018.<ref name="IMC"/> === شێوازەکانی پێشووی فراوانکردن === فراوانکردنەکە بۆ ٤٨ تیپ پێشتر لە ١٠ی ژانویەی ٢٠١٧ پەسەندکرابوو، کاتێک بڕیاردرا کە پاڵەوانێتییەکە ١٦ گرووپی ٣ تیپ لەخۆبگرێت، و بە گشتی ٨٠ یاری، لەگەڵ دوو تیپی سەرەکی ھەر کۆمەڵەیەک بەرەو قۆناغێکی ٣٢.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Conn |یەکەم=David |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2017/jan/10/fifa-vote-expand-world-cup-48-teams-from-2026|سەردێڕ=Fifa’s Infantino claims 48-team World Cup will boost football worldwide |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170110104617/https://www.theguardian.com/football/2017/jan/10/fifa-vote-expand-world-cup-48-teams-from-2026 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|وێبگە=The Guardian}}</ref> بەپێی ئەم شێوازەی کە دواتر جێگەیان گرتەوە، زۆرترین ژمارەی یارییەکانی ھەر تیپێک بە حەوت یاری دەمایەوە، بەڵام ھەر تیپێک یەک یاری گرووپی کەمتر لە پێشوو ئەنجام دەدا. پاڵەوانێتییەکە ھێشتا لە ماوەی ٣٢ ڕۆژدا تەواو دەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/38577001|سەردێڕ=World Cup: Gianni Infantino defends tournament expansion to 48 teams |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170331171815/http://www.bbc.com/sport/football/38577001 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئازاری ٢٠١٧}}</ref> شێوازەکە کە دواتر جێگرەوەی بۆ کرا لەسەر سێ پێشنیاری دیکە ھەڵبژێردرا، کە لە نێوان ٤٠ بۆ ٤٨ تیپ و لە ٧٦ بۆ ٨٨ یاری و لە یەک بۆ چوار کەمترین یاری بۆ ھەر تیپێک بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشان=http://resources.fifa.com/mm/document/affederation/administration/02/86/19/51/circularno.1572-fifaworldcup™formatproposals_neutral.pdf|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180915094005/https://resources.fifa.com/mm/document/affederation/administration/02/86/19/51/circularno.1572-fifaworldcup%E2%84%A2formatproposals_neutral.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧}}</ref> ڕەخنەگرانی ئەو شێوازەی کە دواتر جێگرەوەی بۆ کرا، ئاماژەیان بەوە کرد کە بەکارھێنانی گرووپی سێ تیمی لەگەڵ دوو تیم کە پێشکەوتنیان بەدەستھێناوە، مەترسی ھاوکاری نێوان تیمەکان بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد دەکات. ئەمە وای لە فیفا کرد پێشنیاری ئەوە بکات کە ڕەنگە لێدانی سزا بۆ ڕێگریکردن لە یەکسانبوون لە قۆناغی کۆمەڵەکاندا بەکار بھێنرێت؛ ھەرچەندە تەنانەت ئەو کاتەش ھەندێک مەترسیی ھاوکاری دەمێنێتەوە و ئەگەری ئەوە دروست دەبێت کە تیپەکان بە ئەنقەست لێدانەکان بدۆڕێنن بۆ ئەوەی ڕکابەرێکیان لەناو ببەن. بۆ چارەسەرکردنی ئەم نیگەرانیانە، فیفا بەردەوام بوو لە بیرکردنەوە لە فۆرماتی بەدیل – پرۆسەیەک کە بە ڕاگەیاندنی ساڵی ٢٠٢٣ کۆتایی ھات کە فۆرماتەکە ١٢ گرووپ دەبێت لە ٤ تیپ. == ھەڵبژاردنی میواندار == ئەنجومەنی فیفا لە نێوان ساڵانی ٢٠١٣ و ٢٠١٧دا سەبارەت بە سنووردارکردن لەناو میوانداریدا لەسەر بنەمای کۆنفیدڕاڵییە کیشوەرییەکان چەندین کۆبوونەوە و پێشنیاری خستەڕوو. لە سەرەتادا بڕیار بوو کە پێشنیارەکان بۆ میوانداریکردن لە وڵاتانی سەر بە کۆنفیدڕاڵیەکان کە میوانداری دوو پاڵەوانێتی پێشوویان کردووە ڕێگەی پێنەدرێت. دواتر بە شێوەیەکی کاتی گۆڕدرا بۆ ئەوەی تەنھا ئەو وڵاتانەی سەر بە کۆنفیدڕاڵییەکان قەدەغە بکات کە میوانداری جامی جیھانیی پێشوویان کردبوو<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-takes-key-decisions-on-fifa-world-cup-tm-editions-in-2030-and-2034|سەردێڕ=FIFA Council takes key decisions on FIFA World Cup™ editions in 2030 and 2034|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260518205428/https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-takes-key-decisions-on-fifa-world-cup-tm-editions-in-2030-and-2034|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=FIFA|url-status=live}}</ref> لە مانگی ئازاری ٢٠١٧، [[جیانی ئینڤانتینۆ]] سەرۆکی فیفا پشتڕاستی کردەوە کە «ئەورووپا ([[یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا|یوفا]]) و ئاسیا ([[کۆنفیدراسیۆنی تۆپی پێی ئاسیا|ئەی ئێف سی]]) لە پێشبڕکێکە دوورخراونەتەوە دوای ھەڵبژاردنی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|ڕووسیا]] و [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|قەتەر]] لە ساڵانی ٢٠١٨ و ٢٠٢٢ بە ڕێککەوت». بۆیە دەتوانرێت مۆندیالی ٢٠٢٦ لەلایەن یەکێک لە چوار کۆنفیدڕاڵییەکەی دیکەوە میوانداری بکرێت: [[کۆنکاکاف]] (ئەمریکای باکوور؛ دواجار لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|ساڵی ١٩٩٤]] میوانداری کرا)، [[کۆنفیدراسیۆنی تۆپی پێی ئەفریقا]] (ئەفریقا؛ دواجار لە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|ساڵی ٢٠١٠]] میوانداری کرا)، [[کۆنمیبۆڵ]] (ئەمریکای باشوور؛ دواجار لە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|ساڵی ٢٠١٤]] میوانداری کرا)، یان [[کۆنفیدراسیۆنی تۆپی پێی ئۆقیانووسیا]] (پێشتر میوانداری ھیچ خوڵێکی نەکردووە)، یان ئەگەری ھەیە لەلایەن AFC یان UEFA لە حاڵەتێکدا ھیچ پێشنیارێک لەلایەن ئەوانی ترەوە مەرجەکانی تێدا نەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠١٧|ناونیشان=https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353|سەردێڕ=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=FIFA}}</ref>ھاوبەشی میوانداریکردنی جامی جیھانیی فیفای کە لەلایەن فیفا دوای [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|جامی جیھانیی ٢٠٠٢]] قەدەغەکرابوو- بۆ جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦ پەسەندکرا. ھەروەھا بۆ ساڵی ٢٠٢٦، سکرتاریەتی گشتی فیفا، دوای ڕاوێژکردن لەگەڵ لیژنەی پێشبڕکێکان، دەسەڵاتی ئەوەی ھەبوو کە ئەو پێشکەشکارانە دەربکات کە کەمترین مەرجە تەکنیکییەکانیان تێدا نەبووە بۆ میوانداریکردنی پێشبڕکێکە.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Carlise |یەکەم=Jeff |ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠١٧|ناونیشان=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی نیسانی ٢٠١٧|وێبگە=ESPN}}</ref> مەکسیک و ویلایەتەیەکگرتووەکانی ئەمریکا ھەریەکەیان بە ئاشکرا بیریان لە داواکاری بۆ پاڵەوانێتییەکە کردبووەوە<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار |ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠١٧|سەردێڕ=USA, Mexico, Canada announce bid to host '26 WC |ناونیشان=https://www.si.com/planet-futbol/2017/04/10/2026-world-cup-usa-mexico-canada-host-bid |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Sports Illustrated |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170411054626/https://www.si.com/planet-futbol/2017/04/10/2026-world-cup-usa-mexico-canada-host-bid |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی نیسانی ٢٠١٧}}</ref>بەڵام پێشنیاری ھاوبەشی ئەمریکا لە ١٠ ی نیسانی ٢٠١٧ ڕاگەیەندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ}}</ref> === دەنگدان === دەنگدان بۆ دیارکردنی خانەخوێ لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٨ لە میانی ٦٨ەمین کۆنگرەی فیفا لە [[مۆسکۆ]] ئەنجامدرا و ھەر ٢٠٣ ئەندامی شایستەی فیفا مافی دەنگدانیان بۆ کرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Graham |یەکەم=Bryan Armen |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/13/world-cup-2026-vote-fifa-nations-choose-between-north-america-and-morocco-live|سەردێڕ=North America to host 2026 World Cup after winning vote over Morocco – as it happened |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180718045428/https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/13/world-cup-2026-vote-fifa-nations-choose-between-north-america-and-morocco-live |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تەممووزی ٢٠١٨|وێبگە=The Guardian}}</ref> پێشنیاری میوانداری کردنی خولەکە بە ھاوبەشی بە ١٣٤ دەنگی بەڵێ سەرکەوتنی بەدەستھێنا، لەکاتێکدا پێشنیاری مەغریب ٦٥ دەنگی بەڵێی وەرگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ}}</ref><ref name=":32">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Carlise |یەکەم=Jeff |ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠١٧|ناونیشان=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی نیسانی ٢٠١٧|وێبگە=ESPN}}</ref> ئێران دەنگی بە ھیچ کام لە دوو پێشنیارەکە نەدا، لەکاتێکدا کوبا، سلۆڤینیا و ئیسپانیا بەشداری دەنگدانیان نەکرد. غانا بەھۆی فەزیحەی گەندەڵی لەلایەن فیفاوە ڕاگیرا و بەو ھۆیەوە مافی دەنگدانی نەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/37420438/fifa-postpones-2026-world-cup-bidding |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.espn.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=Ghana FA dissolved, risks FIFA ban ahead of 2026 WCup vote |ناونیشان=https://apnews.com/ghana-fa-dissolved-risks-fifa-ban-ahead-of-2026-wcup-vote-ae818741e1db44aca091999d1c28421c |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=AP News |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Relive the 68th FIFA Congress |ناونیشان=https://inside.fifa.com/organisation/congress/news/watch-the-68th-fifa-congress-live-on-fifa-com |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260608222136/https://inside.fifa.com/organisation/congress/news/watch-the-68th-fifa-congress-live-on-fifa-com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=inside.fifa.com |زمان=en |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="margin: 0 auto;text-align: center" |+ ئەنجامی دەنگدان |- !rowspan="2"|نەتەوە !دەنگەکان |- !خولی یەکەم |- style="background:#90ee90" |align=left|'''کەنەدا، مەکسیک، ولایەتەیەکگرتووەکان''' |'''١٣٤''' |- |align=left|مەغریب |٦٥ |- |align=left|بێلایەن |١ |- |align=left|بێبەشبوون |٣ |- !align=left|کۆی گشتی !٢٠٠ |- !align=left|دەنگی پێویست بۆ زۆرینە !١٠١ |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{براوەکانی جامی جیھانیی فیفا}} {{تووڵی دەروازە|تۆپی پێ|کەنەدا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|دەیەی ٢٠٢٠|وەرزش|ئەمریکای لاتین}} {{پۆلی کۆمنز|2026 FIFA World Cup}} [[پۆل:پاڵەوانیەتییەکانی جامی جیھانی فیفا|٢٠٢٦]] [[پۆل:تۆپی پێ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان]] ottqoti7d8hklyx2sjqxtq7a6fso67l 0 175357 1591983 1591636 2026-06-19T12:07:07Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591983 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس|بەند=Q254032|پێڕستی ڕەش=زمانی زگماکی، زمانی زگماکی، Described at URL, Hair color,Eye color، زمانەکانی ئاخاوتن،}}'''ئۆلگا ناوۆجا تۆکارچوک<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Stowarzyszenie Kulturalne Góry Babel|ناونیشان=https://rejestr.io/krs/243763/stowarzyszenie-kulturalne-gory-babel|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ئیش=Krajowy Rejestr Sądowy|via=Rejestr.io|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191010133131/https://rejestr.io/krs/243763/stowarzyszenie-kulturalne-gory-babel|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>''' (لە دایکبووی ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٩٦٢) نووسەر، چالاکوان و ڕۆشەنبیری [[پۆڵەندا|پۆلەندییە]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Nobelove ceny za literatúru sú známe: Laureátom za rok 2018 je Olga Tokarczuková, za rok 2019 Peter Handke|trans-title=Nobel prizes in literature are known: Olga Tokarczuk for 2018, Peter Handke for 2019|ناونیشان=https://style.hnonline.sk/kultura/2021350-nobelove-ceny-za-literaturu-su-zname-laureatom-za-rok-2018-je-olga-tokarczukova-za-rok-2019-peter-handke|وێبگە=style.hnonline.sk|زمان=sk}}</ref><ref name=":0">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/books/2018/may/22/olga-tokarczuk-flights-wins-man-booker-international-prize-polish|سەردێڕ=Olga Tokarczuk's 'extraordinary' Flights wins Man Booker International prize|ڕێکەوت=٢٢ی ئایاری ٢٠١٨|ئیش=[[The Guardian]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئایاری ٢٠١٨}}</ref> لە پۆلەندا بەیەکێک لە دیارترین و سەرکەوتووترین نووسەرانی سەردەمی خۆی دادەنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی شوباتی ٢٠١٠|سەردێڕ=Bestsellery 2009|trans-title=List of Polish bestsellers 2009|ناونیشان=http://www.rp.pl/artykul/436816.html|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠١١|ئیش=Rzeczpospolita|زمان=pl|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140202175311/http://www.rp.pl/artykul/436816.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="Nike2008">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[Gazeta Wyborcza]]|یەکەم=Roman|دوایین=Pawłowski|سەردێڕ=Nike 2008 dla Olgi Tokarczuk — "Bieguni" książką roku|زمان=pl|trans-title=Nike Award 2008 for Olga Tokarczuk — "Flights" is the book of the year|ناونیشان=http://wyborcza.pl/1,90497,5770552,Nike_2008_dla_Olgi_Tokarczuk____Bieguni__ksiazka_roku.html|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081006125215/http://wyborcza.pl/1,90497,5770552,Nike_2008_dla_Olgi_Tokarczuk____Bieguni__ksiazka_roku.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨}}</ref> خەڵاتی بووکەری نێونەتەوەیی پێدرا بەھۆی نووسینی ڕۆمانی ''گەشتەکان (Flights).<ref name=":0"/>'' لە ساڵی ٢٠١٩، ئۆلگا [[خەڵاتی نۆبێل]]ی لە وێژە بۆ ساڵی ٢٠١٨ پێدرا.<ref name="NYT-20191010">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Marshall|یەکەم١=Alex|دوایین٢=Alter|یەکەم٢=Alexandra|سەردێڕ=Olga Tokarczuk and Peter Handke Awarded Nobel Prizes in Literature|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2019/10/10/books/nobel-literature.html|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ئیش=[[The New York Times]]|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Olga Tokarczuk and Peter Handke win Nobel prizes in literature|ناونیشان=https://www.theguardian.com/books/2019/oct/10/nobel-prizes-in-literature-olga-tokarczuk-peter-handke-2019-2018|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ئیش=The Guardian|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://kultura.pravda.sk/kniha/clanok/528786-nobelove-ceny-za-literaturu-budu-vyhlasene-dve/|ئیش=Pravda|زمان=sk|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Nobelove ceny za literatúru získali Olga Tokarczuková a Peter Handke}}</ref> شێوازی نووسینی [[میتۆلۆژیا]]یی لە نووسینەکانی ئۆلگا ھەستی پێدەکرێت، ئەو وەکو [[دەروونناسی|دەرووناسێک]] لە زانکۆی وارشۆ ڕاھێنانی پێ کراوە. لەماوەی ژیانیدا چەند کتێبێک، ڕۆمان، شیعر و [[پەخشان]]ی نووسیوە. ڕۆمانی گەشتەکانی ئۆلگا خەڵاتی نایکی پێدراوە، کە بەرزترین خەڵاتی وێژەیە لە پۆلەندا. ئۆلگا کەسێکی چەپ، سەوزەخۆر، [[بێدین]] و ھەروەھا فێمێنیستە.<ref name="Tokarczuk laureatka GW">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Wodecka|یەکەم=Dorota|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Olga Tokarczuk, laureatka Nike 2015: Ludzie, nie bójcie się!|trans-title=Olga Tokarczuk, the laureate of Nike 2015: People, don't be afraid!|ناونیشان=http://wyborcza.pl/1,75410,18999849,olga-tokarczuk-laureatka-nike-2015-ludzie-nie-bojcie-sie.html|ئیش=[[Gazeta Wyborcza]]|زمان=pl}}</ref><ref name="theguardian.com">[http://www.theguardian.com/books/2019/oct/10/olga-tokarczuk-the-dreadlocked-feminist-winner-the-nobel-needed "Olga Tokarczuk: the dreadlocked feminist winner the Nobel needed"], ''The Guardian''.</ref><ref>Shotter, J. (2020, February 14). Nobel laureate Olga Tokarczuk: why populist nostalgia will pass. Retrieved from https://www.ft.com/content/36cfd978-4c1a-11ea-95a0-43d18ec715f5</ref> ئەو لەلایەن گرووپێکەوە تۆمەتبارکراوە بە دژە کریستیان و دژە نیشتماپەروەری ھەروەھا تۆمەتبارکراوە بە ڕێگەخۆشکردن بۆ دامەزراندنی ژینگەیەکی تیرۆر.<ref name="theguardian.com"/><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Connolly|یەکەم=Kate|ڕێکەوت=١٦ی شوباتی ٢٠١٧|سەردێڕ=Agnieszka Holland: Pokot reflects divided nature of Polish society|زمان=en-GB|ئیش=The Guardian|ناونیشان=https://www.theguardian.com/film/2017/feb/16/agnieszka-holland-pokot-reflects-divided-nature-of-polish-society|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|issn=0261-3077}}</ref> ئۆلگا لەبەرامبەر ئەو تۆمەتانەی ڕەتکردووەتەوە و وتوویەتی کە ئەو کەسێکی تەواو نیشتمانپەروەرە، ھەروەھا ڕەخنەی لەو گرووپانە گرتووە بەوەی ئەم کارانەیان دەبێتە ھۆی ترساندنی خەڵکی بیانی بۆ پۆلەندییەکان و بەمەش ناوبانگی پۆلەندا لە ئاستی نێونەتەوەیی ناشرین دەبێت.<ref name="I am a patriot">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Piekarska|یەکەم=Magda|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Olga Tokarczuk: To ja jestem patriotką, a nie nacjonalista palący kukłę Żyda|trans-title=I am a patriot, not the nationalist who burns an effigy of a Jew|ناونیشان=http://wroclaw.wyborcza.pl/wroclaw/1,142076,19325258,olga-tokarczuk-to-ja-jestem-patriotka-a-nie-nacjonalista-palacy.html|ئیش=Gazeta Wyborcza|زمان=pl}}</ref><ref name="polityka historyczna">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Piekarska|یەکەم=Magda|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Nowa polityka historyczna wg PiS. Żądają odebrania Tokarczuk obywatelstwa Nowej Rudy|trans-title=A new historical politics according to PiS. They demand that Nowa Ruda revokes Tokarczuk's citizenship|ناونیشان=http://wyborcza.pl/1,75475,19347868,nowa-polityka-historyczna-wg-pis-zadaja-odebrania-tokarczuk.html|ئیش=Gazeta Wyborcza|زمان=pl}}</ref><ref name="Czapliński list otwarty">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Czapliński|یەکەم=Przemysław|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Czapliński: list otwarty do senatora Waldemara Bonkowskiego|trans-title=Czapliński: an open letter to Senator Waldemar Bonkowski|ناونیشان=http://www.krytykapolityczna.pl/artykuly/kultura/20151215/czaplinski-list-otwarty-do-senatora-pis-waldemara-bonkowskiego|بڵاوکەرەوە=[[Krytyka Polityczna]]|زمان=pl|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی نیسانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160420094031/http://www.krytykapolityczna.pl/artykuly/kultura/20151215/czaplinski-list-otwarty-do-senatora-pis-waldemara-bonkowskiego|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Olga Tokarczuk|ئۆلگا تۆکارچوک}} {{خەڵاتی نۆبێل لە وێژە |state=collapsed}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|وێژە|پۆڵەندا|ڕۆمانەکان}} [[پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی وێژە]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی نێونەتەوەیی مەن بووکەر]] [[پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل]] 2pk2m9jusg4ckcti8q63kv8wb70wzje 0 175624 1591980 1591693 2026-06-19T12:06:37Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591980 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس|بەند=Q80137|پێڕستی ڕەش=وەرزش، بواری کار ،Hair color، زمانەکانی ئاخاوتن، Time period ، ھاوسەر ئەندامی حیزبی سیاسی، خوشک و برا، زمانی زگماکی، خوێندنەوەی ئای پی ئەی، Lifestyle، دانیشتووی، ناسناو، بەشێکە لە، Present in work، حاڵەتی مافەکانی لەبەرگرتنەوە، کۆتایی ساڵانی چالاکی}}'''ئێمیلی برۆنتی''' (بە [[زمانی ئینگلیزی]]: Emily Brontë؛ ٣٠ی تەممووزی ١٨١٨ - ١٩ی کانوونی یەکەمی ١٨٤٨)<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The New Encyclopædia Britannica, Volume 2|بڵاوکەرەوە=Encyclopædia Britannica, Inc|ساڵ=١٩٩٢|پەڕە=٥٤٦}}</ref> ژنە [[شاعیر]] و [[ڕۆماننووس|ڕۆماننووسی]] [[خەڵکی ئینگلیز|ئینگلیز]] بوو، ئەو زیاتر بەهۆی تاکە ڕۆمانەکەی، بەرزاییەکانی ''وتەرینگ'' (''Wuthering Heights)'' ناسراوە، کە بەیەکێک لە بەرهەمە کلاسیکییەکانی [[وێژەی ئینگلیزی]] دادەنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Moretti|یەکەم=Steve|ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠١٩|سەردێڕ=Emily's Brontë's guide to literary immortality|ناونیشان=https://www.stevemoretti.ca/post/emily-s-bront%C3%AB-s-guide|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=Steve Moretti|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی نیسانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210418135708/https://www.stevemoretti.ca/post/emily-s-bront%C3%AB-s-guide|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەو لەگەڵ خووشکەکانی [[شارلۆت برۆنتی|شارلۆت]] و [[ئان برۆنتی|ئان]] بەیەکەوە کتێبێکی شیعریان بڵاوکردەوە لە ژێر ناونیشانی (''Poems by Currer, Ellis, and Acton Bell)،'' کتێبەکە لە ساڵی ١٨٤٨ بڵاوکرایەوە.<ref>[https://www.historyextra.com/period/victorian/bronte-sisters-anne-charlotte-emily-who-were-they-house-famous-write-books/ The Brontës: the unfortunate and unlikely tale of the world’s “greatest literary sisters”]، ماڵپەڕی هیستری ئێکسرا، ڕۆژی ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٠ بڵاوکراوەتەوە.</ref> ئیمێلی لە ژێرناوی ئێلیس بێڵ شیعرەکانی بڵاودەکردنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Mireles|یەکەم=Flor|ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢١|سەردێڕ=Women’s History Month: A look at female authors who published under male pen names|ناونیشان=https://nsucurrent.nova.edu/2021/03/02/womens-history-month-a-look-at-female-authors-who-published-under-male-pen-names/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=The Current|زمان=en-US}}</ref> ئێمیلی برۆنتی لە ڕۆژی ١٩ی کانوونی یەکەمی ١٨٤٨، لە تەمەنی ٣٠ ساڵیدا کۆچی دواییی کرد. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}}{{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|وێژە|مێژوو|شانشینی یەکگرتوو|ڕۆمانەکان|شیعر}} {{پۆلی کۆمنز|Emily Brontë}} [[پۆل:ڕۆماننووسانی ژنی ئینگلیز]] [[پۆل:شاعیرانی ژنی ئینگلیز]] [[پۆل:ئەنگلیکانەکانی ئینگلیز]] [[پۆل:نووسەرانی مەسیحی]] [[پۆل:مردووانی ١٨٤٨]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٨]] [[پۆل:نووسەرانی ئینگلیزی سەدەی ١٩یەم]] [[پۆل:کەسایەتییە بەڕیتانییەکان بە ڕەگەز ئێرلەندی]] 83b5ckybsobp15iuz4rzrln39acucla 0 183661 1592282 1409547 2026-06-20T03:26:06Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1592282 wikitext text/x-wiki {{Infobox award|name=خەڵاتی درامای کۆریا|image=|current_awards=دوانزەم خەڵاتی درامی کۆریا|awarded_for=Excellence in television|presenter=لێژنەی ڕێکخرەی فێستیڤالی درامای کۆریا|country=[[کۆریای باشوور]]|location=[[Jinju]], [[South Gyeongsang Province]]|year=2007|website=http://www.kdfo.org/}}'''خەڵاتەکانی درامای کۆریا''' (بە [[زمانی کۆری|کۆری]] :코리아 드라마 어워즈) بۆنەیەکی خەڵات بەخشینە بۆ کاری نایابی تەلەڤیزیۆنی لە کۆریا کە لە ٢٠٠٧ دامەزراوە بۆنەکە ساڵانە لە کۆریا [[جینجو]]، پارێزگای گیۆنگسانگی باشوور وەک بۆنەیەکی سەرەکی ساڵانە لە ڤیستیڤالی درامای کۆری دەبەخشرێ بەو ئەکتەرانەی ڕۆلی باشیان ھەبووە لە دراماکانی تەلەڤیزیۆنی کۆریا ناوەکان ھەڵدەبژێرین درێن کە لە کەناڵەکانی ([[سیستمی پەخشی کۆری|KBS]], MBC, SBS) درامی کەناڵی کۆریا بەشداریان کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Oh|یەکەم١=Jean|ڕێکەوت=٢٤ی ئابی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Heartthrobs to promote fest|ناونیشان=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20090824000061|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٤|ئیش=[[The Korea Herald]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140714150109/http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20090824000061|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Winners of the 2011 Korea Drama Awards|ناونیشان=http://www.visitkorea.or.kr/ena/HA/content/cms_view_1398616.jsp|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٤|ئیش=[[Korea Tourism Organization]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120308023537/http://www.visitkorea.or.kr/ena/HA/content/cms_view_1398616.jsp|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Lee|یەکەم=Seul|ڕێکەوت=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Kim Nam Joo wins the grand award at ''2012 Korea Drama Awards''|ناونیشان=http://en.starnnews.com/news/index.html?no=129395|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٤|ئیش=StarN News|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121123064226/http://en.starnnews.com/news/index.html?no=129395|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=''You Who Rolled In Unexpectedly'' Dominates At Korea Drama Awards|ناونیشان=http://rki.kbs.co.kr/english/program/program_musicnews_detail.htm?No=19971|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٤|ئیش=[[KBS World]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئایاری ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210515051716/http://rki.kbs.co.kr/english/program/program_musicnews_detail.htm?No=19971|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Im|یەکەم=Woo-jung|ڕێکەوت=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Lee Bo-young wins 2013 Korea Drama Awards|ناونیشان=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20131003000180|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٤|ئیش=[[The Korea Herald]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Lee|یەکەم١=Sun-min|ڕێکەوت=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Lee Bo-young wins big at TV drama awards|ناونیشان=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2978368|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٤|وێبگە=[[Korea JoongAng Daily]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|archive-url=https://web.archive.org/web/20181118230938/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2978368|url-status=dead}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=Kim Soo-hyun wins at drama festival|ناونیشان=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/Article.aspx?aid=2995614|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|وێبگە=[[Korea JoongAng Daily]]}}</ref> == سەرچاوەکان == <references />{{Korea Drama Awards Top Excellence Award, Actress}}{{تووڵی دەروازە|کۆریای باشوور|فیلم|تەلەڤیزیۆن}} [[پۆل:خەڵاتی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور]] [[پۆل:خەڵاتی درامای کۆری]] [[پۆل:خەڵاتانەی لە ٢٠٠٧ دامەزراون]] [[پۆل:بۆنە ساڵانییەکان لە کۆریای باشوور]] 4xpyi1cvb39o5fu4jth2ypsc82f8m1g 0 186329 1591953 1591882 2026-06-19T12:02:17Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591953 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox person|name=بیونگ جونگ سوو|image=Byun Jung-soo, 2011 (cropped).jpg|birth_date={{birth date and age|1974|4|15}}|birth_place=کۆریای باشوور|occupation=مۆدێل, خانمەکتەر|years_active=١٩٩٥ بۆ ئێستا|education=[[زانکۆی گاچۆن|زانکۆی کیونگوۆن]] - Textile Art|agent=SP Entertainment|spouse=Andrew Liu <!--Ryu Yong-woon--> (m. 1997)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Byeon Jeong-soo's handsome husband|ناونیشان=http://www.hancinema.net/byeon-jeong-soo-s-handsome-husband-42482.html|وێبگە=[[Hancinema]]|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠١٥|ڕێکەوت=١٤ی ئایاری ٢٠١٢}}</ref>|children=Liu Chae-won<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Byeon Jeong-soo and her two daughters in dresses|ناونیشان=http://www.hancinema.net/byeon-jeong-soo-and-her-two-daughters-in-dresses-50504.html|وێبگە=[[Hancinema]]|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠١٥|ڕێکەوت=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢}}</ref> <br/> Liu Jung-won|family=[[:ko:변정민|Byun Jung-min]] <small>(sister)</small>}}'''بیون جونگ-سوو''' (لەدایکبووی ١٥ی نیسانی ١٩٧٤) خانمەکتەر و مۆدێلی کۆریای باشوورە لە دەیەی ١٩٩٠ دەستی بە کاری مۆدێل کرد، لە ٢٠٠٢ دەستی بە کاری ڕۆلگێران کرد لە درامای تەلەڤیزیۆنی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Han|یەکەم١=Sang-hee|ڕێکەوت=٤ی ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=''Last Scandal'': A New Drama of Strong Spirited Ajumma|ناونیشان=http://www.koreatimes.co.kr/www/news/art/2008/03/201_20043.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141217200444/http://www.koreatimes.co.kr/www/news/art/2008/03/201_20043.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠١٥|وێبگە=[[The Korea Times]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی ئازاری ٢٠١١|سەردێڕ=Manny has its love triangle|ناونیشان=http://www.dramabeans.com/2011/03/manny-has-its-love-triangle/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠١٥|وێبگە=Dramabeans}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Byeon Jeong-soo "I almost quit acting"|ناونیشان=http://www.hancinema.net/byeon-jeong-soo-i-almost-quit-acting-37974.html|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠١٥|وێبگە=[[Hancinema]]}}</ref><ref name="class">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Cho|یەکەم١=Ines|ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٥|سەردێڕ=Model turned designer brings class to TV shopping|ناونیشان=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2614597|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠١٥|وێبگە=[[Korea Joongang Daily]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141218000823/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2614597|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Hwang|یەکەم١=You-mee|ڕێکەوت=٢٤ی ئابی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Herald Interview: Model watch: All-around player going strong|ناونیشان=http://www.hancinema.net/herald-interviewmodel-watch-all-around-player-going-strong-6936.html|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠١٥|وێبگە=[[The Korea Herald]] via [[Hancinema]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Trends 2006: Starlets Turn to Fashion|ناونیشان=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2006/12/28/2006122861009.html|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠١٥|وێبگە=[[The Chosun Ilbo]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Cho|یەکەم١=Ines|ڕێکەوت=٦ی ئازاری ٢٠٠٧|سەردێڕ=Come buy, I want to be famous and rich|ناونیشان=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/Article.aspx?aid=2873087|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠١٥|وێبگە=[[Korea Joongang Daily]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Lee|یەکەم١=Eun-joo|ڕێکەوت=١٨ی شوباتی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Stars are taking turns starting their own businesses on the side|ناونیشان=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2886352|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠١٥|وێبگە=[[Korea Joongang Daily]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Han|یەکەم١=Sang-hee|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Stars Offer Trendy Tips Through Programs|ناونیشان=http://www.koreatimes.co.kr/www/news/art/2008/07/135_27995.html|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠١٥|وێبگە=[[The Korea Times]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Pregnant Model Shows off New Curves|ناونیشان=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2006/06/23/2006062361031.html|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠١٥|وێبگە=[[The Chosun Ilbo]]}}</ref> == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢١}} <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == * [http://cafe.daum.net/VioletLove Byun Jung-soo Fan Cafe] at [[:en:Daum_Kakao|Daum]] {{in lang|ko}} * {{HanCinema person}} * {{KMDb person|00036033|Byun Jung-soo}} * {{IMDb name|2188884|Byun Jung-soo}} * {{IMDb name|5093742|Byun Jung-soo}} {{authority control}}{{تووڵی دەروازە|کۆریای باشوور|تەلەڤیزیۆن|ژن|ژیاننامە|فیلم}} {{پۆلی کۆمنز|Byun Jung-soo}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی بیستەم]] [[پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور]] [[پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی کاچۆن]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی گاچۆن]] [[پۆل:خانمە مۆدێلەکانی کۆریای باشوور]] [[پۆل:خانمەکتەرانی سێئول]] [[پۆل:خەڵکی سێئول]] [[پۆل:مۆدێلەکانی سێئول]] mr3xluu0gfdqadr9l0r2j3vcub5ume0 0 187607 1591975 1591725 2026-06-19T12:05:47Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591975 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''[[ئەرژەنتین]]''' یەکێکە لە وڵاتە بەشداربووەکانی '''[[یارییە ئۆڵۆمپییەکانی ھاوینەی ٢٠٢١|ئۆڵمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠]]''' لە [[تۆکیۆ]]. ١٧٤ وەرزشوان (١١٩ پیاو، ٥٣ ژن) نوێنەرایەتی وڵاتەکەیان دەکەن لە چەند یارییەکی ئۆڵمپیادەکە لەوانە مەلەوانی و گۆڕەپان و مەیدان، جۆدۆ، تەقەکردن، تۆپی پێ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA|ناونیشان=https://fifa.com/|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=fifa.com|زمان=en}}</ref>، تۆپی دەست، تێنس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Explica .co – Latest news from around the world|ناونیشان=https://www.explica.co/|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=www.explica.co|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210726021604/https://www.explica.co/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>، تێنسی سەرمێز، بالە، گۆڵف لە گەڵ چەندین یاری دیکە. لە بنەڕەتدا بڕیاروابوو یارییەکانی ئەم ئۆڵمپیادە لە ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٠ دەست پێبکات بەلام بەھۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆڕۆنا یارییەکانی بۆ ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ دواخرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Joint Statement from the International Olympic Committee and the Tokyo 2020 Organising Committee - Olympic News|ناونیشان=https://olympics.com/ioc/news/joint-statement-from-the-international-olympic-committee-and-the-tokyo-2020-organising-committee|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=International Olympic Committee|زمان=en}}</ref> ئەمە بیست و پێنجەمین بەشداربووی ئەرژەنتینە بوو لە ئۆڵمپیاد دوای یەکەم بەشداری لە ساڵی ١٩٠٠. بە شێوەیەکی گشتی یاریزانانی ئەرژەنتین لە زۆربەی ساڵەکان بەشداریان کردووە تەنھا لە ساڵەکانی ١٩٠٤، ١٩١٢، ١٩٨٠. بەشداریان تێدانەکردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Selección Mayor: los 15 convocados por el sueño olímpico {{!}} CAB|ناونیشان=https://www.argentina.basketball/ver/noticia/seleccion-los-15-convocados-por-el-sueno-olimpico|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=www.argentina.basketball|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210604132734/https://www.argentina.basketball/ver/noticia/seleccion-los-15-convocados-por-el-sueno-olimpico|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA|ناونیشان=https://fifa.com/|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=fifa.com|زمان=en}}</ref>لە سەرجەم بەشدارییەکانی پێشووی لە ئڵمپیادی هاویینە توانیویەتی ٧٤ مەدالیای جۆاروجۆر بەدەست بهێنێت لە ناویاندا ٢١ مەدالیای زێڕ . == یارییەبەشداربووەکان == لیستی ئەو یارییانەی کە یاریزانانی ئەرژەنتین ڕکابەری دەکەن لە پێناو بردنەوەی مەدالیاکانی ئۆڵمپیاد {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! width="180" |وەرزش ! width="55" |پیاو ! width="55" |ژن ! width="55" |گشتی |- | align="left" |[[Athletics at the 2020 Summer Olympics|Athletics]] |٣ |٢ |٥ |- | align="left" |[[Basketball at the 2020 Summer Olympics|Basketball]] |١٢ |٠ |١٢ |- | align="left" |[[Boxing at the 2020 Summer Olympics|Boxing]] |٣ |٠ |٣ |- | align="left" |[[Canoeing at the 2020 Summer Olympics|Canoeing]] |٣ |١ |٤ |- | align="left" |[[Cycling at the 2020 Summer Olympics|Cycling]] |٢ |١ |٣ |- | align="left" |[[Equestrian at the 2020 Summer Olympics|Equestrian]] |١ |TBD |٣ |- | align="left" |[[Fencing at the 2020 Summer Olympics|Fencing]] |٠ |١ |١ |- | align="left" |[[Field hockey at the 2020 Summer Olympics|Field hockey]] |١٦ |١٦ |٣٢ |- | align="left" |[[Football at the 2020 Summer Olympics|Football]] |١٨ |٠ |١٨ |- | align="left" |[[Golf at the 2020 Summer Olympics|Golf]] |١ |٠ |١ |- | align="left" |[[Gymnastics at the 2020 Summer Olympics|Gymnastics]] |٠ |١ |١ |- | align="left" |[[Handball at the 2020 Summer Olympics|Handball]] |١٤ |٠ |١٤ |- | align="left" |[[Judo at the 2020 Summer Olympics|Judo]] |١ |١ |٢ |- | align="left" |[[Modern pentathlon at the 2020 Summer Olympics|Modern pentathlon]] |١ |٠ |١ |- | align="left" |[[Rowing at the 2020 Summer Olympics|Rowing]] |٠ |٢ |٢ |- | align="left" |[[Rugby sevens at the 2020 Summer Olympics|Rugby sevens]] |١٢ |٠ |١٢ |- | align="left" |[[Sailing at the 2020 Summer Olympics|Sailing]] |٤ |٧ |١١ |- | align="left" |[[Shooting at the 2020 Summer Olympics|Shooting]] |٢ |٢ |٤ |- | align="left" |[[Surfing at the 2020 Summer Olympics|Surfing]] |١ |٠ |١ |- | align="left" |[[Swimming at the 2020 Summer Olympics|Swimming]] |١ |٤ |٥ |- | align="left" |[[Table tennis at the 2020 Summer Olympics|Table tennis]] |٢ |٠ |٢ |- | align="left" |[[Taekwondo at the 2020 Summer Olympics|Taekwondo]] |١ |٠ |١ |- | align="left" |[[Tennis at the 2020 Summer Olympics|Tennis]] |٦ |١ |٧ |- | align="left" |[[Volleyball at the 2020 Summer Olympics|Volleyball]] |١٤ |١٤ |٢٨ |- | align="left" |[[Wrestling at the 2020 Summer Olympics|Wrestling]] |١ |٠ |١ |- !گشتی !١١٩ !٥٣ !١٧٤ |} == سەرچاوەکان == {{تووڵی دەروازە|وەرزش}} {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Argentina at the 2020 Summer Olympics}} [[پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠]] t7hir8suqv9lrbw5sp10e06h030srqk 1 190295 1592170 1323558 2026-06-19T20:25:57Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1592170 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جۆش برۆلین]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=827990 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20090108071528/http://www.rte.ie/arts/2008/0121/stoneo.html بۆ http://www.rte.ie/arts/2008/0121/stoneo.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٠:١١، ٢٤ی ئابی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جۆش برۆلین]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=842430 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20090108071528/http://www.rte.ie/arts/2008/0121/stoneo.html بۆ http://www.rte.ie/arts/2008/0121/stoneo.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٢:٠٥، ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جۆش برۆلین]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=869159 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20090111233923/http://www.austin360.com/movies/content/movies/stories/2007/11/1117brolin.html بۆ http://www.austin360.com/movies/content/movies/stories/2007/11/1117brolin.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٤:٤٨، ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جۆش برۆلین]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1015734 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20200923202915/https://slofilmfest.org/sloiff-board/ بۆ http://slofilmfest.org/sloiff-board/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٨:٢٦، ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[جۆش برۆلین]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1323557 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20090111233923/http://www.austin360.com/movies/content/movies/stories/2007/11/1117brolin.html بۆ http://www.austin360.com/movies/content/movies/stories/2007/11/1117brolin.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20200923202915/https://slofilmfest.org/sloiff-board/ بۆ http://slofilmfest.org/sloiff-board/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٤:٣٩، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جۆش برۆلین]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1592169 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20160125055923/http://www.josh-brolin.com/ گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20160225212519/http://www.josh-brolin.com/ لە http://www.josh-brolin.com/ تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢٠:٢٥، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 5jqeyrrvv24j4zauhysgako6dp31qy3 1 190321 1592283 1408585 2026-06-20T03:26:17Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1592283 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خەڵاتەکانی درامای کۆریا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=828137 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120308023537/http://www.visitkorea.or.kr/ena/HA/content/cms_view_1398616.jsp بۆ http://www.visitkorea.or.kr/ena/HA/content/cms_view_1398616.jsp زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٢:١٢، ٢٤ی ئابی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خەڵاتەکانی درامای کۆریا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=832581 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210515051716/http://rki.kbs.co.kr/english/program/program_musicnews_detail.htm?No=19971 بۆ http://rki.kbs.co.kr/english/program/program_musicnews_detail.htm?No=19971 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٤٣، ٣١ی ئابی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[خەڵاتەکانی درامای کۆریا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=842655 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120308023537/http://www.visitkorea.or.kr/ena/HA/content/cms_view_1398616.jsp بۆ http://www.visitkorea.or.kr/ena/HA/content/cms_view_1398616.jsp زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210515051716/http://rki.kbs.co.kr/english/program/program_musicnews_detail.htm?No=19971 بۆ http://rki.kbs.co.kr/english/program/program_musicnews_detail.htm?No=19971 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٣:٤٢، ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خەڵاتەکانی درامای کۆریا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=876310 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20121123064226/http://en.starnnews.com/news/index.html?no=129395 بۆ http://en.starnnews.com/news/index.html?no=129395 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٠:٢٩، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خەڵاتەکانی درامای کۆریا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=996853 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120308023537/http://www.visitkorea.or.kr/ena/HA/content/cms_view_1398616.jsp بۆ http://www.visitkorea.or.kr/ena/HA/content/cms_view_1398616.jsp زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٥٧، ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خەڵاتەکانی درامای کۆریا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=998424 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210515051716/http://rki.kbs.co.kr/english/program/program_musicnews_detail.htm?No=19971 بۆ http://rki.kbs.co.kr/english/program/program_musicnews_detail.htm?No=19971 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٤:٠٨، ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خەڵاتەکانی درامای کۆریا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1324020 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20121123064226/http://en.starnnews.com/news/index.html?no=129395 بۆ http://en.starnnews.com/news/index.html?no=129395 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:١٦، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خەڵاتەکانی درامای کۆریا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1408584 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20140714150109/http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20090824000061 بۆ http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20090824000061 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٠:٠٩، ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خەڵاتەکانی درامای کۆریا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1592282 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181118230938/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2978368 بۆ http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2978368 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٣:٢٦، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) o9kt82z4im816o3qsobfkuplspqeymn 1 190345 1592337 965870 2026-06-20T10:07:49Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1592337 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١٣ بەستەری دەرەکیی [[زمانی تاتی (ئێران)]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=828299 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20121002024005/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=avd بۆ http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=avd زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100707193021/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=esh بۆ http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=esh زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20121018071142/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=goz بۆ http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=goz زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100707193033/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=hrz بۆ http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=hrz زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://archive.is/20130414234124/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkp بۆ http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkp زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://archive.is/20130414164510/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkj بۆ http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkj زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://archive.is/20130414195607/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=kgn بۆ http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=kgn زیاد کرا *{{دا|بەستەری مردوو}} زیاد کرا بۆ http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkc *ئەرشیڤێکی نوێ https://archive.is/20130414165058/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=okh بۆ http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=okh زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://archive.is/20120729065338/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=vmh بۆ http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=vmh زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://archive.is/20130414164649/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=rat بۆ http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=rat زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://archive.is/20130414154513/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=rdb بۆ http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=rdb زیاد کرا *{{دا|بەستەری مردوو}} زیاد کرا بۆ http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=shm *ئەرشیڤێکی نوێ https://www.webcitation.org/6EVRq3z44?url=http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tks بۆ http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tks زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://archive.is/20130414192526/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tov بۆ http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tov زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٤:٥٤، ٢٤ی ئابی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[زمانی تاتی (ئێران)]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=868130 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100707192257/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkc بۆ http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkc زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100707192641/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=shm بۆ http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=shm زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٠:٢٧، ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[زمانی تاتی (ئێران)]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=965869 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://www.webcitation.org/6EVRq3z44?url=http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tks گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20100707192708/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tks لە http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tks تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠١:٣٨، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٨ بەستەری دەرەکیی [[زمانی تاتی (ئێران)]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1592336 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20130414234124/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkp گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20121014212232/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkp لە http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkp *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20130414164510/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkj گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20100707192440/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkj لە http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=xkj *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20130414195607/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=kgn گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20100707192627/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=kgn لە http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=kgn *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20130414165058/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=okh گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20100707192452/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=okh لە http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=okh *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20120729065338/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=vmh گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20100707193146/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=vmh لە http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=vmh *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20130414164649/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=rat گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20100707192245/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=rat لە http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=rat *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20130414154513/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=rdb گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20100707192803/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=rdb لە http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=rdb *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20130414192526/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tov گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20100707192815/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tov لە http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tov تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٠:٠٧، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 9zrbex352q4mtef2xbx4ih1qmsf0f8r 14 209221 1592044 932522 2026-06-19T16:05:47Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Longevity myths}} 1592044 wikitext text/x-wiki {{پۆلی کۆمنز|Longevity myths}} [[پۆل:ئوستوورەکان]] sx1ej7oi5wfhaz70h6b2p5vktc10uzy 0 215369 1592258 1579816 2026-06-19T23:08:30Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1592258 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''حوسێن جاوید''' (بە ئازەربایجانی: Hüseyn Cavid)، لەدایکبووە حوسێن عەبدوڵا ئۆغلو ڕەسیزادە (٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٨٨٢، [[ناخیچێڤان یوزد|نەخچیڤان]] – ٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٤١، شێڤچێنکۆ، ناحیەی تەیشێتسکی)، [[شاعیر]] و شانۆنامەنووسێکی دیاری [[ئازەربایجان]]ی سەرەتای سەدەی بیستەم بووە. یەکێک بووە لە دامەزرێنەرانی بزووتنەوەی ڕۆمانتیزمی پێشکەوتنخواز لە ئەدەبی ھاوچەرخی ئازەربایجانیدا. لە کاتی [[پاککردنەوەی گەورە|پاکتاوکردنی ستالین]] لە [[یەکێتی سۆڤیەت]] دوورخرایەوە. == گرتن و دەربەدەری و مردن == حوسێن جاوید لە سەردەمی بەکۆمەڵکردن و پاکتاوکردنی ستالین لە [[کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەت لە ئازەربایجان|ئازەربایجانی سۆڤیەت]]دا نووسیویەتی. لە خراپترین سەردەمی تۆتالیتاریزمدا، ڕەتیکردەوە وەک پڕوپاگەندەکاری «دەستکەوتە سۆسیالیستییە شۆڕشگێڕەکان» خزمەت بکات. جاوید لە ساڵی ١٩٣٧ بە تۆمەتی ساختە دەستگیرکرا کە «ئەندامی دامەزرێنەری گرووپێکی دژە [[شۆڕش]] بوو کە پیلانی ڕووخاندنی دەسەڵاتی سۆڤیەت داڕشتبوو».<ref>[http://azer.com/aiweb/categories/magazine/71_folder/71_articles/71_javid.html "Oil Boom Period in Azerbaijan: Husein Javid,"] Azerbaijan International, Vol. 7:1 (Spring 1999), pp. 20-21.</ref> دەستگیرکردنی بەشێک بوو لە ھەڵمەتی پاکتاوکردنی سەرتاسەری دژی ڕۆشنبیران. حکوومەتی سۆڤیەت لە کۆتایییەکانی ١٩٣٠دا حوسێن جاویدی دوورخستەوە بۆ ڕۆژھەڵاتی دوور بۆ شاری [[مەغەدان]] لە سیبیریا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=h4N_dneMybQC&q=huseyn+javid&pg=PA44|سەردێڕ=Aesopian Literary Dimensions of Azerbaijani Literature of the Soviet Period, 1920-1990|دوایین=Tyrrell|یەکەم=Maliheh S.|ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=Lexington Books|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٣٩١-٠١٦٩-٨|زمان=en}}</ref> لە ٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٤١ لە گوندی شێڤچێنکۆ ([[ناوچەی تایشێتسکی]]) کۆچی دوایی کردووە. حوسێن جاوید لە ساڵی ١٩٥٦ بە فەرمی بێتاوان دەرچوو، گەڕاندنەوەی تەنیا لە ١٠٠ ساڵەی لەدایکبوونی جاوید لە ساڵی ١٩٨٢ بوو، کاتێک پاشماوەکانی لە شێڤچەنکۆوە گواسترایەوە بۆ زێدی خۆی لە [[کۆماری خۆسەری نەخچیڤان|نەخچیڤان]] و لە گۆڕستانێکدا بە خاک سپێردرایەوە کە بۆ ڕێزلێنان لە جاوید دروست کرابوو.<ref>[http://azer.com/aiweb/categories/magazine/44_folder/44_articles/44_aliyevjavid.html "Aliyev Memorializes a Literary Giant,"] Azerbaijan International, Vol. 4:4 (Winter 1996), p. 37.</ref> مۆنۆمێنتی جاڤید لە ساڵی ٢٠١٣ لە پارکەکەی شا لە شاری پۆدگۆریکا دروست کراوە. == ئەندامانی بنەماڵە == موشکوناز جاوید (ھاوسەر) ساڵی ١٩٠٢ لە [[کۆماری خۆسەری نەخچیڤان|نەخچیوان]] لەدایکبووە. لە ساڵی ١٩٧٦ کۆچی دوایی کردووە، کوڕەکەی ناوی ئارتۆگرول جاویدە (١٩١٩) لە شاری باکو لەدایکبووە. لە زانکۆی پێداگۆژی ئازەربایجان خوێندوویەتی (١٩٤٠). لە ساڵی ١٩٤١–١٩٤٢ لە کۆنسێرڤاتۆریۆمی ئازەربایجان خوێندوویەتی. [[عوزەیر حاجیبێیۆڤ]] مامۆستای ئەو بوو. ئارتۆگرول یەکەم بەرھەمی خۆی – «٩ لاریاسیا» بۆ مامۆستاکەی تەرخان کرد. لە ساڵی ١٩٤٣ کۆچی دوایی کردووە، گۆڕی ئارتۆگرۆل لە تەنیشت دایک و باوکی لە نەخچیڤان دایە<ref name=":2">[http://anl.az/el/emb/hc_h&y.pdf Həyat və yaradıcılığı]{{بەستەری مردوو|url=http://anl.az/el/emb/hc_h%26y.pdf |date=نیسانی ٢٠٢٦ }} (in Azerbaijani)</ref> == مۆزەخانەی یادەوەری حوسێن جاوید == [[پەڕگە:Huseyn_Javid_Mausoleum_at_Nakhchivan.jpg|وێنۆک|ڕاست|[[گۆڕستانی حوسێن جاوید]]، [[نەخچیڤان (شار)|نەخچیڤان]]]] حیزبی شیوعی ئازەربایجان لە ساڵی ١٩٨١ بڕیاریدا بە دامەزراندنی مۆزەخانەی یادگاری حوسێن جاوید لە [[باکوو]] و نەخچیڤان بۆ «ساڵیادی ١٠٠ ساڵەی حوسێن جاوید». ئەم دەستپێکردنە لە ساڵی ١٩٩٥ بە فەرمانی [[حەیدەر عەلیێڤ]] بەدیھات. ڕووبەری مۆزەخانەی ماڵەوە لە باکوو ٢٤٥ م٢ یە. لە پێشانگای مۆزەخانەی ماڵەوەی حوسێن جاوید، زیاتر لە ٦٠٠ پێشانگا ھەیە کە بریتین لە کەلوپەلی کەسی خۆی و خێزانەکەی، بڵاوکراوە و بەرھەمەکانی، وێنە و ھتد.<ref name=":2"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.huseyncavid.az/az.php?go=tarix|سەردێڕ=Hüseyn Cavidin Ev Muzeyi|دوایین=Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası|وێبگە=www.huseyncavid.az|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠٢٢|archive-url=https://web.archive.org/web/20220812092416/http://huseyncavid.az/az.php?go=tarix|url-status=dead}}</ref><ref name=":3">Bunyadov, Teymur (2005). ''Naxçıvan ensiklopediyası: I cild'' (in Azerbaijani). Nakhchivan. {{ISBN|5-8066-1468-9}}.</ref> مۆزەخانەی ماڵەوەی حوسێن جاوید لە ساڵی ١٩٨٤ لە شەقامی ئەلیکسان کرایەوە کە جاوید لەوێ لەدایکبووە. نزیکەی ٦٠٠٠ پێشانگای تێدایە. مۆزەخانەکە جگە لە پاراستنی کەلوپەلی شەخسی و نووسراوەکانی حوسێن جاوید، لێکۆڵینەوە لە بەرھەمەکانی دەکات.<ref name=":3"/> گۆڕستانەکە لە ساڵی ١٩٩٦ دروست کراوە، بۆ یادی ١١٤ ساڵەی حوسێن جاوید. لەسەر گۆڕەکەی دروست کراوە. تەلارسازەکەی گۆڕستانەکە ڕێز لە تەلارساز ڕاسم عەلیێڤ دەگیرێت. حەیدەر عەلیێڤ بەشداری لە مەراسیمی کردنەوەی گۆڕستانەکەدا کرد.<ref name=":3"/> == گۆڕستانی حوسێن جاوید == گۆڕستانەکە لە ساڵی ١٩٩٦ دروست کراوە، بۆ یادی ١١٤ ساڵەی حوسێن جاوید. لەسەر گۆڕەکەی دروست کراوە. تەلارسازەکەی گۆڕستانەکە ڕێز لە تەلارساز ڕاسم عەلیێڤ دەگیرێت. حەیدەر عەلیێڤ بەشداری لە مەراسیمی کردنەوەی گۆڕستانەکەدا کرد.<ref name=":3"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Huseyn Javid}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئازەربایجان|وێژە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٢]] [[پۆل:مردووانی ١٩٤١]] [[پۆل:بەھایەکانی ئازەربایجان]] [[پۆل:شاعیرانی پیاوی ئازەربایجانی]] [[پۆل:شاعیرانی ئازەربایجانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:کەسانی خەڵکی نەخچیڤان]] 4wl7yqdv0il3wuxnt0kguo0gb3rbyaw 0 215576 1592028 1591414 2026-06-19T15:50:01Z MFTG 21816 /* قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا */ 1592028 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای کەرکووک | ناوی_فەرمی = {{lang-ar|قضاء کرکوک}}<br>{{lang-en| Kirkuk District}} | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[قەزا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک.png|270px]] | photo2a = | photo2b = قەزای کەرکووک.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}نەخشەی قەزای کەرکووک لە [[پارێزگای کەرکووک]] (پەمەیی){{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی قەزای کەرکووک | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=8|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat= 35.5 |frame-long=44.3|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای کەرکووک''' | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}}{{ھن}}{{ئاڵا|کوردستان}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[باشووری کوردستان]]{{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = ژمارەی [[ناحیە]]کان | ناوی_دابەشکراو٣ = <span style="color:#090;">٧</span> | جۆری_دابەشکراو٤ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٤ = <span style="color:#090;">٢٣٦</span> | جۆری_دابەشکراو٥ = | ناوی_دابەشکراو٥ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٨٥٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = قایمقام | ناوی_سەرۆک = فەلاح یایچلی | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٥٥٦٧٫١ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = ٣٠٠ | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ٢ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = ١٥٩٫٦٥ | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٣٦١ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٩٤٠ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٩٤ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١،١٨٤،٧٢٢ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٢١٢٫٨ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = کەرکووکی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] و [[زمانی سوریانی|سوریانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعە]])، [[یارسان]] و [[مەسیحی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = https://www.kirkuk.gov.iq/ | پەراوێزەکان = }} '''قەزای کەرکووک''' قەزایەکی سەر بە [[پارێزگای کەرکووک]]ە لە [[باشووری کوردستان]] لە [[عێراق]]، ناوەندی قەزاکە شاری [[کەرکووک]]ە، ھەروەھا ناوەندی [[پارێزگای کەرکووک]]ە، بە فەرمانێکی شاھانە لە ساڵی ١٩٣٧ی زایینی دامەزراوە، کۆی ڕووبەرەکەی نزیکەی (٥٥٦٧٫١) کیلۆمەتر دووجایە و ژمارەی دانیشتووانەکەی (١،١٨٤،٧٢٢) کەسە.<ref> https://web.archive.org/web/20191227090621/https://www.geonames.org/94786/kirkuk-district.html </ref> ئەم قەزایە ناوەندێکی [[بازرگانی]] و [[کشتوکاڵی]] و [[پیشەسازی]]یە، بەو پێیەی زەویەکانی [[گۆگرد]] و [[غاز]] و [[نەوت]]یان تێدایە. کێڵگەی نەوتی دەوڵەمەندی تێدایە. بەرھەمھێنانی نەوتی بازرگانی لە کەرکووک لە ساڵی ١٩٢٧ لە بیری ژمارە ١ لە بابەگوڕگوڕ دەستی پێکرد. یەدەگی نەوتی دۆزراوی کێڵگە بەرھەمھێنەرەکان دەگاتە ٢٥٬٥٨٣ ملیۆن بەرمیل. == ناو == ناوی ئەم قەزایە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە شاری [[کەرکووک]]ە. سەبارەت بە ناوی کەرکووک، ھەر لە دێرینەوە بە چەندین شێوە ھاتووە، چەندین قۆناغی دەسەڵاتدارێتی ناوخۆ و دەرەکی بە سەر ئەم شارە و ناوچەکەدا ھاتووە، ئەمەش وەھای لێکردووە کە چەندین ناوی ھەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * ئارابخا: کۆنترین ناوی کەرکووکە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ھەزارەی دووەمی پێش زایین. کە بە زمانی [[گۆتی]] پێیان وتووە ئارابخا و ھەروەھا پایتەختی میرنشینەکەیان بووە. * ئامابجە: [[ئەکەد]]یەکان وایان پێ وتووە. * کنھار: [[سۆمەر]]ییەکان وایان پێ وتووە. * کارمای و کارکا: سامییەکان وایان پێ وتووە. * کارکۆک: واتا ئیشی زۆر چاک و باش. * کوڕکوڕا: لە سەردەمی [[ئەسکەندەری مەزن]] ئەم ناوەی ھەبووە گوایە لە گڕی [[بابە گوڕگوڕ]]ەوە ھاتووە. * کورکوراک: لە سەردەمی [[سوباریەکان]]دا وایان پێ وتووە. * کەرخ سلۆق: واتا شاری [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی|سلوقییەکان]]. * کەرخاوسلۆق: واتا شاری شورەدار. * کرکر: واتا ناوەندێکی ئاگرینی. * گەمرەکان: لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانییەکان]] وایان پێ وتووە. * باجرمێ و باگرمێ: لە سەردەمی [[خەلافەتی ڕاشدین|خەلافەتی ئیسلامیدا]] وای پێ وتراوە. * کەرکووک: بۆ یەکەین جار لە سەردەمی [[تەیمووری لەنگ]]دا لە لایەن (شەرەفەدین عەلی یەزیدی)ەوە بەکارھێنراوە، لە پەرتووکی(تاریخ تیمور یا زەفەرنامە) تیایداھاتووە لە ساڵی (٨٠٦ک/١٤٠٣ز).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = کەرکووک لە سەردەمی دەوڵەتی عوسمانیدا | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/wp-content/uploads/2016/03/60149.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = گۆران ئیبراھیم ساڵەح |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == جوگرافیا == قەزای کەرکووک ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای دووبز]]. * لە باشوورەوە [[قەزای داقووق]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[قەزای چەمچەماڵ]]. * لە ڕۆژاواوە [[قەزای دووبز]] و [[قەزای حەویجە]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069459</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم قەزایە (٣٣١٠کم٢)یە لە (٣٢٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٠٫٧٥٪) [[عێراق]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (یەکەم)ە لە چوار قەزای [[پارێزگای کەرکووک]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم قەزایە لە [[کورد]]، [[تورکمان]]، [[عەرەب]] و [[کلدانی]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (١،١٨٤،٧٢٢)کەسە. لە (٦٨٫٦٢٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٢٫٨٦٪)ی دانیشتوانی [[عێراق]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (یەکەم)ە لە چوار قەزای [[پارێزگای کەرکووک]]. == مێژوو == قەزای کەرکووک وەک یەکەی کارگێڕی کە لە مێژوودا ئاماژەی پێکرابێت دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی عوسمانی، کاتێک لە ڕووی کارگێڕییەوە دەوڵەتی عوسمانی پێشکەوت و یەکەی کارگێڕی [[قەزا]]ی ھێنایە ناو یەکە کارگێڕییەکانی. === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ [[حکوومەتی ناوەندی]]ی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا ئەیالەتی شارەزووریان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر میرنشینەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو (قەزای کەرکووک، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> لەم سەردەمەدا قەزاکان فرە ناوەند بوون، ھێشتا یەکەی [[ناحیە]] نەھاتبووە ناو یەکەی کارگێڕی ئەم فرەناوەندانە دەوری ناحیەی دەبینی، قەزای کەرکووکیش فرە ناوەند بوو کە ئەمەش ناوەندەکانی بوو([[کەرکووک]]، [[لەیلان|قەرەحەسەن]]، گوک تەپە، [[ڕێدار|شوان]]، [[تازەخورماتوو]]، [[داقووق]]، [[بەشیر]]، جەباری، گل، قەڵخانلوو، ھەفتەغار). [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا. قەزای کەرکووک (ڕەنگی [[سەوز]])]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. وەک قەزای کەرکووک کە لە ناوەندی [[شار]]ی [[کەرکووک]]دا کۆکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی شوان]]یش گەڕایەوە سەر سنجاغی شارەزوور، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]، قەزاکانی([[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ئاڵتوون کۆپری]]، [[قەزای حەویجە|مەڵحە]] و [[قەزای دووزخورماتوو|دووزخورماتوو]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر قەزای کەرکووک، قەزای([[ناحیەی نەوجول|داودە]] و [[قەزای قەرەتەپە|قەرەتەپە]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] لەم سەردەمەدا ناوی قەزای کفری گۆڕدرا بە قەزای صەلاحیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] * یەکەی [[ناحیە]] ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). * قەزای کەرکووک لە ([[ناحیەی شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتوون کۆپری]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]) پێکھاتبوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٩٠دا:''' # ھێنانە کایەی [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی گل]] لە سنووری قەزای کەرکووک. # لە دوای ھێنانەکایەی [[ویلایەتی مووسڵ]] و ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای قەرەداغ]] لە سنووری سنجاغی سلێمانیدا، گۆڕانکاری لە سنووری ھەردوو سنجاغدا ئەنجامدرا، پێشتر ھەر یەک لە [[ناحیەی سەنگاو]] و [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی زەنگەنە]] سەر بە [[قەزای قەرەداغ]] بوون، دوای ھەڵوەشاندنەوەی ئەو قەزایە، [[ناحیەی سەنگاو]] بە [[قەزای بازیان]]ەوە بەسترایەوە، ناحیەی زەنگەنەش ھەڵوەشێنرایەوە و ھەر چوار یەکەی(بناری گل، قەڵغانلوو، جەباری) [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی گل]]یان پێکھێنا و بە قەزای کەرکووکەوە بەسترانەوە، ناوەندی ئەم ناحیەیەش گوندی [[کۆشکی سەرو]] بوو. # لە دوای ساڵی ١٨٩٠ز چەندین گۆڕانکاری کارگێڕی لە سنوورەکەدا ڕوویدا. ناوی سنجاغی شارەزوور گۆڕدرا بە سنجاغی کەرکووک، [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە سنووری قەزای کەرکووک ھاتە کایەوە، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] بە [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]]وە بەسترا، لە سنووری [[قەزای ڕەواندز]] [[ناحیەی شێروان]] ھاتەکایەوە و [[ناحیەی مزووری باڵا]] لکێندرا بە [[قەزای ڕەواندز]]ەوە. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === لە سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== # لەم قۆناغەدا [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی گل]] ھەڵوەشایەوە. # ھاتنە کایەی [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] لە قەزای کەرکووک. # پاشان قەزای گل ھاتە کایەوە و [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] بووە ناحیەی ناوەندی قەزای گل و لە قەزای کەرکووک دابڕێنرا. # لەم قۆناغەدا قەزای کەرکووک پێکھاتبوو لە ([[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] و [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتوون کۆپری]]). ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا ==== بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٢٠٠) لە ٢٩\٦\١٩٣٣دا [[ناحیەی شوان]] لە قەزای کەرکووک و [[ناحیەی سەنگاو]] لە [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] دابڕێنران و بە [[قەزای چەمچەماڵ]]ەوە لکێندران. [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە قەزای کەرکووک دابڕێنراو بە [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]]ەوە لکێنرا، ھەروەھا ناوەندی [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] لە [[قادرکەرەم]]ەوە گواسترایەوە بۆ [[لەیلان]]. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی [[پارێزگای کەرکووک]] لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== # قەزای گل ھەڵوەشایەوە، لە بری [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرە حەسەن]] ھاتە کایەوە و لکێندرا بە قەزای کەرکووکەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٦٤) لە ٢٧\١١\١٩٤٥دا، قەزای کەرکووک لەم ناحیەیانە پێکھاتبوو([[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و [[ناحیەی شوان]]). # ناوەندی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] لە گوندی [[تەل عەلی]]یەوە گواسترایەوە بۆ [[حەویجە|پڕۆژەی حەویجە]]، بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٥٧١٤) لە ساڵی ١٩٤٣دا.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== # لە ساڵی ١٩٥٦دا، ناوی ناحیەی مەڵحە گۆڕدرا بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] لە قەزای کەرکووکدا. # قەزای کەرکووک لەم ناحیەیانە پێکھاتبوو([[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]]، [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و [[ناحیەی شوان]]). [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٥٨)دا.]] === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٨٦) لە ١٤\٨\١٩٦٠دا، (١٨)کەرتی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] و (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] لە سنووری قەزای کەرکووکدا و ناوەندەکەی گوندی [[دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/200.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٣٥) لە ٢٦\١٠\١٩٦٠دا، (٣٥)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٧)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]]، دابڕێنران بۆ ھێانەکایەی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] لە سنووری قەزای کەرکووک ناوەندەکەشی شارەدێی [[تازەخورماتوو]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/210.html</ref> # (٩)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] و کەرتێکی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]]وە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢٨) لە ٢٩\٦\١٩٦١دا، (١١) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٩)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕیاز]] لە سنووری قەزای کەرکووک، ناوەندەکەی گوندی [[ڕیاز، کەرکووک|خسێفی]] بوو کە لە دوایدا ناوی گۆڕدرا بە [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/479.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٧٨) لە ٢٩\٧\١٩٦١دا، [[قەزای حەویجە]] لە سنووری [[پارێزگای کەرکووک]]دا ھاتە کایەوە و ھەردوو [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] و [[ناحیەی ڕیاز]]ی پێوە گرێدرا و ناوەندەکەشی شارۆچکەی [[حەویجە]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/481.html</ref> # لەم قۆناغەدا قەزای کەرکووک پێکھاتبوو لە (٦) ناحیە کە ئەمانە بوو([[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتوون کۆپری]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]]، [[ناحیەی شوان]] و [[ناحیەی تازەخورماتوو]]). [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # دابڕانی (٥)کەرت لە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]ەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦) لە ٢-١-١٩٧٢دا، (٨)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]]ی سەر بە [[قەزای حەویجە]] لکێندرا بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]ی سەر بە قەزای کەرکووک. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٨٤) لە ٤-٩-١٩٧٢دا، (٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، (١١)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٢)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی یایچی]] لە سنووری قەزای کەرکووک، ناوەندەکەی گوندی [[یایچی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5976.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢) لە ٢٤-١-١٩٧٦دا، (٦) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] بە [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]]ەوە لە قەزای کەرکووک بەسترایەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٣) لە ٢٥-١-١٩٧٦دا، (٢٩) کەرتی ناحیەی کەندێناوە و (١١) کەرتی [[ناحیەی قەراج]]ی [[قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە بەستران. ھەروەھا (٢) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]]ی [[قەزای ھەولێر]] بە [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] قەزای کەرکووکەوە بەسترا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٧٢) لە ١٥-٢-١٩٧٦دا، [[قەزای دووبز]] ھاتە کایەوە و شارۆچکەی [[دووبز]] ناوەندی بوو، ھەروەھا ھەردوو([[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] پێوە گرێدرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٥٦) لە ١٨-٥-١٩٧٦دا، [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە [[قەزای دووزخورماتوو]]ی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و بە قەزای کەرکووکەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11721.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٤٥) لە ٢٢-٦-١٩٧٦دا، (٢) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] سەر بە قەزای کەرکووک دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی حەمرین]] لە [[قەزای دۆر]]ی سەر بە [[پارێزگای سەلاحەددین]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12310.html</ref> # ھەرسێ کەرت(گوند)ی ([[حەسەن خانە]]، [[حەمک]]، [[حەفتاچەشمە]])ی [[ناحیەی قادرکەرەم]] بە [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]]ەوە لکێندرا. ھەروەھا گوندی [[عەلی میکایل]]ی [[ناحیەی شوان]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]]ەوە لکێندرا. # لەم قۆناغەدا قەزای کەرکووک پێکھاتبوو لە (٦) ناحیە کە ئەمانە بوو([[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]]، [[ناحیەی یایچی]]، [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]]، [[ناحیەی شوان]] و [[ناحیەی تازەخورماتوو]]). [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٥٢) لە ٣-١١-١٩٧٧دا، (٢١)کەرتی [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و (٩)کەرتی [[ناحیەی شوان]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ناحیەی ئەلڕەبیع]] و ناوەندەکەی گوندی [[قەرەھەنجیر]]ە و بە قەزای کەرکووکەوە گرێدران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9609.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٢) لە ٦-٥-١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی شوان]] بە [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]یەوە بەسترا و (٣)کەرتی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]ش بە [[ناحیەی شوان]]ەوە بەسترا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٢) لە ٦-٥-١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] بە [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ناحیەی ئەلڕەبیع]]ەوە بەسترا. # بە بڕیاری حکومی مەحەلی ژمارە(٢١٤٢١) لە ساڵی ١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]]ەوە لکێندرا. # لەم قۆناغەدا قەزای کەرکووک پێکھاتبوو لە (٧) ناحیە کە ئەمانە بوو([[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]]، [[ناحیەی یایچی]]، [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]]، [[ناحیەی شوان]]، [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ناحیەی ئەلڕەبیع]]). [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. # دابڕانی کەرتێکی [[ناحیەی قادرکەرەم]] و لکاندنی بە [[ناحیەی لەیلان]]ەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢١) لە ١١-٦-١٩٨٧دا، ناحیەکانی([[ناحیەی لەیلان|قەرەحەسەن]]، [[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی یایچی|یایچی]]، [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ئەلڕەبیع]] و [[ناحیەی سەرگەڕان|ئەلقودس]])ی سەر بە پارێزگای کەرکووک ھەڵوەشێنران. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی قەزای کەرکووک دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> # لەم قۆناغەدا قەزای کەرکووک پێکھاتبوو لە (٣) ناحیە کە ئەمانە بوو([[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] و [[ناحیەی تازەخورماتوو]]). [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٩)دا.]] === لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا === # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٦دا، دابڕانی (٣٨) کەرت لە [[پارێزگای ھەولێر]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] لە [[پارێزگای کەرکووک]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-١٩٩٩دا، گەڕانەوە و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی [[ناحیەی لەیلان]] لە قەزای کەرکووک. بە ناوی (ناحیەی أم المعارک).<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/8782.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-٢٠٠٢دا، گەڕانەوەی [[ناحیەی یایچی]] و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی بە ناوی (ناحیەی الملتقی).<ref>https://web.archive.org/web/20221003234508/http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15902.html</ref> === لە دوای ساڵی (٢٠٠٣)ەوە === * دوای [[شەڕی عێراق|پڕۆسەی ئازادی عێراق]] گوندەکان و ناحیەکانی ئەم قەزایە کە لە [[شاڵاوی ئەنفال]] دا وێران کرابوون، سەر لە نوێ ئاوادان کرانەوە و ناوی خۆجێییان لێنرانەوە، لەبەرئەوەی زۆرینەی ناوەکان کوردی بوون پێشتر گۆڕدرابوون ناوە کوردییەکانیان بۆ گەڕێندرایەوە. * لە ئێستادا قەزای کەرکووک پێکھاتووە لە (٧) ناحیە کە ئەمانەن([[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی شوان]]، [[ناحیەی قەرەھەنجیر]]، [[ناحیەی یایچی]]، [[ناحیەی لەیلان]]، [[ناحیەی مەلا عەبدوڵڵا]] و [[ناحیەی تازەخورماتوو]]).<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> == ناحیەکان == ئەم قەزایە چەندین ناحیەی ھەیە: ناحیەی حایجی، ناحیەی ئەلمولتەقە، ناحیەی تازە خورماتوو، ناحیەی لەیلان، ناحیەی شوان، ناحیەی قەرەھەنجیر.<ref> https://www.aa.com.tr/tr/dunya/irakin-kerkuk-kentindeki-patlamalarda-16-kisi-yaralandi-/1659894 </ref> {| class="wikitable" |- ! ناحیە ! دانیشتوان <br />لە ٢٠٠٧<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus102.pdf |سەردێڕ=Archived copy |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201112020354/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus102.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | ناوەندی کەرکووک ||align="right"| ٦٦٣٬٣٧٩ |- | یایجی ||align="right"| ٨٬٠٦١ |- | ئەلمولتەقە ||align="right"| ١١٬٠٠٠ |- | تازە خوورماتوو ||align="right"| ٢٥٬٦٦٨ |- | شوان ||align="right"| ١٥٬٠٠٠ |- | ئەوانیتر ||align="right"| ٢٦٬٧٠٤ |- | '''''سەرجەم''''' ||align="right"| ٧٤٩٬٨١٢ |} == کەشوھەوا == کەشوھەوای گەرمی ناوچە نیمچە وشکەکان لە ناوچەکەدا زاڵە.<ref> https://hess.copernicus.org/articles/11/1633/2007/hess-11-1633-2007.html </ref> تێکڕای پلەی گەرمی ساڵانەی ناوچەکە ٢٤ پلەی سەدییە. گەرمترین مانگ مانگی تەمموزە کە تێکڕای پلەی گەرمی ٣٧ پلەی سەدییە، ساردترینیش مانگی یەکە کە ٨ پلەی سەدییە.<ref> https://web.archive.org/web/20200511075542/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php </ref> تێکڕای بارانبارینی ساڵانە ٣٦٢ ملیمەتر دەبێت. تەڕترین مانگ مانگی نۆڤەمبەرە کە تێکڕای بارانبارین ٩٢ ملم دەبێت، وشکترین مانگ مانگی حوزەیرانە کە ١ ملم باران باریووە. == کارگێڕی == قەزای کەرکووک == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پارێزگای کەرکووک}} {{گوندەکانی قەزای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق|پارێزگای کەرکووک}} [[پۆل:پارێزگای کەرکووک|*]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ئاستی دووەم بەپێی وڵات]] [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای کەرکووک]] cpqfpxbne3qasxhz8ptlz1ivh4jlngh 2 217118 1592122 986915 2026-06-19T17:31:49Z Zhenar77 43325 پەڕەکەی واڵا کردەوە 1592122 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 217906 1592267 1500741 2026-06-20T01:16:17Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1592267 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox television|image=Worst_Witch_Title_Card.jpg|caption=|genre={{plainlist| * فەنتازیا<ref name="Malhotra">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Malhotra |یەکەم١=Noor |سەردێڕ=Where is The Worst Witch Filmed? Netflix Filming Locations |ناونیشان=https://www.thecinemaholic.com/the-worst-witch-filming-locations |وێبگە=The Cinemaholic |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوت=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref> * دراما<ref name="Camacho">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Camacho |یەکەم١=Melissa |سەردێڕ=The Worst Witch - TV Review |ناونیشان=https://www.commonsensemedia.org/tv-reviews/the-worst-witch |وێبگە=Common Sense Media |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|زمان=en |ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠١٧}}</ref> }}|creator=|developer=ئێما ریڤس|writer=|director=برایان گرانت|creative_director=|starring={{plainlist| * کلێر ھیگنس * ڕاقویل کاسدی * بێلا ڕامسێی * میبە کامپبێل * تالوھا میلگان * جێنی ڕیچدرسن * داگنی ڕۆڵینس * میریان پیتچی * کسسی ئانیسورت * وێندی کرەیگ * شاونا شیم * نیکۆلا ستێفیسۆن * تەمارا سمارت * فلیم مارتین براون * نیکۆلاس جۆنس * ئاماندا ھۆڵدن * مێگان ھەگس * تریکسی ھاید * کیتی سلاک * ینیز ویلیامس * مینا ئەنوەر * زیتا شاتەر * ئەنیتا ھانا * کێسلی سمیت * ساوریس ئادیسن * بێلیە بۆولێت * لوسیانا ئەکپۆبارە * کارێن پاولادا * نیتین گەنارتا }}|theme_music_composer=|opentheme=|endtheme=|composer=مارک ڕەسڵ|country=ویلایەتە یەکگرتووەکان<ref name="Bella Ramsey casting"/>{{ھن}}ئەڵمانیا<ref name="Bella Ramsey casting">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2016/dec/18/worst-witch-children-tv-adaptation|سەردێڕ=Harry Potter for girls? I'm not that kind of Worst Witch, says TV's new Mildred Hubble|دوایین=Conlan|یەکەم=Tara|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|وێبگە=The Guardian|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٤ی شوباتی ٢٠١٨}}</ref>|language=ئینگلیزی|num_series=٤|num_episodes=٥٢|producer={{plainlist | * لوسی مارتین (وەرزی ١) * کیم کرۆویتر (وەرزی ٢–٤) }}|location=[[چیشێر]]{{ھن}}[[ئەڵمانیا]]|cinematography=|editor=دەیڤد مێرسەر|runtime=٣٠ دەقە|company=[[سی بی سی]]{{ھن}}|first_aired={{start date|٢٠١٧|١|١١|df=y}}<ref name="TWW-PR">{{cite press release|url=https://www.bbc.co.uk/mediacentre/mediapacks/worstwitch/pupils|title=CBBC brings The Worst Witch to life for a new generation|website=BBC|date=12 November 2016|access-date=27 December 2016}}</ref>|last_aired={{end date|٢٠٢٠|٤|٢٠|df=y}}|preceded_by=}}'''خراپترین جادووگەر''' ({{بە ئینگلیزی|the worst witch}}) زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی منداڵانە و [[دراما|درامایەکی]] [[فەنتازیا|خەیاڵییە]]. لەسەر بنەمای زنجیرە ڕۆمانەکانی ھەمان ناو کە لە ساڵی ١٩٧٤ لەلایەن جیل مۆرفی نووسراوە ئەم زنجیرەیە لە باس لە میلدرید ھەبل (بیلا رامسی (وەرزی ۱–۳)، لیدیا پەیج (وەرزی ١) و دوستانش ماود سپێڵبۆدی (میب کامپبل (وەرزی ۱)، مگان ھیوز (وەرزی ١ --٢) و انید نایتشەید (تامارا سمارت) و رکابەران ئیثیل ھالوو (جینی ریچاردسن)، دروسیلا پادوک (تالولا میلیگان) و داستان و پەروەردەکانی فلیسیتی فۆکسگیل (داگنی رۆلینز) و پەروەردە لە ئەکادیمیای کاکل لەژێر چاودێری خانم کاکل (کلار ھیگینز) وە جێگری یاریدەدەری توند خاتوو ھاردبرۆم (ڕاکوێل کاسیدی) ئەمە پێنجەمین گونجاندنە لە زنجیرەی خراپترین جادووگەر لەدوای فیلمی تەلەڤیزیۆنی ساڵی ١٩٨٣، زنجیرە تەلەڤیزیۆنیەکەی ساڵی ١٩٩٨، ٢٠٠١ی تەلەڤزیۆنی و فلیمی ٢٠٢١ ئەم زنجیرەیە بەرھەمێکی نێودەوڵەتی بوو لە نێوان سی بی سی، زی دی ئێف و [[نێتفلیکس]]. ئەم زنجیرەیە لە ٢٢ی تەمووزی ٢٠١٧ لە نێو دەوڵەتی لە [[نێتفلیکس]] بەردەست بوو. ئەوە بەردەست بوو بۆ ئەندامەکان لە بەریتانیا، ئیرلەند و ئەڵمانیا دوای یەکەم نمایشی لە سی بی سی و زی دی ئێف.<ref name="variety">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی ئابی ٢٠١٦|سەردێڕ=Netflix Sets Tween Series 'Worst Witch,' 'Horse Mystery Project' For 2017|ناونیشان=https://variety.com/2016/digital/news/netflix-tween-series-worst-witch-horse-mystery-project-1201849203|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠١٦|وێبگە=Variety}}</ref> ئەم زنجیرەیە یەکەم جار لە سی بی سی لە ١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ نمایش کرا. زنجیرەی دووەم لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨وە دەستی بە پەخش کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=BBC - BBC Children's announce raft of new commissions - Media Centre|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2017/childrens-commissions#heading-returning-in-house-drama-cbbc|وێبگە=www.bbc.co.uk}}</ref><ref name="Schedule">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/schedules/p00fzl9r/2018/01/08|سەردێڕ=CBBC Schedule 08/01/18|ئیش=CBBC|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨}}</ref> زنجیرەی دووەم لە [[نێتفلیکس]] ئۆسترالیا لە ٢٧ی تەمووزی ٢٠١٨ نمایش کرا. زنجیرەی سێیەم لە ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ دەستی بە پەخش کرد.<ref name="bbc_series_3_early_schedule">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=BBC - Programmes categorised as Children's: Drama, Schedule, Monday 7 January 2019|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/programmes/genres/childrens/drama/schedules/2019/01/07|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠١٩}}</ref> زنجیرەی چوارەم لە ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ دەستی بە پەخش کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=CBBC - Schedules, Monday 27 January 2020|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/schedules/p00fzl9r/2020/01/27|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=BBC|زمان=en-GB}}</ref> نێتفلیکس چوارەمین زنجیرەی لە ١ تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ بڵاو کردەوە. لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، ئەم زنجیرەیە لە ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ لە [[کەناڵی دیزنی]] نمایشێکی ھێڵی ھەبوو و لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ کۆتایی ھات و بە ئەڵقەکە کۆتایی ھات، «ئیثێل ھالۆو بۆ ڕزگارکردن»<ref name="tvlistings.zap2it.com2">https://tvlistings.zap2it.com/overview.html?programSeriesId=SH02742761&tmsId=EP027427610013&from=ssg&aid=gapzap {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220927170200/https://tvlistings.zap2it.com/overview.html?programSeriesId=SH02742761&tmsId=EP027427610013&from=ssg&aid=gapzap |date=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ }} {{Bare URL inline|date=August 2022}}</ref> == کورتکارەوە == === درامای یەکەم === میلدرد ھابل فێری سیحر و جادووگەری دەبێت، بۆی دەردەکەوێت کە ئەو جادووگەرە سەرەڕای ئەوەی کە لە خێزانێکی جادووگەرەوە نییە. میلدرد بە یارمەتی ھاوڕێ نوێیەکەی ماود سپێلبۆدی دەچێتە ئەکادیمیای جادووگەرەکان و وەردەگیرێت دوای ئەوەی لە ئاگەسا خوشکە خراپەکەی سەرۆکی قوتابخانە خاتوون کاکل ڕزگاری دەکات کە دواتر سیحرەکەی لێدەسەندرێتەوە. میلدرد لەگەڵ ئەرک و کاردا خەبات دەکات، بە پێچەوانەی ھاوپۆلەکانیەوە نازانێت لە جادووگەری ھەموو ژیانی. ھاوڕێیەتی لەگەڵ کچە نوێیەکەی ئێنید نایتشێد دروست دەکات بەڵام دەبێتە ڕکابەری ئێتل ھالۆ. دواتر میلدرد بەھۆی ئەوەی بەبێ مۆڵەت گۆڕەپانەکە بەجێدەھێڵێت، دەردەکرێت. ئاگاتا دێتە لای کاکل، فێڵ لە ئێسمێرالدا دەکات کە خوشکە گەورەکەی ئیتێلە و سیحرەکەی دەدات بە ئاگاتا و وەک سەرۆکی قوتابخانەکە دەگرێتە ئەستۆ. میلدرد بە کە دەزانێت ئاگاتا بووەتە سەرۆکی قوتابخانە لە ڕکابەرەکەیەوە، دەگەڕێتەوە بۆ ماڵی کاکل، بەو ھیوایەی ڕزگاری بکات. دوای ئەوەی ئاگاتا قوتابخانەکە لەناو دەبات بەھۆی ئەوەی کەس حەزی لێی نییە، میلدرد و ھاوپۆلەکانی جادوویەک ئەنجام دەدەن کە ھەموو جادووەکانی ئاگاتا پێچەوانە دەکاتەوە. میلدرد دەھێنرێتەوە بۆ ماڵی کاکل و ساڵی یەکەمی تەواو دەکات. === درامای دووەم === میلدرد دەگەڕێتەوە بۆ لای کاکل، جادووگەرێکی زۆر باشتر لە پێشوو. بەردی دامەزرێنەر، بەردێک دەدۆزرێتەوە کە دەدرێت بە ئەکادیمیای جادووگەری بۆ سووتاندنی سیحر. ئیتێل سەردانێک لەلایەن ئێسمێرالدا وەردەگرێت، ھەوڵدەدات ئێسمێرالدا ڕازی بکات کە سیحری بەردی دامەزرێنەر وەربگرێت کە ئەویش ڕەتیدەکاتەوە. بەڵام بۆ ڕزگارکردنی سیبیل و ئیتێل و خوشکە بچووکەکەی ئێسمێرالدا، ئێسمێرالدا ناچار دەبێت سیحری بەردی دامەزرێنەر وەربگرێت، ئەمەش دەبێتە ھۆی ئەوەی سیحرەکە بە ھەڵەدا بچێت و قەڵاکە دەست بە بەستن بکات. لە کاتێکدا خوشکەکانی میلدرد و ماود و ئێنید و ھالۆ بەدوای ڕێگەیەکدا دەگەڕێن بۆ ئەوەی بەردی بناغەی دووبارە ئاگر بکەنەوە، میلدرد لەسەر دارستانی بنەماڵەکەی بەسەر باپیرەیدا دەکەوێت و دەزانێت ھابڵەکان خێزانێکی جادووگەرن بەڵام میرابێل کە باپیرەی ئەو و دوانزە نەوەی کردە قوربانی لە سیحر بۆ دووبارە ئاگرکردنەوەی بەردی بناغە. دوای ئەوەی ھەمووان دەست دەکەن بە بەستن و ئەکادیمیاکە چۆڵ دەکرێت، میلدرد تێدەگات ئەگەر بیەوێت ئەکادیمیاکە ڕزگار بکات، دەبێت ئەو کارە بکات کە میرابێل کردوویەتی. میلدرد دەست دەکات بە جادووەکە بەڵام لە نیوەی ڕێگادا، میس مۆڵد، مامۆستای ھونەر، جێگەی دەگرێتەوە و سیحرەکەی دەکاتە قوربانی. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|فیلم|تەلەڤیزیۆن|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} [[پۆل:خراپترین جادووگەر]] [[پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی منداڵانی بەریتانیا لە دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەڵمانییەکانی دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە سەرووسروشتییەکانی بەریتانیا]] [[پۆل:جادوو لە تەلەڤیزیۆندا]] gautaluuphf2fme4naj6chchxp0duhl 1 218488 1591991 995372 2026-06-19T13:08:55Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591991 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تێنێت]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=995371 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://archive.today/20190619162713/https://hnentertainment.co/christopher-nolans-spy-movie-tenet-reportedly-budgeted-to-be-around-a-massive-220m/ بۆ https://hnentertainment.co/christopher-nolans-spy-movie-tenet-reportedly-budgeted-to-be-around-a-massive-220m/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٠:١٣، ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تێنێت]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591990 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20191220031414/https://www.theverge.com/2019/12/19/21025864/tenet-trailer-christoper-nolan-imax-prologue-john-david-washington-robert-pattinson گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20191220170903/https://www.theverge.com/2019/12/19/21025864/tenet-trailer-christoper-nolan-imax-prologue-john-david-washington-robert-pattinson لە https://www.theverge.com/2019/12/19/21025864/tenet-trailer-christoper-nolan-imax-prologue-john-david-washington-robert-pattinson تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٣:٠٨، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) brys4w2u2znlr10734jspa3usrt1i4z 1 219893 1592268 1443387 2026-06-20T01:16:28Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1592268 wikitext text/x-wiki == ئامادەکردن == سڵاو @[[بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|ئارۆ سالار محمود]] بینیم بەڕێزت کار لەسەر ئەم وتارە دەکەی، ویستم ئاگادارت بکەمەوە کە داڕێژەی {{دا|ئامادەکردن}} لەسەر وتارەکە لابرا چونکە ماوەیەکی زۆرە کار لەسەر وتارەکە نەکراوە {{زۆر سپاس}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٦:٤٥، ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) {{وب|Sakura emad}} ببورە، بەس ئەمە سەر بە من نییە [[بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|ئارۆ سالار محمود]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|لێدوان]]) ‏١٣:٤٥، ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) :وادیارە بەھەڵە لەجیاتی @[[بەکارھێنەر:ئاریا سالار|ئاریا سالار]] ئاگاداریم بۆتۆ ناردووە ببورە @[[بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|ئارۆ سالار محمود]]. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٣:٥٤، ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) باش دەستخۆش ساکورا خان دوای ئینتیحانەکانی مەکتەب کاری لەسەر دەکەم [[بەکارھێنەر:ئاریا سالار|ئاریا سالار]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئاریا سالار|لێدوان]]) ‏١٥:٢٤، ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خراپترین جادووگەر (درامای ٢٠١٧)]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1443386 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://archive.today/20210921190735/https://tvlistings.zap2it.com/overview.html?programSeriesId=SH02742761&tmsId=EP027427610013&from=ssg&aid=gapzap بۆ https://tvlistings.zap2it.com/overview.html?programSeriesId=SH02742761&tmsId=EP027427610013&from=ssg&aid=gapzap زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٤:٤٩، ٨ی ئایاری ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خراپترین جادووگەر (درامای ٢٠١٧)]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1592267 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20210921190735/https://tvlistings.zap2it.com/overview.html?programSeriesId=SH02742761&tmsId=EP027427610013&from=ssg&aid=gapzap گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20220927170200/https://tvlistings.zap2it.com/overview.html?programSeriesId=SH02742761&tmsId=EP027427610013&from=ssg&aid=gapzap لە https://tvlistings.zap2it.com/overview.html?programSeriesId=SH02742761&tmsId=EP027427610013&from=ssg&aid=gapzap تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠١:١٦، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 8x83i9okduij8f0zkwxk9o8w9p2cm3t 0 222052 1591956 1591876 2026-06-19T12:02:37Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591956 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name = بۆکمالی نەرویجی |nativename = ''بۆکماڵ'' |pronunciation = ھیندۆ-ئەورووپی |states = [[نەرویج]] |speakers = ھیچ |speakers2 = (تەنھا نووسراوە) |familycolor = ھیندۆ-ئەورووپی |fam2 = [[زمانی ئەڵمانی|ئەڵمانی]] |fam3 = ژێرمانی باکوور |fam4 = دانیمارکی |ancestor = [[Old East Norse]] |ancestor2 = [[Old Danish|Early Old Danish]] |ancestor3 = [[History of Danish#Medieval Danish|Late Old Danish]] |ancestor4 = [[Dano-Norwegian]] |ancestor5 = [[Riksmål]] |stand1 = بۆکماڵ |stand2 = ڕیکسمۆڵ (نافەرمی) |script = لاتینی (ئەلفوبێی نەرویژیی) |nation = {{plainlist| * {{NOR|Norway}} * [[پەڕگە:Flag of the Nordic Council.svg|22px]][[ئەنجومەنی باکوور]]}} |agency = {{plainlist| * ئەنجومەنی زمانی نەرویجی (بۆکماڵ) * ئەکادیمیای نەرویجی (ڕیکسمۆڵ)}} |iso1 = nb |iso2 = nob |iso3 = سەرەتایی |lingua = 52-AAA-ba to -be and 52-AAA-cd to -cg |glotto = spurious |glotto2 = norw1259 |glottorefname2 = Norwegian Bokmål |notice = IPA }} ستانداردێکی فەرمی نووسراوە بۆ زمانی نەرویجی، شانبەشانی نینۆرسک. بۆکمال ستانداردی نووسراوی پەسەندکراوی زمانی نەرویجییە بە ڕێژەی ٨٥٪ بۆ ٩٠<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=The American Heritage Dictionary of the English Language|ڕێکەوت=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=The_American_Heritage_Dictionary_of_the_English_Language&oldid=1125678949|ئیش=Wikipedia|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref><ref>https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bokmal</ref><ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Lexico|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lexico&oldid=1126958963|ئیش=Wikipedia|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref><ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Merriam-Webster</ref> حکوومەت بۆکمالی ''قسەکردن'' ڕێکناخات و پێشنیاری ئەوە دەکات کە بێژەکردنی ئاساییکراو بەپێی [[فۆنۆلۆژی]] زاراوەی ناوخۆیی قسەکەر پەیڕەو بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی شوباتی ٢٠١٤|سەردێڕ=Fakta om norsk språk - Språkrådet|ناونیشان=http://www.sprakrad.no/Tema/Fakta/|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140203190655/http://www.sprakrad.no/Tema/Fakta/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> سەرەڕای ئەوەش، جۆرەھا زمانی نەرویجی قسەکراو ھەیە کە لە ناوچەی باشووری ڕۆژھەڵاتی نەرویژدا، بە شێوەیەکی باو وەک ستانداردی دیفاکتۆ بۆ بۆکماڵی قسەکراو سەیر دەکرێت. گێرت کریستفێرسن لە کتێبی (فۆنۆلۆژیای زمانی نەرویجیدا) ئەوە دەنووسێت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.sprakradet.no/nb-no/Politikk-Fakta/Fakta/Andre_oversikter/Stortinget_og_spraaksaken/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی نیسانی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230410024228/https://www.sprakradet.no/nb-no/Politikk-Fakta/Fakta/Andre_oversikter/Stortinget_og_spraaksaken/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> تەلارسازەکانی پشت چاکسازییەکە بریتی بوون لە ماریوس نیگارد و جاکۆب جۆناسان ئارس {{Quote|بۆکمال لە باوترین جۆری خۆیدا وەک ڕەنگدانەوەی قسەکردنی فەرمی چینی ناوەڕاستی شارستانی سەیر دەکرێت، بە تایبەت ئەوانەی لە بەشی ڕۆژھەڵاتی باشووری نەرویج sic دەدۆزرێتەوە، کە ئۆسلۆی پایتەخت وەک ناوەندی ئاشکرا. بۆیە دەتوانرێت بڵێین بۆکمال تێگەیشتنێکی قسەکراوی ھەیە کە ڕەنگە مرۆڤ بە ستانداردێکی نافەرمی بە نەرویجی قسەکراو ناوی بھێنێت. لە ڕاستیدا زۆرجار بە ستاندارد ئۆستنۆرسک ('ستانداردی ڕۆژھەڵاتی نەرویجی') ناودەبرێت.<ref name="Kristoffersen">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kristoffersen|یەکەم=Gjert|بەستەری نووسەر=Gjert Kristoffersen|سەردێڕ=The Phonology of Norwegian|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٢٣٧٦٥-٥}}</ref>}} شاری ڕۆژھەڵاتی نەرویجی ئەو بێژەکردنەیە کە زۆرترین جار لە فەرھەنگەکاندا دەدرێت و لە پۆلەکانی زمانی نەرویجیدا فێری بیانییەکان دەکرێت. ستاندارد ئۆستنۆرسک وەک زمانێکی قسەکردن بەکارناھێنرێت و ھیچ شکۆیەکی تایبەتی نییە لە دەرەوەی باشووری ڕۆژھەڵاتی نەرویج. ھەموو جۆرە قسەکراوەکانی زمانی نەرویجی بەکاردەھێنرێن بۆ نموونە. لە کۆگاکردن و لە پەخشە نیشتمانییەکانی نەرویجی وەک NRK و TV2 تەنانەت لەو حاڵەتانەی کە ڕێکەوتننامەکانی بۆکماڵ بەکاردەھێنرێن. گۆڕانی قسەکردن بە شێوەیەکی گشتی ڕەنگدانەوەی ئەو ناوچەیەیە کە کەسەکە تێیدا گەورە بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Uttaleråd|ناونیشان=http://www.sprakradet.no/sprakhjelp/Skriverad/Uttaleraad/|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=Språkrådet|زمان=nn}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|کتێب|زمان}} {{پۆلی کۆمنز|Bokmål}} [[پۆل:زمانە جێرمەنییە باکوورییەکان]] [[پۆل:زمانی نەرویژی]] [[پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-١]] [[پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-٢]] [[پۆل:زارەکان]] [[پۆل:زمانەکان]] [[پۆل:زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان]] e5mftojbci1mh8l0gvi83xpc9zxcisk 0 222348 1591971 1591748 2026-06-19T12:05:07Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591971 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Unreal Engine 4 screenshot.png|وێنۆک|سکرینشۆتی بزوێنەری ناڕاستەقینەی ٤،٢٠]] بزوێنەری ناڕاستەقینە ({{بە ئینگلیزی|Unreal Engine}}) بزوێنەری یاری [[گرافیکی کۆمپیوتەر]]یی [[وێنەی سێ ڕەھەندی|سێ ڕەھەندییە]] کە لەلایەن کۆمپانیای [[ئیپیک گەیمز]]ەوە پەرەی پێدراوە، بۆ یەکەمجار لە یارییە تەقەکەرەکەی کەسی یەکەمی ساڵی ١٩٩٨ Unreal نمایشکرا. سەرەتا بۆ [[تەقەکەری کەسی یەکەم|تەقەکەرانی کەسی یەکەم]]ی کۆمپیوتەر پەرەی پێدراوە، لەو کاتەوە لە چەندین ژانری یارییەکاندا بەکارھێنراوە و لەلایەن پیشەسازییەکانی دیکەوە وەرگیراوە، دیارترینیان پیشەسازی فیلم و تەلەڤیزیۆن. بزوێنەری ناڕاستەقینە بە زمانی ++C نووسراوە و تایبەتمەندییەکی بەرزی پۆرتەبیلیتی ھەیە، پشتگیری لە چەندین پلاتفۆرمی دیسکتۆپ و [[مۆبایل]] و [[کارپێکەری یاریی ڤیدیۆیی|کۆنسڵ]] و واقیعی مەجازی دەکات. نوێترین نەوەی بە ناوی «بزوێنەری ناڕاستەقینە ٥» لە مانگی نیسانی ساڵی ٢٠٢٢ خراوەتە بازاڕەوە، کۆدی سەرچاوەکەی لە [[گیتھەب]] بەردەستە دوای تۆمارکردنی ئەکاونتێک، بەکارھێنانی بازرگانیش بە پشتبەستن بە مۆدێلی ڕۆیاڵیتی دەدرێت. کۆمپانیای Epic دەستبەرداری ڕێژەی ڕۆیاڵیتییەکانیان دەبێت بۆ یارییەکان تا ئەو کاتەی گەشەپێدەران یەک ملیۆن دۆلاری ئەمریکی داھاتیان دەستدەکەوێت و ئەگەر گەشەپێدەران لە فرۆشگای یارییەکانی Epic بڵاوی بکەنەوە، ئەو پارەیە دەستبەردار دەبن. کۆمپانیای Epic تایبەتمەندییەکانی کۆمپانیا دەستکەوتووەکانی وەک Quixel لە بزوێنەرەکەدا داناوە، کە بە یارمەتی داھاتی [[فۆڕتنایت]] سەیر دەکرێت. ==مێژوو== نەوەی یەکەمی بزوێنەری Unreal Engine لەلایەن تیم سوینی دامەزرێنەری کۆمپانیای Epic Games پەرەی پێدراوە.<ref>https://developer.nvidia.com/gpugems/gpugems2/copyright</ref> دوای ئەوەی ئامرازی دەستکاریکردنی بۆ یارییە ھاوبەشەکانی ZZT (1991) و Jill of the Jungle (1992) دروست کرد.<ref>https://web.archive.org/web/20170809214002/http://www.gamasutra.com/view/feature/4035/from_the_past_to_the_future_tim_.php</ref> سوینی لە ساڵی ١٩٩٥ دەستیکرد بە نووسینی بزوێنەرەکە بۆ بەرھەمھێنانی یارییەک کە دواتر بوو بە تەقەکەرێکی کەسی یەکەم کە بە Unreal ناسرا.<ref>https://www.gamedeveloper.com/programming/epic-s-tim-sweeney-lays-out-the-case-for-unreal-engine-4</ref> دوای ساڵانێک لە پەرەپێدان، بۆ یەکەمجار لەگەڵ بڵاوبوونەوەی یارییەکە لە ساڵی ١٩٩٨ دەرکەوت، ھەرچەندە مایکرۆپڕۆز و ئەفسانە ئینتەرتەینمەنت زۆر زووتر دەستیان بەو تەکنەلۆژیایە گەیشتوە، لە ساڵی ١٩٩٦ مۆڵەتیان پێدا. بەپێی چاوپێکەوتنێک، سوینی لەسەدا ٩٠ی کۆدەکانی ناو بزوێنەرەکەی نووسیوە، کە گرافیک و ئامراز و تۆڕەکانیشی تێدایە.<ref>https://www.gamesindustry.biz/an-epic-interview-with-tim-sweeney</ref> ==سیناریۆ== [[پەڕگە:Gdscript3.4.png|وێنۆک]] UnrealScript (زۆرجار کورتکراوەی UScript) زمانی سکریپتی ڕەسەنی بزوێنەری ناڕاستەقینە بوو کە بۆ نووسینی کۆدی یاری و ڕووداوەکانی یاریکردن بەکاردەھێنرا پێش بڵاوبوونەوەی Unreal Engine 4. زمانەکە بۆ بەرنامەسازی یاری سادە و ئاست بەرز دیزاین کرابوو. UnrealScript لەلایەن سوینییەوە بەرنامە بۆ داڕێژرا، کە زمانێکی پێشووی سکریپتی یارییەکانی دروست کرد، ZZT-OOP. کریس نۆردن، پرۆگرامەری سەرەکی Deus Ex بە «سوپەر نەرم و نیان» وەسفی کردووە بەڵام ئاماژەی بە خێرایی کەمی جێبەجێکردنی کردووە. ھاوشێوەی جاڤا، UnrealScript بەبێ چەندین میرات ئاڕاستەکراوی شت بوو (پۆلەکان ھەموویان لە پۆلێکی باوی ئۆبجێکتەوە میرات دەگرن)، و پۆلەکان لە فایلە تاکەکەسییەکاندا پێناسە دەکران کە ناوی بۆ ئەو پۆلە ناوە کە پێناسەی دەکەن. بە پێچەوانەی [[جاڤا (زمانی بەرنامەسازی)|جاڤا]]، UnrealScript پێچەری شتەکانی بۆ جۆرە سەرەتایییەکان نەبوو. ڕووکارەکان تەنھا لە نەوەی سێیەمی Unreal Engine و چەند یارییەکی Unreal Engine 2 پشتگیری دەکران. UnrealScript پشتگیری لە زیادە بارکردنی ئۆپەراتۆر دەکرد، بەڵام زۆر بارکردنی شێواز نەبوو، جگە لە پارامێتەرەکانی ھەڵبژاردە. لە کۆنفرانسی گەشەپێدەرانی یارییەکانی ساڵی ٢٠١٢، کۆمپانیای Epic ڕای گەیاند کە UnrealScript لە Unreal Engine ٤ لادەبرێت لە بەرژەوەندی C++. سکریپتی بینراو لەلایەن سیستەمی سکریپتی بینراوی Blueprints پشتگیری دەکرێت، کە جێگرەوەی سیستەمی سکریپتی بینراوی پێشووی Kismet بوو. ==بازاڕ== لەگەڵ Unreal Engine 4، Epic لە ئەیلوولی ٢٠١٤دا Unreal Engine Marketplace ی کردەوە. Marketplace پێشانگایەکی دیجیتاڵییە کە ڕێگە بە دروستکەرانی ناوەڕۆک و گەشەپێدەران دەدات کە سەروەت و سامانی ھونەری، مۆدێل، دەنگ، ژینگە، پارچە کۆدەکان و تایبەتمەندییەکانی تر کە کەسانی دیکە دەتوانن بیکڕن، لەگەڵیدا دابین بکەن لەگەڵ فێرکاری و ڕێنمایییەکانی تر. ھەندێک ناوەڕۆک لەلایەن Epic بە خۆڕایی دابین دەکرێن، لەوانەش سەروەت و سامان و فێرکارییەکانی Unreal کە پێشتر پێشکەش کرابوون. پێش مانگی تەممووزی ٢٠١٨، کۆمپانیای Epic 30% پشکی لە فرۆشتنەکاندا وەرگرت بەڵام بەھۆی سەرکەوتنی Unreal و Fortnite Battle Royale, Epic بە شێوەیەکی پاشەکشەیی وەرگرتنی خۆی بۆ ١٢٪ کەمکردەوە. ==بەکارھێنان== ===یارییە ڤیدیۆییەکان=== بزوێنەری Unreal لە سەرەتادا بۆ ئەوە دروست کرابوو کە وەک تەکنەلۆژیای بنەڕەتی بۆ یارییە ڤیدیۆیییەکان بەکاربھێنرێت. بزوێنەرەکە لە کۆمەڵێک ناونیشانی یارییە بەرزەکاندا بەکاردێت کە توانای گرافیکی بەرزیان ھەیە، لەوانە [[پلەیر ئەنناونز بەتڵگراوندز]], Final Fantasy VII Remake, Valorant، و Yoshi's Crafted World، جگە لەو یارییانەی کە لەلایەن Epic پەرەی پێدراوە، لەوانە Gears of War و Fortnite.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ft.com/content/f77b7979-c943-4b9d-b7b7-7953b63bea7e |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئابی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200817011950/https://www.ft.com/content/f77b7979-c943-4b9d-b7b7-7953b63bea7e |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>https://arstechnica.com/gaming/2020/08/epic-and-unity-rev-their-engines-for-the-next-era-of-entertainment/</ref><ref>https://www.gamesindustry.biz/what-is-the-best-game-engine-is-unreal-engine-4-the-right-game-engine-for-you</ref> ===فیلم و تەلەڤیزیۆن=== بزوێنەری ناڕاستەقینە سوودی لە دروستکردنی فیلمدا دۆزییەوە بۆ دروستکردنی سێتی مەجازی کە دەتوانێت بە کامێرایەک جووڵەی بە دەوری ئەکتەر و شتەکاندا بەدواداچوون بکات و لە کاتی ڕاستەقینەدا بۆ شاشەی گەورەی [[ئێڵ ئی دی]] و سیستەمی ڕووناکی بەرگەھەوای ڕەندەر بکرێت. ئەمەش ڕێگە دەدات بە پێکھاتەی کاتی ڕاستەقینەی وێنەگرتنەکان، دەستکاریکردنی دەستبەجێی کۆمەڵە مەجازییەکان بەپێی پێویست، و توانای وێنەگرتنی چەندین دیمەن لە ماوەی کورتدا بە تەنھا گۆڕینی جیھانی مەجازی پشت ئەکتەرەکان. دەرکەوتنی گشتی ناسرا کە سروشتیتر دەردەکەوێت لە کاریگەرییە ئاسایییەکانی کرۆماکی. لە نێو ئەو بەرھەمانەی کە بۆ بەکارھێنانی ئەم تەکنەلۆژیایانە زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکەی The Mandalorian و Westworld بوون. بەشی پیشەسازی ڕووناکی و سیحر لەلایەن جۆن فاڤرۆ و لوکاسفیلم لەگەڵ کۆمپانیای ئێپیک کاریان کرد لە پەرەپێدانی تەکنەلۆژیای ستێجکرافتیان بۆ فیلمی The Mandalorian، لەسەر بنەمای ڕێبازێکی ھاوشێوە کە فاڤرۆ لە فیلمی The Lion King بەکاری ھێنابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://venturebeat.com/games/why-the-mandalorian-cites-fortnite-dev-epic-games-in-its-credits/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221227175350/https://venturebeat.com/games/why-the-mandalorian-cites-fortnite-dev-epic-games-in-its-credits/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>https://www.yahoo.com/entertainment/mandalorian-ilm-innovative-stagecraft-tech-220120449.html</ref><ref>https://www.polygon.com/tv/2020/2/20/21146152/the-mandalorian-making-of-video-unreal-engine-projection-screen</ref> پاشان فاڤرۆ ئەم ڕێبازە تەکنەلۆژییەی لەگەڵ جۆناسان نۆلان و لیزا جۆی، بەرھەمھێنەرانی وێست وۆرلد، ھاوبەش کرد. پێشانگاکە پێشتر سەیری بەکارھێنانی سێتی مەجازی کردبوو و ھەندێک تەکنەلۆژیای دامەزراندبوو، بەڵام بەکارھێنانی بزوێنەری Unreal Engine وەک لەگەڵ StageCraft بۆ وەرزی سێیەمیدا یەکخستبوو. کۆمپانیای ئۆرکا ستۆدیۆ کە بنکەکەی لە ئیسپانیایە، لەگەڵ کۆمپانیای Epic کاریان کردووە بۆ دامەزراندنی چەندین ستۆدیۆ بۆ وێنەگرتنی مەجازی ھاوشێوەی ڕێبازی StageCraft لەگەڵ Unreal Engine کە سێتی مەجازی دابین دەکات، بەتایبەتی لە کاتی پەتای کۆڤید-١٩، کە گەشتەکانی سنووردار کرد. لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٢١، فیلمی Deadline Hollywood ڕای گەیاند کە Epic بەشێک لە Epic MegaGrants ی خۆی بەکاردەھێنێت بۆ پشتگیریکردنی بۆ یەکەمجار فیلمێکی درێژی ئەنیمەیشنی بەناوی Gilgamesh کە بە تەواوی لە Unreal Engine لەلایەن ستۆدیۆکانی ئەنیمەیشنی Hook Up, DuermeVela و FilmSharks بەرھەمدەھێنرێت. ھەروەھا وەک بەشێک لە درێژکردنەوەی مێگاگرانتەکانی، ئیپیک لە دەوروبەری ساڵی ٢٠٢٠ەوە ٤٥ پڕۆژەی دیکەی بۆ دروستکردنی فیلم و کورتە فیلم لە بزوێنەری ناڕاستەقینەدا پارەدار کردووە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|کۆمپیوتەر|کایەی ڤیدیۆیی|تەکنۆلۆژیا|جاڤا|دەیەی ١٩٩٠|زانستی کۆمپیوتەر}} {{پۆلی کۆمنز|Unreal Engine}} [[پۆل:نەرمامێرەکانی ١٩٩٨]] qjjljtn1rnn0dmy02038i4wk1ew7q7x 0 226529 1592024 1539310 2026-06-19T15:24:27Z ~2026-35675-55 77203 1592024 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''هوجام عه‌بدولڕه‌حمان خدر''' ناسراو بە '''هوجام سورچی''' (١٩٧٠ - ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥) پێشمەرگەیەکی کوردستان بوو، لە شەڕی داعش لەلایەن چەکدارانی داعشەوە بە دیل گیرا. دواتر لە ۲۰۱٥ لە شاری موسڵ بە ڤیدیۆ سەربڕینی ئەو لەلایەن چەند داعشێکی کوردەوە بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=منداڵەكانی شه‌هید هوجام سورچی ئاڵای كوردستان له‌ ئه‌نجوومه‌نی وه‌زیران به‌رزده‌كه‌نه‌وه‌|ناونیشان=https://peyamner.net/archives/16432,%20https://peyamner.net/archives/16432|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|زمان=Ku}}{{بەستەری مردوو|url=https://peyamner.net/archives/16432,%20https://peyamner.net/archives/16432 |date=شوباتی ٢٠٢٣ }}</ref><ref>[https://www.kurdistan24.net/ckb/story/32466-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-24-%D9%84%D9%87%E2%80%8C-%D8%B4%D9%88%DB%8E%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D9%87%E2%80%8C%D9%87%DB%8C%D8%AF%D9%83%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D9%87%D9%88%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D8%B3%D9%88%D9%88%D8%B1%DA%86%DB%8C-%DA%86%DB%86%D9%86%DB%8C%DB%95%D8%AA%DB%8C-%D8%B4%DB%95%DA%BE%DB%8C%D8%AF%D9%83%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%A6%D8%A7%D8%B4%D9%83%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%DB%95%D9%83%D8%A7%D8%AA كوردستان 24 له‌ شوێنی شه‌هیدكردنی هوجام سوورچی چۆنیەتی شەھیدكردنی ئاشكرا دەكات]، ماڵپەڕی [[کوردستان ٢٤]]، بڵاوکراوەتەوە لە 2017/01/28.</ref> هوجام لە دایکبووی گوندی بەردەسوور، شارۆچکەی رۆڤیای پارێزگای دهۆک بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=کچە بچووکەکەی هوجام سورچی بە جلوبەرگی کوردییەوە چاوەڕێی ماکرۆن دەکات|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/290820216|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.rudaw.net}}</ref> لە ئازاری ٢٠١٥، لە بەردەڕەش پەردە لەسەر پەیکەرێک بۆ هوجام سورچی لادرا، ئەم پەیکەرە وەک ڕێزێک لە نەبەردی ئەو درووستکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=په‌رده‌ له‌سه‌ر په‌یكه‌ری شه‌هید هوجام سورچی لاده‌درێت‌|ناونیشان=https://www.pukmedia.com/KS/details/?Jimare=57153|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.pukmedia.com|زمان=ku|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230125190841/https://www.pukmedia.com/KS/details/?Jimare=57153|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == <references /> {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١٥]] bl41qpz0q7c1gu9rdhstp6mexbq7q17 0 226660 1592269 1500768 2026-06-20T01:21:16Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1592269 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox military person|name=خسرۆ مستەفایێڤ|birth_date=٢٧ تشرینی دووەم 1957|death_date=٦ تشرینی دووەم 2012|birth_place=[[ئەرمەنستان]]|death_place=[[ئازەربایجان]]|nickname=مستەو|allegiance={{flag|Azerbaijan}}|branch=ئاسایشی ئازەربایجان|battles=شەری ئەرمەنی–ئازەری}}'''خسرۆ ڕەمەزانۆغڵو مستەفایێڤ،''' نازناوی '''مستەو'''، ئەفسەرێکی پۆلیسی [[کوردانی ئازەربایجان|کورد-ئازەربایجان]] و ئەندامی یەکەی پۆلیسی مەبەستی تایبەت و بەشداربووی یەکەمین جەنگی ناگۆرنۆ-قەرەباخ و ھەروەھا ھەوڵی کودەتاکەی ساڵی ١٩٩٥ بوو. == ژیان == خسرۆ مستەفایێڤ لە ٢٧ی تشرینی دووەمی ١٩٥٧ لە گوندی سیساڤانی سەر بە ئەرمەنستان لە بنەماڵەیەک لە کوردە نەتەوەیییەکان لەدایکبووە. لە گۆرانبۆی پەیوەندی بە لیوای ١٥٧ی ئازەربایجانەوە کرد و بووە جێگری فەرماندەیان. لە ١ی ژانویەی ١٩٩٤ و لە ٥ی تشرینییەکەمی ١٩٩٤. دووجار فەرمانی «ئاڵای ئازەربایجان»ی پێبەخشرا؛ بەڵام بەھۆی تۆمەتی تاوانکارییەوە لە ٢٤ی ژانویەی ٢٠٠٦دا ھەردووفەرمانەکەی لێسەندرایەوە.<ref>[http://pat.az/manset/manset-2/1964-dsgzhndzhr-hzhmddovdan-surzht-hgseydnova-dzhstzhk.html İSGƏNDƏR HƏMİDOVDAN SURƏT HÜSEYİNOVA DƏSTƏK] ([https://archive.today/20130627225427/http://pat.az/manset/manset-2/1964-dsgzhndzhr-hzhmddovdan-surzht-hgseydnova-dzhstzhk.html arxivlənmiş surət])</ref><ref name="azadliq2">[http://www.azadliq.info/25450.html Həbsxanada ölən komandirin son bəyanatı]()</ref> خسرۆ مستەفایێڤ لە ساڵی ١٩٩٥ بەھۆی بەشداریکردنی لە ھەوڵی کودەتاکەی ئازەربایجان دژی ڕژێمی عەلیێڤ کە ڕۆڤشان جەوادۆڤسەرکردایەتی دەکرد، دەستگیرکرا. ناوبراو لە ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ لە زیندانی سزادانی وەزارەتی داد ژمارە ١٣ کۆچی دوایی کرد، کە لەوێ سزاکەی بەسەر دەبرد.<ref name="lt">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Efron|یەکەم=Sonni|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ١٩٩٥|سەردێڕ=Azerbaijan Coup Attempt Crushed Caucasus: Loyal forces storm a building and overcome mutinous police units, president reports.|ئیش=Los Angeles Times|ناونیشان=https://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/22723287.html?dids=22723287:22723287&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Mar+18,+1995&author=SONNI+EFRON&pub=Los+Angeles+Times+(pre-1997+Fulltext)&desc=Azerbaijan+Coup+Attempt+Crushed+Caucasus:+Loyal+forces+storm+a+building+and+overcome+mutinous+police+units,+president+reports.&pqatl=google|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110624093851/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/22723287.html?dids=22723287:22723287&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Mar+18,+1995&author=SONNI+EFRON&pub=Los+Angeles+Times+(pre-1997+Fulltext)&desc=Azerbaijan+Coup+Attempt+Crushed+Caucasus:+Loyal+forces+storm+a+building+and+overcome+mutinous+police+units,+president+reports.&pqatl=google|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="azadliq2"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|ژیاننامە|ئەرمەنستان|ئازەربایجان}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١٢]] [[پۆل:کورد]] ckglycrdqq074xafiaiii92487iy7g7 0 227054 1591962 1591805 2026-06-19T12:03:37Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591962 wikitext text/x-wiki '''بورخانییەت''' (بە ئەڵتائی: Ак јаҥ «ئاک یانگ»)، ئایینێکی [[ئەڵتائیان|ئەڵتائییە]] کە لە ڕاپەڕینی [[تورکەکان|تورکەکانەوە]] لە دژی ئیمپریالیزمی [[ڕووسیا]] لە نێوان ساڵانی ١٩٠٤ و ١٩٣٠ سەرچاوەی گرتووە. == سروشتەکانی == ناوی ئاڵتای بۆ ئایینەکە بریتییە لە ئاک یانگ «باوەڕی سپی».{{sfn|Halemba|2003|p=٤}} ئایینی ئاک یانک کە لەسەر بناغەکانی [[تەنگرییەت]] دامەزرا، کە باوەڕی کۆنی گەلانی تورک بوو، ھەروەھا ڕاپەڕینی نەتەوەیی تورکەکانی ئاڵتای بوو لە دژی ھەژموونی ڕووسیا. تەنگرییەت بۆ ھەموو تورکەکانە لەکاتێکدا بورخانییەت تەنھا بۆ گەلی ئەڵتائی. لە ڕوانگەی ئیدارەی ڕووسیا ئایینی ئاک پلانێکە کە دوژمنانی ڕووسیا داڕێژراون و لە دەرەوەی وڵاتەوە پشتیوانییان لێدەکرێت، بۆ ئەوەی گەلانی تورک بە ناسیۆنالیزمێکی ھاوبەشەوە یەکبخەن و زیان بە ڕووسیا بگەیەنن. ھەر لەبەر ئەم ھۆکارە ئەم ڕاپەڕینە کە ڕووسەکان زۆر بە جددی وەریان گرت و بە بەکارھێنانی توندوتیژی بە شێوەیەکی خوێناوی کۆتایی ھات، سەرەڕای ئەوەش شوێنەواری خۆی لە کولتوری ئاڵتایەکاندا تا ئەمڕۆ بەجێھێشت. ٨٠٪ی خەڵکی ئاڵتای بورخانیزم پەیڕەو دەکەن و ئەوانی تریش تەنگریزم دەکەن و تەنھا زۆر کەم ئاڵتای ئایینەکانی تر پەیڕەو دەکەن. بە گشتی بزووتنەوەی بورخانی وەک ئایینێکی تێکەڵاو نیشاندرا، کە بەشێک لە ئایینی بوودایی کۆن و تێنگریزم و بیروباوەڕە کۆنەکانی تری تورکی تێکەڵ کردووە. لەلایەن ئەلتایانەکانەوە پراکتیزە دەکرێت کە دەیانەوێت خۆیان جیاواز بکەن لە گەلانی دراوسێ و پەیوەندیدار.<ref name="regnum">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Алтайцам следует принять буддизм|trans-title="The Altaians should accept Buddhism"|زمان=ru|ناونیشان=http://regnum.ru/news/society/1974843.html|بڵاوکەرەوە=[[REGNUM News Agency|Regnum]]|ڕێکەوت=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304211945/http://regnum.ru/news/society/1974843.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>Sherstova, Burhanism, Chapter 1, 2, 3. Almost three hundred pages of the book leave little doubt about the validity of this conclusion by Sherstova made in 1977-1986.</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ڕووسیا|تورکیا|ئایین}} {{پۆلی کۆمنز|Burkhanism}} [[پۆل:ئایینەکانی ئاسیا]] [[پۆل:ئایین]] [[پۆل:تەنگرییەت]] bj0jevchqzodt1yymak0jyu8oopgm0l 1 227284 1592270 1323926 2026-06-20T01:21:26Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1592270 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خسرۆ مستەفایێڤ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1038888 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110624093851/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/22723287.html?dids=22723287:22723287&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Mar+18,+1995&author=SONNI+EFRON&pub=Los+Angeles+Times+(pre-1997+Fulltext)&desc=Azerbaijan+Coup+Attempt+Crushed+Caucasus:+Loyal+forces+storm+a+building+and+overcome+mutinous+police+units,+president+reports.&pqatl=google بۆ https://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/22723287.html?dids=22723287:22723287&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Mar+18,+1995&author=SONNI+EFRON&pub=Los+Angeles+Times+(pre-1997+Fulltext)&desc=Azerbaijan+Coup+Attempt+Crushed+Caucasus:+Loyal+forces+storm+a+building+and+overcome+mutinous+police+units,+president+reports.&pqatl=google زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٨:١٥، ٨ی شوباتی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خسرۆ مستەفایێڤ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1323925 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110624093851/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/22723287.html?dids=22723287:22723287&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Mar+18,+1995&author=SONNI+EFRON&pub=Los+Angeles+Times+(pre-1997+Fulltext)&desc=Azerbaijan+Coup+Attempt+Crushed+Caucasus:+Loyal+forces+storm+a+building+and+overcome+mutinous+police+units,+president+reports.&pqatl=google بۆ https://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/22723287.html?dids=22723287:22723287&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Mar+18,+1995&author=SONNI+EFRON&pub=Los+Angeles+Times+(pre-1997+Fulltext)&desc=Azerbaijan+Coup+Attempt+Crushed+Caucasus:+Loyal+forces+storm+a+building+and+overcome+mutinous+police+units,+president+reports.&pqatl=google زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٥:٥١، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خسرۆ مستەفایێڤ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1592269 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20160629062628/http://www.azadliq.info/25450.html گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20230124041334/https://www.azadliq.info/25450.html لە http://www.azadliq.info/25450.html تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠١:٢١، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) d1prz07ek8yz3sxn68vx6eirr1onhrj 0 229983 1592360 1564643 2026-06-20T11:08:09Z 1silent scientist 51740 /* مردن */ 1592360 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = مستەفا خۆشناو | birth_name = | image =Mustafaa-khoshanw.png | caption =١٩١٢–١٩٤٧ | office3 = | birth_date = ١٩١٢ | birth_place = [[سلێمانی]]، [[شارەدێ]]ی [[بێتواتە]]، [[باشووری کوردستان]] | death_date = ١٩٤٧ | death_place = [[بەغدا]]، [[عێراق]] | nationality =[[کورد]] | residence = سلێمانی | alma_mater =سەرەتایی [[کۆیە]]، ئامادەیی [[ھەولێر]]، خانەی مامۆستایانی بەغدا، [[مامۆستا]] لە [[ھەڵەبجە]] | otherparty = | party = [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] | spouse =زەکییە فەرەج | children =سێ کچ و کوڕێک | occupation = [[پێشمەرگە]]، [[سیاسەتوان]]ی کورد | profession = |cabinet = | religion = [[ئیسلام]] [[سوننی]] |signature = |awards = |website = |footnotes = }} '''مستەفا مستەفا عەبدوڵڵا''' ناسراو بە '''مستەفا خۆشناو''' (١٩١٢، [[بێتواتە]]، [[سلێمانی]] – ١٩٤٧، [[بەغدا]]، [[شانشینی عێراق]]) ئەفسەر و [[سیاسەتوان]]ێکی کورد بوو، لە [[کۆماری مەھاباد]] و [[عێراق]] خزمەتی کردووە. لە ١٩٤٦، لە ناو کۆماری مەھاباد ئەو یەکێک بوو لە ئەندامانی دەستەی دامەزرێنەرانی [[پارتی دیموکراتی کوردستان]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=ranyar|ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=16ی ئابی 1946 وەرچەرخانێكی مێژوویی بوو لە بزووتنەوەی شۆڕشی ڕزگاری خوازی كوردستان|ناونیشان=https://xebat.net/ku/?p=152960|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=رۆژنامه‌ی خه‌بات}}</ref> == سەرەتای ژیان == لە ڕۆژگاری تاریک و سەختی گرانی گەورەی جەنگی یەکەمی جیھانیدا، کۆرپەیەکی چاوگەشی لە سۆز و میھرەبانی باوک بێ بەش، لە دایکێکی ھەژار لە شارەدێی بێتواتەی خۆشناوەتی پارێزگای سلێمانی، لە ساڵی (١٩١٢)ی زایینی، (مستەفا)ی پاش باب، لەدایک دەبێت، دایکی بەناوی باوکییەوە ناوی نا مستەفا).<ref name=":0"/> == کاری سیاسی == دەکەوێتە ژێر کاریگەری بیری کوردایەتی و تێکەڵاوی سیاسەت دەبێت. ئەندامی دامەزرێنەری [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] و [[کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان]] بوو؛ لە ساڵی ١٩٤٦ بووەتە ئەندامی ناوەندی کۆمیتەی [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی عێراق]]، ئەندامی سەرکردایەتی [[حیزبی ھیوا]]، لە ساڵی ١٩٤٣ بۆ ١٩٤٥ پەیوەندی بە شۆڕشی بارزان کردووە، لە ساڵی ١٩٤٤ ئەفسەری پەیوەندییەکانی حکوومەتی عێراق بوو لە ناوچەی [[بارزان]]، دامەزرێنەری [[کۆمەڵەی ئازادی و ژیانەوە و یەکێتی کورد|کۆمەڵەی ئازادی]] بوو لە ساڵی ١٩٤٤، دوای ئەوەی لە خۆشناوەتییەوە گەیشتە بارزان، لەوێ بوو بە کەسایەتییەکی سیاسی و سەربازی کاریگەر و متمانەپێکراوی شۆڕشی بارزان و لەلایەن ( [[مەلا مستەفا بارزانی|مەلا مستەفای بارزانی]] چەند ئەرکێکی گرنگی پێ سپێردرا (مەلا مستەفای بارزان ھەموو پرس و ڕایەکی بە مستەفا خۆشناو دەکرد، پێی دەگووت، تۆ خوێندەوارییەکی باشت ھەیە و ئەوەی تۆ دەیزانی من نایزانم).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=کوردیپێدیا|یەکەم=Kurdipedia-|سەردێڕ=مستەفا خۆشناو|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20081108152940129|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=Kurdipedia.org}}</ref> == مردن == لە سپێدەی ١٩ی حوزەیرانی ١٩٤٧، بەپێی فەرمانێکی [[ساڵح جەبر]] کە سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتەی عێراق بوو، ئەوا مستەفا خۆشناو و سێ ئەفسەری دیکەی کورد ([[محەممەد قودسی]]، [[عیزەت عەبدولعەزیز]] و [[خەیروڵڵا عەبدولکەریم]]) لە سوپای عێراق لە سێدارە دران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=یادی 74 ساڵەی لە سێدارەدانی چوار ئەفسەرەکەی کورد|ناونیشان=https://pukmedia.com/KS/details/?Jimare=172563|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=pukmedia.com|زمان=ku}}</ref> == یادکردنەوە == ساڵانە لە باشووری کوردستان، لە ساڵڕۆژی لە سێدارەدانی چوار ئەفسەرەکە ئەوا یادیان دەکرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=هەولێر، یادی چوار ئەفسەرە شەهیدەکەی کۆماری کوردستانی بەرز ڕاگرت|ناونیشان=https://www.kdp.info/a/d.aspx?l=13&a=66048|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.kdp.info}}</ref> لە دەروازەی شەقامی مەولەوی لە شاری [[سلێمانی]]، وێنەی ھەر ئەفسەرەکە دانراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تۆڕی هەواڵی بوار|ناونیشان=https://www.bwar.news/?per=posts&pewakraw=view&id=5148|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.bwar.news}}</ref> == ئەلبوومی وێنە == <gallery> Payami-shahidan.png|دەقی پەیامی ئەفسەرانی شەھید بۆ نەتەوەی کورد شەھیدانی-کوردستان.png|چوار ئەفسەری کۆماری مەھاباد </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} === کتێب === # ئەرشیفی دەستەی ئێنسکلۆپیدیا، فایلیfe-٣٦. # مێژووی پارتی دیموکراتی کوردستان، کۆنگرە و کۆنفرانس (پرۆگرام و پەیڕەوی ناوخۆ)، دەستەی ئینسکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان، بەرگی یەکەم، (ھەولێر- چاپخانەی رۆکسانا- ٢٠٢١). # حبیب محمد کریم، تأریخ الحزب الدیمقراطی الکوردستانی- العراق (فی محطات رئیسیة)١٩٤٦–١٩٩٣، (دھوک- مطبعة خەبات- ١٩٩٨). # مسعود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوای کورد، بەرگی یەکەم١٩٣١–١٩٥٨، (ھەولێر- ٢٠١٢). # معروف قەرەداغی، بارزان و نھێنییەکانی، (بەغداد- چاپخانەی مەعارف- ١٩٥٩). # بەختیار محەممەدئەمین، خۆشناوەتی لەسەدەی بیستەمدا بەرگی دووەم ١٩٠٠–١٩٩١. {{کۆماری کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|مێژوو|پارێزگای سلێمانی|شەڕ|ژیاننامە}} [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:سیاسەتوانانی کورد]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٢]] [[پۆل:مردووانی ١٩٤٧]] [[پۆل:خەڵکی سلێمانی]] ax0anuoedh45ghkitfk61s3hgdlvlgi 0 230390 1591979 1591697 2026-06-19T12:06:27Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591979 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئەبوو عەبدوڵڵا شافیعی''' ناوی وریا ڕەسوڵ ساڵح ھەولێرییە، یەکێک بووە لە سەرکردەکانی جوندولئیسلام و [[ئەنسارولئیسلام]]، دوای دەستگیرکردنی [[مەلا کرێکار]] بوو بە سەرۆکی ئەنسارولئیسلام کە ناوەکەی گۆری بۆ ئەنسارولسوننە و سەرکردەی ھێزەکە بووە لە ساڵی ٢٠٠٣–٢٠١٠، لە ساڵی ٢٠١٠ لەلایەن ھێزەکانی ئەمریکا لە عێراق دەستگیرکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=أبوو عبد اللە الشافعی زعیم انصار الاسلام فی قبضة العدالة|ناونیشان=https://www.iraqcenter.net/vb/showthread.php?t=56116|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.iraqcenter.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230309123006/https://www.iraqcenter.net/vb/showthread.php?t=56116|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الإمارة|یەکەم=أیاد|ڕێکەوت=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ='أنصار الإسلام' الکردیة.. من التأسیس حتی 'داعش'|ناونیشان=http://burathanews.com/arabic/antipathy/281312|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=وکالة أنباء براثا|زمان=ar-iq|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230309123005/http://burathanews.com/arabic/antipathy/281312|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الحکومة العراقیة تعرض مکافأة قدرھا 50 الف دولار للقبض علی زعیم انصار السنة|ناونیشان=https://www.alayyam.info/news/26QXM2O0-EW9ODR|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.alayyam.info|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230309123014/https://www.alayyam.info/news/26QXM2O0-EW9ODR|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ansar al Islam leader Abu Abdullah al Shafi, moments after his capture - Photos - The Long War Journal|ناونیشان=https://www.longwarjournal.org/photos/2010/05/ansar_al_islam_leader_moments.php|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.longwarjournal.org}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.longwarjournal.org/photos/2010/05/ansar_al_islam_leader_moments.php |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|ژیاننامە|عێراق}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢٠ەم]] jbonehnvt6k9l1kv3ll28rqehyqtqhc 0 230665 1591967 1591772 2026-06-19T12:04:27Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591967 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''باخچەی ئاژەڵانی مۆسکۆ''' یان باخچەی ئاژەڵانی مۆسکۆڤسکی (بە [[ڕووسی]]: Московский зоопарк) باخچەی ئاژەڵانێکە کە ڕووبەرەکەی ٢١٫٥ ھێکتار (٥٣ دۆنم)ە و لە ساڵی ١٨٦٤ لەلایەن پرۆفیسۆر-زانایانی بایۆلۆجی، ک.ف. ڕولێ، ئێس ئەی ئوسۆڤ و ئەی پی بۆگدانۆڤ، لە [[زانکۆی ویلایەتی مۆسکۆ]] .<ref name="worldwalk">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.worldwalk.info/en/catalog/172/ |سەردێڕ=Moscow Zoo (Moscow) |ئیش=worldwalk.info |بڵاوکەرەوە=WorldWalk.info |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠١١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111007034750/http://www.worldwalk.info/en/catalog/172/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ١٩١٩ باخچەی ئاژەڵان بە نیشتمانی کرا. لە ساڵی ١٩٢٢ خاوەندارێتییەکەی گواسترایەوە بۆ حکوومەتی مۆسکۆ و لەو کاتەوە لەژێر کۆنترۆڵی مۆسکۆدا ماوەتەوە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Spitsin |یەکەم=Vladimir |سەردێڕ=Moscow Zoo, Encyclopedia of the World's Zoos, Volume 2 |ناونیشان=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0001unse_x5s0 |بڵاوکەرەوە=Fitzroy Dearborn |ساڵ=٢٠٠١|ژپنک=١-٥٧٩٥٨-١٧٤-٩|پەڕەکان=٨٣٠, ٨٣٤}}</ref> باخچەی ئاژەڵان کاتێک بۆ یەکەمجار کرایەوە ڕووبەری ١٠ ھێکتار (٢٥ دۆنم) بوو، ٢٨٦ ئاژەڵی تێدابوو. لە ساڵی ١٩٢٦ باخچەی ئاژەڵان فراوانکرا بۆ زەوییە تەنیشتەکان و ڕووبەرەکەی بۆ ١٨ ھێکتار (٤٤ دۆنم) زیادکرا. بینا ڕەسەنەکانی باخچەی ئاژەڵان لە دار بوون، بە شێوازی کۆن و ڕووسی دروستکراون و ڕەنگی داریان ئاڵۆزە. لە ساڵی ١٩٩٠ [[باخچەی ئاژەڵان]] نۆژەنکرایەوە. زیادکردنە سەرنجڕاکێشەکان بریتین لە دەروازەیەکی سەرەکی نوێ لە شێوەی قەڵایەکی گەورەی بەردین، و پردێکی پێ کە موڵکە کۆنەکانی (١٨٦٤) و نوێی (١٩٢٦)ی باخچەی ئاژەڵان بەیەکەوە دەبەستێتەوە. پێش دروستکردنی پردی پێ، باخچەی ئاژەڵان وەک دوو 'باخچەی ئاژەڵانی جیاواز' کاردەکات، چونکە شەقامی بۆلشایا گروزینسکایا موڵکەکان دابەش دەکات. جگە لەوەش جارێکی دیکە باخچەی ئاژەڵان فراوانتر کرا. پێشانگای نوێ کرایەوە کە بریتین لە ئەکواریۆمی دەریایی، باڵندەخانە، پێشانگای بوونەوەرەکانی شەو، پێشانگای شێری دەریایی و بەشێک کە ئامانج لێی منداڵان بوو. شلەمەنی و چەم بە درێژایی زیادکرا بۆ ئەوەی ھەستێکی سروشتیتر بە باخچەی ئاژەڵان بدرێت. باخچەی ئاژەڵانی [[مۆسکۆ]] زیاتر لە ٧٥٠٠ ئاژەڵی تێدایە کە نوێنەرایەتی نزیکەی ھەزار جۆر دەکەن و ڕووبەرەکەی نزیکەی ٢١٫٥ ھێکتار (٥٣ دۆنم)ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=http://www.museum.ru/M499 | سەردێڕ=Московский зоопарк}}</ref> باخچەی ئاژەڵان لێکۆڵینەوە لە ھەڵسوکەوتی ئاژەڵەکان و خۆراکدان و زاوزێکردن دەکات و جۆرە دەگمەنەکانی مەترسی لەناوچوون بەخێو دەکات. == ئەمانەش ببینە == * [[کتێبخانەی ناوەندی نەکراسۆڤ]] * [[تاوەری سوخارێڤ]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Moscow Zoo}} {{تووڵی دەروازە|ڕووسیا|گیانلەبەران}} [[پۆل:باخچەی ئاژەڵان لە ڕووسیا]] [[پۆل:بینای و پێکھاتەکان لە مۆسکۆ]] dhlm7pp1czbk4ts6v8ovhcpm4wnickj 0 236006 1591997 1497114 2026-06-19T14:23:02Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591997 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{داتابۆکس}} '''شاری جاسم''' شارێکی [[سووریا|سوریایە]] و دەکەوێتە گۆشەی باکووری ڕۆژاوای پارێزگای [[دەرعا|دارا]]، زەوییەکانی لە نێوان [[بەرزایییەکانی جۆلان|بەرزایییەکانی]] [[دەریاچەی تەبەریە|جۆلان]] و دەشتەکانی ھاوران [[کێوی ھێرمۆن|دابەشکراون]] و شوێنێکی جوگرافی گرنگ لەم ناوچەیەی [[سووریا|سوریا]] پێکدەھێنن. جاسم دەکەوێتە سەر ڕێگای کۆن لە نێوان [[دیمەشق]] و باشوور [[میسر|و میسر]]، چونکە یەکێک لە وێستگە گرنگەکانی ئەم ڕێگایە پێکدەھێنا.<ref>[https://web.archive.org/web/20191215092020/http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB12-13-2004.htm General Census of Population and Housing 2004].</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|سووریا|جوگرافیا|کەشوھەوا|مێژوو}} [[پۆل:شارەکانی سووریا]] [[پۆل:پارێزگای دەرعا]] [[پۆل:شارۆچکەکانی سووریا]] o44qt91xuiebo0tqtx0wtxggye3tn5o 14 236134 1592184 1111806 2026-06-19T21:07:45Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1592184 wikitext text/x-wiki {{پۆلی کۆمنز|Sleep disorders}} [[پۆل:خەو]] [[پۆل:پزیشکیی خەو]] [[پۆل:نەخۆشی و تێکچوونەکانی مرۆڤ]] mg5e38fxdfd8resj7ncjd9fohp8z5k4 0 236304 1591986 1502545 2026-06-19T13:03:56Z حوسێن 42516 حوسێن پەڕەی [[دۆراغ (روەک)]]ی گواستەوە بۆ [[شویت]]: ناوی باوتر 1502545 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} [[پەڕگە:Illustration Anethum graveolens0.jpg|200px|وێنۆک|دۆراغ]] {| class="infobox biota" style="text-align: right; width: 200px; font-size: 100%" ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: transparent" | شویت |- | colspan="2" style="text-align: center" | |- | colspan="2" style="text-align: center; font-size: 88%" |ناوی زانستی، ''Anethum graveolens'' |- style="text-align: center; background-color: transparent" |- ! colspan="2" style="min-width:15em; text-align: center; background-color: transparent" |پۆلینی زانستی |- |شانشین: |<span class="فرمانرو">[[گیاھ|روەکی گیا]]</span> |- |دەستە: |<span class="راستھ">[[کرفسسانان|کەرەووزان]]</span> |- |پۆل: |<span class="تیرھ">[[چتریان|چەترییەکان]]</span> |- |رەگەز: |<span class="سردھ">'''''Anethum'''''</span> |- |جۆر: |<span class="گونھ">'''''A. graveolens'''''</span> |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: transparent" |[[نام علمی|ناوی دەرمانسازی]] |- | colspan="2" style="text-align: center" |'''<span class="binomial">''Anethum graveolens''</span>'''{{ھن}}{{ھن}} |- style="text-align: center; background-color: transparent" |} '''دۆراغ ، شویت''' یان '''شبیت''' (ناوی زانستی: Anethum graveolens dhi) [[ڕوەک|ڕووەکێکی]] بۆنخۆشی یەک ساڵە یان دوو ساڵە و ھەندێک جار بەرزییەکەی دەگاتە [[مەتر|مەترێک]]. ڕەگەکەی ڕێک و قوچەکی و سپییە. زێدی ئەم ڕوەکە باشووری ڕۆژاوا وناوەڕاستی [[ئاسیا]] یە و ئەمڕۆ لە زۆربەی ناوچەکانی جیھان دەچێنرێت، لە باشووری ئەورووپا و کوردستان و ئێران و میسر و ئەمریکا و [[چین]]. بەری [[بڕگەی ناتەواو|ھێلکەیی]]، تەختە و درێژی ٤ [[میلیمەتر|ملم]] و پانی ٣ ملم. ڕەنگەکەی قاوەیی کراوەیە و ڕووی [[زەرد]] باوە و لێوارەکانی زەردی گەشاوەیە، ھاوشێوەی باڵە. == مێژوو == دەوترێت کە دۆراخ لە بنەڕەتدا لە [[میسر]] و [[ھیندستان|ھیندستانەوە]] ھاتووە، و لەوێوە بە [[ئەورووپا]] و [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] و بڵاوبووەتەوە. لە زۆربەی وڵاتانی لێواری دەریای [[دەریای ناوین|ناوەڕاستدا]] چاندنی شبیت باو و بڵأو.. لە ئەورووپا تۆوی دۆراخ لە پاییزدا پێدەگات و [[مەل|باڵندە]] و کێژوولەکان حەزیان لە بۆنی نییە بۆیە تخونی ناکەون و نایخۆن؛ بەڵام بێگومان ژەھراوی نییە. گوڵ کردن بە درێژایی ھاوین بەردەوامە، گەرچی شیلەیان کەمە. == بەکارھێنانەکانی == لە خۆراکدا وەک بەھارات و ئاڵەت بۆ خۆشکردنی چەشی و تامی خواردەومەنییەکاندا بە کارھێنراوە. لە نووسراوە کۆنەکانی فیرعەون (ئەمنحوتب)ی میسردا دۆزراوەتەوە دۆراغ لەگەڵ [[خۆراک|خۆراکدا]] وەک سەوزە بەکارھێنراوە. لە [[تەورات|تەورات دا]] ھاتووە کە ئیسرائیلییەکان ئەم ڕوەکەیان بە یەکێک لە گیا بەسوودەکان دەزانی و وەک زیرە بەکاریان دەھێنا. یۆنانییە کۆنەکانیش وەک گیادەرمانێک دەناسی کە تایبەتمەندی سەرسووڕھێنەری ھەیە. ''فیسا گۆرس'' و ''ھیپۆکرات'' پێیان وابوو ھەڵگرتنی چەند گەڵایەکی دۆراغ بە دەستی چەپ، مرۆڤ لە پەرکەم و [[پەرکەم|سەرئێشە]] دەپارێزێت. لە ڕۆمای کۆندا، ئەم ڕوەکە ھێمایەک بوو بۆ نوژەنبوونەوە و چێژوەرگرتن بووە. ھەر بۆیە زۆرانبازەکانی (gladiator) وێڵی ڕۆنەکەی بوون بۆ خۆ بەھێز کردن! لە کوردەواریدا، دۆراغ لەگەڵ دۆ و ماست تێکەڵ دەکرێت. ھەروەھا کەرەستەیەکی سەرەکیی گەڵامێو و دۆڵمەیە. برنج بە دۆراغ خۆراکێکی باوە، لەگەڵ ماست و ئارووش پێکەوە دەخورێت. '''لە ڕووی دەرمانسازییەوە''' تۆوی دۆراغ بۆ چارەسەری زۆرێک لە نەخۆشییەکانە وەک: دژە گرژبوونی ماسوولکە، [[ئێش|ئازارشکێن]]، [[بای سک|سکچوون]]، [[میز|میزگیران]]، و بۆ بەھێزکردنی [[گەدە]] و وەک دژە ھەوکردن بەکاردێت. بۆ ئەوانەی ئارەزووی خواردنیان زۆر نییە و لاوازن، دۆراغ باشترین دەرمانە چونکە ئارەزووی خواردن زیاد دەکات و گەدە بەھێز دەکات و وزە بە جەستە دەبەخشێت. تۆوەکەی بۆ ژانە گەدە و [[بێخەوی|خەوزڕان]] و غازاتی ڕیخۆڵەکان بەکاربھێنرێت. ئەو خانمانەی شیردەرن و شیریان کەمە دەبێت ڕۆژانە چەند جارێک تۆوی دۆراغ بە کوڵاوی بخۆن یان لەگەڵ خۆراکدا بیخۆن تا شیریان زیاد بکات. ھەروەھا دۆراغ بۆ ئاژەڵەکانیش بەسوودە و جاران شوان و مەڕدارەکان سوودیان لێ دەبینی. بۆ نموونە بۆ [[پەز|مەڕ]] و بزن بڕی ٦٠٠ گرام تۆوی دۆراغیان پێ بدرێت بۆ کەمکردنەوەی [[باداری (بژ و با)|ئاوسان]] و ئازاری دڵ. باشترین چارەسەرە بۆ ئەو نەخۆشانەی [[ڕشانەوە|ڕشانەوەیان]] زۆرە و ناتوانن ھیچ خواردنێک تەنانەت ئاویش لە گەدەیاندا بھێڵنەوە. ئەم جۆرە نەخۆشانە پێویستە ئاو کوڵاوی دۆراغ بە ژەمی کەم کەم بخۆنەوە. لە چین تەنانەت بۆ ئازاری پشت بەکاردێت کە بەھۆی گرژبوونی ماسولکەکانەوە دروست دەبێت. ھەروەھا بۆ [[قۆڕی|با و فتق]]یش تۆوی دۆراغ بەکاردەھێنرا. گەڵا و لقەکانی بەسوودن بۆ کەمکردنەوەی چەوری خوێن. بەڵام دەگوترێ کە زۆر خواردنی دۆراغ بۆ پیاوان باش نییە چونکە دەبێتە ھۆی کەمبوونەوەی ژمارە و قەبارەی تۆوی نێرینە. بۆ ژنانی دووگیانیش مەترسی لەبارچوونیان لەسەر ھەیە. == سوودەکانی == بێجگە لە تام و بەرامە ناوازەکەی، دۆراغ پڕە لە مادەی خۆراکیی بەسوود؛ بۆیە دەکرێتە ناو خۆراکە جۆراوجۆرەکاندا و بە کاڵیش لەگەڵ سەوزەواتی دیکە دەخورێت. دژە ئۆکسیدە و بۆ بەھێزکردنی سیستمی بەرگری لەش و ڕێگری لە شێرپەنجە. . باشە بۆ نەھێڵانی خەمۆکی و بێخەویی و ئارامبەخشە بە جەستە. پێکھاتەی ڤیتامین B6ی تێدایە کە بەسوودە بۆ چارەسەرکردنی دژخەویی. بۆ بەھێزکردنی ئێسک سەرچاوییەکی دەوڵەمەندە بۆ کالسیۆم و ئەم مادە گرنگەش ئێسک و ددان بەھێز دەکات. گەڵای شویت بۆنی دەم خۆش دەکات. ڕۆنەکەی تایبەتمەندیی دژەمیکرۆبی ھەیە و ڕێگە نادات بەکتریا زیانبەخشەکان گەشە بکەن کە ھۆکاری بۆنی ناخۆشی ناو دەمن. دەرمانە بۆ سکچوون چونکە یارمەتی کۆئەندامی ھەرس دەدات و میکرۆبەکانی ناو ڕیخەڵۆکەکان لەناو دەبات.<ref>سوودەکانی شویت، پێگەی خاک [https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=24491&type=tandrwsti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230520221557/https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=24491&type=tandrwsti|date=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٣}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Anethum graveolens}} {{تووڵی دەروازە|ھیندستان|پزیشکی|ڕوەک|خۆراک}} [[پۆل:گژوگیاکانی ئەورووپا]] [[پۆل:گژوگیاکانی ئاسیا]] [[پۆل:ڕوەکە پزیشکییەکان]] [[پۆل:ڕوەکەکان، وەسفکراوی ١٧٥٣]] [[پۆل:گژوگیاکان]] [[پۆل:بەھارات]] [[پۆل:چێشتی عێراقی]] [[پۆل:چێشتی کوردی]] [[پۆل:ڕوەکەکان، بەکارگیراو لە ئایورڤێدا]] ijtsmuiuapo7vv9np3hccvxx94rboch 0 236730 1592185 1400006 2026-06-19T21:13:41Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1592185 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Christian_Majority_Countries-ar.png|چەپ|وێنۆک|350x350پیکسڵ|نەخشەی جیھانی مەسیحییەت، نیشاندانی ئەو وڵاتانەی کە زۆرینەی مەسیحییان ھەیە (٥٠٪+)]] [[پەڕگە:Christian_distribution-ar.png|چەپ|وێنۆک|350x350پیکسڵ|ئایینی [[مەسیحییەت]] بەپێی بڵاوبوونەوەی لە وڵاتانی جیھان]] '''جیھانی مەسیحیەت''' یان '''جەستەی مەسیحییەت''' <ref name="MWChristendom" /> زاراوەیەکە بە کۆمەڵێک وڵات دەدرێت کە زۆرینەی مەسیحی و شارستانییەتی مەسیحی ھاوبەشیان ھەیە کە لە ڕووی مێژوویی و داب و نەریت و کۆمەڵایەتی و [[ڕامیاری]]یەوە بەیەکەوە گرێدراون. لە ڕووی مێژووییەوە، ئەم زاراوەیە ئاماژەیە بۆ ئەو گەلانەی کە تێدا مەسیحییەتی کاسۆلیکی ئایینی فەرمییە، یان ئەو وڵاتانەی کە سیستەمی مەسیحی کاسۆلیکییان ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: Christendom|ناونیشان=https://www.newadvent.org/cathen/03699b.htm}}</ref> ھەروەھا ئەم زاراوەیە بەپێی نەریتی مەسیحی، [[خاچ پەرست|کۆمەڵگەی مەسیحی]] یان [[کڵێسا|کڵێسای مەسیحی]] دەگرێتەوە کە بەپێی یاسای باوەڕ و فێرکارییەکانی کڵێساکەیە و خۆی بە «یەکن، کۆمەڵەن، پیرۆزن» پێناسە دەکات. مێژووی مەسیحییەت نزیکەی ١٧٠٠ ساڵ دەخایەنێت و چەندین پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی و [[ڕامیاری]] لەخۆدەگرێت، ھەروەھا پێشکەوتنەکانی [[ھونەر]]، [[تەلارسازی]]، [[وێژە]]، [[زانست]]، [[فەلسەفە]] و [[تەکنەلۆژیا]].<ref name="Crisis in Western Education">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dawson|یەکەم=Christopher|سەردێڕ=Crisis in Western Education|دوایین٢=Olsen|یەکەم٢=Glenn|ساڵ=١٩٦١|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣٢-١٦٨٣-٦|edition=reprint}}</ref> <ref name="E. McGrath">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Christianity: An Introduction|بڵاوکەرەوە=John Wiley & Sons|ساڵ=٢٠٠٦|ژپنک=١٤٠٥١٠٨٩٩١|پەڕە=٣٣٦}}</ref> <ref name="National Review Book Service">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Review of ''How the Catholic Church Built Western Civilization'' by Thomas Woods, Jr.|ناونیشان=http://www.nrbookservice.com/products/bookpage.asp?prod_cd=c6664|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئابی ٢٠٠٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060822150152/http://www.nrbookservice.com/products/BookPage.asp?prod_cd=c6664|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە دوای بڵاوبوونەوەی [[مەسیحییەت|ئایینی مەسیحییەت]] لە [[وڵاتانی شام|وڵاتانەی شامەوە]] بۆ ئەورووپا [[باکووری ئەفریقا|و باکووری ئەفریقا]] لە سەرەتای [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی|ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانیدا]]، مەسیحیەت دابەش بوو بەسەر ڕۆژھەڵاتی یۆنانی و ڕۆژاوای لاتین کە پێشتر بوونیان ھەبوو. لە ئەنجامدا جۆرە جیاوازەکانی ئایینی مەسیحییەت بە بیروباوەڕ و کردارە نەریتییەکانی خۆیانەوە سەریان ھەڵدا، کە لە دەوری [[ڕۆما]] ( مەسیحیەتی ڕۆژاوایی، کە کۆمەڵگاکەی پێی دەگوترا مەسیحیەتی ڕۆژاوایی یان لاتینی) <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=JxJQ_98I3R0C|سەردێڕ=The Jews of Medieval Western Christendom: 1000-1500|ڕێکەوت=2006|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨٠٥٢١٦١٦٦٤٥|شوێن=Cambridge|پەڕە=xi|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200902203407/https://books.google.com/books?id=JxJQ_98I3R0C|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}}</ref> [[قوستەنتینە|و قوستەنتینیە]] ( مەسیحیەتی ڕۆژھەڵاتی، کە کۆمەڵگاکەی ناوی مەسیحییەتی ڕۆژھەڵاتی بوو). لە سەدەی یازدەھەمەوە تا سێزدەھەم، مەسیحیەتی لاتینی بەرزبووەوە بۆ ڕۆڵێکی سەرەکی [[جیھانی ڕۆژاوایی|لە جیھانی ڕۆژاوادا]]. <ref>Chazan, p. 5.</ref> لە [[سەدەکانی ناوین|سەدەکانی ناوەڕاستدا،]] زاراوەی مەسیحیەت بە تایبەتی بە [[ئەورووپای ڕۆژاوا|ئەورووپای ڕۆژاوا]] پەیوەست بوو؛ تا کۆتایی [[سەدەی ١٥یەم|سەدەی پانزەھەم،]] ئەورووپا کە شارستانیەتی مەسیحی لە باوەش گرتبوو، بوون بە یەک ناوەند بۆ جیھانی مەسیحییەت. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://books.google.com/?id=aXuxw070d-wC&pg=PA25|سەردێڕ=The Art of War in World History: From Antiquity to the Nuclear Age|بڵاوکەرەوە=University of California Press|ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٠-٠٧٩٦٤-٩|پەڕە=٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200308174149/http://books.google.com/?id=aXuxw070d-wC&pg=PA25|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٠}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.reefnet.gov.sy/reef/index.php?option=com_content&view=article&id=1878&Itemid=503 |سەردێڕ=مسيحية القرون الوسطى: الغرب |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی ئایاری ٢٠١٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠١٥ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518072639/http://www.reefnet.gov.sy/reef/index.php?option=com_content&view=article&id=1878&Itemid=503 |url-status=dead }}</ref> [[پاپا|پاپایەتی کاسۆلیکی]] ڕۆڵێکی ڕامیاری بەرچاوی لە [[ئەورووپا|ئەورووپا]] و ئیمپراتۆریەتەکانیدا ھەبووە و ڕۆڵەکە لە [[سەدەکانی ناوین|سەدەکانی ناوەڕاستدا]] گەشەی کردووە، بەتایبەتی لە سەردەمی ئیمپراتۆر [[شارلمان|شارلمانگن]] و دوای ئەوەیش. ئەمەش لە تێکەڵبوونی کڵێسا لەگەڵ دەسەڵاتی پادشایەتی و ڕۆڵی ڕامیاری کاریگەردا دیار بوو. لە دەرەوەی [[ئەورووپای ڕۆژاوا|ئەورووپای ڕۆژاوا]]، کۆمەڵگەی مەسیحی ڕۆژھەڵات ھەبوون کە ئایینی مەسیحییان وەک ئایینی فەرمی خۆیان و ھۆکاری سەرەکی یەکخستنی شارستانی و داب و نەریتی وەرگرتبوو لەوانەش [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|ئیمپراتۆریەتی بیزەنتین]] و [[ئەرمەنستان]] و [[ئیتیۆپیا]]. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|مەسیحییەت|ئەورووپا|ئاسیا|ئایین|کۆمەڵگا|چاند|جوگرافیا}} [[پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان]] h93ctesv9krkrpc16j410u5he61uv02 1 236767 1592186 1323654 2026-06-19T21:13:53Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1592186 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[جیھانی مەسیحییەت]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1080515 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20060822150152/http://www.nrbookservice.com/products/BookPage.asp?prod_cd=c6664 بۆ http://www.nrbookservice.com/products/bookpage.asp?prod_cd=c6664 زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.reefnet.gov.sy/reef/index.php?option=com_content&view=article&id=1878&Itemid=503 تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٠:٠٦، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جیھانی مەسیحییەت]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1323653 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20060822150152/http://www.nrbookservice.com/products/BookPage.asp?prod_cd=c6664 بۆ http://www.nrbookservice.com/products/bookpage.asp?prod_cd=c6664 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٤:٥٨، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جیھانی مەسیحییەت]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1592185 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20150509200754/http://www.reefnet.gov.sy/reef/index.php?option=com_content&view=article&id=1878&Itemid=503 گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20150518072639/http://www.reefnet.gov.sy/reef/index.php?option=com_content&view=article&id=1878&Itemid=503 لە http://www.reefnet.gov.sy/reef/index.php?option=com_content&view=article&id=1878&Itemid=503 تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢١:١٣، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 2ob94oe6zlis7semzk5zirniojrjaxk 0 237168 1592342 1477479 2026-06-20T10:22:37Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1592342 wikitext text/x-wiki {{Infobox language|name=مایسیلی|nativename=मैथिली, 𑒧𑒻𑒟𑒱𑒪𑒲|image={{Photomontage|position=center | photo2a = Maithili word in Tirhuta script.jpg | photo1a = Maithili in Tirhuta script.svg | size = 200 | spacing = 2 | color = | border = 0 | foot_montage = }}|states=[[ھیندستان]] و [[نیپاڵ]]|nation={{IND|ھیند}}{{Efn|It is one of 22 [[Eighth Schedule to the Constitution of India|Eighth Schedule language]]s}} * [[جارخاند]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=झारखंड: रघुवर सरकार कैबिनेट से मगही, भोजपुरी, मैथिली व अंगिका को द्वितीय भाषा का दर्जा |ناونیشان=https://www.prabhatkhabar.com/news/ranchi/jharkhand-raghubar-das-cabinet-decision-maithili-bhojpuri-angika-magahi-second-language/1135878.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180321180643/https://www.prabhatkhabar.com/news/ranchi/jharkhand-raghubar-das-cabinet-decision-maithili-bhojpuri-angika-magahi-second-language/1135878.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئازاری ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠١٨}}</ref> (شوێنی تر)|region=[[مایسیلا (ناوچە)|مایسیلا]]{{efn|Eastern [[بیھار]] and northeastern [[جارخاند]] in India;<ref name="Archived copy">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی ئازاری ٢٠١٨|سەردێڕ=मैथिली लिपि को बढ़ावा देने के लिए विशेषज्ञों की जल्द ही बैठक बुला सकते हैं प्रकाश जावड़ेकर |ناونیشان=https://khabar.ndtv.com/news/india/prakash-javadekar-likely-to-call-meeting-of-experts-to-promote-maithili-script-1826774 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180321192835/https://khabar.ndtv.com/news/india/prakash-javadekar-likely-to-call-meeting-of-experts-to-promote-maithili-script-1826774 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئازاری ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠١٨|وێبگە=NDTV}}</ref><ref name="m.livehindustan.com">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی ئازاری ٢٠١٨|سەردێڕ=मैथिली को भी मिलेगा दूसरी राजभाषा का दर्जा |ناونیشان=https://www.livehindustan.com/jharkhand/story-maithili-will-get-second-state-language-status-in-jharkhand-1835624.html |ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Hindustan}}</ref> [[Province No. 2]] and [[Province No. 1]] in Nepal)}}|ethnicity=[[مایسیل]]|speakers=٣٤ ملیۆن<!--Indian census has only 14M, an obvious undercount-->|date=٢٠٠|ref=e21|map=Maithili_map.png|familycolor=ھیندو-ئەورووپی|fam2=[[Indo-Iranian languages|ھیندو-ئێرانی]]|fam3=[[Indo-Aryan languages|ھیندو-ئاری]]|fam4=[[Eastern Indic languages|ڕۆژھەڵاتی]]|fam5=[[Bihari languages|بیھاری]]|dia1=[[تێتی]]|script=[[دیڤانگەری]] و [[#Writing system|جۆری تر]]|iso2=mai|iso3=mai|agency=*[[ھیند]] ([[ئەکادیمیای شاتیا]]) ** [[بیھار]] ([[ئەکادیمیای مایسیلی]]) ** [[دەلھی]] ([[ئەکادیمیای مایسیلی - بوجپووری، دەلھی]]) * [[نیپاڵ]] ([[ئەکادیمیای نیپاڵ]])|mapcaption=ئەو ناوچانەی ھیند و نیپاڵ کە دانیشتووانەکەی بە مایسیلی قسە دەکەن.}} '''مایسیلی''' (بە {{IPAc-en|lang|ˈ|m|aɪ|t|ᵻ|l|i}}<ref>{{Cite OED|Maithili}}</ref>) زمانێکی ھیندۆ-ئارییە کە لە چەند ناوچەیەکی ھیندستان و نیپاڵ قسەی پێدەکرێت لە ناوچەی مایسیلا کە بەشێک لە ویلایەتی [[بیھار]] و جارخاند و ھەروەھا [[تێرای]] لە ڕۆژھەڵاتی نیپاڵ لەخۆدەگرێت، زمانی مایسیلی یەکێکە لە ٢٢ [[خشتەی ھەشتەمی دەستووری ھیندستان|زمانە فەرمییە ناسێنراوەکانی]] ھیندستان<ref name="mha.nic.in">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Constitutional provisions relating to Eighth Schedule|ناونیشان=http://mha.nic.in/hindi/sites/upload_files/mhahindi/files/pdf/Eighth_Schedule.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160305010536/http://mha.nic.in/hindi/sites/upload_files/mhahindi/files/pdf/Eighth_Schedule.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٨}}</ref> و دووەم [[زمانەکانی نیپاڵ|زمانی قسەکردنە لە نیپاڵ]]،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Nepal|زمان=en|ئیش=Ethnologue|ناونیشان=https://www.ethnologue.com/country/NP/languages|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref><ref name="Sah2013">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Sah, K. K.|ساڵ=٢٠١٣|سەردێڕ=Some perspectives on Maithili|journal=Nepalese Linguistics|issue=28|پەڕەکان=١٧٩–١٨٨}}</ref> جارێک لەلایەن زمانزان [[جۆرج ئەبراھام گریرسۆن|جۆرج ئەبراھام گریرسۆنەوە]] بە «شیرینترین زمان» وەسف کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Maithili gets cultural boost|زمان=en|ئیش=Hans India|ناونیشان=https://www.thehansindia.com/posts/index/Young-Hans/2018-02-05/Maithili-gets-cultural-boost/356643|ڕێکەوتی سەردان=٥ی شوباتی ٢٠١٨}}</ref> == دۆخی فەرمی == لە ساڵی ٢٠٠٣ دا زمانی مایسیلی لە خشتەی ھەشتەمی [[دەستووری ھیندستان|دەستووری ھیندستاندا]] وەک [[زمانی ھیندستان|زمانێکی دانپێدانراوی ھیندی]] جێگیرکرا، کە ڕێگەی پێدەدات لە پەروەردە، حکوومەت و چوارچێوەی فەرمی دیکەی ھیندستاندا بەکاربھێنرێت<ref name="mha.nic.in"/> زمانی مایسیلی وەک وتارێکی ھەڵبأیردراو لە تاقیکردنەوەی UPSC دا ھاتووە، لە مانگی ئازاری ٢٠١٨ دا زمانی مایسیلی دووەم پلەی زمانی فەرمی لە ویلایەتی جارخاندی [[ویلایەتەکان و دەڤەرە یەکگرتووەکانی ھیندستان|ھیندستان]] وەرگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢١ی ئازاری ٢٠١٨|سەردێڕ=झारखंड: रघुवर कैबिनेट से मगही, भोजपुरी, मैथिली व अंगिका को द्वितीय भाषा का दर्जा|زمان=hi|ئیش=Prabhat Khabar|ناونیشان=https://www.prabhatkhabar.com/state/jharkhand/ranchi/1135878|ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠٢١}}</ref> == سیستەمی نووسین == [[پەڕگە:The_consonants_of_the_Mithilakshar_script_and_the_corresponding_Devnagari.jpg|وێنۆک|بزوێنەکان لە زمانی میتیلاکشار]] لە سەدەی ١٤ەوە زمانەکە بە ڕێنووسی تیرھوتا (بە میتیلاکشارا یان مایسیلی) نووسراوە، کە پەیوەندی بە ڕێنووسی بەنگالی-ئاسامییەوە ھەیە<ref name="Pandey2009"/> لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا ئەم ڕێنووسە تا ڕادەیەکی زۆر پەیوەست بوو بە براھمانەکانی میتیلا، زۆربەی ئەوانی دیکەش کایتییان بەکاردەھێنا، و [[دیڤاناگاری|دیڤانگەری]] لەژێر کاریگەری زانایان لە [[ڤاراناسی|ڤاناراس]] بڵاوبوەوە<ref name="Brass1974">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brass|یەکەم=P. R.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=SylBHS8IJAUC&pg=PP1|سەردێڕ=Language, Religion and Politics in North India|بڵاوکەرەوە=iUniverse|ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٠-٥٩٥-٣٤٣٩٤-٥|شوێن=Lincoln|پەڕە=٦٧|ڕێکەوتی سەردان=١ی نیسانی ٢٠١٧|orig-year=1974|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180511082055/https://books.google.co.uk/books?id=SylBHS8IJAUC&lpg=PA67&pg=PP1|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئایاری ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بە درێژایی سەدەکە، دیڤانگەری گەشەی کرد لە بەکارھێناندا و لە کۆتاییدا جێگەی دووانەکەی دیکەی گرتەوە و لەو کاتەوە وەک ڕێنووسی باڵادەست بۆ زمانی مایسیلی ماوەتەوە<ref name="Yadava2013">Yadava, Y. P. (2013).</ref><ref name="Pandey2009"/><ref name="Brass1974"/> تیرھوتا ھەندێک بەکارھێنانی تایبەتی پاراستووە (لەسەر ئاماژەکان لە باکووری بیھار و ھەروەھا لە دەقە ئایینییەکان، تۆمارە نەسەبییەکان و نامەکاندا)، و لە سەدەی بیست و یەکەمدا سەرھەڵدانەوەی گرنگی بەخۆیەوە بینیوە. ڕێنووسی [[تیرھوتا (بلۆکی یونیکۆد)|تیرھوتا]] و [[کایتی (بلۆکی یونیکۆد)|کایتی]] لە ئێستادا ھەردووکیان سیستەمی لە یونیکۆدا جێگیرکراون. == نموونەی دەقێک == ئەم دەقە نموونەیییەی خوارەوە وەرگێڕانی مایسیلییە کە مادەی یەکەمی [[بانگنامەی گەردوونیی مافەکانی مرۆڤ|جاڕنامەی جیھانی مافەکانی مرۆڤە]]: '''زمانی مایسیلی بە ئەلفوبێی [[تیرھوتا]]''' '''زمانی مایسیلی بە ئەلفوبێی [[دیڤاناگاری|دیڤانگەری]]''' : {{Lang|mai|'''अनुच्छेद १:'''सभ मानव जन्मतः स्वतन्त्र अछि तथा गरिमा आ अधिकारमे समान अछि। सभकेँ अपन–अपन बुद्धि आ विवेक छैक आओर सभकेँ एक दोसरक प्रति सौहार्दपूर्ण व्यवहार करबाक चाही।}} '''زمانی مایسیلی بە زمانی بەشێوەی [[IAST]]''' : '''ئانوچێدا ئێکا:''' سەبا مانابا جانماتاھا سڤاتانترا ئاچی تاتا گاریما ئا ئەدیکارمێ سامانا ئاچی، سابکە ئاپانا-ئاپانا بوودی ئا بیبەکا چایکا ئائۆرا سابکێ ئێکا دۆساراکا پراتی سەوھەرداپورنا بیاباھارا کاراباکا چاھی. '''وەرگێڕان''' : '''مادەی یەکەم:''' ھەموو مرۆڤەکان بە ئازادی و یەکسان لە کەرامەت و مافەکاندا لەدایک دەبن، خاوەنی ویژدان و عەقڵن بۆیە پێویستە ھەمووان بە ڕۆحی برایەتی بەرامبەر یەکتر مامەڵە بکەن. == ئەمانەش ببینە == * [[ئەو زمانانەی کە پێگەی فەرمییان لە ھیندستان ھەیە|ئەو زمانانەی کە پێگەی فەرمییان ھەیە لە ھیندستان]] * [[لیستی زمانەکانی ھیندستان بەپێی کۆی قسەکەران]] == تێبینی == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://web.archive.org/web/20101230084755/http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?menu=004&LangID=199 پڕۆژەی کەرەستەی زمانی UCLA : ماتیلی] * [https://web.archive.org/web/20130320114235/http://www.ntm.org.in/languages/maithili/default_maithili.asp لاپەڕەکانی مایتیلی ئەرکی وەرگێڕانی نیشتمانی (NTM).] * [http://www.videha.co.in/ ڤیدێھا ئیست مایتلی]{{ISSN|2229-547X}} * [https://sites.google.com/a/videha.com/videha-pothi/ کتێبی مایتیلی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126202422/https://sites.google.com/a/videha.com/videha-pothi/ |date=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ }} {{تد|زمان|ھیندستان}} {{پۆلی کۆمنز|Maithili language}} [[پۆل:زمانەکانی ھیندستان]] [[پۆل:زمانەکانی نیپاڵ]] [[پۆل:زمانی بیھاری]] [[پۆل:زمانی مایسیلی]] [[پۆل:زمانە ڕەسمییەکانی ھیندستان]] [[پۆل:زمانە فەرمییەکانی ھیندستان]] pzlvngovmnyiicabyehs28wfs67x137 0 239619 1591981 1591676 2026-06-19T12:06:47Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591981 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس |وێنە=Edgein.jpg}} '''ئێدوارد «ئێد» تیۆدۆر گێین''' ({{بە ئینگلیزی|Ed Gein یان Edward Theodore Gein}}) ( ٢٧ی ئابی ١٩٠٦ <ref name="birthrecord">Vital Records, Pre-1907 Wisconsin. </ref> - تەممووزی [[١٩٨٤]]) ناسراو بە '''قەسابی پلاینفیڵد''' یان '''غولی پلاینفیڵد'''، بکوژێکی [[ئەمریکی]] بوو. تاوانەکانی کە لە دەوروبەری شارەکەی خۆی لە شاری [[پلاینفیڵد]] لە ویلایەتی [[ویسکۆنسن|ویسکۆنسێن]] ئەنجامدراوە، ناوبانگێکی بەرفراوانی بەدەستھێناوە دوای ئەوەی دەسەڵاتداران بۆیان دەرکەوتووە کە گێین تەرمەکانی لە گۆڕستانە ناوخۆییەکاندا دەرھێناوە و لە ئێسک و پێستیانەوە شتی لێ درووستکردوون. گێین دان بەوەدا دەنێت کە دوو ژنی کوشتووە: یەکەمیان لە ساڵی ١٩٥٤ و دووەمیان لە ساڵی ١٩٥٧. سەرەتا گێین بە ناشایستە بۆ دادگاییکردن دەرکەوت و لە دامەزراوەیەکی تەندرووستی دەروونیدا بەندکرا. لە ساڵی ١٩٦٨ گێین تاوانبار کرا بەڵام لە ڕووی یاساییەوە شێت بوو، و لە دامەزراوەیەکی دەروونیدا بەندکرا. بەھۆی شێرپەنجەی جگەر و لەکارکەوتنی کۆئەندامی ھەناسەدانەوە لە ٢٦ی تەممووزی ١٩٨٤ لە تەمەنی ٧٧ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. لە تەنیشت خێزانەکەی لە گۆڕستانی پلاینفیڵد نێژرا، لە گۆڕێکدا کە ئێستا نیشانەی لەسەر نییە. گێین ئیلھامبەخشی کۆمەڵێک فیلمی وەک [[سایکۆ (فیلم)|سایکۆ]] (١٩٦٠)، [[بێدەنگی بەرخەکان (فیلم)|بێدەنگی بەرخەکان]] (١٩٩١) و کۆمەڵکوژی منشاری تەکساس (چەند بەشێک) بووە. == سەرەتای ژیان == === منداڵی === ئێد گێین لە ٢٧ی ئابی ١٩٠٦ لە شاری لاکرۆس لە ویلایەتی ویسکۆنسێن لەدایکبووە، دووەم کوڕی دوو کوڕی جۆرج فیلیپ گێین (١٨٧٣–١٩٤٠) و ئۆگستا ویلھێلمین گێین (١٨٧٨–١٩٤٥) بووە. گێین برایەکی گەورەی ھەبوو بە ناوی ھێنری (١٩٠١–١٩٤٤).<ref>https://www.wisconsinhistory.org/Records/Birth/BR2625292</ref><ref>Schechter, Harold (2010). Deviant. New York City: Simon & Schuster. p. 50. ISBN 978-1-4391-0697-6.</ref><ref>Schechter 1989, p. 59.</ref><ref>Schechter 1989, p. 54.</ref> ئۆگستا ڕقی لە ھاوسەرەکەی بوو چونکە کەسێکی مەیخۆر بوو و نەیدەتوانی کارەکەی خۆی بھێڵێتەوە. جۆرج بۆ چەند ساڵێک خاوەنی فرۆشگایەکی خواردن بوو، بەڵام فرۆشتی و خێزانەکە شارەکەیان بەجێھێشت بۆ ئەوەی لە کێڵگەیەکی تایبەتدا بژین کە ١٥٥ دۆنم (٦٣ ھێکتار) بوو لە شارۆچکەی پلاینفیڵد لە ناوچەی واسارا لە ویلایەتی ویسکۆنسێن، کە بووە شوێنی نیشتەجێبوونی ھەمیشەیی خێزانی گێین. ئۆگستا سوودی لە تەنیایی کێڵگەکە وەرگرت بۆ درووخستنەوەی ئەو کەسانەی کە دەیانتوانی کاریگەرییان لەسەر کوڕەکانی ھەبێت. گێین تەنیا بۆ ئەوەی بچێتە خوێندنگە کێڵگەکەی بەجێھێشت. لە دەرەوەی خوێندگەکە زۆربەی کاتەکانی بە کاری ماڵەوە لە کێڵگەکەدا بەسەر دەبرد. ئۆگستا بە قووڵی کەسێکی ئایینی بوو، و لۆتەری (ڕێبازێکی مەسیحییە کە ناوی مارتن لووسەر دامەزرێنەری ڕێبازی پڕۆستانت لێ نراوە) بوو. ئەو بانگەشەی بۆ منداڵەکانی دەکرد سەبارەت بە مەترسییەکانی [[بێ ڕەوشتی]] زگماکی لە جیھاندا و خراپی ئاڵوودەبوون بە مەی و باوەڕی وا بوو کە ھەموو ئافرەتەکان (جگە لە خۆی) لەشفرۆشن و ئامرازێکن کە شەیتان بۆ پیسکردنی زەوی بەکاریدەھێنێت. ھەموو نیوەڕۆیەک کاتێکی بۆ خوێندنەوەی پەرتووکی پیرۆز تەرخان دەکرد، بەزۆری ئەو بڕگانەی ھەڵدەبژارد کە پەیوەندییان بە مردن و کوشتن و سزای خوداییەوە ھەیە. ئێد گێین شەرمن بوو، و لەلایەن ھاوپۆل و مامۆستاکانییەوە لەبیریان بوو کە ڕەفتاری سەیر و سەمەرەی ھەبوو، وەک پێکەنینێکی بەڕواڵەت ھەڕەمەکی، وەک ئەوەی بە وتە گاڵتەجاڕیەکانی خۆیەوە پێبکەنێت. و ئەوەی دۆخەکە خراپتر کرد دایکی ھەرکاتێک بیزانیبا کە ئێد ھەوڵی ھاوڕێیەتی دەدا، ئەوا سزای دەدا سەرەڕای لاوازی گەشەسەندنی کۆمەڵایەتی خۆی، بەڵام لە خوێندنگە بە تایبەتی لە خوێندنەوەدا ئاستێکی باشی بەدەستھێنا.<ref>Williams, Anne; Head, Vivian; Williams, Amy (2007). Fiendish Killers: Perpetrators Of The Worst Possible Evil. London: Futura Publishing. ISBN 978-0708807255.</ref><ref>Alex Flaster (producer) (2004). Biography: Ed Gein. Los Angeles, California: A&E Television Networks.</ref> === مردنەکان لە خێزانەکەدا === لە ١ی نیسانی ساڵی ١٩٤٠ باوکی بەھۆی سستبوونی دڵەوە بەھۆی مەیخواردنەوە گیانی لەدەستدا و تەمەنی ٦٦ ساڵ بوو. ھێنری و ئێد دەستیان کرد بە وەرگرتنی کار لە دەوروبەری شارەکەدا بۆ دابینکردنی بژێوی ژیانیان. ھەردووکیان بە گشتی لەلایەن دانیشتوانەوە بە جێی متمانە و ڕاستگۆ دادەنران. لە کاتێکدا ھەردووکیان وەک کارمەندی چاککردنەوە کاریان دەکرد، ئێد زۆرجار چاودێری منداڵەکانی دەکرد بۆ دراوسێکان. چێژی لە پیشەکە دەبینی، و پێدەچوو ئاسانتر پەیوەندی لەگەڵ منداڵانەوە ھەبێت زیاتر گەورەکان. ھێنری برای دەستی کرد بە پەیوەندی خۆشەویستی لەگەڵ بێوەژنێکی تەنیا کە دایکی دوو منداڵ بوو و نەخشەی دانا لەگەڵیدا بژی؛ ھێنری نیگەران بوو لە وابەستەیی براکەی بە دایکییەوە و زۆرجار باسی ئێدی دەکرد بۆ دایکی بەڵام دایکی بە وتەی تووند وەڵامی دەدایەوە. لە ١٦ی ئایاری ١٩٤٤دا ھێنری و ئێد خەریکی سووتاندنی ھەندێک شت بوون لەسەر موڵکەکە. ئاگرەکە لە دەست دەرچوو و سەرنجی بەڕێوەبەرایەتی ئاگرکوژێنەوەی ناوچەکەی بۆ خۆی ڕاکێشا. تا کۆتایی ڕۆژەکە، دوای کوژانەوەی ئاگرەکە و نەمانی ئاگرکوژێنەوەکان، ئێد ھەواڵی ونبوونی براکەی دا. بە بەکارھێنانی فانۆس و چرای دەستی، کۆمەڵەی گەڕان بەدوای ھێنریدا گەڕا و تەرمەکەی دۆزرایەوە کە لەسەر زەوی بوو. دیارە ماوەیەکی زۆر لەمەوبەر کۆچی دوایی کردبوو، و پێدەچوو ھۆکاری مردنەکەی لەکارکەوتنی دڵی بووبێت بەو پێیەی نە سووتاوە و نە بریندار نەبووە. سەبارەت بە گێین، ھارۆڵد شێختەر ڕاپۆرتی دا کە ھێنری لێدان لە سەری ھەبووە. پۆلیس ڕەتیکردەوە ھێنری بە کوژراو ھەژمار بکات و دواتر پزیشکی دادوەری پارێزگاکە بە فەرمی خنکانی وەک ھۆکاری مردنەکەی خستەڕوو. دەسەڵاتداران بەڵگەنامەی مردنەکەیان پەسەند کرد، بەڵام ھیچ لێکۆڵینەوەیەکی فەرمی ئەنجام نەدرا و ھیچ پشکنینی جەستەی بۆ نەکرا. ھەندێک گومانیان دەکرد کە ئێد گێین براکەی کوشتبێت. لە کاتی لێکۆڵینەوەکانیدا، لێکۆڵەر جۆ ویلیمۆڤسکی پرسیاری سەبارەت بە مردنی ھێنری کرد. جۆرج ئارێنت کە لێکۆڵینەوەی لە کەیسی گێین کردووە، نووسیوویەتی کە بە گەڕانەوە بۆ دواوە «ئەگەری ھەیە» کە مردنی ھێنری ھاوشێوەی مردنی قابیل و ھابیل بێت. گێین و دایکی ئێستا بە تەنیان. ئۆگستا دوای ماوەیەکی کەم لە مردنی ھێنری تووشی جەڵتەی مێشک بوو و ئیفلیج بوو و ئێد خۆی تەرخان کرد بۆ چاودێریکردنی. دواتر گێین لە ساڵی ١٩٤٥دا باسی لەوە کرد کە ئەو و دایکی سەردانی پیاوێکیان کرد بە ناوی سمێس کە لە نزیکیانەوە دەژیا، بۆ کڕینی کا. بەپێی وتەی گێین، دایکی گەواھیداری ئەوە بووە کە سمێس لە سەگێکی دا. ئافرەتی ماڵی سمێس ڕایکردە دەرەوە و ھاوارێکی لێکرد کە بوەستێت بەڵام سمێس لە سەگەکەی دا تا کوشتی. دایکی گێین زۆر دڵتەنگ بوو بەم دیمەنە. بەڵام پێدەچێت ئەوەی بێزاری دەکرد، دڕندەیی بەرامبەر سەگەکە نەبوو بەڵکو بوونی ژنەکە بوو. ئۆگستا بە ئێدی وتووە کە ئەو ژنە ھاوسەرگیری لەگەڵ سمێس نەکردووە، بۆیە لەوێ ھیچ کارێکی نییە. «ئەو ژنە لەشفڕۆش بوو بۆ سمێس». ئۆگستا پەیوەندی بە ئافرەتەکە کرد تا بە تووڕەییەوە سەرزەنشتی بکات، ھەر زوو دوای ئەوە جەڵتەی مێشکی دووەمی لێکەوتەوە و تەندروستی بە خێرایی تێکچوو. لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٩٤٥ لە تەمەنی ٦٧ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. بە وتەی نووسەر ھارۆڵد شێختەر، «گێین تاکە ھاوڕێ و خۆشەویستی ڕاستەقینەی خۆی لەدەستدا، و بە تەواوی تەنیا بوو لەم جیھانەدا».<ref>Harold Schechter (2010). Deviant. Simon & Schuster. ل. 50. ISBN:978-1-4391-0697-6.</ref><ref>Schechter 1989، لاپەڕە 59.</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170304040855/http://www.historicmapworks.com/Map/US/58945/Plainfield+Township/Waushara+County+1924/Wisconsin/</ref><ref>Flaster, Alex. (producer) Biography: Ed Gain. 2004. Biography. Los Angeles, California: A&E Television Networks.</ref> == کارکردن == گێین کێڵگەکەی پاراست و لە چەند کارێک پارەی دەستکەوت. وازی لەو ژوورانە ھێنا کە دایکی بەکاریان دەھێنا لەوانەش نھۆمی سەرەوە و خوارەوە و ژووری میوان بەبێ دەست لێدان؛ لە کاتێکدا کە شوێنەکانی تری ماڵەکە تا دێت پیستر دەبوون، ژوورەکانی دایکی زۆر بە پاکی مانەوە. پاشان گێین لە ژوورێکی بچووکی تەنیشت چێشتخانەکەدا ژیا. لەم کاتەدا ئارەزووی لە خوێندنەوەی گۆڤارە ھەستبزوێن و سەرکێشییەکان بوو، بەتایبەتی ئەوانەی چیرۆکی مرۆڤخۆرەکان یان کارە دڕندەییەکانی نازییەکانیان تێدایە. گێین جووتیارێکی لێھاتوو بوو و لە ساڵی ١٩٥١ەوە یارمەتی کشتوکاڵی فیدراڵی وەرگرت، زەوییەکی ٨٠ دۆنم (٣٢ ھێکتار)ی فرۆشت کە ھی ھێنری برای بوو.<ref>The Psycho Records, p.2, by Laurence A. Rickels, 2016</ref><ref>https://books.google.com/books?id=6m2pCQAAQBAJ&q=80+acre</ref> == تاوانەکان == بەیانی ١٦ی تشرینی دووەمی ١٩٥٧، بێرنیس وۆردن خاوەنی فرۆشگای ڕەقەکاڵای پلاینفیڵد دیارنەما. گەواھیدەرێک ڕای گەیاندووە کە بارھەڵگرێکی سەر بە فرۆشگاکە لە دەوروبەری کاتژمێر ٩:٣٠ خولەکی بەیانی لە پشتەوەی بیناکە دەرچووە. فرۆشگاکە بە درێژایی ڕۆژ داخراو بوو؛ بەشێک لە دانیشتووانی ناوچەکە پێیان وایە کە ئەمەش بەھۆی وەرزی ڕاوکردنی ئاسکەوە بووە. کوڕەکەی بێرنیس و جێگری بەڕێوەبەری پۆلیسی ناوچەکە نزیکەی کاتژمێر ٥:٠٠ی پاشنیوەڕۆ چوونە ناو فرۆشگاکە. ئامێری تۆمارکردنی فرۆشگاکە بە کراوەیی و ھەندێک پەڵەی خوێن لەسەر زەویەکە دۆزرایەوە.<ref>"Widow, 58, Found Slain in Wisconsin". Star Tribune. November 17, 1957. p. 1. Archived from the original on March 3, 2017. Retrieved March 3, 2017 – via Newspapers.com.</ref> کوڕەکەی بە لێکۆڵەرانی وتووە کە گێین ئێوارەی پێش دیارنەمانی دایکی لە فرۆشگاکە بووە، و ڕای گەیاندووە کە بەیانییەکەی دەگەڕێتەوە بۆ کڕینی ھەندێک پێویستی دیکە.<ref>https://newspaperarchive.com/stevens-point-daily-journal-nov-18-1957-p-1/</ref><ref>"Gein Admits Killing Woman, Kileen Reveals". The Oshkosh Northwestern. November 18, 1957. p. 1. Archived from the original on March 4, 2017. Retrieved March 3, 2017 – via Newspapers.com.</ref> ئێوارەی ھەمان ڕۆژ پۆلیس گێینیان دەستگیرکرد و چوونە کێڵگەکەی بۆ گەڕان و پشکنین. لە یەکێک لە ژوورەکاندا تەرمی پارچە پارچەکراوی وۆردن دەدۆزنەوە، کە سەرووخوار کراوە بە قاچەکانییەوە ھەڵواسراوە و پەت لە مەچەکیدایە. بە تفەنگێکی عەیار ٢٢ تەقەی لێکراوە و دوای مردنی تەرمەکەی شێوێندراوە.<ref>https://archive.org/details/obsession00john</ref><ref>Stone, Michael H.; Brucato, Gary (2019). The New Evil: Understanding the Emergence of Modern Violent Crime. Amherst, New York: Prometheus Books. p. 8. ISBN 978-1633885325.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.crimerack.com/2012/04/ed-gein-case-file/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئابی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130819045025/http://www.crimerack.com/2012/04/ed-gein-case-file/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == چارەنووسی موڵک و ماڵی گێین == خانوو و موڵکەکەی ئێد گێین کە ڕووبەری ١٩٥ دۆنم (٧٩ ھێکتار) بوو، بەھای ٤٧٠٠ دۆلار بووە (یەکسانە بە ٤٢ ھەزار دۆلار لە ھەژمارەکانی ساڵی ٢٠١٩). بڕیار بوو لە ٣٠ی ئازاری ١٩٥٨ موڵکەکەی بخرێتە مەزادەوە، لەکاتێکدا دەنگۆی ئەوە بڵاوبووەوە کە خانووەکە و ئەو زەوییەی کە لەسەری وەستاوە ڕەنگە ببێتە شوێنێکی سەرنجڕاکێشی گەشتیاری. بەیانی زووی ٢٠ی ئازار، موڵکەکەی گێین لەلایەن دانیشتووانی ناوچەکەوە ئاگری تێبەردرا. ئۆتۆمبێلەکەی گێین لە ساڵی ١٩٤٩ کە تەرمی قوربانییەکانی پێ دەردەھێنا، لە مەزادێکی ئاشکرادا بە ٧٦٠ دۆلار فرۆشرا (کە یەکسانە بە ٦٧٠٠ دۆلار لە ھەژمارەکانی ساڵی ٢٠١٩دا). == مردن == گێین لە پەیمانگای تەندروستی دەروونی مێندۆتا لە ٢٦ی تەمموزی ١٩٨٤ لە تەمەنی ٧٧ ساڵیدا بەھۆی شێرپەنجەی سییەکانەوە کۆچی دوایی کرد. بەدرێژایی ساڵان، ئەوانەی بەدوای شتەکانی ئێددا دەگەڕان گۆڕەکەیان لە گۆڕستانی پلاینفیڵد ھەڵکەندەوە، تاوەکو کێلی گۆڕەکە خۆی لە ساڵی ٢٠٠٠ دزرا، لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٠١ لە نزیک سیاتڵ دۆزرایەوە و لە بەشی شەریف لە ویلایەتی واشارا ھەڵگیرا. خودی گۆڕەکە ھێشتا نیشانەی لەسەر نییە، بەڵام نەزانراو نییە؛ گێین لە نێوان دایک و باوکی و براکەی لە گۆڕستاندا بە خاک دەسپێردرێت.<ref>Bie, Michael (2007). It Happened in Wisconsin. Guilford, Connecticut: TwoDot. p. 97. ISBN 978-0-7627-4153-3. OCLC 76820808.</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{پۆلی کۆمنز|Ed Gein}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٦]] [[پۆل:مردووانی ١٩٨٤]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی]] f257x3gm3yci20iwp4g8gkctfrc97ba 4 241625 1592175 1591766 2026-06-19T21:00:38Z AramBot 39807 بۆت: نوێکردنەوە 1592175 wikitext text/x-wiki {{ئەمانەش ببینە|ویکیپیدیا:ڕاپۆرتی بنکەدراوە/پێڕستی بۆتە ناچالاکەکان}} {{چینی ناوەند}} پێرستی [[وپ:بۆت|بۆت]]ە چالاکەکانی ویکیپیدیا{{ھن}} بۆتی چالاک بە بۆتێک دەڵێن کە لە ٣٠ ڕۆژی ڕابردوو لانی کەم [[تایبەت:بەشدارییەکان|بەشدارییەکی]] ھەبووە.{{ھن}} لە ئێستادا ئەم ئامارە ڕۆژانە نوێ دەکرێتەوە.{{ھن}} '''دوایین نوێکردنەوە لەلایەن [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]]'''؛ لە ''٢١:٠٠، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)'' {{کۆتایی}} {| class="wikitable sortable" style="margin: auto;" |+ بۆتە چالاکەکان |- ! # !! بەکارھێنەر !! دوایین دەستکاری !! ژمارەی دەستکارییەکان !! مافەکان !! ڕێکەوتی خۆتۆمارکردن |- | ١ || [[بەکارھێنەر:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/InternetArchiveBot|١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٨٧٥٨٣ || bot || ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٧ |- | ٢ || [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/AramBot|١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٣٥٧٧٤٢ || bot,botadmin || ٤ی نیسانی ٢٠٢٠ |- | ٣ || [[بەکارھێنەر:Dexbot|Dexbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Dexbot|١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٨٤٢٩ || bot || ٢ی ئایاری ٢٠١٢ |- | ٤ || [[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/MediaWiki message delivery|١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٣٥٠٤ || bot || ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |- | ٥ || [[بەکارھێنەر:HivjaBot|HivjaBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/HivjaBot|١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٨ || bot || ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ |- | ٦ || [[بەکارھێنەر:Xqbot|Xqbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Xqbot|٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦]] || ٢١٢١٨ || bot || ٣١ی ئابی ٢٠٠٩ |- | ٧ || [[بەکارھێنەر:HaryaddBot|HaryaddBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/HaryaddBot|٢٦ی ئایاری ٢٠٢٦]] || ٦ || bot || ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ |} [[پۆل:ڕاپۆرتی بنکەدراوەی ویکیپیدیا]] fwfzlwegqtzljrgrkvqwp5u571m1y39 0 243947 1592265 1400273 2026-06-20T00:20:35Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1592265 wikitext text/x-wiki {{infobox war faction | name = حەماسی عێراق | native_name = {{lang|ar|حماس العراق}} | native_name_lang = | war = [[یاخیبوونی عێراق (٢٠٠٣–٢٠١١)|یاخیبوونی عێراق]] | image = | caption = | active = ١٨ی ئازاری ٢٠٠٧ – ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١ | ideology = [[ئیسلامەتی]]ی [[سوننە]]{{ھن}}[[ناسیۆنالیزمی عێراقی]] | religion = [[سوننە|ئیسلامی سوننە]] | leaders = | clans = | headquarters = | area = [[عێراق|ناوەندی عێراق]] | size = | partof = [[ئەنجومەنی سیاسی خۆڕاگری عێراق]]{{ھن}}[[ئیخوان موسلمین لە عێراق]] {{small|(بەپێی ویکیپیدیای عەرەبی)}} | predecessor = [[لیوای شۆڕشی ١٩٢٠]] | successor = | allies =<!-- Deleted image removed: [[پەڕگە:IAILogo.png|25px]] -->[[سوپای ئیسلامیی لە عێراق]]{{ھن}}{{USA}} (بە ئیدیعای [[عەسائیبی ئەھلی حەق]])<ref>[https://www.rudaw.net/arabic/middleeast/iraq/14092015 Rudaw News] {{better source needed|date=January 2023}}</ref> | opponents = [[پەڕگە:Flag of Iraq.svg|border|25px]] [[ھێزە چەکدارەکانی عێراق]]{{ھن}}{{USA}} (گاجار){{ھن}}[[File:Flag of al-Qaeda in Iraq.svg|22px]] [[ئەلقاعیدە لە عێراق]]{{ھن}} [[پەڕگە:Islamic State flag.svg|22px]] [[دەوڵەتی ئیسلامیی عێراق]] | battles = | url = | designated_as_terror_group_by = {{flagu|Iraq}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = http://burathanews.com/arabic/news/144618|سەردێڕ = نص الاعترافات الخطيرة لأعضاء الشبکة الارهابية والتي تدين الھاشمي و العيساوي|ڕێکەوت = ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان = ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|archive-url = https://web.archive.org/web/20250123100833/http://burathanews.com/arabic/news/144618|url-status = dead}}</ref> }} '''بزووتنەوەی خۆڕاگری ئیسلامیی لە عێراق''' یان بەکورتی '''حەماسی عێراق''' (بە [[عەرەبی]]: حرکة المقاومة الإسلامیة فی العراق-حماس العراق) گرووپێکی میلیشیای [[سوننە]]یە کە بنکەکەی لە [[عێراق]]ە، و لە ١٨ی ئازاری ٢٠٠٧ لە [[لیوای شۆڕشی ١٩٢٠]] جیابوونەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://memri.org/bin/articles.cgi?Page=archives&Area=sd&ID=SP155907|سەردێڕ=Iraqi Jihad Group Establishes New Political Framework called 'Hamas-Iraq'|بڵاوکەرەوە=Middle East Media Research Institute|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤}}</ref> گرووپەکە بانگەشەی ئەوە دەکات کە ڤیدیۆی ھێرشەکەی بۆ سەر سەربازانی [[ئەمریکا]] بڵاوکردووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://siteinstitute.org/bin/articles.cgi?ID=publications271907&Category=publications&Subcategory=0 |سەردێڕ=Twentieth Revolution Brigades and Hamas of Iraq Individually Claim Downing American Helicopters in Baghdad, Video of Bombing Troop Transporter |ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=SITE Institute |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070928061304/http://siteinstitute.org/bin/articles.cgi?ID=publications271907&Category=publications&Subcategory=0 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٧ |ڕێکەوتی سەردان= ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> لیوای شۆڕشی ١٩٢٠ پێداگری لەسەر ئەوە دەکات کە حەماسی عێراق لە ھاوکاریکردن لەگەڵ سەربازانی ئەمریکا لە ئۆپەراسیۆنەکانی [[پارێزگای دیالە|دیالە]] دژی [[ئەلقاعیدە لە عێراق|قاعیدە لە عێراق]] دەستی ھەبووە.<ref name="UrukNet">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://uruknet.info/?p=m35715&s1=h1|سەردێڕ=Iraqi Resistance Report for events of Sunday, 26 August 2007|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤}}</ref><ref name="BrigadeMemo">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.islammemo.cc/article1.aspx?id=49719|سەردێڕ=1920 Revolution Brigade memo denying involvement in Diyala Operations|ڕێکەوت=٢٦ی ئابی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070828232342/http://www.islammemo.cc/article1.aspx?id=49719|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[نووری مالیکی]] سەرۆک وەزیرانی پێشووی عێراق سەبارەت بە ئەوە ھۆشداری دابوو کە دەترسێت ''[[کوڕانی عێراق|ھاووڵاتییە ناوخۆیییە نیگەرانەکان]]'' کە لەلایەن ئەمریکاوە چەکدار کراون، خەریکی پێکھێنانی ئۆپۆزسیۆنێکی چەکداری سوننە بن، ھەروەھا ئاماژەی بەوە کردووە کە پێویستە ئەو جۆرە گرووپانە لەژێر فەرماندەییی سوپا یان پۆلیسی عێراقدا بن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://afp.google.com/article/ALeqM5iMzKGlyT_ahqRjtyXrAUrKIQLncA |سەردێڕ=US buys 'concerned citizens' in Iraq, but at what price? |ڕێکەوت=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=AFP |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080907015324/http://afp.google.com/article/ALeqM5iMzKGlyT_ahqRjtyXrAUrKIQLncA |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان= ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧، گرووپە میلیشیایییەکە تێکەڵی ئەنجومەنێکی سیاسی بوو کە مل بە یاخیبوونی چەکداری لە دژی ھێزەکانی ئەمریکا دانا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://news.yahoo.com/s/ap/20071011/ap_on_re_mi_ea/iraq_insurgents|سەردێڕ=Iraq insurgent groups form one council|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|دەیەی ٢٠٠٠|ئیسلام|شەڕ}} [[پۆل:گرووپە چەکدارە عەرەبییەکان]] [[پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ٢٠٠٧]] [[پۆل:یاخیبوونی عێراق (٢٠٠٣-٢٠١١)]] [[پۆل:ڕێکخراوە ئیسلامییەکان کە بنکەکانیان لە عێراقدایە]] [[پۆل:گرووپە یاخیبووە ئیسلامییەکان]] [[پۆل:تیرۆریزم لە عێراق]] [[پۆل:ئیخوان موسلمین]] [[پۆل:گرووپە سەربزێوەکان لە عێراق]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٠٧ لە عێراق]] [[پۆل:ڕێکخراوانە بە تیرۆریست دەستنیشانکراوەکان لەلایەن عێراق]] [[پۆل:ڕێکخراوانە بە تیرۆریست دەستنیشانکراوەکان کە بنکەکانیان لە عێراقدایە]] oqgrr02z8sm7t91c0pf1xwl2n27wggm 1 243975 1592266 1287616 2026-06-20T00:20:46Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1592266 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[حەماسی عێراق]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1130742 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20070828232342/http://www.islammemo.cc/article1.aspx?id=49719 بۆ http://www.islammemo.cc/article1.aspx?id=49719 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20070609092458/http://afp.google.com/article/ALeqM5iMzKGlyT_ahqRjtyXrAUrKIQLncA بۆ http://afp.google.com/article/ALeqM5iMzKGlyT_ahqRjtyXrAUrKIQLncA زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٣:١١، ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[حەماسی عێراق]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1287615 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20070928061304/http://siteinstitute.org/bin/articles.cgi?ID=publications271907&Category=publications&Subcategory=0 بۆ http://siteinstitute.org/bin/articles.cgi?ID=publications271907&Category=publications&Subcategory=0 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٤:٠٤، ٢١ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[حەماسی عێراق]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1592265 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20250123100833/http://burathanews.com/arabic/news/144618 بۆ http://burathanews.com/arabic/news/144618 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٠:٢٠، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) aowgpm04kj4lcxtahuq7w35ozrzsc1t 0 244266 1592204 1590005 2026-06-19T21:48:49Z MFTG 21816 /* لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا */ 1592204 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی سەرگەڕان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة سرکران}}{{ھن}}{{lang-en| Sargaran subdistrict}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Sargaran subdistrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای دووبز.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی سەرگەڕان لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی سەرگەڕان لە [[قەزای دووبز]]دا(پەمەیی) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.70603| 43.89601}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی سەرگەڕان''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.70603| 43.89601 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای دووبز]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[سەرگەڕان]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٤٩</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٧٩]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = غەزوان داودی | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٦٦٧ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٦٧ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٧٥٠ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٨٧ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٢،١٨٣ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٣٣٫٢٥ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی سەرگەڕان''' یەکێکە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[سەرگەڕان]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناوی ناحیەی سەرگەڕان پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە جۆگرافیای ناوچەکەوە ھەیە. لە ڕووی زمانەوانی و مێژووییەوە، بۆچوونی سەرەکی لەسەر ناوی ئەم ناحیەیە بەم شێوەیەیە: * وشەکە لە دوو بەش پێکھاتووە: (سەر + گەڕان). ** سەر: وەک ئاماژەیەک بۆ شوێنێکی بەرز یان سەرەوەی ناوچەیەک بەکاردێت. ** گەڕان: لە زمانی کوردیدا (بەتایبەت لە زاراوەی ناوچەکە) بە واتای "[[گرد]] یان تەپۆڵکە" دێت، یان ئاماژەیە بۆ ئەو شوێنانەی کە زەوی و زارەکەی شێوەی لۆچ و چرچی و تەپۆڵکەیی ھەیە. ** بۆیە واتای گشتی ناوەکە دەبێتە "سەری گردەکان" یان "سەرووی تەپۆڵکەکان"، ئەمەش تەواو لەگەڵ سروشتی جوگرافیای ناحیەی سەرگەڕاندا دەگونجێت کە ناوچەیەکی گردۆڵکەیی و بەرز و نزمە و دەکەوێتە بناری [[قەرەچوغ|چیای قەرەچووغ]]. == جوگرافیا == ناحیەی سەرگەڕان ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە]] و [[ناحیەی کەندێناوە]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی پردێ]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی قەراج]] و [[ناحیەی زاب]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069462#map=11/35.6966/43.9295</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٦٦٧کم٢)یە لە (٦٫٤٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٣٧٫٨٪) [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (یەکەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٢٢،١٨٣)کەسە. لە (١٫٢٨٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (١٨٫١٧٪)ی دانیشتوانی [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (سێیەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. * لە ناو ئەم ناحیەیەدا کەمێک دانیشتوانی [[عەرەب]]ی لێیە بەڵام ئەمانە لە پڕۆسەی [[عەرەباندن]]دا هاتوون و هێشتا نەگەڕاونەتەوە شوێنەکانی خۆیان. == مێژوو == === سەردەمی کۆماری (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١٧٨٠٣) لە ساڵی ١٩٧٨دا، (٤٠) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی ناحیەی ئەلقودس، ناوەندەکەی گوندی [[سەرگەڕان]] و لە [[قەزای دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12482.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٢) لە ٦-٥-١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی شوان]] بە [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]یەوە بەسترا و (٣)کەرتی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]ش بە [[ناحیەی شوان]]ەوە بەسترا. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.]] ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢١) لە ١١-٦-١٩٨٧دا، ناحیەکانی([[ناحیەی لەیلان|قەرەحەسەن]]، [[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی یایچی|یایچی]]، [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ئەلڕەبیع]] و ئەلقودس)ی سەر بە پارێزگای کەرکووک ھەڵوەشێنران. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> === لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا === بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٦دا، دابڕانی (٣٨) کەرت لە [[پارێزگای ھەولێر]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] لە [[پارێزگای کەرکووک]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html</ref> === لە دوای ساڵی (٢٠٠٣)ەوە === * دوای [[شەڕی عێراق|پڕۆسەی ئازادی عێراق]] گوندەکان و ناحیەکانی ئەم قەزایە کە لە [[شاڵاوی ئەنفال]] دا وێران کرابوون، سەر لە نوێ ئاوادان کرانەوە و ناوی خۆجێییان لێنرانەوە، لەبەرئەوەی زۆرینەی ناوەکان کوردی بوون پێشتر گۆڕدرابوون ناوە کوردییەکانیان بۆ گەڕێندرایەوە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> == کارگێڕی == ناحیەی سەرگەڕان لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووە لە (٤٨) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[سەرگەڕان]](ناوەند) * [[بیرمھێدی]] * [[پڕکانی]] * [[پەلکانە]] * [[تەل ھەڵاڵە]] * [[جاستان]] * [[چاربەردان]] * [[چەرت]] * [[حەسارۆک]] * [[خازر، سەرگەڕان]] * [[خربە]] * [[خەرابە، سەرگەڕان]] * [[خەسرەو بوڵاق]] * [[خۆشاو، سەرگەڕان]] * [[داود گورگە]] * [[درکەی گچکە]] * [[درکەی گەورە]] * [[دەربەندی گۆمی]] * [[دەرماناو، سەرگەڕان]] * [[دوانزە ھەوار]] * [[ساردک]] * [[سڵێمان بەخشیانی گچکە]] * [[سڵێمان بەخشیانی گەورە]] * [[سەباح خدر]] * [[سەربەشاخ]] * [[سەرتوو]] * [[سێ قوچان]] * [[سێ بیران]] * [[شەعل]] * [[شەناغە]] * [[شێخ فسقە]] * [[عەوڵافات]] * [[عومەر ئەفەندی]] * [[قەبر عەلی]] * [[قەپڵان]] * [[قەرەبۆتک]] * [[قەڵاتە سۆرانی بامەند]] * [[قووچ]] * [[کەنداڵ]] * [[کەندی بەکر]] * [[گابەرەکە]] * [[گردڕەوە]] * [[گڕاو]] * [[گەزوەشان]] * [[گێسمە]] * [[لھێبان]] * [[مەڵحە والی]] * [[ھەمزە ئاغا]] * [[ھەمین مردی]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای دووبز]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[سەرگەڕان]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{گوندەکانی قەزای دووبز}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] sy2dj57pkbewhm6r9zkmip1wqpx65or 1592205 1592204 2026-06-19T21:50:14Z MFTG 21816 /* لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا */ 1592205 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی سەرگەڕان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة سرکران}}{{ھن}}{{lang-en| Sargaran subdistrict}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Sargaran subdistrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای دووبز.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی سەرگەڕان لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی سەرگەڕان لە [[قەزای دووبز]]دا(پەمەیی) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.70603| 43.89601}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی سەرگەڕان''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.70603| 43.89601 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای دووبز]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[سەرگەڕان]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٤٩</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٧٩]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = غەزوان داودی | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٦٦٧ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٦٧ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٧٥٠ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٨٧ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٢،١٨٣ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٣٣٫٢٥ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی سەرگەڕان''' یەکێکە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[سەرگەڕان]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناوی ناحیەی سەرگەڕان پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە جۆگرافیای ناوچەکەوە ھەیە. لە ڕووی زمانەوانی و مێژووییەوە، بۆچوونی سەرەکی لەسەر ناوی ئەم ناحیەیە بەم شێوەیەیە: * وشەکە لە دوو بەش پێکھاتووە: (سەر + گەڕان). ** سەر: وەک ئاماژەیەک بۆ شوێنێکی بەرز یان سەرەوەی ناوچەیەک بەکاردێت. ** گەڕان: لە زمانی کوردیدا (بەتایبەت لە زاراوەی ناوچەکە) بە واتای "[[گرد]] یان تەپۆڵکە" دێت، یان ئاماژەیە بۆ ئەو شوێنانەی کە زەوی و زارەکەی شێوەی لۆچ و چرچی و تەپۆڵکەیی ھەیە. ** بۆیە واتای گشتی ناوەکە دەبێتە "سەری گردەکان" یان "سەرووی تەپۆڵکەکان"، ئەمەش تەواو لەگەڵ سروشتی جوگرافیای ناحیەی سەرگەڕاندا دەگونجێت کە ناوچەیەکی گردۆڵکەیی و بەرز و نزمە و دەکەوێتە بناری [[قەرەچوغ|چیای قەرەچووغ]]. == جوگرافیا == ناحیەی سەرگەڕان ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە]] و [[ناحیەی کەندێناوە]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی پردێ]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی قەراج]] و [[ناحیەی زاب]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069462#map=11/35.6966/43.9295</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٦٦٧کم٢)یە لە (٦٫٤٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٣٧٫٨٪) [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (یەکەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٢٢،١٨٣)کەسە. لە (١٫٢٨٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (١٨٫١٧٪)ی دانیشتوانی [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (سێیەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. * لە ناو ئەم ناحیەیەدا کەمێک دانیشتوانی [[عەرەب]]ی لێیە بەڵام ئەمانە لە پڕۆسەی [[عەرەباندن]]دا هاتوون و هێشتا نەگەڕاونەتەوە شوێنەکانی خۆیان. == مێژوو == === سەردەمی کۆماری (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١٧٨٠٣) لە ساڵی ١٩٧٨دا، (٤٠) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی ناحیەی ئەلقودس، ناوەندەکەی گوندی [[سەرگەڕان]] و لە [[قەزای دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12482.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٢) لە ٦-٥-١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی شوان]] بە [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]یەوە بەسترا و (٣)کەرتی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]ش بە [[ناحیەی شوان]]ەوە بەسترا. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.]] ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢١) لە ١١-٦-١٩٨٧دا، ناحیەکانی([[ناحیەی لەیلان|قەرەحەسەن]]، [[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی یایچی|یایچی]]، [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ئەلڕەبیع]] و ئەلقودس)ی سەر بە پارێزگای کەرکووک ھەڵوەشێنران. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٩)دا.]] === لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا === بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٦دا، دابڕانی (٣٨) کەرت لە [[پارێزگای ھەولێر]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] لە [[پارێزگای کەرکووک]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html</ref> === لە دوای ساڵی (٢٠٠٣)ەوە === * دوای [[شەڕی عێراق|پڕۆسەی ئازادی عێراق]] گوندەکان و ناحیەکانی ئەم قەزایە کە لە [[شاڵاوی ئەنفال]] دا وێران کرابوون، سەر لە نوێ ئاوادان کرانەوە و ناوی خۆجێییان لێنرانەوە، لەبەرئەوەی زۆرینەی ناوەکان کوردی بوون پێشتر گۆڕدرابوون ناوە کوردییەکانیان بۆ گەڕێندرایەوە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> == کارگێڕی == ناحیەی سەرگەڕان لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووە لە (٤٨) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[سەرگەڕان]](ناوەند) * [[بیرمھێدی]] * [[پڕکانی]] * [[پەلکانە]] * [[تەل ھەڵاڵە]] * [[جاستان]] * [[چاربەردان]] * [[چەرت]] * [[حەسارۆک]] * [[خازر، سەرگەڕان]] * [[خربە]] * [[خەرابە، سەرگەڕان]] * [[خەسرەو بوڵاق]] * [[خۆشاو، سەرگەڕان]] * [[داود گورگە]] * [[درکەی گچکە]] * [[درکەی گەورە]] * [[دەربەندی گۆمی]] * [[دەرماناو، سەرگەڕان]] * [[دوانزە ھەوار]] * [[ساردک]] * [[سڵێمان بەخشیانی گچکە]] * [[سڵێمان بەخشیانی گەورە]] * [[سەباح خدر]] * [[سەربەشاخ]] * [[سەرتوو]] * [[سێ قوچان]] * [[سێ بیران]] * [[شەعل]] * [[شەناغە]] * [[شێخ فسقە]] * [[عەوڵافات]] * [[عومەر ئەفەندی]] * [[قەبر عەلی]] * [[قەپڵان]] * [[قەرەبۆتک]] * [[قەڵاتە سۆرانی بامەند]] * [[قووچ]] * [[کەنداڵ]] * [[کەندی بەکر]] * [[گابەرەکە]] * [[گردڕەوە]] * [[گڕاو]] * [[گەزوەشان]] * [[گێسمە]] * [[لھێبان]] * [[مەڵحە والی]] * [[ھەمزە ئاغا]] * [[ھەمین مردی]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای دووبز]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[سەرگەڕان]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{گوندەکانی قەزای دووبز}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] rrztxnj787ccl7shdq7ge3gj3x860ij 0 244799 1592172 1547467 2026-06-19T20:37:27Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1592172 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''جۆن کێندی''' ({{بە ئینگلیزی |John Candy، لەدایکبووی ٣١ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٠-٤ی ئازاری ١٩٩٤}})<ref name="googlebooks">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=7uKs4fKOotUC&pg=PA29 |سەردێڕ=Guide to the Cinema(s) of Canada |بڵاوکەرەوە=[[Greenwood Publishing Group]] |دوایین=Rist |یەکەم=Peter |ساڵ=٢٠٠١|پەڕە=٢٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٢٩٩٣١-٥}}</ref> ئەکتەرێکی کۆمیدی کەنەدی بوو کە بە ڕۆڵی لە فیلمە بەناوبانگەکانی وەک «فڕۆکە و شەمەندەفەر و ئۆتۆمبێل»، «ئەنکل باک» و «کوول ڕانینگز» ناسرابوو. ئەو بە کاتی کۆمیدی و ئامادەبوونی خۆشەویست لەسەر شاشە ناسرابوو، زۆرجاریش ڕۆڵی وەک کەسایەتییەکی خۆشەویست لەنێو فیلمەکانی دەگێڕا. لە فیلمی [[جەی ئێف کەی (فیلم)|جەی ئێف کەی]]، جۆن کێندی ڕۆڵی دین ئەندرۆسی بینی کە پارێزەرێکە و بەشدارە لە لێکۆڵینەوە لە تیرۆرکردنی جۆن کێنەدی. ڕۆڵی کێندی ڕەنگێکی نوکتە و سۆز و خۆشەویستی بۆ فیلمەکە زیاد کرد، گشتگیربوونی خۆی وەک ئەکتەرێک لە دەرەوەی ڕۆڵە کۆمیدییە ئاسایییەکانی خۆی نیشان دا؛ بەڵام جۆن کێندی لە ساڵی ١٩٩٤ لە تەمەنی ٤٣ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد و میراتێکی نمایشی خۆشەویست و کاریگەرییەکی بەردەوامی لەسەر جیھانی کۆمیدی و فیلم بەجێھێشت. بوونی لە فیلمی جەی ئێف کەی قووڵی و بەھرەی کاستی ئەنسەمبڵی زیاد کرد، ئەمەش زیاتر بەشداری لە سەرکەوتنی فیلمەکەدا کرد. توانای جۆن کێندی بۆ ھێنانی نوکتە و گەرمی بۆ ڕۆڵەکانی، وای لێکرد کەسێکی خۆشەویست بێت لە پیشەسازی کاتبەسەربردن. ڕۆڵی لە فیلمی جەی ئێف کەیدا ھەمەلایەنەی خۆی وەک ئەکتەر و توانای ھێنانی قووڵایی بۆ کارەکتەرێک نیشان دا، تەنانەت لە فیلمێکی جددیتر و دراماتیکتردا. کۆچی دوایی ناکاتیی کێندی، خەسارێکی گەورە بوو بۆ جیھانی کۆمیدی و فیلم، بەڵام میراتەکەی لە ڕێگەی نمایشە یادگارییەکانییەوە بەردەوامە. کارەکانی لە فیلمەکانی جەی ئێف کەی و فیلمەکانی تردا وەک بەڵگەیەک لەسەر بەھرەکەی و ئەو کاریگەرییەی کە لەسەر بینەرانی جیھان ھەیبووە. ==ژیان و پیشە== جۆن کێندی لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٠ لە [[تۆرۆنتۆ]]ی ئۆنتاریۆ لە [[کەنەدا]] لەدایکبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=John Candy |ناونیشان=https://www.biography.com/actor/john-candy |وێبگە=Biography |ڕێکەوتی سەردان=٢ی نیسانی ٢٠٢٢|زمان=en-us}}</ref> دەستی بە کاری وەرزشی کردووە وەک ئەندامێکی گرووپی کۆمیدی ئیمپرۆڤیزەیشناڵ. دواتر ڕووی لە تەلەڤیزیۆن کرد، لە بەرنامە کۆمیدییە جیاوازەکاندا بەشداری کرد پێش ئەوەی جێگەی خۆی لە فیلمدا تۆمار بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=John Candy: The legacy of a cinematic legend |ناونیشان=https://faroutmagazine.co.uk/john-candy-legacy-cinema-legend/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ئیش=Far Out magazine}}</ref> پشووە گەورەکەی کێندی بە ڕۆڵی لە فیلمی "١٩٤١" لە ساڵی ١٩٧٩دا ھات کە لە دەرھێنانی ستیڤن سپیلبێرگ بوو. ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی کە کاری سەرکەوتووی لە ھۆلیووددا ھەبێت، کێندی بە بەھرە کۆمیدییەکانی و کەسایەتییە گەورەترەکەی لە ژیان ناسرا. لە زنجیرە فیلمی بەناوبانگدا ڕۆڵی گێڕاوە، لەوانە فیلمی "شەمەندەفەر و ئۆتۆمۆبیل و فرۆکە، ئانکڵ بەک، سپلاش".<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|یەکەم=Karen S.|دوایین=Schneider|ناونیشان=http://people.com/archive/cover-story-exit-laughing-vol-41-no-10/|سەردێڕ=Exit Laughing| magazine=[[People (magazine)|People]]|ڕێکەوت=٢١ی ئازاری ١٩٩٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref> توانای ھێنانی نوکتە و گەرمی بۆ ڕۆڵەکانی، بووە ھۆی خۆشەویستی بینەران و بووە کەسایەتییەکی خۆشەویست لە پیشەسازی کات بەسەربردن.<ref name=biography1>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=http://www.biography.com/people/john-candy-9542625| سەردێڕ=John Candy| وێبگە=[[Biography (TV program)|Biography]]| ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٠}}</ref> زۆرجار نمایشەکانی بەھرەی کۆمیدیای جەستەیی و توانای پەیوەندیکردنی لەگەڵ بینەران لە ئاستی سۆزداریدا پیشان دەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان= https://recherche-collection-search.bac-lac.gc.ca/eng/Home/Search?DataSource=Genealogy%7CCensus&ApplicationCode=121~122~123~124~26~120~2~29~16~27~28~4~137~125~3~30~146&FirstName=Sidney&LastName=Candy&ProvinceCode=AB~BC~MB~NB~NT~NS~ON~PE~QC~SK~YT~LC~UC~CE~CW~TT& |سەردێڕ= Candy, Sidney Genealogy / Census |وێبگە= Government of Canada |ڕێکەوتی سەردان= ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |archive-url= https://web.archive.org/web/20241204173311/https://recherche-collection-search.bac-lac.gc.ca/eng/Home/Search?DataSource=Genealogy%7CCensus&ApplicationCode=121~122~123~124~26~120~2~29~16~27~28~4~137~125~3~30~146&FirstName=Sidney&LastName=Candy&ProvinceCode=AB~BC~MB~NB~NT~NS~ON~PE~QC~SK~YT~LC~UC~CE~CW~TT& |url-status= dead }}</ref> جگە لە ڕۆڵە کۆمیدییەکانی، کێندی لە فیلمە دراماتیکییەکانی وەک «جەی ئێف کەی» دا ھەمەلایەنەیی خۆی وەک ئەکتەرێک نیشان دا، کە تێیدا ڕۆڵی پارێزەرێکی بینی کە لێکۆڵینەوە لە تیرۆرکردنی سەرۆک جۆن ئێف کەنەدی دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The Tragic Death of John Candy's Father|ناونیشان=https://www.grunge.com/413417/the-tragic-death-of-john-candys-father/|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ئیش=Grunge magazine}}</ref> ڕۆڵی لە فیلمەکەدا توانای ھێنانی قووڵی و نوانسی بۆ کارەکتەرێک نیشان دا، ئەمەش زیاتر تیشکی خستە سەر مەودای ئەو وەک ئەکتەرێک.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Sport John Candy Tried to Play Professionally| ناونیشان=https://www.grunge.com/288460/the-sport-john-candy-tried-to-play-professionally/|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.Grunge.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Knelman |یەکەم١=Martin |سەردێڕ=Laughing on the Outside |ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=St. Martin's Publishing Group |ژپنک=٩٧٨١٤٦٦٨٧٨٤٣٣}}</ref> دواتر جۆن کێندی لە ٤ی ئازاری ١٩٩٤ لە تەمەنی ٤٣ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد، کۆچی دوایی لە کاتی خۆیدا خەسارەتێکی گەورە بوو بۆ جیھانی کۆمیدی و فیلم، بەڵام میراتەکەی لە ڕێگەی نمایشە یادگارییەکانییەوە بەردەوامە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=50 things you didn't know about Centennial College, Part 1|ناونیشان=https://www.centennialcollege.ca/centennial-college-blog/2016/october/05/50-things-you-didnt-know-about-centennial-college-part-1/|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.centennialcollege.ca|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220202053547/https://www.centennialcollege.ca/centennial-college-blog/2016/october/05/50-things-you-didnt-know-about-centennial-college-part-1/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=You've just gotta laugh at these McMaster grads|زمان=en|ئیش=The Hamilton Spectator|ناونیشان=https://www.thespec.com/life/local-history/spec175/2021/07/24/youve-just-gotta-laugh-at-these-mcmaster-grads.html|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠٢٢|issn=1189-9417}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://archive.org/details/thevarsity103/page/n659|سەردێڕ=Candy's Dandy, but...|بڵاوکەرەوە=[[The Varsity (newspaper)|The Varsity]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١}}</ref> == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}} {{سەرچاوەکان}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئەکتەران|ھۆڵیوود|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژیاننامە|کەنەدا|کۆمیدیا|ھونەرەکان|فیلم}} {{پۆلی کۆمنز|John Candy}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٠]] [[پۆل:مردووانی ١٩٩٤]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی کەنەدا لە سەدەی بیستەم]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە کەنەدییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرە تەلەفزیۆنییە پیاوەکانی کەنەدا]] [[پۆل:ئەکتەری دەنگی پیاوی کەنەدی]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئیمی پرایم تایم]] [[پۆل:ئەکتەرانی پیاو لە تۆرۆنتۆوە]] mo018ec6x8hbxt8w7yjag5kutyvwd4b 1 245069 1592173 1323579 2026-06-19T20:37:39Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1592173 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جۆن کێندی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1137172 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220202053547/https://www.centennialcollege.ca/centennial-college-blog/2016/october/05/50-things-you-didnt-know-about-centennial-college-part-1/ بۆ https://www.centennialcollege.ca/centennial-college-blog/2016/october/05/50-things-you-didnt-know-about-centennial-college-part-1/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٤:١٤، ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جۆن کێندی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1323578 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220202053547/https://www.centennialcollege.ca/centennial-college-blog/2016/october/05/50-things-you-didnt-know-about-centennial-college-part-1/ بۆ https://www.centennialcollege.ca/centennial-college-blog/2016/october/05/50-things-you-didnt-know-about-centennial-college-part-1/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٤:٤٤، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جۆن کێندی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1592172 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20241204173311/https://recherche-collection-search.bac-lac.gc.ca/eng/Home/Search?DataSource=Genealogy%7CCensus&ApplicationCode=121~122~123~124~26~120~2~29~16~27~28~4~137~125~3~30~146&FirstName=Sidney&LastName=Candy&ProvinceCode=AB~BC~MB~NB~NT~NS~ON~PE~QC~SK~YT~LC~UC~CE~CW~TT& بۆ https://recherche-collection-search.bac-lac.gc.ca/eng/Home/Search?DataSource=Genealogy%7CCensus&ApplicationCode=121~122~123~124~26~120~2~29~16~27~28~4~137~125~3~30~146&FirstName=Sidney&LastName=Candy&ProvinceCode=AB~BC~MB~NB~NT~NS~ON~PE~QC~SK~YT~LC~UC~CE~CW~TT& زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢٠:٣٧، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) g663tcyj5yh1ak1xsww5uctg3s2tvax 0 245310 1592230 1557447 2026-06-19T22:25:08Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1592230 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox person|name=جەیس نۆرمان|image=Jace Norman 2018.png|caption=نۆرمان لەسالی ٢٠١٨|birth_name=جەیس لی نۆرمان|birth_date={{birth date and age|2000|3|21}}|birth_place=مەکسیک، ئەمریکا|occupation=ئەکتەر|years_active=چالاکە لە ٢٠١٢}} '''جەیس نۆرمان''' ({{بە ئینگلیزی|Jace Norman}}؛ لەدایکبووی ٢١ی ئازاری ٢٠٠٠) ئەکتەری ئەمریکییە. == سەرەتای ژیانی == جەیسن لی نۆرمان<ref name="Middle name ref">{{بیرخستنەوەی میدیای دەنگوڕەنگی|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=TLjENofEc4E|سەردێڕ=13 Fan Questions for Jace Norman!|ڕێکەوت=٢٤ی ئازاری ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=DanWarp|via=YouTube}}</ref> لە ٢١ی ئازاری ٢٠٠٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Jace Norman|ناونیشان=http://www.henry-danger-danschneider.com/cast-and-characters/jace-norman|وێبگە=DanSchneider|ڕێکەوتی سەردان= ٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تەممووزی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230706022410/https://www.henry-danger-danschneider.com/cast-and-characters/jace-norman|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە شاری کۆڕالیس لە ویلایەتی نیو مەکسیکۆ لەدایکبووە، لە تەمەنی ٨ ساڵیدا ڕووی لە باشووری کالیفۆرنیا کردووە، بەھۆی ئەوەی لە خوێندنی ناوەندیدا تووشی ناڕێکی خوێندنەوە بووە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.understood.org/en/learning-attention-issues/personal-stories/famous-people/celebrity-spotlight-henry-danger-actor-jace-norman-says-dyslexia-is-his-advantage |سەردێڕ=Henry Danger Actor Jace Norman Uses Dyslexia to His Advantage |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئابی ٢٠١٩ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190814224021/https://www.understood.org/en/learning-attention-issues/personal-stories/famous-people/celebrity-spotlight-henry-danger-actor-jace-norman-says-dyslexia-is-his-advantage |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.dyslexicadvantage.org/jace-norman-aka-henry-danger-talks-dyslexia/ JACE NORMAN, aka Henry Danger, Talks Dyslexia | Dyslexia | Dyslexic Advantage]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=vzpB8Ja-30g ‘Henry Danger’ Star Jace Norman Speaks Out On Bullying And Dyslexia | Megyn Kelly TODAY - YouTube]</ref>قسەی ناشرینیان پێکردووە. برایەکی گەورەی ھەیە و خوشکێکی گەورەی ھەیە. == پیشە == نۆرمان لە ساڵی ٢٠١٢ دەستی بە کاری نواندن کردووە بە دەرکەوتن لە زنجیرە تەلەفزیۆنییەکەی دیزنی جێسی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Garin|یەکەم١=Nina|ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=San Diego's own teen star - Jace Norman stars in the Nickelodeon TV series, "Henry Danger"|ناونیشان=http://www.sandiegouniontribune.com/news/2014/nov/28/jace-norman-henry-danger/|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|وێبگە=San Diego Union-Tribune|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160822195014/http://www.sandiegouniontribune.com/news/2014/nov/28/jace-norman-henry-danger/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٤ تا ٢٠٢٠ ڕۆڵی سەرەکی لە فیلمی نیکلۆدیۆن ھێنری گرژیدا بینیوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Steinberg|یەکەم=Brian|ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠١٤|سەردێڕ=Nickelodeon Talks Up its Turnaround, Sports Awards and New Shows at Upfront|ناونیشان=https://variety.com/2014/tv/news/nickelodeon-unveils-four-new-preschool-series-for-2014-2015-1201131583/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠١٦|ئیش=[[Variety (magazine)|Variety]]|وتەگێڕانەوە="Henry Danger," created by Schneider and Dana Olsen, revolves a 13-year-old who is a sidekick to a "super crime fighter." Nickelodeon has ordered 20 episodes of the series toplined by Jace Norman.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Hinckley|یەکەم=David|ڕێکەوت=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٤|سەردێڕ=TV reviews: 'Henry Danger,' 'Nicky, Ricky, Dicky & Dawn'|ناونیشان=https://www.nydailynews.com/2014/09/12/tv-reviews-henry-danger-nicky-ricky-dicky-dawn|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠١٦|ئیش=[[New York Daily News]]|وتەگێڕانەوە=Henry Hart (Jace Norman) and all his friends love Captain Man (Cooper Barnes), a campy good guy in a bright costume.}}</ref> نۆرمان ڕۆڵی سەرەکی لە فیلمە ڕەسەنەکانی نیکلۆدیۆن بینیوە، لە ساڵی ٢٠١٥ ڕۆڵی ئادەمی وەرگرتووە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Baron|یەکەم=Steve|ڕێکەوت=٩ی شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=Nickelodeon Stars Unite in 'Splitting Adam' Premiering Monday, February 16th|ناونیشان=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/02/09/nickelodeon-stars-unite-in-splitting-adam-premiering-monday-february-16th/361149/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150209224938/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/02/09/nickelodeon-stars-unite-in-splitting-adam-premiering-monday-february-16th/361149/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی شوباتی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠١٦|ئیش=[[TV by the Numbers]]|بڵاوکەرەوە=Zap2it}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٦دا ڕوفۆس،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Best Bets for Jan 18, 2016: Rufus|ناونیشان=http://www.tvweeklynow.com/best-bets/best-bets-for-jan-18-2016-rufus.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠١٦|ئیش=TV Weekly Now|بڵاوکەرەوە=NTVB Media|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئازاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160308062724/http://www.tvweeklynow.com/best-bets/best-bets-for-jan-18-2016-rufus.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> درێژەی ئەم دووەمیان بەناوی ڕوفۆس ٢ لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٧ لەلایەن نیکلیدۆنەوە پەخشکرا،<ref>{{بیرخستنەوەی میدیای دەنگوڕەنگی|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=uOn2GAKFwH0|سەردێڕ=Jace Norman in Rufus 2: 'Behind the Scenes' Sneak Peek – Nickelodeon Original Movie Nickelodeon|بڵاوکەرەوە=Nickelodeon|via=YouTube|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref>نۆرمان ڕۆڵی سەرەکی. یەکەم فیلمی شانۆیی خۆی وەک ڕۆڵی دەنگی سەرەکی لە فیلمی ئەنیمەیشنی سپارکدا وەرگرت، کە لە نیسانی ٢٠١٧ بڵاوکرایەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Fleming|یەکەم=Mike Jr|ڕێکەوت=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Hilary Swank, Susan Sarandon, Jessica Biel To Voice Ani Pic 'Spark'|ناونیشان=https://deadline.com/2015/01/hilary-swank-susan-sarandon-jessica-biel-to-voice-ani-pic-spark-1201362572/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠١٦|ئیش=[[Deadline Hollywood]]|وتەگێڕانەوە=...the action-packed, humor and heart-filled Spark follows a teenage monkey Spark, voiced by Jace Norman (Nickelodeon's Henry Danger)...}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=D'Alessandro|یەکەم=Anthony|ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Open Road Takes To 'Spark', Animated Movie With Patrick Stewart, Jessica Biel, Hilary Swank & Susan Sarandon|ناونیشان=https://deadline.com/2016/11/spark-open-road-animation-patrick-stewart-jessica-biel-hilary-swank-susan-sarandon-1201846900/|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ئیش=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٩دا ڕۆڵی سەرەکی لە فیلمی ڕەسەنی نیکلۆدیۆن بە ناوی چاوی بەرزی تایبەت بینی کە ڕۆڵی سەرەکی بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Nickelodeon Announces New TV Movie 'Bixler High Private Eye'|ناونیشان=https://www.thewrap.com/nickelodeon-bixler-high-private-eye-tv-movie/|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ئیش=[[The Wrap]]}}</ref> لە ساڵانی ٢٠١٧ و ٢٠١٨ و ٢٠١٩ و ٢٠٢٠،<ref name="KCA2017-win">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=McKenzie|یەکەم=Joi-Marie|ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠١٧|سەردێڕ=Kids' Choice Awards 2017: The Complete Winners List|ناونیشان=https://abcnews.go.com/Entertainment/kids-choice-awards-2017-complete-winners-list/story?id=46078549|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠١٧|ئیش=[[ABC News]]}}</ref><ref name="KCA2018">{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=<!-- Staff report -->|ڕێکەوت=٢٤ی ئازاری ٢٠١٨|سەردێڕ=Kids' Choice Awards: Full List of Winners|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/lists/kids-choice-awards-complete-list-winners-2018-1089562/item/2018-kids-choice-awards-favorite-movie-1087594|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٠|ئیش=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref><ref name="KCA2019">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Nordyke|یەکەم١=Kimberly|دوایین٢=Forstadt|یەکەم٢=Jillian|ڕێکەوت=٢٣ی ئازاری ٢٠١٩|سەردێڕ=Kids' Choice Awards: Full List of Winners|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/lists/kids-choice-awards-complete-list-winners-2019-1191274|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٠|ئیش=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref><ref name="KCA2020">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Haring|یەکەم=Bruce|ڕێکەوت=٢ی ئایاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=''Avengers: End Game'', ''Stranger Things'', Dwayne Johnson Among Winners At Nickelodeon's Kids' Choice Awards|ناونیشان=https://deadline.com/2020/05/kids-choice-awards-2020-avengers-end-game-stranger-things-dwayne-johnson-among-winners-1202924098/|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٠|ئیش=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> نۆرمان خەڵاتی ھەڵبژاردەی منداڵانی نیکلۆدیۆن بۆ ئەستێرەی تەلەفزیۆنی نێرە دڵخوازەکەی بەدەستھێنا. ئەو خەڵاتی پێنجەمی ھەڵبژاردەی منداڵانی لەسەر یەک بەدەستھێنا بۆ ھەمان بەش لە خەڵاتی ھەڵبژاردەی منداڵانی ساڵی ٢٠٢١.<ref name="KCA2021">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Calvario|یەکەم=Liz|ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠٢١|سەردێڕ=2021 Kids' Choice Awards: The Complete Winners List|ناونیشان=https://www.etonline.com/2021-kids-choice-awards-the-complete-winners-list-161949|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠٢١|ئیش=[[Entertainment Tonight]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210415110723/https://www.etonline.com/2021-kids-choice-awards-the-complete-winners-list-161949|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە کۆمپانیای نۆرمان بەرھەمھێنەری زنجیرەی نیکلۆدیۆن بوو کە ھێزی مەترسییە، ھەروەھا وەک ئەستێرەی میوان لەو زنجیرەیەدا دەرکەوتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Steinberg|یەکەم=Brian|ڕێکەوت=١٩ی شوباتی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Nickelodeon Plans to Leap From 'Henry Danger' to 'Danger Force'|ناونیشان=https://variety.com/2020/tv/news/nickelodeon-henry-danger-spinoff-danger-force-1203507156/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ئیش=Variety}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Steinberg|یەکەم=Brian|ڕێکەوت=١٩ی شوباتی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Nickelodeon Plans to Leap From 'Henry Danger' to 'Danger Force'|ناونیشان=https://variety.com/2020/tv/news/nickelodeon-henry-danger-spinoff-danger-force-1203507156/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ئیش=Variety}}</ref> لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٢٢دا ڕاگەیەندرا کە نۆرمان ڕۆڵی خۆی لە فیلمێکی ھێنری گرژیدا دووبارە دەکاتەوە کە بڕیارە لە کۆمپانیای پارامۆنت+ بڵاوبکرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Steinberg|یەکەم=Brian|ڕێکەوت=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Nickelodeon, Jace Norman Strike Development Pact Including ''Henry Danger'' Movie (EXCLUSIVE)|ناونیشان=https://variety.com/2022/tv/news/nickelodeon-jace-norman-henry-danger-movie-1235153588/|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ئیش=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Jace Norman}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ھۆڵیوود|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٠]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:مناڵە کوڕە ئەکتەرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:بەشداریکەران لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی ڕاستی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەو ئەکتەرانەی کە تووشی ناڕێکی خوێندنەوە بوونە]] [[پۆل:ئەکتەری کۆمیدی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی]] ejfrlboy6lr7ouizwavcdn53qo04i84 1592312 1592230 2026-06-20T09:03:42Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1592312 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox person|name=جەیس نۆرمان|image=Jace Norman 2018.png|caption=نۆرمان لەسالی ٢٠١٨|birth_name=جەیس لی نۆرمان|birth_date={{birth date and age|2000|3|21}}|birth_place=مەکسیک، ئەمریکا|occupation=ئەکتەر|years_active=چالاکە لە ٢٠١٢}} '''جەیس نۆرمان''' ({{بە ئینگلیزی|Jace Norman}}؛ لەدایکبووی ٢١ی ئازاری ٢٠٠٠) ئەکتەری ئەمریکییە. == سەرەتای ژیانی == جەیسن لی نۆرمان<ref name="Middle name ref">{{بیرخستنەوەی میدیای دەنگوڕەنگی|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=TLjENofEc4E|سەردێڕ=13 Fan Questions for Jace Norman!|ڕێکەوت=٢٤ی ئازاری ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=DanWarp|via=YouTube}}</ref> لە ٢١ی ئازاری ٢٠٠٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Jace Norman|ناونیشان=http://www.henry-danger-danschneider.com/cast-and-characters/jace-norman|وێبگە=DanSchneider|ڕێکەوتی سەردان= ٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تەممووزی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230706022410/https://www.henry-danger-danschneider.com/cast-and-characters/jace-norman|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە شاری کۆڕالیس لە ویلایەتی نیو مەکسیکۆ لەدایکبووە، لە تەمەنی ٨ ساڵیدا ڕووی لە باشووری کالیفۆرنیا کردووە، بەھۆی ئەوەی لە خوێندنی ناوەندیدا تووشی ناڕێکی خوێندنەوە بووە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.understood.org/en/learning-attention-issues/personal-stories/famous-people/celebrity-spotlight-henry-danger-actor-jace-norman-says-dyslexia-is-his-advantage |سەردێڕ=Henry Danger Actor Jace Norman Uses Dyslexia to His Advantage |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئابی ٢٠١٩ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190814224021/https://www.understood.org/en/learning-attention-issues/personal-stories/famous-people/celebrity-spotlight-henry-danger-actor-jace-norman-says-dyslexia-is-his-advantage |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.dyslexicadvantage.org/jace-norman-aka-henry-danger-talks-dyslexia/ JACE NORMAN, aka Henry Danger, Talks Dyslexia | Dyslexia | Dyslexic Advantage]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=vzpB8Ja-30g ‘Henry Danger’ Star Jace Norman Speaks Out On Bullying And Dyslexia | Megyn Kelly TODAY - YouTube]</ref>قسەی ناشرینیان پێکردووە. برایەکی گەورەی ھەیە و خوشکێکی گەورەی ھەیە. == پیشە == نۆرمان لە ساڵی ٢٠١٢ دەستی بە کاری نواندن کردووە بە دەرکەوتن لە زنجیرە تەلەفزیۆنییەکەی دیزنی جێسی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Garin|یەکەم١=Nina|ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=San Diego's own teen star - Jace Norman stars in the Nickelodeon TV series, "Henry Danger"|ناونیشان=http://www.sandiegouniontribune.com/news/2014/nov/28/jace-norman-henry-danger/|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|وێبگە=San Diego Union-Tribune|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160822195014/http://www.sandiegouniontribune.com/news/2014/nov/28/jace-norman-henry-danger/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٤ تا ٢٠٢٠ ڕۆڵی سەرەکی لە فیلمی نیکلۆدیۆن ھێنری گرژیدا بینیوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Steinberg|یەکەم=Brian|ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠١٤|سەردێڕ=Nickelodeon Talks Up its Turnaround, Sports Awards and New Shows at Upfront|ناونیشان=https://variety.com/2014/tv/news/nickelodeon-unveils-four-new-preschool-series-for-2014-2015-1201131583/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠١٦|ئیش=[[Variety (magazine)|Variety]]|وتەگێڕانەوە="Henry Danger," created by Schneider and Dana Olsen, revolves a 13-year-old who is a sidekick to a "super crime fighter." Nickelodeon has ordered 20 episodes of the series toplined by Jace Norman.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Hinckley|یەکەم=David|ڕێکەوت=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٤|سەردێڕ=TV reviews: 'Henry Danger,' 'Nicky, Ricky, Dicky & Dawn'|ناونیشان=https://www.nydailynews.com/2014/09/12/tv-reviews-henry-danger-nicky-ricky-dicky-dawn|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠١٦|ئیش=[[New York Daily News]]|وتەگێڕانەوە=Henry Hart (Jace Norman) and all his friends love Captain Man (Cooper Barnes), a campy good guy in a bright costume.}}</ref> نۆرمان ڕۆڵی سەرەکی لە فیلمە ڕەسەنەکانی نیکلۆدیۆن بینیوە، لە ساڵی ٢٠١٥ ڕۆڵی ئادەمی وەرگرتووە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Baron|یەکەم=Steve|ڕێکەوت=٩ی شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=Nickelodeon Stars Unite in 'Splitting Adam' Premiering Monday, February 16th|ناونیشان=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/02/09/nickelodeon-stars-unite-in-splitting-adam-premiering-monday-february-16th/361149/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150209224938/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/02/09/nickelodeon-stars-unite-in-splitting-adam-premiering-monday-february-16th/361149/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی شوباتی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠١٦|ئیش=[[TV by the Numbers]]|بڵاوکەرەوە=Zap2it}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٦دا ڕوفۆس،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Best Bets for Jan 18, 2016: Rufus|ناونیشان=http://www.tvweeklynow.com/best-bets/best-bets-for-jan-18-2016-rufus.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠١٦|ئیش=TV Weekly Now|بڵاوکەرەوە=NTVB Media|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئازاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160308062724/http://www.tvweeklynow.com/best-bets/best-bets-for-jan-18-2016-rufus.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> درێژەی ئەم دووەمیان بەناوی ڕوفۆس ٢ لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٧ لەلایەن نیکلیدۆنەوە پەخشکرا،<ref>{{بیرخستنەوەی میدیای دەنگوڕەنگی|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=uOn2GAKFwH0|سەردێڕ=Jace Norman in Rufus 2: 'Behind the Scenes' Sneak Peek – Nickelodeon Original Movie Nickelodeon|بڵاوکەرەوە=Nickelodeon|via=YouTube|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref>نۆرمان ڕۆڵی سەرەکی. یەکەم فیلمی شانۆیی خۆی وەک ڕۆڵی دەنگی سەرەکی لە فیلمی ئەنیمەیشنی سپارکدا وەرگرت، کە لە نیسانی ٢٠١٧ بڵاوکرایەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Fleming|یەکەم=Mike Jr|ڕێکەوت=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Hilary Swank, Susan Sarandon, Jessica Biel To Voice Ani Pic 'Spark'|ناونیشان=https://deadline.com/2015/01/hilary-swank-susan-sarandon-jessica-biel-to-voice-ani-pic-spark-1201362572/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠١٦|ئیش=[[Deadline Hollywood]]|وتەگێڕانەوە=...the action-packed, humor and heart-filled Spark follows a teenage monkey Spark, voiced by Jace Norman (Nickelodeon's Henry Danger)...}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=D'Alessandro|یەکەم=Anthony|ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Open Road Takes To 'Spark', Animated Movie With Patrick Stewart, Jessica Biel, Hilary Swank & Susan Sarandon|ناونیشان=https://deadline.com/2016/11/spark-open-road-animation-patrick-stewart-jessica-biel-hilary-swank-susan-sarandon-1201846900/|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ئیش=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٩دا ڕۆڵی سەرەکی لە فیلمی ڕەسەنی نیکلۆدیۆن بە ناوی چاوی بەرزی تایبەت بینی کە ڕۆڵی سەرەکی بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Nickelodeon Announces New TV Movie 'Bixler High Private Eye'|ناونیشان=https://www.thewrap.com/nickelodeon-bixler-high-private-eye-tv-movie/|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ئیش=[[The Wrap]]}}</ref> لە ساڵانی ٢٠١٧ و ٢٠١٨ و ٢٠١٩ و ٢٠٢٠،<ref name="KCA2017-win">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=McKenzie|یەکەم=Joi-Marie|ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠١٧|سەردێڕ=Kids' Choice Awards 2017: The Complete Winners List|ناونیشان=https://abcnews.go.com/Entertainment/kids-choice-awards-2017-complete-winners-list/story?id=46078549|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠١٧|ئیش=[[ABC News]]}}</ref><ref name="KCA2018">{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=<!-- Staff report -->|ڕێکەوت=٢٤ی ئازاری ٢٠١٨|سەردێڕ=Kids' Choice Awards: Full List of Winners|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/lists/kids-choice-awards-complete-list-winners-2018-1089562/item/2018-kids-choice-awards-favorite-movie-1087594|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٠|ئیش=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref><ref name="KCA2019">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Nordyke|یەکەم١=Kimberly|دوایین٢=Forstadt|یەکەم٢=Jillian|ڕێکەوت=٢٣ی ئازاری ٢٠١٩|سەردێڕ=Kids' Choice Awards: Full List of Winners|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/lists/kids-choice-awards-complete-list-winners-2019-1191274|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٠|ئیش=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref><ref name="KCA2020">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Haring|یەکەم=Bruce|ڕێکەوت=٢ی ئایاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=''Avengers: End Game'', ''Stranger Things'', Dwayne Johnson Among Winners At Nickelodeon's Kids' Choice Awards|ناونیشان=https://deadline.com/2020/05/kids-choice-awards-2020-avengers-end-game-stranger-things-dwayne-johnson-among-winners-1202924098/|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٠|ئیش=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> نۆرمان خەڵاتی ھەڵبژاردەی منداڵانی نیکلۆدیۆن بۆ ئەستێرەی تەلەفزیۆنی نێرە دڵخوازەکەی بەدەستھێنا. ئەو خەڵاتی پێنجەمی ھەڵبژاردەی منداڵانی لەسەر یەک بەدەستھێنا بۆ ھەمان بەش لە خەڵاتی ھەڵبژاردەی منداڵانی ساڵی ٢٠٢١.<ref name="KCA2021">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Calvario|یەکەم=Liz|ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠٢١|سەردێڕ=2021 Kids' Choice Awards: The Complete Winners List|ناونیشان=https://www.etonline.com/2021-kids-choice-awards-the-complete-winners-list-161949|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠٢١|ئیش=[[Entertainment Tonight]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210415110723/https://www.etonline.com/2021-kids-choice-awards-the-complete-winners-list-161949|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە کۆمپانیای نۆرمان بەرھەمھێنەری زنجیرەی نیکلۆدیۆن بوو کە ھێزی مەترسییە، ھەروەھا وەک ئەستێرەی میوان لەو زنجیرەیەدا دەرکەوتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Steinberg|یەکەم=Brian|ڕێکەوت=١٩ی شوباتی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Nickelodeon Plans to Leap From 'Henry Danger' to 'Danger Force'|ناونیشان=https://variety.com/2020/tv/news/nickelodeon-henry-danger-spinoff-danger-force-1203507156/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ئیش=Variety}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Steinberg|یەکەم=Brian|ڕێکەوت=١٩ی شوباتی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Nickelodeon Plans to Leap From 'Henry Danger' to 'Danger Force'|ناونیشان=https://variety.com/2020/tv/news/nickelodeon-henry-danger-spinoff-danger-force-1203507156/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ئیش=Variety}}</ref> لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٢٢دا ڕاگەیەندرا کە نۆرمان ڕۆڵی خۆی لە فیلمێکی ھێنری گرژیدا دووبارە دەکاتەوە کە بڕیارە لە کۆمپانیای پارامۆنت+ بڵاوبکرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Steinberg|یەکەم=Brian|ڕێکەوت=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Nickelodeon, Jace Norman Strike Development Pact Including ''Henry Danger'' Movie (EXCLUSIVE)|ناونیشان=https://variety.com/2022/tv/news/nickelodeon-jace-norman-henry-danger-movie-1235153588/|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ئیش=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Jace Norman}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ھۆڵیوود|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٠]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:مناڵە کوڕە ئەکتەرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:بەشداریکەران لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی ڕاستی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەو ئەکتەرانەی کە تووشی ناڕێکی خوێندنەوە بوونە]] [[پۆل:ئەکتەری کۆمیدی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی]] [[پۆل:خەڵکی نیکلۆدیۆن]] hoe5701ygmyvjjhyq82qw7z4zb4wj59 1 245542 1592231 1557424 2026-06-19T22:25:20Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1592231 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جەیس نۆرمان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1145383 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150209224938/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/02/09/nickelodeon-stars-unite-in-splitting-adam-premiering-monday-february-16th/361149/ بۆ http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/02/09/nickelodeon-stars-unite-in-splitting-adam-premiering-monday-february-16th/361149/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٢:٤٣، ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جەیس نۆرمان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1186436 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160308062724/http://www.tvweeklynow.com/best-bets/best-bets-for-jan-18-2016-rufus.htm بۆ http://www.tvweeklynow.com/best-bets/best-bets-for-jan-18-2016-rufus.htm زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٨:٥٨، ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جەیس نۆرمان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1221487 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160822195014/http://www.sandiegouniontribune.com/news/2014/nov/28/jace-norman-henry-danger/ بۆ http://www.sandiegouniontribune.com/news/2014/nov/28/jace-norman-henry-danger/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٧:٣٤، ٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٣ بەستەری دەرەکیی [[جەیس نۆرمان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1323745 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160822195014/http://www.sandiegouniontribune.com/news/2014/nov/28/jace-norman-henry-danger/ بۆ http://www.sandiegouniontribune.com/news/2014/nov/28/jace-norman-henry-danger/ زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/02/09/nickelodeon-stars-unite-in-splitting-adam-premiering-monday-february-16th/361149/ *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160308062724/http://www.tvweeklynow.com/best-bets/best-bets-for-jan-18-2016-rufus.htm بۆ http://www.tvweeklynow.com/best-bets/best-bets-for-jan-18-2016-rufus.htm زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٥:١٤، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جەیس نۆرمان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1411899 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20230706022410/https://www.henry-danger-danschneider.com/cast-and-characters/jace-norman بۆ http://www.henry-danger-danschneider.com/cast-and-characters/jace-norman زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٩:٥٤، ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جەیس نۆرمان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1557423 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210415110723/https://www.etonline.com/2021-kids-choice-awards-the-complete-winners-list-161949 بۆ https://www.etonline.com/2021-kids-choice-awards-the-complete-winners-list-161949 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٨:٢٨، ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جەیس نۆرمان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1592230 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190814224021/https://www.understood.org/en/learning-attention-issues/personal-stories/famous-people/celebrity-spotlight-henry-danger-actor-jace-norman-says-dyslexia-is-his-advantage بۆ https://www.understood.org/en/learning-attention-issues/personal-stories/famous-people/celebrity-spotlight-henry-danger-actor-jace-norman-says-dyslexia-is-his-advantage زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢٢:٢٥، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) lnl0spoot0c7x59n0suwqwhiexgg2tn 0 246747 1591969 1591767 2026-06-19T12:04:47Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591969 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ئەنتۆنیۆ کەبرینی''' ({{IPA-it|anˈtɔ:njo kaˈbri:ni}}; لەدایکبووی ٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٧) ڕاھێنەری پیشەگەری ئیتاڵیا و پێشتر وەک یاریزان لە ھێلی بەرگری چەپ یاریی کردووە. بە شێوەیەکی سەرەکی لەگەڵ [[یانەی تۆپی پێی یوڤێنتوس|یۆڤانتۆس]] یاری دەکرد. [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|جامی جیھانی فیفای ساڵی ١٩٨٢]] لەگەڵ [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتاڵیا|ھەڵبژاردەی ئیتاڵیا]] بردەوە<ref name="treccani"/> بەھۆی بەناوبانگبوونی وەک یاریزانێکی تۆپی پێی کاریزماتیک و جوان. لە یاریگادا ناوی خۆی تۆمارکرد وەک یەکێک لە گەورەترین [[بەرگریکار (تۆپی پێ)|بەرگریکارەکانی]] ئیتاڵیا،<ref name="Italy's greatest defenders">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Italy's greatest defenders|ناونیشان=http://www.skysports.com/football/news/18622/6097486/italys-greatest-defenders|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Sky Sports}}</ref><ref name="treccani">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Marino Bartoletti|سەردێڕ=CABRINI, Antonio|ناونیشان=http://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-cabrini_(Enciclopedia-dello-Sport)/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Treccani: Enciclopedia dello Sport (2002)|زمان=it}}</ref> کەبرینی خەڵاتی باشترین یاریزانی گەنجی لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨]] بەدەستھێنا، دوای ئەوەی یارمەتی ئیتاڵیا دا بۆ پلەی چوارەم، ھەروەھا نوێنەرایەتی ئیتاڵیا کرد لە یۆرۆی ١٩٨٠، جارێکی دیکە پلەی چوارەمی بەدەستھێنا. ئەو یەکێکە لەو یاریزانە کەمانەی کە سەرکەوتنی بەدەستھێناوە لە سەرجەم پاڵەوانێتییەکانی یانەکانی یوفا.<ref name="Gli eroi in bianconero: Antonio CABRINI">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Stefano Bedeschi|ڕێکەوت=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Gli eroi in bianconero: Antonio CABRINI|ناونیشان=http://www.tuttojuve.com/gli-eroi-bianconeri/gli-eroi-in-bianconero-antonio-cabrini-65398|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠١٤|وێبگە=tuttojuve.com|زمان=it|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230729200013/https://www.tuttojuve.com/gli-eroi-bianconeri/gli-eroi-in-bianconero-antonio-cabrini-65398|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢١ ناوی ھاتە ناو ھۆڵی ناوبانگەکانی تۆپی پێی ئیتاڵیا.<ref name="2021-SerieAHoF">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی شوباتی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Hall of Fame: Nesta, Rummenigge, Conte, Rocchi, Cabrini and Bonansea among those inducted|ناونیشان=https://www.figc.it/en/figc/news/hall-of-fame-nesta-rummenigge-conte-rocchi-cabrini-and-bonansea-among-those-inducted/|ڕێکەوتی سەردان=٣ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=Federazione Italiana Giuoco Calcio|زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە| تۆپی پێ| ژیاننامە}} {{پۆلی کۆمنز|Antonio Cabrini}} [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢]] [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ١٩٨٠]] [[پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی یوڤێنتوس]] [[پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی ئیتالی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧]] [[پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا]] [[پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا]] [[پۆل:یاریزانانی براوەی خولی ئەورووپا]] 1wfg3bc6vfo8p1bnx1hw63he23e8qlq 0 248202 1592194 1589998 2026-06-19T21:34:17Z MFTG 21816 /* قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) */ 1592194 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = شارەدێی پردێ | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة التون کوبري}}{{ھن}}{{lang-en| Prde subdistrict}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[شارەدێ]]''' ('''[[ناحیە]]''') <!--- وێنەکان، نازناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Prde subdistrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای دووبز.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی شارەدێی پردێ لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی پردێ لە [[قەزای دووبز]]دا(خۆڵەمێشی) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.75344| 44.14727}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شارەدێی پردێ''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.75344| 44.14727 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای دووبز]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[پردێ]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژ.[[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٣٨</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[شارەدێ]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٨٥٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = عەبدولموتەڵیب نەجمەددین | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٤٥١ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٥٧ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٩٤ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٤٨ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٥،٥٨٢ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٠١ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی پردێ''' یەکێکە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[پردێ]]یە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ئەم ناحیەیە ناوەکەی لە ناوەندەکەیەوە وەرگرتووە کە ئەویش شارەدێی [[پردێ]]یە، دوو ناو بۆ ئەم ناحیەیە بەکاردێت: * لەلایەن [[کورد]]ەکانەوە بە پردێ ناودەبرێت، ئەمەش لەوەوە ھاتووە ئەم شارەدێیە کەوتووەتە نێوان شاری [[ھەولێر]] و شاری [[کەرکووک]]ەوە، وەلەسەر [[زێی بچووک]]ە، پردێکی دێرینی لێبووە کە لەوێوە پەڕیونەتەوە و ھاتووچۆیان کردووە و لە ناوی ئەو پردەوە ناویان ناوە پردێ. * لەلایەن [[تورکمان]]ەکانەوە پێی دەوترێت (ئاڵتوون کۆپری، "altın köprü") واتا (پردی زێڕین) ئەمانیش ھەر لە ناوی پردەوە وەریانگرتووە بە ھۆی گرنگی ئەو پردەوە بۆ پەڕینەوە بەسەر [[زێی بچووک]]دا.<ref>https://archive.org/details/geographicalety00blacgoog</ref> * بۆ ناوی شارۆچکەکە بۆچوونی جیاواز ھەیە. ھەندێک پێیان وایە 'پردی زێڕین' ئاماژەیە بۆ ژنێکی [[تورک]] یان [[کورد]] بەو ناوە، ھەندێکیش پێیان وایە ئاماژەیە بۆ ئەو کاروانە ڕەنگاوڕەنگانەی کە بە شارۆچکەکە و پردەکەیدا تێپەڕیوون لە ڕێگەی نێوان [[مووسڵ]] و [[بەغدا]].<ref>https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/altin-altun-kopru-SIM_0568</ref> == جوگرافیا == ناحیەی پردێ ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]،[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و [[ناحیەی یایچی]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی شوان]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی سەرگەڕان]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069460#map=11/35.7535/44.2337</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٤٥١کم٢)یە لە (٤٫٣٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٢٥٫٦٪) [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]] و [[تورکمان]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٤٥،٥٨٢)کەسە. لە (٢٫٦٤٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٣٧٫٣٤٪)ی دانیشتوانی [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (دووەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. * لە ناو ئەم ناحیەیەدا کەمێک دانیشتوانی [[عەرەب]]ی لێیە بەڵام ئەمانە لە پڕۆسەی [[عەرەباندن]]دا ھاتوون و ھێشتا نەگەڕاونەتەوە شوێنەکانی خۆیان. == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ حکوومەتی ناوەندیی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا ئەیالەتی شارەزووریان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر میرنشینەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، قەزای ئاڵتون کۆپری و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> لەم قۆناغەدا قەزای ئاڵتوون کۆپری فرە ناوەند بوو کە لە ناوەندی ئاڵتوون کۆپری(پردێ) و مەڵحە پێکھاتبوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # دابەشکردنی قەزاکان: بەھۆی فراوانبوونی ڕووبەری قەزای(ئاڵتون کۆپری) حکومەت ئەم قەزاییەی دابەشکردە سەر ھەردوو قەزای ئاڵتون کۆپری و [[قەزای حەویجە|مەڵحە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی شوان]]یش گەڕایەوە سەر سنجاغی شارەزوور، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]، قەزاکانی([[ناحیەی شوان|شوان]]، ئاڵتوون کۆپری، [[قەزای حەویجە|مەڵحە]] و [[قەزای دووزخورماتوو|دووزخورماتوو]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کەرکووک]]، قەزای([[ناحیەی نەوجول|داودە]] و [[ناحیەی قەرەتەپە|قەرەتەپە]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] لەم سەردەمەدا ناوی قەزای کفری گۆڕدرا بە قەزای صەلاحیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٧٥دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای کەرکووک]] لە ([[ناحیەی شوان]]، ناحیەی ئاڵتوون کۆپری، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]) پێکھاتبوو. # لەم قۆناغەدا قەزای ئاڵتوون کۆپری بووە ناحیە و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە. === لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٦٤) لە ٢٧\١١\١٩٤٥دا، قەزای کەرکووک لەم ناحیەیانە پێکھاتبوو(ناحیەی ئاڵتون کۆپری، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و [[ناحیەی شوان]]). * لەم سەردەمەدا گۆڕانکاری بەسەر ناحیەی ئاڵتوون کۆپری(پردێ)دا نەھات.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٨٦) لە ١٤\٨\١٩٦٠دا، (١٨)کەرتی ناحیەی ئاڵتون کۆپری، (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] و (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا و ناوەندەکەی گوندی [[دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/200.html</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٧٢) لە ١٥-٢-١٩٧٦دا، [[قەزای دووبز]] ھاتە کایەوە و شارۆچکەی [[دووبز]] ناوەندی بوو، ھەروەھا ھەردوو([[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و ناحیەی ئاڵتون کۆپری پێوە گرێدرا. ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٢) لە ٦-٥-١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی شوان]] بە ناحیەی ئاڵتون کۆپرییەوە بەسترا و (٣)کەرتی ناحیەی ئاڵتون کۆپریش بە [[ناحیەی شوان]]ەوە بەسترا. ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، ھەموو کەرتەکانی ناحیەی ئاڵتون کۆپری، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> === لە دوای ساڵی (٢٠٠٣)ەوە === * دوای [[شەڕی عێراق|پڕۆسەی ئازادی عێراق]] گوندەکانی ئەم ناحیەیە کە لە [[شاڵاوی ئەنفال]] دا وێران کرابوون، سەر لە نوێ ئاوادان کرانەوە و ناوی خۆجێییان لێنرانەوە، لەبەرئەوەی زۆرینەی ناوەکان کوردی بوون پێشتر گۆڕدرابوون ناوە کوردییەکانیان بۆ گەڕێندرایەوە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> == کارگێڕی == ناحیەی پردێ(ئاڵتوون کۆپری) لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووە لە (٣٨) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[پردێ]](ناوەند) * [[بیبانی گچکە]] * [[بیبانی گەورە]] * [[بیرەسپانی گچکە]] * [[بیرەسپانی گەورە]] * [[چۆمەزەردەڵەی گچکە]] * [[چۆمەزەردەڵەی گەورە]] * [[چیاچەرمگی گچکە]] * [[چیاچەرمگی گەورە]] * [[حەساری گەورە]] * [[دارەمانی گچکە]] * [[دارەمانی گەورە]] * [[دەرماناوای گچکە]] * [[دەرماناوای گەورە]] * [[ڕۆژبەیانی]] * [[زەردک، پردێ]] * [[سەربیر]] * [[سێبیران]] * [[شانەشین]] * [[قادرباغر]] * [[قەرغەتووی تازە]] * [[قەرغەتووی کۆن]] * [[قەرەبەگ]] * [[قەرەسالم]] * [[قەزنەفەر]] * [[قەیباشی]] * [[کتکەی تازە]] * [[کتکەی کۆن]] * [[کەڵوڕی باڵتۆبە]] * [[کەڵوڕی بنار]] * [[گەڵۆزی]] * [[گەوەنی]] * [[گورزەیی]] * [[گۆڵدەرەی گچکە]] * [[گۆڵدەرەی گەورە]] * [[نەبیاوەی تازە]] * [[نەبیاوەی کۆن]] * [[یارمجەی تازە]] * [[یارمجەی کۆن]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای دووبز]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[پردێ]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{گوندەکانی قەزای دووبز}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] qhq2trzq1cbpuuqt8y72zl4rsgrzny3 1592195 1592194 2026-06-19T21:35:32Z MFTG 21816 /* قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) */ 1592195 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = شارەدێی پردێ | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة التون کوبري}}{{ھن}}{{lang-en| Prde subdistrict}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[شارەدێ]]''' ('''[[ناحیە]]''') <!--- وێنەکان، نازناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Prde subdistrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای دووبز.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی شارەدێی پردێ لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی پردێ لە [[قەزای دووبز]]دا(خۆڵەمێشی) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.75344| 44.14727}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شارەدێی پردێ''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.75344| 44.14727 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای دووبز]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[پردێ]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژ.[[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٣٨</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[شارەدێ]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٨٥٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = عەبدولموتەڵیب نەجمەددین | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٤٥١ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٥٧ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٩٤ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٤٨ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٥،٥٨٢ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٠١ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی پردێ''' یەکێکە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[پردێ]]یە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ئەم ناحیەیە ناوەکەی لە ناوەندەکەیەوە وەرگرتووە کە ئەویش شارەدێی [[پردێ]]یە، دوو ناو بۆ ئەم ناحیەیە بەکاردێت: * لەلایەن [[کورد]]ەکانەوە بە پردێ ناودەبرێت، ئەمەش لەوەوە ھاتووە ئەم شارەدێیە کەوتووەتە نێوان شاری [[ھەولێر]] و شاری [[کەرکووک]]ەوە، وەلەسەر [[زێی بچووک]]ە، پردێکی دێرینی لێبووە کە لەوێوە پەڕیونەتەوە و ھاتووچۆیان کردووە و لە ناوی ئەو پردەوە ناویان ناوە پردێ. * لەلایەن [[تورکمان]]ەکانەوە پێی دەوترێت (ئاڵتوون کۆپری، "altın köprü") واتا (پردی زێڕین) ئەمانیش ھەر لە ناوی پردەوە وەریانگرتووە بە ھۆی گرنگی ئەو پردەوە بۆ پەڕینەوە بەسەر [[زێی بچووک]]دا.<ref>https://archive.org/details/geographicalety00blacgoog</ref> * بۆ ناوی شارۆچکەکە بۆچوونی جیاواز ھەیە. ھەندێک پێیان وایە 'پردی زێڕین' ئاماژەیە بۆ ژنێکی [[تورک]] یان [[کورد]] بەو ناوە، ھەندێکیش پێیان وایە ئاماژەیە بۆ ئەو کاروانە ڕەنگاوڕەنگانەی کە بە شارۆچکەکە و پردەکەیدا تێپەڕیوون لە ڕێگەی نێوان [[مووسڵ]] و [[بەغدا]].<ref>https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/altin-altun-kopru-SIM_0568</ref> == جوگرافیا == ناحیەی پردێ ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]،[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و [[ناحیەی یایچی]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی شوان]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی سەرگەڕان]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069460#map=11/35.7535/44.2337</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٤٥١کم٢)یە لە (٤٫٣٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٢٥٫٦٪) [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]] و [[تورکمان]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٤٥،٥٨٢)کەسە. لە (٢٫٦٤٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٣٧٫٣٤٪)ی دانیشتوانی [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (دووەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. * لە ناو ئەم ناحیەیەدا کەمێک دانیشتوانی [[عەرەب]]ی لێیە بەڵام ئەمانە لە پڕۆسەی [[عەرەباندن]]دا ھاتوون و ھێشتا نەگەڕاونەتەوە شوێنەکانی خۆیان. == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ حکوومەتی ناوەندیی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا ئەیالەتی شارەزووریان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر میرنشینەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، قەزای ئاڵتون کۆپری و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> لەم قۆناغەدا قەزای ئاڵتوون کۆپری فرە ناوەند بوو کە لە ناوەندی ئاڵتوون کۆپری(پردێ) و مەڵحە پێکھاتبوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا. قەزای ئاڵتوون کۆپری ڕەنگی([[زەرد]])]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # دابەشکردنی قەزاکان: بەھۆی فراوانبوونی ڕووبەری قەزای(ئاڵتون کۆپری) حکومەت ئەم قەزاییەی دابەشکردە سەر ھەردوو قەزای ئاڵتون کۆپری و [[قەزای حەویجە|مەڵحە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی شوان]]یش گەڕایەوە سەر سنجاغی شارەزوور، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]، قەزاکانی([[ناحیەی شوان|شوان]]، ئاڵتوون کۆپری، [[قەزای حەویجە|مەڵحە]] و [[قەزای دووزخورماتوو|دووزخورماتوو]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کەرکووک]]، قەزای([[ناحیەی نەوجول|داودە]] و [[ناحیەی قەرەتەپە|قەرەتەپە]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] لەم سەردەمەدا ناوی قەزای کفری گۆڕدرا بە قەزای صەلاحیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٧٥دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای کەرکووک]] لە ([[ناحیەی شوان]]، ناحیەی ئاڵتوون کۆپری، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]) پێکھاتبوو. # لەم قۆناغەدا قەزای ئاڵتوون کۆپری بووە ناحیە و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە. === لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٦٤) لە ٢٧\١١\١٩٤٥دا، قەزای کەرکووک لەم ناحیەیانە پێکھاتبوو(ناحیەی ئاڵتون کۆپری، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و [[ناحیەی شوان]]). * لەم سەردەمەدا گۆڕانکاری بەسەر ناحیەی ئاڵتوون کۆپری(پردێ)دا نەھات.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٨٦) لە ١٤\٨\١٩٦٠دا، (١٨)کەرتی ناحیەی ئاڵتون کۆپری، (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] و (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا و ناوەندەکەی گوندی [[دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/200.html</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٧٢) لە ١٥-٢-١٩٧٦دا، [[قەزای دووبز]] ھاتە کایەوە و شارۆچکەی [[دووبز]] ناوەندی بوو، ھەروەھا ھەردوو([[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و ناحیەی ئاڵتون کۆپری پێوە گرێدرا. ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٢) لە ٦-٥-١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی شوان]] بە ناحیەی ئاڵتون کۆپرییەوە بەسترا و (٣)کەرتی ناحیەی ئاڵتون کۆپریش بە [[ناحیەی شوان]]ەوە بەسترا. ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، ھەموو کەرتەکانی ناحیەی ئاڵتون کۆپری، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> === لە دوای ساڵی (٢٠٠٣)ەوە === * دوای [[شەڕی عێراق|پڕۆسەی ئازادی عێراق]] گوندەکانی ئەم ناحیەیە کە لە [[شاڵاوی ئەنفال]] دا وێران کرابوون، سەر لە نوێ ئاوادان کرانەوە و ناوی خۆجێییان لێنرانەوە، لەبەرئەوەی زۆرینەی ناوەکان کوردی بوون پێشتر گۆڕدرابوون ناوە کوردییەکانیان بۆ گەڕێندرایەوە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> == کارگێڕی == ناحیەی پردێ(ئاڵتوون کۆپری) لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووە لە (٣٨) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[پردێ]](ناوەند) * [[بیبانی گچکە]] * [[بیبانی گەورە]] * [[بیرەسپانی گچکە]] * [[بیرەسپانی گەورە]] * [[چۆمەزەردەڵەی گچکە]] * [[چۆمەزەردەڵەی گەورە]] * [[چیاچەرمگی گچکە]] * [[چیاچەرمگی گەورە]] * [[حەساری گەورە]] * [[دارەمانی گچکە]] * [[دارەمانی گەورە]] * [[دەرماناوای گچکە]] * [[دەرماناوای گەورە]] * [[ڕۆژبەیانی]] * [[زەردک، پردێ]] * [[سەربیر]] * [[سێبیران]] * [[شانەشین]] * [[قادرباغر]] * [[قەرغەتووی تازە]] * [[قەرغەتووی کۆن]] * [[قەرەبەگ]] * [[قەرەسالم]] * [[قەزنەفەر]] * [[قەیباشی]] * [[کتکەی تازە]] * [[کتکەی کۆن]] * [[کەڵوڕی باڵتۆبە]] * [[کەڵوڕی بنار]] * [[گەڵۆزی]] * [[گەوەنی]] * [[گورزەیی]] * [[گۆڵدەرەی گچکە]] * [[گۆڵدەرەی گەورە]] * [[نەبیاوەی تازە]] * [[نەبیاوەی کۆن]] * [[یارمجەی تازە]] * [[یارمجەی کۆن]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای دووبز]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[پردێ]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{گوندەکانی قەزای دووبز}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] 42sfk56jiydnqdyep58auapioc95yas 1592196 1592195 2026-06-19T21:37:34Z MFTG 21816 /* قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا */ 1592196 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = شارەدێی پردێ | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة التون کوبري}}{{ھن}}{{lang-en| Prde subdistrict}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[شارەدێ]]''' ('''[[ناحیە]]''') <!--- وێنەکان، نازناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Prde subdistrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای دووبز.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی شارەدێی پردێ لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی پردێ لە [[قەزای دووبز]]دا(خۆڵەمێشی) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.75344| 44.14727}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شارەدێی پردێ''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.75344| 44.14727 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای دووبز]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[پردێ]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژ.[[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٣٨</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[شارەدێ]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٨٥٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = عەبدولموتەڵیب نەجمەددین | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٤٥١ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٥٧ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٩٤ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٤٨ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٥،٥٨٢ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٠١ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی پردێ''' یەکێکە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[پردێ]]یە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ئەم ناحیەیە ناوەکەی لە ناوەندەکەیەوە وەرگرتووە کە ئەویش شارەدێی [[پردێ]]یە، دوو ناو بۆ ئەم ناحیەیە بەکاردێت: * لەلایەن [[کورد]]ەکانەوە بە پردێ ناودەبرێت، ئەمەش لەوەوە ھاتووە ئەم شارەدێیە کەوتووەتە نێوان شاری [[ھەولێر]] و شاری [[کەرکووک]]ەوە، وەلەسەر [[زێی بچووک]]ە، پردێکی دێرینی لێبووە کە لەوێوە پەڕیونەتەوە و ھاتووچۆیان کردووە و لە ناوی ئەو پردەوە ناویان ناوە پردێ. * لەلایەن [[تورکمان]]ەکانەوە پێی دەوترێت (ئاڵتوون کۆپری، "altın köprü") واتا (پردی زێڕین) ئەمانیش ھەر لە ناوی پردەوە وەریانگرتووە بە ھۆی گرنگی ئەو پردەوە بۆ پەڕینەوە بەسەر [[زێی بچووک]]دا.<ref>https://archive.org/details/geographicalety00blacgoog</ref> * بۆ ناوی شارۆچکەکە بۆچوونی جیاواز ھەیە. ھەندێک پێیان وایە 'پردی زێڕین' ئاماژەیە بۆ ژنێکی [[تورک]] یان [[کورد]] بەو ناوە، ھەندێکیش پێیان وایە ئاماژەیە بۆ ئەو کاروانە ڕەنگاوڕەنگانەی کە بە شارۆچکەکە و پردەکەیدا تێپەڕیوون لە ڕێگەی نێوان [[مووسڵ]] و [[بەغدا]].<ref>https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/altin-altun-kopru-SIM_0568</ref> == جوگرافیا == ناحیەی پردێ ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]،[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و [[ناحیەی یایچی]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی شوان]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی سەرگەڕان]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069460#map=11/35.7535/44.2337</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٤٥١کم٢)یە لە (٤٫٣٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٢٥٫٦٪) [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]] و [[تورکمان]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٤٥،٥٨٢)کەسە. لە (٢٫٦٤٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٣٧٫٣٤٪)ی دانیشتوانی [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (دووەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. * لە ناو ئەم ناحیەیەدا کەمێک دانیشتوانی [[عەرەب]]ی لێیە بەڵام ئەمانە لە پڕۆسەی [[عەرەباندن]]دا ھاتوون و ھێشتا نەگەڕاونەتەوە شوێنەکانی خۆیان. == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ حکوومەتی ناوەندیی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا ئەیالەتی شارەزووریان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر میرنشینەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، قەزای ئاڵتون کۆپری و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> لەم قۆناغەدا قەزای ئاڵتوون کۆپری فرە ناوەند بوو کە لە ناوەندی ئاڵتوون کۆپری(پردێ) و مەڵحە پێکھاتبوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا. قەزای ئاڵتوون کۆپری ڕەنگی([[زەرد]])]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # دابەشکردنی قەزاکان: بەھۆی فراوانبوونی ڕووبەری قەزای(ئاڵتون کۆپری) حکومەت ئەم قەزاییەی دابەشکردە سەر ھەردوو قەزای ئاڵتون کۆپری و [[قەزای حەویجە|مەڵحە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی شوان]]یش گەڕایەوە سەر سنجاغی شارەزوور، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]، قەزاکانی([[ناحیەی شوان|شوان]]، ئاڵتوون کۆپری، [[قەزای حەویجە|مەڵحە]] و [[قەزای دووزخورماتوو|دووزخورماتوو]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کەرکووک]]، قەزای([[ناحیەی نەوجول|داودە]] و [[ناحیەی قەرەتەپە|قەرەتەپە]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] لەم سەردەمەدا ناوی قەزای کفری گۆڕدرا بە قەزای صەلاحیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٧٥دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای کەرکووک]] لە ([[ناحیەی شوان]]، ناحیەی ئاڵتوون کۆپری، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]) پێکھاتبوو. # لەم قۆناغەدا قەزای ئاڵتوون کۆپری بووە ناحیە و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە. === لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٦٤) لە ٢٧\١١\١٩٤٥دا، قەزای کەرکووک لەم ناحیەیانە پێکھاتبوو(ناحیەی ئاڵتون کۆپری، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و [[ناحیەی شوان]]). * لەم سەردەمەدا گۆڕانکاری بەسەر ناحیەی ئاڵتوون کۆپری(پردێ)دا نەھات.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٨٦) لە ١٤\٨\١٩٦٠دا، (١٨)کەرتی ناحیەی ئاڵتون کۆپری، (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] و (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا و ناوەندەکەی گوندی [[دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/200.html</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٧٢) لە ١٥-٢-١٩٧٦دا، [[قەزای دووبز]] ھاتە کایەوە و شارۆچکەی [[دووبز]] ناوەندی بوو، ھەروەھا ھەردوو([[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و ناحیەی ئاڵتون کۆپری پێوە گرێدرا. ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٢) لە ٦-٥-١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی شوان]] بە ناحیەی ئاڵتون کۆپرییەوە بەسترا و (٣)کەرتی ناحیەی ئاڵتون کۆپریش بە [[ناحیەی شوان]]ەوە بەسترا. ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، ھەموو کەرتەکانی ناحیەی ئاڵتون کۆپری، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> === لە دوای ساڵی (٢٠٠٣)ەوە === * دوای [[شەڕی عێراق|پڕۆسەی ئازادی عێراق]] گوندەکانی ئەم ناحیەیە کە لە [[شاڵاوی ئەنفال]] دا وێران کرابوون، سەر لە نوێ ئاوادان کرانەوە و ناوی خۆجێییان لێنرانەوە، لەبەرئەوەی زۆرینەی ناوەکان کوردی بوون پێشتر گۆڕدرابوون ناوە کوردییەکانیان بۆ گەڕێندرایەوە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> == کارگێڕی == ناحیەی پردێ(ئاڵتوون کۆپری) لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووە لە (٣٨) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[پردێ]](ناوەند) * [[بیبانی گچکە]] * [[بیبانی گەورە]] * [[بیرەسپانی گچکە]] * [[بیرەسپانی گەورە]] * [[چۆمەزەردەڵەی گچکە]] * [[چۆمەزەردەڵەی گەورە]] * [[چیاچەرمگی گچکە]] * [[چیاچەرمگی گەورە]] * [[حەساری گەورە]] * [[دارەمانی گچکە]] * [[دارەمانی گەورە]] * [[دەرماناوای گچکە]] * [[دەرماناوای گەورە]] * [[ڕۆژبەیانی]] * [[زەردک، پردێ]] * [[سەربیر]] * [[سێبیران]] * [[شانەشین]] * [[قادرباغر]] * [[قەرغەتووی تازە]] * [[قەرغەتووی کۆن]] * [[قەرەبەگ]] * [[قەرەسالم]] * [[قەزنەفەر]] * [[قەیباشی]] * [[کتکەی تازە]] * [[کتکەی کۆن]] * [[کەڵوڕی باڵتۆبە]] * [[کەڵوڕی بنار]] * [[گەڵۆزی]] * [[گەوەنی]] * [[گورزەیی]] * [[گۆڵدەرەی گچکە]] * [[گۆڵدەرەی گەورە]] * [[نەبیاوەی تازە]] * [[نەبیاوەی کۆن]] * [[یارمجەی تازە]] * [[یارمجەی کۆن]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای دووبز]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[پردێ]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{گوندەکانی قەزای دووبز}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] 9ioobqsuayi4rp8wdjtn8xih88kzl2t 1592197 1592196 2026-06-19T21:39:59Z MFTG 21816 /* قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا */ 1592197 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = شارەدێی پردێ | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة التون کوبري}}{{ھن}}{{lang-en| Prde subdistrict}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[شارەدێ]]''' ('''[[ناحیە]]''') <!--- وێنەکان، نازناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Prde subdistrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای دووبز.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی شارەدێی پردێ لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی پردێ لە [[قەزای دووبز]]دا(خۆڵەمێشی) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.75344| 44.14727}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شارەدێی پردێ''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.75344| 44.14727 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای دووبز]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[پردێ]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژ.[[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٣٨</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[شارەدێ]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٨٥٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = عەبدولموتەڵیب نەجمەددین | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٤٥١ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٥٧ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٩٤ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٤٨ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٥،٥٨٢ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٠١ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی پردێ''' یەکێکە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[پردێ]]یە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ئەم ناحیەیە ناوەکەی لە ناوەندەکەیەوە وەرگرتووە کە ئەویش شارەدێی [[پردێ]]یە، دوو ناو بۆ ئەم ناحیەیە بەکاردێت: * لەلایەن [[کورد]]ەکانەوە بە پردێ ناودەبرێت، ئەمەش لەوەوە ھاتووە ئەم شارەدێیە کەوتووەتە نێوان شاری [[ھەولێر]] و شاری [[کەرکووک]]ەوە، وەلەسەر [[زێی بچووک]]ە، پردێکی دێرینی لێبووە کە لەوێوە پەڕیونەتەوە و ھاتووچۆیان کردووە و لە ناوی ئەو پردەوە ناویان ناوە پردێ. * لەلایەن [[تورکمان]]ەکانەوە پێی دەوترێت (ئاڵتوون کۆپری، "altın köprü") واتا (پردی زێڕین) ئەمانیش ھەر لە ناوی پردەوە وەریانگرتووە بە ھۆی گرنگی ئەو پردەوە بۆ پەڕینەوە بەسەر [[زێی بچووک]]دا.<ref>https://archive.org/details/geographicalety00blacgoog</ref> * بۆ ناوی شارۆچکەکە بۆچوونی جیاواز ھەیە. ھەندێک پێیان وایە 'پردی زێڕین' ئاماژەیە بۆ ژنێکی [[تورک]] یان [[کورد]] بەو ناوە، ھەندێکیش پێیان وایە ئاماژەیە بۆ ئەو کاروانە ڕەنگاوڕەنگانەی کە بە شارۆچکەکە و پردەکەیدا تێپەڕیوون لە ڕێگەی نێوان [[مووسڵ]] و [[بەغدا]].<ref>https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/altin-altun-kopru-SIM_0568</ref> == جوگرافیا == ناحیەی پردێ ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]،[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و [[ناحیەی یایچی]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی شوان]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی سەرگەڕان]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069460#map=11/35.7535/44.2337</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٤٥١کم٢)یە لە (٤٫٣٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٢٥٫٦٪) [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]] و [[تورکمان]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٤٥،٥٨٢)کەسە. لە (٢٫٦٤٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٣٧٫٣٤٪)ی دانیشتوانی [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (دووەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. * لە ناو ئەم ناحیەیەدا کەمێک دانیشتوانی [[عەرەب]]ی لێیە بەڵام ئەمانە لە پڕۆسەی [[عەرەباندن]]دا ھاتوون و ھێشتا نەگەڕاونەتەوە شوێنەکانی خۆیان. == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ حکوومەتی ناوەندیی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا ئەیالەتی شارەزووریان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر میرنشینەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، قەزای ئاڵتون کۆپری و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> لەم قۆناغەدا قەزای ئاڵتوون کۆپری فرە ناوەند بوو کە لە ناوەندی ئاڵتوون کۆپری(پردێ) و مەڵحە پێکھاتبوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا. قەزای ئاڵتوون کۆپری ڕەنگی([[زەرد]])]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # دابەشکردنی قەزاکان: بەھۆی فراوانبوونی ڕووبەری قەزای(ئاڵتون کۆپری) حکومەت ئەم قەزاییەی دابەشکردە سەر ھەردوو قەزای ئاڵتون کۆپری و [[قەزای حەویجە|مەڵحە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی شوان]]یش گەڕایەوە سەر سنجاغی شارەزوور، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]، قەزاکانی([[ناحیەی شوان|شوان]]، ئاڵتوون کۆپری، [[قەزای حەویجە|مەڵحە]] و [[قەزای دووزخورماتوو|دووزخورماتوو]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کەرکووک]]، قەزای([[ناحیەی نەوجول|داودە]] و [[ناحیەی قەرەتەپە|قەرەتەپە]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] لەم سەردەمەدا ناوی قەزای کفری گۆڕدرا بە قەزای صەلاحیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٧٥دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای کەرکووک]] لە ([[ناحیەی شوان]]، ناحیەی ئاڵتوون کۆپری، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]) پێکھاتبوو. # لەم قۆناغەدا قەزای ئاڵتوون کۆپری بووە ناحیە و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] === لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٦٤) لە ٢٧\١١\١٩٤٥دا، قەزای کەرکووک لەم ناحیەیانە پێکھاتبوو(ناحیەی ئاڵتون کۆپری، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و [[ناحیەی شوان]]). * لەم سەردەمەدا گۆڕانکاری بەسەر ناحیەی ئاڵتوون کۆپری(پردێ)دا نەھات.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٨٦) لە ١٤\٨\١٩٦٠دا، (١٨)کەرتی ناحیەی ئاڵتون کۆپری، (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] و (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا و ناوەندەکەی گوندی [[دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/200.html</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٧٢) لە ١٥-٢-١٩٧٦دا، [[قەزای دووبز]] ھاتە کایەوە و شارۆچکەی [[دووبز]] ناوەندی بوو، ھەروەھا ھەردوو([[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و ناحیەی ئاڵتون کۆپری پێوە گرێدرا. ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٢) لە ٦-٥-١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی شوان]] بە ناحیەی ئاڵتون کۆپرییەوە بەسترا و (٣)کەرتی ناحیەی ئاڵتون کۆپریش بە [[ناحیەی شوان]]ەوە بەسترا. ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، ھەموو کەرتەکانی ناحیەی ئاڵتون کۆپری، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> === لە دوای ساڵی (٢٠٠٣)ەوە === * دوای [[شەڕی عێراق|پڕۆسەی ئازادی عێراق]] گوندەکانی ئەم ناحیەیە کە لە [[شاڵاوی ئەنفال]] دا وێران کرابوون، سەر لە نوێ ئاوادان کرانەوە و ناوی خۆجێییان لێنرانەوە، لەبەرئەوەی زۆرینەی ناوەکان کوردی بوون پێشتر گۆڕدرابوون ناوە کوردییەکانیان بۆ گەڕێندرایەوە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> == کارگێڕی == ناحیەی پردێ(ئاڵتوون کۆپری) لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووە لە (٣٨) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[پردێ]](ناوەند) * [[بیبانی گچکە]] * [[بیبانی گەورە]] * [[بیرەسپانی گچکە]] * [[بیرەسپانی گەورە]] * [[چۆمەزەردەڵەی گچکە]] * [[چۆمەزەردەڵەی گەورە]] * [[چیاچەرمگی گچکە]] * [[چیاچەرمگی گەورە]] * [[حەساری گەورە]] * [[دارەمانی گچکە]] * [[دارەمانی گەورە]] * [[دەرماناوای گچکە]] * [[دەرماناوای گەورە]] * [[ڕۆژبەیانی]] * [[زەردک، پردێ]] * [[سەربیر]] * [[سێبیران]] * [[شانەشین]] * [[قادرباغر]] * [[قەرغەتووی تازە]] * [[قەرغەتووی کۆن]] * [[قەرەبەگ]] * [[قەرەسالم]] * [[قەزنەفەر]] * [[قەیباشی]] * [[کتکەی تازە]] * [[کتکەی کۆن]] * [[کەڵوڕی باڵتۆبە]] * [[کەڵوڕی بنار]] * [[گەڵۆزی]] * [[گەوەنی]] * [[گورزەیی]] * [[گۆڵدەرەی گچکە]] * [[گۆڵدەرەی گەورە]] * [[نەبیاوەی تازە]] * [[نەبیاوەی کۆن]] * [[یارمجەی تازە]] * [[یارمجەی کۆن]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای دووبز]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[پردێ]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{گوندەکانی قەزای دووبز}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] crxbdokye49lq6atl4yt9mbsbghbvh3 1592199 1592197 2026-06-19T21:44:19Z MFTG 21816 /* لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) */ 1592199 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = شارەدێی پردێ | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة التون کوبري}}{{ھن}}{{lang-en| Prde subdistrict}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[شارەدێ]]''' ('''[[ناحیە]]''') <!--- وێنەکان، نازناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Prde subdistrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای دووبز.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی شارەدێی پردێ لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی پردێ لە [[قەزای دووبز]]دا(خۆڵەمێشی) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.75344| 44.14727}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شارەدێی پردێ''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.75344| 44.14727 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای دووبز]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[پردێ]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژ.[[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٣٨</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[شارەدێ]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٨٥٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = عەبدولموتەڵیب نەجمەددین | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٤٥١ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٥٧ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٩٤ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٤٨ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٥،٥٨٢ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٠١ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی پردێ''' یەکێکە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[پردێ]]یە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ئەم ناحیەیە ناوەکەی لە ناوەندەکەیەوە وەرگرتووە کە ئەویش شارەدێی [[پردێ]]یە، دوو ناو بۆ ئەم ناحیەیە بەکاردێت: * لەلایەن [[کورد]]ەکانەوە بە پردێ ناودەبرێت، ئەمەش لەوەوە ھاتووە ئەم شارەدێیە کەوتووەتە نێوان شاری [[ھەولێر]] و شاری [[کەرکووک]]ەوە، وەلەسەر [[زێی بچووک]]ە، پردێکی دێرینی لێبووە کە لەوێوە پەڕیونەتەوە و ھاتووچۆیان کردووە و لە ناوی ئەو پردەوە ناویان ناوە پردێ. * لەلایەن [[تورکمان]]ەکانەوە پێی دەوترێت (ئاڵتوون کۆپری، "altın köprü") واتا (پردی زێڕین) ئەمانیش ھەر لە ناوی پردەوە وەریانگرتووە بە ھۆی گرنگی ئەو پردەوە بۆ پەڕینەوە بەسەر [[زێی بچووک]]دا.<ref>https://archive.org/details/geographicalety00blacgoog</ref> * بۆ ناوی شارۆچکەکە بۆچوونی جیاواز ھەیە. ھەندێک پێیان وایە 'پردی زێڕین' ئاماژەیە بۆ ژنێکی [[تورک]] یان [[کورد]] بەو ناوە، ھەندێکیش پێیان وایە ئاماژەیە بۆ ئەو کاروانە ڕەنگاوڕەنگانەی کە بە شارۆچکەکە و پردەکەیدا تێپەڕیوون لە ڕێگەی نێوان [[مووسڵ]] و [[بەغدا]].<ref>https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/altin-altun-kopru-SIM_0568</ref> == جوگرافیا == ناحیەی پردێ ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]،[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و [[ناحیەی یایچی]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی شوان]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی سەرگەڕان]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069460#map=11/35.7535/44.2337</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٤٥١کم٢)یە لە (٤٫٣٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٢٥٫٦٪) [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]] و [[تورکمان]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٤٥،٥٨٢)کەسە. لە (٢٫٦٤٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٣٧٫٣٤٪)ی دانیشتوانی [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (دووەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. * لە ناو ئەم ناحیەیەدا کەمێک دانیشتوانی [[عەرەب]]ی لێیە بەڵام ئەمانە لە پڕۆسەی [[عەرەباندن]]دا ھاتوون و ھێشتا نەگەڕاونەتەوە شوێنەکانی خۆیان. == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ حکوومەتی ناوەندیی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا ئەیالەتی شارەزووریان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر میرنشینەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، قەزای ئاڵتون کۆپری و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> لەم قۆناغەدا قەزای ئاڵتوون کۆپری فرە ناوەند بوو کە لە ناوەندی ئاڵتوون کۆپری(پردێ) و مەڵحە پێکھاتبوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا. قەزای ئاڵتوون کۆپری ڕەنگی([[زەرد]])]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # دابەشکردنی قەزاکان: بەھۆی فراوانبوونی ڕووبەری قەزای(ئاڵتون کۆپری) حکومەت ئەم قەزاییەی دابەشکردە سەر ھەردوو قەزای ئاڵتون کۆپری و [[قەزای حەویجە|مەڵحە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی شوان]]یش گەڕایەوە سەر سنجاغی شارەزوور، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]، قەزاکانی([[ناحیەی شوان|شوان]]، ئاڵتوون کۆپری، [[قەزای حەویجە|مەڵحە]] و [[قەزای دووزخورماتوو|دووزخورماتوو]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کەرکووک]]، قەزای([[ناحیەی نەوجول|داودە]] و [[ناحیەی قەرەتەپە|قەرەتەپە]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] لەم سەردەمەدا ناوی قەزای کفری گۆڕدرا بە قەزای صەلاحیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٧٥دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای کەرکووک]] لە ([[ناحیەی شوان]]، ناحیەی ئاڵتوون کۆپری، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]) پێکھاتبوو. # لەم قۆناغەدا قەزای ئاڵتوون کۆپری بووە ناحیە و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] === لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٦٤) لە ٢٧\١١\١٩٤٥دا، قەزای کەرکووک لەم ناحیەیانە پێکھاتبوو(ناحیەی ئاڵتون کۆپری، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و [[ناحیەی شوان]]). * لەم سەردەمەدا گۆڕانکاری بەسەر ناحیەی ئاڵتوون کۆپری(پردێ)دا نەھات.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٨٦) لە ١٤\٨\١٩٦٠دا، (١٨)کەرتی ناحیەی ئاڵتون کۆپری، (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] و (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا و ناوەندەکەی گوندی [[دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/200.html</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٧٢) لە ١٥-٢-١٩٧٦دا، [[قەزای دووبز]] ھاتە کایەوە و شارۆچکەی [[دووبز]] ناوەندی بوو، ھەروەھا ھەردوو([[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و ناحیەی ئاڵتون کۆپری پێوە گرێدرا. ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٢) لە ٦-٥-١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی شوان]] بە ناحیەی ئاڵتون کۆپرییەوە بەسترا و (٣)کەرتی ناحیەی ئاڵتون کۆپریش بە [[ناحیەی شوان]]ەوە بەسترا. ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، ھەموو کەرتەکانی ناحیەی ئاڵتون کۆپری، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> === لە دوای ساڵی (٢٠٠٣)ەوە === * دوای [[شەڕی عێراق|پڕۆسەی ئازادی عێراق]] گوندەکانی ئەم ناحیەیە کە لە [[شاڵاوی ئەنفال]] دا وێران کرابوون، سەر لە نوێ ئاوادان کرانەوە و ناوی خۆجێییان لێنرانەوە، لەبەرئەوەی زۆرینەی ناوەکان کوردی بوون پێشتر گۆڕدرابوون ناوە کوردییەکانیان بۆ گەڕێندرایەوە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> == کارگێڕی == ناحیەی پردێ(ئاڵتوون کۆپری) لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووە لە (٣٨) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[پردێ]](ناوەند) * [[بیبانی گچکە]] * [[بیبانی گەورە]] * [[بیرەسپانی گچکە]] * [[بیرەسپانی گەورە]] * [[چۆمەزەردەڵەی گچکە]] * [[چۆمەزەردەڵەی گەورە]] * [[چیاچەرمگی گچکە]] * [[چیاچەرمگی گەورە]] * [[حەساری گەورە]] * [[دارەمانی گچکە]] * [[دارەمانی گەورە]] * [[دەرماناوای گچکە]] * [[دەرماناوای گەورە]] * [[ڕۆژبەیانی]] * [[زەردک، پردێ]] * [[سەربیر]] * [[سێبیران]] * [[شانەشین]] * [[قادرباغر]] * [[قەرغەتووی تازە]] * [[قەرغەتووی کۆن]] * [[قەرەبەگ]] * [[قەرەسالم]] * [[قەزنەفەر]] * [[قەیباشی]] * [[کتکەی تازە]] * [[کتکەی کۆن]] * [[کەڵوڕی باڵتۆبە]] * [[کەڵوڕی بنار]] * [[گەڵۆزی]] * [[گەوەنی]] * [[گورزەیی]] * [[گۆڵدەرەی گچکە]] * [[گۆڵدەرەی گەورە]] * [[نەبیاوەی تازە]] * [[نەبیاوەی کۆن]] * [[یارمجەی تازە]] * [[یارمجەی کۆن]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای دووبز]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[پردێ]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{گوندەکانی قەزای دووبز}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] 8fyavvu6znosu9bpo3n4a3scd20gqsb 1592200 1592199 2026-06-19T21:45:05Z MFTG 21816 /* قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا */ 1592200 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = شارەدێی پردێ | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة التون کوبري}}{{ھن}}{{lang-en| Prde subdistrict}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[شارەدێ]]''' ('''[[ناحیە]]''') <!--- وێنەکان، نازناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Prde subdistrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای دووبز.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی شارەدێی پردێ لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی پردێ لە [[قەزای دووبز]]دا(خۆڵەمێشی) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.75344| 44.14727}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شارەدێی پردێ''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.75344| 44.14727 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای دووبز]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[پردێ]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژ.[[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٣٨</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[شارەدێ]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٨٥٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = عەبدولموتەڵیب نەجمەددین | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٤٥١ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٥٧ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٩٤ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٤٨ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٥،٥٨٢ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٠١ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی پردێ''' یەکێکە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[پردێ]]یە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ئەم ناحیەیە ناوەکەی لە ناوەندەکەیەوە وەرگرتووە کە ئەویش شارەدێی [[پردێ]]یە، دوو ناو بۆ ئەم ناحیەیە بەکاردێت: * لەلایەن [[کورد]]ەکانەوە بە پردێ ناودەبرێت، ئەمەش لەوەوە ھاتووە ئەم شارەدێیە کەوتووەتە نێوان شاری [[ھەولێر]] و شاری [[کەرکووک]]ەوە، وەلەسەر [[زێی بچووک]]ە، پردێکی دێرینی لێبووە کە لەوێوە پەڕیونەتەوە و ھاتووچۆیان کردووە و لە ناوی ئەو پردەوە ناویان ناوە پردێ. * لەلایەن [[تورکمان]]ەکانەوە پێی دەوترێت (ئاڵتوون کۆپری، "altın köprü") واتا (پردی زێڕین) ئەمانیش ھەر لە ناوی پردەوە وەریانگرتووە بە ھۆی گرنگی ئەو پردەوە بۆ پەڕینەوە بەسەر [[زێی بچووک]]دا.<ref>https://archive.org/details/geographicalety00blacgoog</ref> * بۆ ناوی شارۆچکەکە بۆچوونی جیاواز ھەیە. ھەندێک پێیان وایە 'پردی زێڕین' ئاماژەیە بۆ ژنێکی [[تورک]] یان [[کورد]] بەو ناوە، ھەندێکیش پێیان وایە ئاماژەیە بۆ ئەو کاروانە ڕەنگاوڕەنگانەی کە بە شارۆچکەکە و پردەکەیدا تێپەڕیوون لە ڕێگەی نێوان [[مووسڵ]] و [[بەغدا]].<ref>https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/altin-altun-kopru-SIM_0568</ref> == جوگرافیا == ناحیەی پردێ ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]،[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و [[ناحیەی یایچی]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی شوان]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی سەرگەڕان]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069460#map=11/35.7535/44.2337</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٤٥١کم٢)یە لە (٤٫٣٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٢٥٫٦٪) [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]] و [[تورکمان]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٤٥،٥٨٢)کەسە. لە (٢٫٦٤٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٣٧٫٣٤٪)ی دانیشتوانی [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (دووەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. * لە ناو ئەم ناحیەیەدا کەمێک دانیشتوانی [[عەرەب]]ی لێیە بەڵام ئەمانە لە پڕۆسەی [[عەرەباندن]]دا ھاتوون و ھێشتا نەگەڕاونەتەوە شوێنەکانی خۆیان. == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ حکوومەتی ناوەندیی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا ئەیالەتی شارەزووریان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر میرنشینەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، قەزای ئاڵتون کۆپری و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> لەم قۆناغەدا قەزای ئاڵتوون کۆپری فرە ناوەند بوو کە لە ناوەندی ئاڵتوون کۆپری(پردێ) و مەڵحە پێکھاتبوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا. قەزای ئاڵتوون کۆپری ڕەنگی([[زەرد]])]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # دابەشکردنی قەزاکان: بەھۆی فراوانبوونی ڕووبەری قەزای(ئاڵتون کۆپری) حکومەت ئەم قەزاییەی دابەشکردە سەر ھەردوو قەزای ئاڵتون کۆپری و [[قەزای حەویجە|مەڵحە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی شوان]]یش گەڕایەوە سەر سنجاغی شارەزوور، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]، قەزاکانی([[ناحیەی شوان|شوان]]، ئاڵتوون کۆپری، [[قەزای حەویجە|مەڵحە]] و [[قەزای دووزخورماتوو|دووزخورماتوو]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کەرکووک]]، قەزای([[ناحیەی نەوجول|داودە]] و [[ناحیەی قەرەتەپە|قەرەتەپە]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] لەم سەردەمەدا ناوی قەزای کفری گۆڕدرا بە قەزای صەلاحیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٧٥دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای کەرکووک]] لە ([[ناحیەی شوان]]، ناحیەی ئاڵتوون کۆپری، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]) پێکھاتبوو. # لەم قۆناغەدا قەزای ئاڵتوون کۆپری بووە ناحیە و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] === لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٦٤) لە ٢٧\١١\١٩٤٥دا، قەزای کەرکووک لەم ناحیەیانە پێکھاتبوو(ناحیەی ئاڵتون کۆپری، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و [[ناحیەی شوان]]). * لەم سەردەمەدا گۆڕانکاری بەسەر ناحیەی ئاڵتوون کۆپری(پردێ)دا نەھات.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٨٦) لە ١٤\٨\١٩٦٠دا، (١٨)کەرتی ناحیەی ئاڵتون کۆپری، (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] و (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا و ناوەندەکەی گوندی [[دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/200.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٧٢) لە ١٥-٢-١٩٧٦دا، [[قەزای دووبز]] ھاتە کایەوە و شارۆچکەی [[دووبز]] ناوەندی بوو، ھەروەھا ھەردوو([[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و ناحیەی ئاڵتون کۆپری پێوە گرێدرا. ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٢) لە ٦-٥-١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی شوان]] بە ناحیەی ئاڵتون کۆپرییەوە بەسترا و (٣)کەرتی ناحیەی ئاڵتون کۆپریش بە [[ناحیەی شوان]]ەوە بەسترا. ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، ھەموو کەرتەکانی ناحیەی ئاڵتون کۆپری، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> === لە دوای ساڵی (٢٠٠٣)ەوە === * دوای [[شەڕی عێراق|پڕۆسەی ئازادی عێراق]] گوندەکانی ئەم ناحیەیە کە لە [[شاڵاوی ئەنفال]] دا وێران کرابوون، سەر لە نوێ ئاوادان کرانەوە و ناوی خۆجێییان لێنرانەوە، لەبەرئەوەی زۆرینەی ناوەکان کوردی بوون پێشتر گۆڕدرابوون ناوە کوردییەکانیان بۆ گەڕێندرایەوە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> == کارگێڕی == ناحیەی پردێ(ئاڵتوون کۆپری) لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووە لە (٣٨) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[پردێ]](ناوەند) * [[بیبانی گچکە]] * [[بیبانی گەورە]] * [[بیرەسپانی گچکە]] * [[بیرەسپانی گەورە]] * [[چۆمەزەردەڵەی گچکە]] * [[چۆمەزەردەڵەی گەورە]] * [[چیاچەرمگی گچکە]] * [[چیاچەرمگی گەورە]] * [[حەساری گەورە]] * [[دارەمانی گچکە]] * [[دارەمانی گەورە]] * [[دەرماناوای گچکە]] * [[دەرماناوای گەورە]] * [[ڕۆژبەیانی]] * [[زەردک، پردێ]] * [[سەربیر]] * [[سێبیران]] * [[شانەشین]] * [[قادرباغر]] * [[قەرغەتووی تازە]] * [[قەرغەتووی کۆن]] * [[قەرەبەگ]] * [[قەرەسالم]] * [[قەزنەفەر]] * [[قەیباشی]] * [[کتکەی تازە]] * [[کتکەی کۆن]] * [[کەڵوڕی باڵتۆبە]] * [[کەڵوڕی بنار]] * [[گەڵۆزی]] * [[گەوەنی]] * [[گورزەیی]] * [[گۆڵدەرەی گچکە]] * [[گۆڵدەرەی گەورە]] * [[نەبیاوەی تازە]] * [[نەبیاوەی کۆن]] * [[یارمجەی تازە]] * [[یارمجەی کۆن]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای دووبز]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[پردێ]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{گوندەکانی قەزای دووبز}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] h9pyzirq9rwh4octbm5k0fykul0xf1p 1592201 1592200 2026-06-19T21:46:17Z MFTG 21816 /* قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا */ 1592201 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = شارەدێی پردێ | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة التون کوبري}}{{ھن}}{{lang-en| Prde subdistrict}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[شارەدێ]]''' ('''[[ناحیە]]''') <!--- وێنەکان، نازناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Prde subdistrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای دووبز.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی شارەدێی پردێ لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی پردێ لە [[قەزای دووبز]]دا(خۆڵەمێشی) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.75344| 44.14727}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شارەدێی پردێ''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.75344| 44.14727 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای دووبز]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[پردێ]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژ.[[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٣٨</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[شارەدێ]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٨٥٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = عەبدولموتەڵیب نەجمەددین | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٤٥١ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٥٧ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٩٤ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٤٨ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٥،٥٨٢ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٠١ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی پردێ''' یەکێکە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[پردێ]]یە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ئەم ناحیەیە ناوەکەی لە ناوەندەکەیەوە وەرگرتووە کە ئەویش شارەدێی [[پردێ]]یە، دوو ناو بۆ ئەم ناحیەیە بەکاردێت: * لەلایەن [[کورد]]ەکانەوە بە پردێ ناودەبرێت، ئەمەش لەوەوە ھاتووە ئەم شارەدێیە کەوتووەتە نێوان شاری [[ھەولێر]] و شاری [[کەرکووک]]ەوە، وەلەسەر [[زێی بچووک]]ە، پردێکی دێرینی لێبووە کە لەوێوە پەڕیونەتەوە و ھاتووچۆیان کردووە و لە ناوی ئەو پردەوە ناویان ناوە پردێ. * لەلایەن [[تورکمان]]ەکانەوە پێی دەوترێت (ئاڵتوون کۆپری، "altın köprü") واتا (پردی زێڕین) ئەمانیش ھەر لە ناوی پردەوە وەریانگرتووە بە ھۆی گرنگی ئەو پردەوە بۆ پەڕینەوە بەسەر [[زێی بچووک]]دا.<ref>https://archive.org/details/geographicalety00blacgoog</ref> * بۆ ناوی شارۆچکەکە بۆچوونی جیاواز ھەیە. ھەندێک پێیان وایە 'پردی زێڕین' ئاماژەیە بۆ ژنێکی [[تورک]] یان [[کورد]] بەو ناوە، ھەندێکیش پێیان وایە ئاماژەیە بۆ ئەو کاروانە ڕەنگاوڕەنگانەی کە بە شارۆچکەکە و پردەکەیدا تێپەڕیوون لە ڕێگەی نێوان [[مووسڵ]] و [[بەغدا]].<ref>https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/altin-altun-kopru-SIM_0568</ref> == جوگرافیا == ناحیەی پردێ ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]،[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و [[ناحیەی یایچی]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی شوان]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی سەرگەڕان]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069460#map=11/35.7535/44.2337</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٤٥١کم٢)یە لە (٤٫٣٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٢٥٫٦٪) [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]] و [[تورکمان]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٤٥،٥٨٢)کەسە. لە (٢٫٦٤٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٣٧٫٣٤٪)ی دانیشتوانی [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (دووەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. * لە ناو ئەم ناحیەیەدا کەمێک دانیشتوانی [[عەرەب]]ی لێیە بەڵام ئەمانە لە پڕۆسەی [[عەرەباندن]]دا ھاتوون و ھێشتا نەگەڕاونەتەوە شوێنەکانی خۆیان. == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ حکوومەتی ناوەندیی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا ئەیالەتی شارەزووریان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر میرنشینەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، قەزای ئاڵتون کۆپری و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> لەم قۆناغەدا قەزای ئاڵتوون کۆپری فرە ناوەند بوو کە لە ناوەندی ئاڵتوون کۆپری(پردێ) و مەڵحە پێکھاتبوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا. قەزای ئاڵتوون کۆپری ڕەنگی([[زەرد]])]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # دابەشکردنی قەزاکان: بەھۆی فراوانبوونی ڕووبەری قەزای(ئاڵتون کۆپری) حکومەت ئەم قەزاییەی دابەشکردە سەر ھەردوو قەزای ئاڵتون کۆپری و [[قەزای حەویجە|مەڵحە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی شوان]]یش گەڕایەوە سەر سنجاغی شارەزوور، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]، قەزاکانی([[ناحیەی شوان|شوان]]، ئاڵتوون کۆپری، [[قەزای حەویجە|مەڵحە]] و [[قەزای دووزخورماتوو|دووزخورماتوو]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کەرکووک]]، قەزای([[ناحیەی نەوجول|داودە]] و [[ناحیەی قەرەتەپە|قەرەتەپە]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] لەم سەردەمەدا ناوی قەزای کفری گۆڕدرا بە قەزای صەلاحیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٧٥دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای کەرکووک]] لە ([[ناحیەی شوان]]، ناحیەی ئاڵتوون کۆپری، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]) پێکھاتبوو. # لەم قۆناغەدا قەزای ئاڵتوون کۆپری بووە ناحیە و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] === لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٦٤) لە ٢٧\١١\١٩٤٥دا، قەزای کەرکووک لەم ناحیەیانە پێکھاتبوو(ناحیەی ئاڵتون کۆپری، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و [[ناحیەی شوان]]). * لەم سەردەمەدا گۆڕانکاری بەسەر ناحیەی ئاڵتوون کۆپری(پردێ)دا نەھات.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٨٦) لە ١٤\٨\١٩٦٠دا، (١٨)کەرتی ناحیەی ئاڵتون کۆپری، (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] و (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا و ناوەندەکەی گوندی [[دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/200.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٧٢) لە ١٥-٢-١٩٧٦دا، [[قەزای دووبز]] ھاتە کایەوە و شارۆچکەی [[دووبز]] ناوەندی بوو، ھەروەھا ھەردوو([[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و ناحیەی ئاڵتون کۆپری) پێوە گرێدرا. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٢) لە ٦-٥-١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی شوان]] بە ناحیەی ئاڵتون کۆپرییەوە بەسترا و (٣)کەرتی ناحیەی ئاڵتون کۆپریش بە [[ناحیەی شوان]]ەوە بەسترا. ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، ھەموو کەرتەکانی ناحیەی ئاڵتون کۆپری، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> === لە دوای ساڵی (٢٠٠٣)ەوە === * دوای [[شەڕی عێراق|پڕۆسەی ئازادی عێراق]] گوندەکانی ئەم ناحیەیە کە لە [[شاڵاوی ئەنفال]] دا وێران کرابوون، سەر لە نوێ ئاوادان کرانەوە و ناوی خۆجێییان لێنرانەوە، لەبەرئەوەی زۆرینەی ناوەکان کوردی بوون پێشتر گۆڕدرابوون ناوە کوردییەکانیان بۆ گەڕێندرایەوە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> == کارگێڕی == ناحیەی پردێ(ئاڵتوون کۆپری) لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووە لە (٣٨) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[پردێ]](ناوەند) * [[بیبانی گچکە]] * [[بیبانی گەورە]] * [[بیرەسپانی گچکە]] * [[بیرەسپانی گەورە]] * [[چۆمەزەردەڵەی گچکە]] * [[چۆمەزەردەڵەی گەورە]] * [[چیاچەرمگی گچکە]] * [[چیاچەرمگی گەورە]] * [[حەساری گەورە]] * [[دارەمانی گچکە]] * [[دارەمانی گەورە]] * [[دەرماناوای گچکە]] * [[دەرماناوای گەورە]] * [[ڕۆژبەیانی]] * [[زەردک، پردێ]] * [[سەربیر]] * [[سێبیران]] * [[شانەشین]] * [[قادرباغر]] * [[قەرغەتووی تازە]] * [[قەرغەتووی کۆن]] * [[قەرەبەگ]] * [[قەرەسالم]] * [[قەزنەفەر]] * [[قەیباشی]] * [[کتکەی تازە]] * [[کتکەی کۆن]] * [[کەڵوڕی باڵتۆبە]] * [[کەڵوڕی بنار]] * [[گەڵۆزی]] * [[گەوەنی]] * [[گورزەیی]] * [[گۆڵدەرەی گچکە]] * [[گۆڵدەرەی گەورە]] * [[نەبیاوەی تازە]] * [[نەبیاوەی کۆن]] * [[یارمجەی تازە]] * [[یارمجەی کۆن]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای دووبز]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[پردێ]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{گوندەکانی قەزای دووبز}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] rgrieemiqvpl0cfid0rygcb7lt17373 1592202 1592201 2026-06-19T21:46:57Z MFTG 21816 /* قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا */ 1592202 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = شارەدێی پردێ | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة التون کوبري}}{{ھن}}{{lang-en| Prde subdistrict}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[شارەدێ]]''' ('''[[ناحیە]]''') <!--- وێنەکان، نازناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Prde subdistrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای دووبز.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی شارەدێی پردێ لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی پردێ لە [[قەزای دووبز]]دا(خۆڵەمێشی) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.75344| 44.14727}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شارەدێی پردێ''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.75344| 44.14727 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای دووبز]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[پردێ]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژ.[[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٣٨</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[شارەدێ]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٨٥٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = عەبدولموتەڵیب نەجمەددین | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٤٥١ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٥٧ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٩٤ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٤٨ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٥،٥٨٢ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٠١ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی پردێ''' یەکێکە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[پردێ]]یە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ئەم ناحیەیە ناوەکەی لە ناوەندەکەیەوە وەرگرتووە کە ئەویش شارەدێی [[پردێ]]یە، دوو ناو بۆ ئەم ناحیەیە بەکاردێت: * لەلایەن [[کورد]]ەکانەوە بە پردێ ناودەبرێت، ئەمەش لەوەوە ھاتووە ئەم شارەدێیە کەوتووەتە نێوان شاری [[ھەولێر]] و شاری [[کەرکووک]]ەوە، وەلەسەر [[زێی بچووک]]ە، پردێکی دێرینی لێبووە کە لەوێوە پەڕیونەتەوە و ھاتووچۆیان کردووە و لە ناوی ئەو پردەوە ناویان ناوە پردێ. * لەلایەن [[تورکمان]]ەکانەوە پێی دەوترێت (ئاڵتوون کۆپری، "altın köprü") واتا (پردی زێڕین) ئەمانیش ھەر لە ناوی پردەوە وەریانگرتووە بە ھۆی گرنگی ئەو پردەوە بۆ پەڕینەوە بەسەر [[زێی بچووک]]دا.<ref>https://archive.org/details/geographicalety00blacgoog</ref> * بۆ ناوی شارۆچکەکە بۆچوونی جیاواز ھەیە. ھەندێک پێیان وایە 'پردی زێڕین' ئاماژەیە بۆ ژنێکی [[تورک]] یان [[کورد]] بەو ناوە، ھەندێکیش پێیان وایە ئاماژەیە بۆ ئەو کاروانە ڕەنگاوڕەنگانەی کە بە شارۆچکەکە و پردەکەیدا تێپەڕیوون لە ڕێگەی نێوان [[مووسڵ]] و [[بەغدا]].<ref>https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/altin-altun-kopru-SIM_0568</ref> == جوگرافیا == ناحیەی پردێ ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]،[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و [[ناحیەی یایچی]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی شوان]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی سەرگەڕان]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069460#map=11/35.7535/44.2337</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٤٥١کم٢)یە لە (٤٫٣٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٢٥٫٦٪) [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]] و [[تورکمان]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٤٥،٥٨٢)کەسە. لە (٢٫٦٤٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٣٧٫٣٤٪)ی دانیشتوانی [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (دووەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. * لە ناو ئەم ناحیەیەدا کەمێک دانیشتوانی [[عەرەب]]ی لێیە بەڵام ئەمانە لە پڕۆسەی [[عەرەباندن]]دا ھاتوون و ھێشتا نەگەڕاونەتەوە شوێنەکانی خۆیان. == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ حکوومەتی ناوەندیی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا ئەیالەتی شارەزووریان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر میرنشینەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، قەزای ئاڵتون کۆپری و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> لەم قۆناغەدا قەزای ئاڵتوون کۆپری فرە ناوەند بوو کە لە ناوەندی ئاڵتوون کۆپری(پردێ) و مەڵحە پێکھاتبوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا. قەزای ئاڵتوون کۆپری ڕەنگی([[زەرد]])]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # دابەشکردنی قەزاکان: بەھۆی فراوانبوونی ڕووبەری قەزای(ئاڵتون کۆپری) حکومەت ئەم قەزاییەی دابەشکردە سەر ھەردوو قەزای ئاڵتون کۆپری و [[قەزای حەویجە|مەڵحە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی شوان]]یش گەڕایەوە سەر سنجاغی شارەزوور، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]، قەزاکانی([[ناحیەی شوان|شوان]]، ئاڵتوون کۆپری، [[قەزای حەویجە|مەڵحە]] و [[قەزای دووزخورماتوو|دووزخورماتوو]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کەرکووک]]، قەزای([[ناحیەی نەوجول|داودە]] و [[ناحیەی قەرەتەپە|قەرەتەپە]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] لەم سەردەمەدا ناوی قەزای کفری گۆڕدرا بە قەزای صەلاحیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٧٥دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای کەرکووک]] لە ([[ناحیەی شوان]]، ناحیەی ئاڵتوون کۆپری، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]) پێکھاتبوو. # لەم قۆناغەدا قەزای ئاڵتوون کۆپری بووە ناحیە و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] === لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٦٤) لە ٢٧\١١\١٩٤٥دا، قەزای کەرکووک لەم ناحیەیانە پێکھاتبوو(ناحیەی ئاڵتون کۆپری، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و [[ناحیەی شوان]]). * لەم سەردەمەدا گۆڕانکاری بەسەر ناحیەی ئاڵتوون کۆپری(پردێ)دا نەھات.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٨٦) لە ١٤\٨\١٩٦٠دا، (١٨)کەرتی ناحیەی ئاڵتون کۆپری، (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] و (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا و ناوەندەکەی گوندی [[دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/200.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٧٢) لە ١٥-٢-١٩٧٦دا، [[قەزای دووبز]] ھاتە کایەوە و شارۆچکەی [[دووبز]] ناوەندی بوو، ھەروەھا ھەردوو([[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و ناحیەی ئاڵتون کۆپری) پێوە گرێدرا. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٢) لە ٦-٥-١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی شوان]] بە ناحیەی ئاڵتون کۆپرییەوە بەسترا و (٣)کەرتی ناحیەی ئاڵتون کۆپریش بە [[ناحیەی شوان]]ەوە بەسترا. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، ھەموو کەرتەکانی ناحیەی ئاڵتون کۆپری، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> === لە دوای ساڵی (٢٠٠٣)ەوە === * دوای [[شەڕی عێراق|پڕۆسەی ئازادی عێراق]] گوندەکانی ئەم ناحیەیە کە لە [[شاڵاوی ئەنفال]] دا وێران کرابوون، سەر لە نوێ ئاوادان کرانەوە و ناوی خۆجێییان لێنرانەوە، لەبەرئەوەی زۆرینەی ناوەکان کوردی بوون پێشتر گۆڕدرابوون ناوە کوردییەکانیان بۆ گەڕێندرایەوە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> == کارگێڕی == ناحیەی پردێ(ئاڵتوون کۆپری) لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووە لە (٣٨) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[پردێ]](ناوەند) * [[بیبانی گچکە]] * [[بیبانی گەورە]] * [[بیرەسپانی گچکە]] * [[بیرەسپانی گەورە]] * [[چۆمەزەردەڵەی گچکە]] * [[چۆمەزەردەڵەی گەورە]] * [[چیاچەرمگی گچکە]] * [[چیاچەرمگی گەورە]] * [[حەساری گەورە]] * [[دارەمانی گچکە]] * [[دارەمانی گەورە]] * [[دەرماناوای گچکە]] * [[دەرماناوای گەورە]] * [[ڕۆژبەیانی]] * [[زەردک، پردێ]] * [[سەربیر]] * [[سێبیران]] * [[شانەشین]] * [[قادرباغر]] * [[قەرغەتووی تازە]] * [[قەرغەتووی کۆن]] * [[قەرەبەگ]] * [[قەرەسالم]] * [[قەزنەفەر]] * [[قەیباشی]] * [[کتکەی تازە]] * [[کتکەی کۆن]] * [[کەڵوڕی باڵتۆبە]] * [[کەڵوڕی بنار]] * [[گەڵۆزی]] * [[گەوەنی]] * [[گورزەیی]] * [[گۆڵدەرەی گچکە]] * [[گۆڵدەرەی گەورە]] * [[نەبیاوەی تازە]] * [[نەبیاوەی کۆن]] * [[یارمجەی تازە]] * [[یارمجەی کۆن]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای دووبز]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[پردێ]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{گوندەکانی قەزای دووبز}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] jam7j661on3d2euqfof5fz7pt5v61qk 1592203 1592202 2026-06-19T21:47:30Z MFTG 21816 /* قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا */ 1592203 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = شارەدێی پردێ | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة التون کوبري}}{{ھن}}{{lang-en| Prde subdistrict}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[شارەدێ]]''' ('''[[ناحیە]]''') <!--- وێنەکان، نازناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Prde subdistrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای دووبز.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی شارەدێی پردێ لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی پردێ لە [[قەزای دووبز]]دا(خۆڵەمێشی) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.75344| 44.14727}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شارەدێی پردێ''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.75344| 44.14727 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای دووبز]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[پردێ]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژ.[[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٣٨</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[شارەدێ]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٨٥٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = عەبدولموتەڵیب نەجمەددین | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٤٥١ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٥٧ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٩٤ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٤٨ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٥،٥٨٢ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٠١ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی پردێ''' یەکێکە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[پردێ]]یە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ئەم ناحیەیە ناوەکەی لە ناوەندەکەیەوە وەرگرتووە کە ئەویش شارەدێی [[پردێ]]یە، دوو ناو بۆ ئەم ناحیەیە بەکاردێت: * لەلایەن [[کورد]]ەکانەوە بە پردێ ناودەبرێت، ئەمەش لەوەوە ھاتووە ئەم شارەدێیە کەوتووەتە نێوان شاری [[ھەولێر]] و شاری [[کەرکووک]]ەوە، وەلەسەر [[زێی بچووک]]ە، پردێکی دێرینی لێبووە کە لەوێوە پەڕیونەتەوە و ھاتووچۆیان کردووە و لە ناوی ئەو پردەوە ناویان ناوە پردێ. * لەلایەن [[تورکمان]]ەکانەوە پێی دەوترێت (ئاڵتوون کۆپری، "altın köprü") واتا (پردی زێڕین) ئەمانیش ھەر لە ناوی پردەوە وەریانگرتووە بە ھۆی گرنگی ئەو پردەوە بۆ پەڕینەوە بەسەر [[زێی بچووک]]دا.<ref>https://archive.org/details/geographicalety00blacgoog</ref> * بۆ ناوی شارۆچکەکە بۆچوونی جیاواز ھەیە. ھەندێک پێیان وایە 'پردی زێڕین' ئاماژەیە بۆ ژنێکی [[تورک]] یان [[کورد]] بەو ناوە، ھەندێکیش پێیان وایە ئاماژەیە بۆ ئەو کاروانە ڕەنگاوڕەنگانەی کە بە شارۆچکەکە و پردەکەیدا تێپەڕیوون لە ڕێگەی نێوان [[مووسڵ]] و [[بەغدا]].<ref>https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/altin-altun-kopru-SIM_0568</ref> == جوگرافیا == ناحیەی پردێ ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]،[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و [[ناحیەی یایچی]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی شوان]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی سەرگەڕان]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069460#map=11/35.7535/44.2337</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٤٥١کم٢)یە لە (٤٫٣٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٢٥٫٦٪) [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]] و [[تورکمان]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٤٥،٥٨٢)کەسە. لە (٢٫٦٤٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٣٧٫٣٤٪)ی دانیشتوانی [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (دووەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. * لە ناو ئەم ناحیەیەدا کەمێک دانیشتوانی [[عەرەب]]ی لێیە بەڵام ئەمانە لە پڕۆسەی [[عەرەباندن]]دا ھاتوون و ھێشتا نەگەڕاونەتەوە شوێنەکانی خۆیان. == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ حکوومەتی ناوەندیی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا ئەیالەتی شارەزووریان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر میرنشینەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، قەزای ئاڵتون کۆپری و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> لەم قۆناغەدا قەزای ئاڵتوون کۆپری فرە ناوەند بوو کە لە ناوەندی ئاڵتوون کۆپری(پردێ) و مەڵحە پێکھاتبوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا. قەزای ئاڵتوون کۆپری ڕەنگی([[زەرد]])]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # دابەشکردنی قەزاکان: بەھۆی فراوانبوونی ڕووبەری قەزای(ئاڵتون کۆپری) حکومەت ئەم قەزاییەی دابەشکردە سەر ھەردوو قەزای ئاڵتون کۆپری و [[قەزای حەویجە|مەڵحە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی شوان]]یش گەڕایەوە سەر سنجاغی شارەزوور، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]، قەزاکانی([[ناحیەی شوان|شوان]]، ئاڵتوون کۆپری، [[قەزای حەویجە|مەڵحە]] و [[قەزای دووزخورماتوو|دووزخورماتوو]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کەرکووک]]، قەزای([[ناحیەی نەوجول|داودە]] و [[ناحیەی قەرەتەپە|قەرەتەپە]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] لەم سەردەمەدا ناوی قەزای کفری گۆڕدرا بە قەزای صەلاحیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٧٥دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای کەرکووک]] لە ([[ناحیەی شوان]]، ناحیەی ئاڵتوون کۆپری، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]) پێکھاتبوو. # لەم قۆناغەدا قەزای ئاڵتوون کۆپری بووە ناحیە و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] === لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٦٤) لە ٢٧\١١\١٩٤٥دا، قەزای کەرکووک لەم ناحیەیانە پێکھاتبوو(ناحیەی ئاڵتون کۆپری، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و [[ناحیەی شوان]]). * لەم سەردەمەدا گۆڕانکاری بەسەر ناحیەی ئاڵتوون کۆپری(پردێ)دا نەھات.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٨٦) لە ١٤\٨\١٩٦٠دا، (١٨)کەرتی ناحیەی ئاڵتون کۆپری، (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] و (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا و ناوەندەکەی گوندی [[دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/200.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٧٢) لە ١٥-٢-١٩٧٦دا، [[قەزای دووبز]] ھاتە کایەوە و شارۆچکەی [[دووبز]] ناوەندی بوو، ھەروەھا ھەردوو([[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و ناحیەی ئاڵتون کۆپری) پێوە گرێدرا. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٢) لە ٦-٥-١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی شوان]] بە ناحیەی ئاڵتون کۆپرییەوە بەسترا و (٣)کەرتی ناحیەی ئاڵتون کۆپریش بە [[ناحیەی شوان]]ەوە بەسترا. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، ھەموو کەرتەکانی ناحیەی ئاڵتون کۆپری، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٩)دا.]] === لە دوای ساڵی (٢٠٠٣)ەوە === * دوای [[شەڕی عێراق|پڕۆسەی ئازادی عێراق]] گوندەکانی ئەم ناحیەیە کە لە [[شاڵاوی ئەنفال]] دا وێران کرابوون، سەر لە نوێ ئاوادان کرانەوە و ناوی خۆجێییان لێنرانەوە، لەبەرئەوەی زۆرینەی ناوەکان کوردی بوون پێشتر گۆڕدرابوون ناوە کوردییەکانیان بۆ گەڕێندرایەوە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> == کارگێڕی == ناحیەی پردێ(ئاڵتوون کۆپری) لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووە لە (٣٨) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[پردێ]](ناوەند) * [[بیبانی گچکە]] * [[بیبانی گەورە]] * [[بیرەسپانی گچکە]] * [[بیرەسپانی گەورە]] * [[چۆمەزەردەڵەی گچکە]] * [[چۆمەزەردەڵەی گەورە]] * [[چیاچەرمگی گچکە]] * [[چیاچەرمگی گەورە]] * [[حەساری گەورە]] * [[دارەمانی گچکە]] * [[دارەمانی گەورە]] * [[دەرماناوای گچکە]] * [[دەرماناوای گەورە]] * [[ڕۆژبەیانی]] * [[زەردک، پردێ]] * [[سەربیر]] * [[سێبیران]] * [[شانەشین]] * [[قادرباغر]] * [[قەرغەتووی تازە]] * [[قەرغەتووی کۆن]] * [[قەرەبەگ]] * [[قەرەسالم]] * [[قەزنەفەر]] * [[قەیباشی]] * [[کتکەی تازە]] * [[کتکەی کۆن]] * [[کەڵوڕی باڵتۆبە]] * [[کەڵوڕی بنار]] * [[گەڵۆزی]] * [[گەوەنی]] * [[گورزەیی]] * [[گۆڵدەرەی گچکە]] * [[گۆڵدەرەی گەورە]] * [[نەبیاوەی تازە]] * [[نەبیاوەی کۆن]] * [[یارمجەی تازە]] * [[یارمجەی کۆن]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای دووبز]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[پردێ]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{گوندەکانی قەزای دووبز}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] rerw41sfz189qr2lvpt1nl9p61p70qy 0 248203 1592190 1589997 2026-06-19T21:31:01Z MFTG 21816 /* قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا */ 1592190 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة مرکز قضاء الدبس}}{{ھن}}{{lang-en| Dubz subdistrict center district}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Dubz subdistrict center district.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای دووبز.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز لە [[قەزای دووبز]]دا(سەوز) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.67482| 44.07067}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.67482| 44.07067 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای دووبز]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[دووبز]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژ.[[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٣٨</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٦٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = حسێن عەبد جبوری | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٦٤٣ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٤٢ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٩٤ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٩٣ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٥٤،٢٨١ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٨٤٫٤١ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز''' یەکێکە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[دووبز]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناوی ئەم ناحیەیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارۆچکەی [[دووبز]]ە. * وشەی دووبز وشەیەکی لێکدراوە (دوو+بز)، دوو ژمارەیە و (بز) واتای لق، شارۆچکەی [[دووبز]] لە سەر [[زێی بچووک]] ھەڵکەوتووە و لەو جێگەیەی دووبزدا زێی بچووک دەبێتە دوولق، ناوی دووبز لەوەوە وەرگیراوە. * لە یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتدا بە دبس ناو دەبرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی پردێ]] و [[ناحیەی سەرگەڕان]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی مەلا عەبدوڵڵا]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی پردێ]] و [[ناحیەی یایچی]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی سەرگەڕان]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069458#map=11/35.5677/44.0751</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٦٤٣کم٢)یە لە (٦٫٢٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٣٦٫٦٪) [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]] و [[عەرەب]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٥٤،٢٨١)کەسە. لە (٣٫١٤٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٤٤٫٤٧٪)ی دانیشتوانی [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (یەکەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. * لە ناو ئەم ناحیەیەدا کەمێک دانیشتوانی [[عەرەب]]ی لێیە بەڵام ئەمانە لە پڕۆسەی [[عەرەباندن]]دا ھاتوون و ھێشتا نەگەڕاونەتەوە شوێنەکانی خۆیان. == مێژوو == === سەردەمی کۆماری (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== * بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٨٦) لە ١٤\٨\١٩٦٠دا، (١٨)کەرتی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] و (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی ناحیەی دووبز لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا و ناوەندەکەی گوندی [[دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/200.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٨٤) لە ٤-٩-١٩٧٢دا، (٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، (١١)کەرتی ناحیەی دووبز، (٨)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٢)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی یایچی]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[یایچی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5976.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٧٢) لە ١٥-٢-١٩٧٦دا، [[قەزای دووبز]] ھاتە کایەوە و شارۆچکەی [[دووبز]] ناوەندی بوو، ھەروەھا ھەردوو(ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز و [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] پێوە گرێدرا. ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١٧٨٠٣) لە ساڵی ١٩٧٨دا، (٤٠) کەرتی ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی سەرگەڕان|ناحیەی ئەلقودس]]، ناوەندەکەی گوندی [[سەرگەڕان]] و لە [[قەزای دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12482.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٢) لە ٦-٥-١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی شوان]] بە [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]یەوە بەسترا و (٣)کەرتی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]ش بە [[ناحیەی شوان]]ەوە بەسترا. ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢١) لە ١١-٦-١٩٨٧دا، ناحیەکانی([[ناحیەی لەیلان|قەرەحەسەن]]، [[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی یایچی|یایچی]]، [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ئەلڕەبیع]] و [[ناحیەی سەرگەڕان|ئەلقودس]])ی سەر بە پارێزگای کەرکووک ھەڵوەشێنران. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو ناحیەی دووبز پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە ناحیەی دووبزەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە ناحیەی دووبز، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> === لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا === بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٦دا، دابڕانی (٣٨) کەرت لە [[پارێزگای ھەولێر]] و لکاندنیان بە ناحیەی دووبز لە [[پارێزگای کەرکووک]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html</ref> === لە دوای ساڵی (٢٠٠٣)ەوە === * دوای [[شەڕی عێراق|پڕۆسەی ئازادی عێراق]] گوندەکان و ناحیەکانی ئەم قەزایە کە لە [[شاڵاوی ئەنفال]] دا وێران کرابوون، سەر لە نوێ ئاوادان کرانەوە و ناوی خۆجێییان لێنرانەوە، لەبەرئەوەی زۆرینەی ناوەکان کوردی بوون پێشتر گۆڕدرابوون ناوە کوردییەکانیان بۆ گەڕێندرایەوە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> == کارگێڕی == ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووە لە (٣٨) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[دووبز]](ناوەند) * [[ئەبوخورچە]] * [[ئەمزیریە]] * [[ئیدریس ھەیاس]] * [[ئیسماعیلاوا]] * [[بای حەسەن]] * [[تەقتەق، دووبز]] * [[تەلعەزیز]] * [[تویلعە]] * [[چەخماخە]] * [[حەمدانیە]] * [[خازڕەگ]] * [[خەرابەڕووت]] * [[درکەی ئاریان]] * [[دوورم]] * [[دوورمی کۆن]] * [[دۆنیسە]] * [[ڕوبێزە]] * [[سابونچی]] * [[شۆراوا، دووبز]] * [[شیریناو]] * [[عەسریە]] * [[عەلەغێر]] * [[عەمشە]] * [[قەرەچەم، دووبز]] * [[قەرەدەرە]] * [[قەڵاھەربەت]] * [[قوشقایە، دووبز]] * [[قۆدی چای]] * [[کونەڕێوی]] * [[کێف]] * [[گوبێبە]] * [[مامە]] * [[مشێرفە]] * [[مەحگوڕ]] * [[مەرعی]] * [[مەڵحەی خواروو]] * [[مەڵحەی سەروو]] * [[نادراوا]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای دووبز]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[دووبز]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{گوندەکانی قەزای دووبز}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] febk6qt0buykjkrdlz6fxy8xyjsgeuo 1592191 1592190 2026-06-19T21:31:37Z MFTG 21816 /* قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا */ 1592191 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة مرکز قضاء الدبس}}{{ھن}}{{lang-en| Dubz subdistrict center district}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Dubz subdistrict center district.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای دووبز.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز لە [[قەزای دووبز]]دا(سەوز) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.67482| 44.07067}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.67482| 44.07067 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای دووبز]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[دووبز]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژ.[[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٣٨</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٦٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = حسێن عەبد جبوری | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٦٤٣ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٤٢ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٩٤ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٩٣ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٥٤،٢٨١ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٨٤٫٤١ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز''' یەکێکە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[دووبز]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناوی ئەم ناحیەیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارۆچکەی [[دووبز]]ە. * وشەی دووبز وشەیەکی لێکدراوە (دوو+بز)، دوو ژمارەیە و (بز) واتای لق، شارۆچکەی [[دووبز]] لە سەر [[زێی بچووک]] ھەڵکەوتووە و لەو جێگەیەی دووبزدا زێی بچووک دەبێتە دوولق، ناوی دووبز لەوەوە وەرگیراوە. * لە یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتدا بە دبس ناو دەبرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی پردێ]] و [[ناحیەی سەرگەڕان]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی مەلا عەبدوڵڵا]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی پردێ]] و [[ناحیەی یایچی]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی سەرگەڕان]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069458#map=11/35.5677/44.0751</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٦٤٣کم٢)یە لە (٦٫٢٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٣٦٫٦٪) [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]] و [[عەرەب]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٥٤،٢٨١)کەسە. لە (٣٫١٤٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٤٤٫٤٧٪)ی دانیشتوانی [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (یەکەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. * لە ناو ئەم ناحیەیەدا کەمێک دانیشتوانی [[عەرەب]]ی لێیە بەڵام ئەمانە لە پڕۆسەی [[عەرەباندن]]دا ھاتوون و ھێشتا نەگەڕاونەتەوە شوێنەکانی خۆیان. == مێژوو == === سەردەمی کۆماری (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== * بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٨٦) لە ١٤\٨\١٩٦٠دا، (١٨)کەرتی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] و (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی ناحیەی دووبز لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا و ناوەندەکەی گوندی [[دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/200.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٨٤) لە ٤-٩-١٩٧٢دا، (٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، (١١)کەرتی ناحیەی دووبز، (٨)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٢)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی یایچی]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[یایچی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5976.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٧٢) لە ١٥-٢-١٩٧٦دا، [[قەزای دووبز]] ھاتە کایەوە و شارۆچکەی [[دووبز]] ناوەندی بوو، ھەروەھا ھەردوو(ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز و [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] پێوە گرێدرا. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١٧٨٠٣) لە ساڵی ١٩٧٨دا، (٤٠) کەرتی ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی سەرگەڕان|ناحیەی ئەلقودس]]، ناوەندەکەی گوندی [[سەرگەڕان]] و لە [[قەزای دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12482.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٢) لە ٦-٥-١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی شوان]] بە [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]یەوە بەسترا و (٣)کەرتی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]ش بە [[ناحیەی شوان]]ەوە بەسترا. ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢١) لە ١١-٦-١٩٨٧دا، ناحیەکانی([[ناحیەی لەیلان|قەرەحەسەن]]، [[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی یایچی|یایچی]]، [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ئەلڕەبیع]] و [[ناحیەی سەرگەڕان|ئەلقودس]])ی سەر بە پارێزگای کەرکووک ھەڵوەشێنران. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو ناحیەی دووبز پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە ناحیەی دووبزەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە ناحیەی دووبز، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> === لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا === بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٦دا، دابڕانی (٣٨) کەرت لە [[پارێزگای ھەولێر]] و لکاندنیان بە ناحیەی دووبز لە [[پارێزگای کەرکووک]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html</ref> === لە دوای ساڵی (٢٠٠٣)ەوە === * دوای [[شەڕی عێراق|پڕۆسەی ئازادی عێراق]] گوندەکان و ناحیەکانی ئەم قەزایە کە لە [[شاڵاوی ئەنفال]] دا وێران کرابوون، سەر لە نوێ ئاوادان کرانەوە و ناوی خۆجێییان لێنرانەوە، لەبەرئەوەی زۆرینەی ناوەکان کوردی بوون پێشتر گۆڕدرابوون ناوە کوردییەکانیان بۆ گەڕێندرایەوە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> == کارگێڕی == ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووە لە (٣٨) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[دووبز]](ناوەند) * [[ئەبوخورچە]] * [[ئەمزیریە]] * [[ئیدریس ھەیاس]] * [[ئیسماعیلاوا]] * [[بای حەسەن]] * [[تەقتەق، دووبز]] * [[تەلعەزیز]] * [[تویلعە]] * [[چەخماخە]] * [[حەمدانیە]] * [[خازڕەگ]] * [[خەرابەڕووت]] * [[درکەی ئاریان]] * [[دوورم]] * [[دوورمی کۆن]] * [[دۆنیسە]] * [[ڕوبێزە]] * [[سابونچی]] * [[شۆراوا، دووبز]] * [[شیریناو]] * [[عەسریە]] * [[عەلەغێر]] * [[عەمشە]] * [[قەرەچەم، دووبز]] * [[قەرەدەرە]] * [[قەڵاھەربەت]] * [[قوشقایە، دووبز]] * [[قۆدی چای]] * [[کونەڕێوی]] * [[کێف]] * [[گوبێبە]] * [[مامە]] * [[مشێرفە]] * [[مەحگوڕ]] * [[مەرعی]] * [[مەڵحەی خواروو]] * [[مەڵحەی سەروو]] * [[نادراوا]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای دووبز]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[دووبز]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{گوندەکانی قەزای دووبز}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] eo7fhv55crbypwqbfo47ywk68brmzh6 1592192 1592191 2026-06-19T21:32:08Z MFTG 21816 /* قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا */ 1592192 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة مرکز قضاء الدبس}}{{ھن}}{{lang-en| Dubz subdistrict center district}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Dubz subdistrict center district.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای دووبز.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز لە [[قەزای دووبز]]دا(سەوز) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.67482| 44.07067}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.67482| 44.07067 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای دووبز]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[دووبز]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژ.[[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٣٨</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٦٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = حسێن عەبد جبوری | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٦٤٣ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٤٢ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٩٤ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٩٣ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٥٤،٢٨١ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٨٤٫٤١ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز''' یەکێکە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[دووبز]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناوی ئەم ناحیەیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارۆچکەی [[دووبز]]ە. * وشەی دووبز وشەیەکی لێکدراوە (دوو+بز)، دوو ژمارەیە و (بز) واتای لق، شارۆچکەی [[دووبز]] لە سەر [[زێی بچووک]] ھەڵکەوتووە و لەو جێگەیەی دووبزدا زێی بچووک دەبێتە دوولق، ناوی دووبز لەوەوە وەرگیراوە. * لە یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتدا بە دبس ناو دەبرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی پردێ]] و [[ناحیەی سەرگەڕان]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی مەلا عەبدوڵڵا]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی پردێ]] و [[ناحیەی یایچی]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی سەرگەڕان]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069458#map=11/35.5677/44.0751</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٦٤٣کم٢)یە لە (٦٫٢٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٣٦٫٦٪) [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]] و [[عەرەب]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٥٤،٢٨١)کەسە. لە (٣٫١٤٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٤٤٫٤٧٪)ی دانیشتوانی [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (یەکەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. * لە ناو ئەم ناحیەیەدا کەمێک دانیشتوانی [[عەرەب]]ی لێیە بەڵام ئەمانە لە پڕۆسەی [[عەرەباندن]]دا ھاتوون و ھێشتا نەگەڕاونەتەوە شوێنەکانی خۆیان. == مێژوو == === سەردەمی کۆماری (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== * بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٨٦) لە ١٤\٨\١٩٦٠دا، (١٨)کەرتی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] و (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی ناحیەی دووبز لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا و ناوەندەکەی گوندی [[دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/200.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٨٤) لە ٤-٩-١٩٧٢دا، (٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، (١١)کەرتی ناحیەی دووبز، (٨)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٢)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی یایچی]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[یایچی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5976.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٧٢) لە ١٥-٢-١٩٧٦دا، [[قەزای دووبز]] ھاتە کایەوە و شارۆچکەی [[دووبز]] ناوەندی بوو، ھەروەھا ھەردوو(ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز و [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] پێوە گرێدرا. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١٧٨٠٣) لە ساڵی ١٩٧٨دا، (٤٠) کەرتی ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی سەرگەڕان|ناحیەی ئەلقودس]]، ناوەندەکەی گوندی [[سەرگەڕان]] و لە [[قەزای دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12482.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٢) لە ٦-٥-١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی شوان]] بە [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]یەوە بەسترا و (٣)کەرتی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]ش بە [[ناحیەی شوان]]ەوە بەسترا. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢١) لە ١١-٦-١٩٨٧دا، ناحیەکانی([[ناحیەی لەیلان|قەرەحەسەن]]، [[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی یایچی|یایچی]]، [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ئەلڕەبیع]] و [[ناحیەی سەرگەڕان|ئەلقودس]])ی سەر بە پارێزگای کەرکووک ھەڵوەشێنران. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو ناحیەی دووبز پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە ناحیەی دووبزەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە ناحیەی دووبز، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> === لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا === بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٦دا، دابڕانی (٣٨) کەرت لە [[پارێزگای ھەولێر]] و لکاندنیان بە ناحیەی دووبز لە [[پارێزگای کەرکووک]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html</ref> === لە دوای ساڵی (٢٠٠٣)ەوە === * دوای [[شەڕی عێراق|پڕۆسەی ئازادی عێراق]] گوندەکان و ناحیەکانی ئەم قەزایە کە لە [[شاڵاوی ئەنفال]] دا وێران کرابوون، سەر لە نوێ ئاوادان کرانەوە و ناوی خۆجێییان لێنرانەوە، لەبەرئەوەی زۆرینەی ناوەکان کوردی بوون پێشتر گۆڕدرابوون ناوە کوردییەکانیان بۆ گەڕێندرایەوە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> == کارگێڕی == ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووە لە (٣٨) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[دووبز]](ناوەند) * [[ئەبوخورچە]] * [[ئەمزیریە]] * [[ئیدریس ھەیاس]] * [[ئیسماعیلاوا]] * [[بای حەسەن]] * [[تەقتەق، دووبز]] * [[تەلعەزیز]] * [[تویلعە]] * [[چەخماخە]] * [[حەمدانیە]] * [[خازڕەگ]] * [[خەرابەڕووت]] * [[درکەی ئاریان]] * [[دوورم]] * [[دوورمی کۆن]] * [[دۆنیسە]] * [[ڕوبێزە]] * [[سابونچی]] * [[شۆراوا، دووبز]] * [[شیریناو]] * [[عەسریە]] * [[عەلەغێر]] * [[عەمشە]] * [[قەرەچەم، دووبز]] * [[قەرەدەرە]] * [[قەڵاھەربەت]] * [[قوشقایە، دووبز]] * [[قۆدی چای]] * [[کونەڕێوی]] * [[کێف]] * [[گوبێبە]] * [[مامە]] * [[مشێرفە]] * [[مەحگوڕ]] * [[مەرعی]] * [[مەڵحەی خواروو]] * [[مەڵحەی سەروو]] * [[نادراوا]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای دووبز]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[دووبز]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{گوندەکانی قەزای دووبز}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] b7nqma4dqys229fgm9hwa9n23tm4r0r 1592193 1592192 2026-06-19T21:32:46Z MFTG 21816 /* قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا */ 1592193 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة مرکز قضاء الدبس}}{{ھن}}{{lang-en| Dubz subdistrict center district}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Dubz subdistrict center district.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای دووبز.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز لە [[قەزای دووبز]]دا(سەوز) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.67482| 44.07067}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.67482| 44.07067 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای دووبز]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[دووبز]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژ.[[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٣٨</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٦٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = حسێن عەبد جبوری | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٦٤٣ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٤٢ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٩٤ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٩٣ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٥٤،٢٨١ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٨٤٫٤١ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز''' یەکێکە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[دووبز]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناوی ئەم ناحیەیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارۆچکەی [[دووبز]]ە. * وشەی دووبز وشەیەکی لێکدراوە (دوو+بز)، دوو ژمارەیە و (بز) واتای لق، شارۆچکەی [[دووبز]] لە سەر [[زێی بچووک]] ھەڵکەوتووە و لەو جێگەیەی دووبزدا زێی بچووک دەبێتە دوولق، ناوی دووبز لەوەوە وەرگیراوە. * لە یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتدا بە دبس ناو دەبرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی پردێ]] و [[ناحیەی سەرگەڕان]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی مەلا عەبدوڵڵا]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی پردێ]] و [[ناحیەی یایچی]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی سەرگەڕان]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069458#map=11/35.5677/44.0751</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٦٤٣کم٢)یە لە (٦٫٢٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٣٦٫٦٪) [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]] و [[عەرەب]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٥٤،٢٨١)کەسە. لە (٣٫١٤٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٤٤٫٤٧٪)ی دانیشتوانی [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (یەکەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. * لە ناو ئەم ناحیەیەدا کەمێک دانیشتوانی [[عەرەب]]ی لێیە بەڵام ئەمانە لە پڕۆسەی [[عەرەباندن]]دا ھاتوون و ھێشتا نەگەڕاونەتەوە شوێنەکانی خۆیان. == مێژوو == === سەردەمی کۆماری (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== * بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٨٦) لە ١٤\٨\١٩٦٠دا، (١٨)کەرتی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] و (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی ناحیەی دووبز لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا و ناوەندەکەی گوندی [[دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/200.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٨٤) لە ٤-٩-١٩٧٢دا، (٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، (١١)کەرتی ناحیەی دووبز، (٨)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٢)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی یایچی]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[یایچی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5976.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٧٢) لە ١٥-٢-١٩٧٦دا، [[قەزای دووبز]] ھاتە کایەوە و شارۆچکەی [[دووبز]] ناوەندی بوو، ھەروەھا ھەردوو(ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز و [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] پێوە گرێدرا. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١٧٨٠٣) لە ساڵی ١٩٧٨دا، (٤٠) کەرتی ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی سەرگەڕان|ناحیەی ئەلقودس]]، ناوەندەکەی گوندی [[سەرگەڕان]] و لە [[قەزای دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12482.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٢) لە ٦-٥-١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی شوان]] بە [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]یەوە بەسترا و (٣)کەرتی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]ش بە [[ناحیەی شوان]]ەوە بەسترا. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢١) لە ١١-٦-١٩٨٧دا، ناحیەکانی([[ناحیەی لەیلان|قەرەحەسەن]]، [[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی یایچی|یایچی]]، [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ئەلڕەبیع]] و [[ناحیەی سەرگەڕان|ئەلقودس]])ی سەر بە پارێزگای کەرکووک ھەڵوەشێنران. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو ناحیەی دووبز پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە ناحیەی دووبزەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە ناحیەی دووبز، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٩)دا.]] === لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا === بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٦دا، دابڕانی (٣٨) کەرت لە [[پارێزگای ھەولێر]] و لکاندنیان بە ناحیەی دووبز لە [[پارێزگای کەرکووک]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html</ref> === لە دوای ساڵی (٢٠٠٣)ەوە === * دوای [[شەڕی عێراق|پڕۆسەی ئازادی عێراق]] گوندەکان و ناحیەکانی ئەم قەزایە کە لە [[شاڵاوی ئەنفال]] دا وێران کرابوون، سەر لە نوێ ئاوادان کرانەوە و ناوی خۆجێییان لێنرانەوە، لەبەرئەوەی زۆرینەی ناوەکان کوردی بوون پێشتر گۆڕدرابوون ناوە کوردییەکانیان بۆ گەڕێندرایەوە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> == کارگێڕی == ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووە لە (٣٨) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[دووبز]](ناوەند) * [[ئەبوخورچە]] * [[ئەمزیریە]] * [[ئیدریس ھەیاس]] * [[ئیسماعیلاوا]] * [[بای حەسەن]] * [[تەقتەق، دووبز]] * [[تەلعەزیز]] * [[تویلعە]] * [[چەخماخە]] * [[حەمدانیە]] * [[خازڕەگ]] * [[خەرابەڕووت]] * [[درکەی ئاریان]] * [[دوورم]] * [[دوورمی کۆن]] * [[دۆنیسە]] * [[ڕوبێزە]] * [[سابونچی]] * [[شۆراوا، دووبز]] * [[شیریناو]] * [[عەسریە]] * [[عەلەغێر]] * [[عەمشە]] * [[قەرەچەم، دووبز]] * [[قەرەدەرە]] * [[قەڵاھەربەت]] * [[قوشقایە، دووبز]] * [[قۆدی چای]] * [[کونەڕێوی]] * [[کێف]] * [[گوبێبە]] * [[مامە]] * [[مشێرفە]] * [[مەحگوڕ]] * [[مەرعی]] * [[مەڵحەی خواروو]] * [[مەڵحەی سەروو]] * [[نادراوا]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای دووبز]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[دووبز]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{گوندەکانی قەزای دووبز}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] tsnhz9y6n8beptkbkjsfnq7yvo2irx3 0 248307 1592047 1545035 2026-06-19T16:06:08Z MFTG 21816 /* سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1592047 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة مرکز قضاء داقوق}}{{ھن}}{{lang-en| Daquq subdistrict center district}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Daquq subdistrict center district.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای داقووق.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق لە [[قەزای داقووق]]دا(سەوزی کاڵ) | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.13923| 44.44907}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.13923| 44.44907 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای داقووق]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[داقووق]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٩١</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٨٥٦]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = عەبدولستار عەلی مەحموود | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٢٧٩ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٢٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٥٤ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١١٤ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٧١،٧٧٨ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٦٨،٩ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق''' یەکێکە لە دوو ناحیەی [[قەزای داقووق]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارۆچکەی [[داقووق]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناوی ئەم ناحیەیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش [[شارۆچکە]]ی [[داقووق]]ە: * لە (القاموس المحیط) و لە (تاج العروس)دا باسکراوە: بە (دقوق) لەنێوان [[بەغدا]] و [[ھەولێر]]، لە فەتحەکاندا باسی لێوە کراوە، وە شەڕێک بۆ خەواریجەکان ھەبووە، و بە سێ شێوە نوسراوە: (دقوق، داقوق، دقوقاء)، ئێستاش پێی دەوترێت داقووق. * ھەندێکیان بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە کاتێک قابیل ھابیلی برای کوشت، ھات و لەم خاکەدا نیشتەجێ بوو، بۆیە ناوی لێنرا (داقوق) لەبەرئەوەی قابیل براکەی کوشت بە لێدانی(دق) سەری بە بەرد. لەمەوە بە ماڵی دقوق یان خاکی دقوق ناودەبرا، ئەم وتەیە وا دیارە تەنیا لێکدانەوەیەکی زمانەوانی بێت کە بەڵگەی مێژوویی تێدا نییە. * سەبارەت بە خەڵکی ناوچەکە پێی دەڵێن (طاووق یان طاوغ) کە وشەیەکی [[زمانی تورکی|تورکییە]] و بە واتای ([[مریشک]]) دێت، پێشتریش لەلایەن خەڵکی شارەکە خۆیانەوە بەو شێوەیە ناویان دەبرد کە زۆربەیان [[تورکمان]]ن. وەک گاڵتەجاڕی یان بەجدی گوندێکی نزیکی ناوی (خۆرس) بوو، کە بە [[زمانی تورکی]] بە واتای ([[کەڵەشێر]]) دێت. * سەبارەت بە زانا پڕۆفیسۆر [[تۆفیق وەھبی]]، سەبارەت بە وەرگرتنی ناوی (داقوقا) دەڵێت: وای بۆ دەچم کە ناوی (داقوقا) بە لکاندنی پاشگری ناسراوی ھیندی-ئێرانی(k) لە وشەی ڕەسەنی (دە، دھە) دروست بووە، بە واتای [[گوند]] دێت: مانای ناوی (دھە) کەم بووەوە، یان بە زیادکردنی پاشگری بچووککراوی (K) یان (AK) بۆی و دانانی بە شێوەی (دەھەک)، مانایەکەی بوو بە (گوندی بچووک). وشەی دێ لە ئێستای زمانی کوردیدا لە وشەی ھیندۆ ێرانی(دە)ەوە ھاتووە. بۆ نموونە ناوی شاری ([[دھۆک]]) لە باکووری [[ھەرێمی کوردستان]] بە زیادکردنی پاشگری بچووک (وک) بۆ (دە) دروست بووە و مانای (دھۆک) گوندی بچووکە، پاشان ئەم ناوە بچووککراوەی (دەھک) دیسان بە زیادکردنی پاشگری (Uka) بچووکتر کرایەوە بۆی، و بوو بە شێوەی (دەھلووک) (دەھکوکە). وە پاشان بە پێی کات بووە دھۆک. * کاتێک [[کورد]] لە زاراوەی کوردی خۆجێی دەنگی “ھا”یان لە ناوی (دە) (گوند) دابەزاند، ناوەکە بە (د)ی کراوە دەستی پێکرد و بوو بە (دکوک) بۆ ئەوە زیادکرا، عەرەبەکان لە دوای فتوحاتەکان کە ناوچەکانیان گرت زۆرینەی پیتی(ک)یان گۆڕی بە پیتی(ق) وەک (سلوکس - سلوقس، کلیکیا - قلیقیا، کرماشان - قرمیسین)، پێدەچێت ناوی داقوق لەو سەردەمانەدا دەھکوک بوو بێت و واتای گوندی بچووک بووبێت و پیتی(ک)یان گۆڕیبێت بە پیتی(ق)، وە ناوی دەھکوک بوو بێتە( دەھقوق، داقوق).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی لەیلان]] و [[ناحیەی تازەخورماتوو]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی حەمرین]] و [[ناحیەی ئامرلی]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی ڕەشاد]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069476#map=10/34.9670/44.3806</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (١٢٧٩کم٢)یە لە (١٢٫٣٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٤٩٫٥٪) [[قەزای داقووق]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە دوو ناحیەی [[قەزای داقووق]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]]، [[تورکمان]] و [[عەرەب]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٧١،٧٧٨)کەسە. لە (٤٫١٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٧٠٪)ی دانیشتوانی [[قەزای داقووق]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (یەکەم)ە لە دوو ناحیەی [[قەزای داقووق]]. == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> لەم سەردەمەدا یەکەی کارگێڕی [[قەزا]] لە دەوڵەتی عوسمانیدا زۆرییان فرە ناوەند بوون، ناوی [[داقووق]] لە [[قەزای کەرکووک]]دا ھاتووە وەک ناوەندێکی لاوەکی، ئیتر دوای ئەم بەروارە ناوی داقووق نامێنێت. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== لەم قۆناغەدا داقووق وەک ناحیە لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا ==== بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٢٠٠) لە ٢٩\٦\١٩٣٣دا [[ناحیەی شوان]] لە [[قەزای کەرکووک]] و [[ناحیەی سەنگاو]] لە [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] دابڕێنران و بە [[قەزای چەمچەماڵ]]ەوە لکێندران. ناحیەی داقووق لە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنراو بە [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]]ەوە لکێنرا، ھەروەھا ناوەندی [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] لە [[قادرکەرەم]]ەوە گواسترایەوە بۆ [[لەیلان]]. ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٨) لە بەرواری ٢٧\١\١٩٣٧دا، [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە. # قەزای گل ھەڵوەشایەوە، لە بری [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرە حەسەن]] ھاتە کایەوە و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە. * دابڕانی [[قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخوورماتوو]] لە [[قەزای کفری]] و لکاندنی بە [[قەزای داقووق]]ەوە. ھەروەھا [[ناحیەی قادرکەرەم]]یش لکێندرا بە [[قەزای داقووق]]ەوە.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە ٢٢\١٢\١٩٥١دا، [[قەزای دووزخورماتوو]] ھاتە کایەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٨٢٨) لە ٢٦\١٢\١٩٥١دا، [[قەزای داقووق]] ھەڵوەشێنرایەوە و ناحیەی داقووق جێیگرتەوە و لکێندرا بە [[قەزای دووزخورماتوو]]ەوە. === سەردەمی کۆماری (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٣٥) لە ٢٦\١٠\١٩٦٠دا، (٣٥)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٧)کەرتی ناحیەی داقووق، دابڕێنران بۆ ھێانەکایەی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]] ناوەندەکەشی شارەدێی [[تازەخورماتوو]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/210.html</ref> # (٩)کەرتی ناحیەی داقووق و کەرتێکی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]]وە لکێندرا. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٥٦) لە ١٨-٥-١٩٧٦دا، ناحیەی داقووق لە [[قەزای دووزخورماتوو]]ی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11721.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٤٥) لە ٢٢-٦-١٩٧٦دا، (٢) کەرتی ناحیەی داقووق سەر بە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی حەمرین]] لە [[قەزای دۆر]]ی سەر بە [[پارێزگای سەلاحەددین]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12310.html</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== لەم قۆناغەدا ناحیەی داقووق لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== * لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. * بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> == کارگێڕی == ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٩١) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[داقووق]](ناوەند) * [[ئاوایی فەریق]] * [[ئەبوو سەباح]] * [[ئەبوو سەراج]] * [[ئەبو شەھاب]] * [[ئەبوو فشجە]] * [[ئەبوو محەممەد]] * [[ئەبوو نەجم]] * [[ئینکیجە]] * [[بانشاخی بچووک]] * [[بانشاخی گەورە]] * [[تازەدێ، داقووق]] * [[تاموور]] * [[تەپەبۆش]] * [[تەل بەفر]] * [[تەل حەمە]] * [[تەل ڕوبعە]] * [[تەل عیدە]] * [[تەل مەغار]] * [[تەوێلە]] * [[تۆپزاوا، داقووق]] * [[جەدیدە، داقووق]] * [[جەنگڵاوە]] * [[چەمبۆر]] * [[چەورکەی تازە]] * [[چەورکەی کۆن]] * [[حازمی]] * [[حەسەن شەلال]] * [[حەشیشە]] * [[حەفتەغاری دارا بەگ]] * [[حەفتەغاری عەلی ئاغا]] * [[حەمید عەبدە]] * [[حەمید مام زۆراو]] * [[خالید]] * [[خەبات، داقووق]] * [[خۆزافی]] * [[دەلسی بچووک]] * [[دەلسی گەورە]] * [[ڕزگاری، داقووق]] * [[ڕوبەیزییە]] * [[زاجی]] * [[زەبەع]] * [[زەرگە]] * [[زەکە]] * [[زەگڵاوە]] * [[زەنقڕ]] * [[سماقەی خواروو]] * [[سماقەی سەروو]] * [[سموود]] * [[سنوور، داقووق]] * [[سەخول]] * [[سەعد]] * [[سەعیدی]] * [[سەی وەڵە]] * [[سەید جومعە]] * [[سەید موحەممەد نوری]] * [[سەید نەجم]] * [[سوھەیلی خواروو]] * [[سوھەیلی سەروو]] * [[سێکانی، داقووق]] * [[شالیار]] * [[شەبیجە]] * [[شەفلەح]] * [[شەلاخە]] * [[عەبدولعەزیز]] * [[عەبدوڵڵاغانمی بچووک]] * [[عەبدوڵڵاغانمی گەورە]] * [[عەبوود]] * [[عەرەب کۆی]] * [[عەلی سەرای]] * [[عەنانە]] * [[عەواشرە]] * [[عومەر بن خەتاب]] * [[غەیدە]] * [[قەھارە]] * [[کمبس]] * [[کەریمی]] * [[کەسون کەنعان]] * [[کەمالیە]] * [[کوڕەیجیە]] * [[کۆمەڵگەی گەرمیان]] * [[گوڵی تەپە]] * [[گوڵی تەپەی تازە]] * [[مەتارە]] * [[مەتارەی کۆن]] * [[مەتیق]] * [[مەفرەج]] * [[مەنسوور ئاغا]] * [[مەیدان، داقووق]] * [[موڕاعیە]] * [[موساکۆی]] * [[وەحدە]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای داقووق]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[باشووری کوردستان]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] r6hn2yxlg9t6k8yc6er81szv0akacyy 1592068 1592047 2026-06-19T16:09:34Z MFTG 21816 /* سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) */ 1592068 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة مرکز قضاء داقوق}}{{ھن}}{{lang-en| Daquq subdistrict center district}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Daquq subdistrict center district.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای داقووق.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق لە [[قەزای داقووق]]دا(سەوزی کاڵ) | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.13923| 44.44907}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.13923| 44.44907 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای داقووق]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[داقووق]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٩١</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٨٥٦]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = عەبدولستار عەلی مەحموود | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٢٧٩ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٢٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٥٤ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١١٤ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٧١،٧٧٨ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٦٨،٩ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق''' یەکێکە لە دوو ناحیەی [[قەزای داقووق]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارۆچکەی [[داقووق]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناوی ئەم ناحیەیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش [[شارۆچکە]]ی [[داقووق]]ە: * لە (القاموس المحیط) و لە (تاج العروس)دا باسکراوە: بە (دقوق) لەنێوان [[بەغدا]] و [[ھەولێر]]، لە فەتحەکاندا باسی لێوە کراوە، وە شەڕێک بۆ خەواریجەکان ھەبووە، و بە سێ شێوە نوسراوە: (دقوق، داقوق، دقوقاء)، ئێستاش پێی دەوترێت داقووق. * ھەندێکیان بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە کاتێک قابیل ھابیلی برای کوشت، ھات و لەم خاکەدا نیشتەجێ بوو، بۆیە ناوی لێنرا (داقوق) لەبەرئەوەی قابیل براکەی کوشت بە لێدانی(دق) سەری بە بەرد. لەمەوە بە ماڵی دقوق یان خاکی دقوق ناودەبرا، ئەم وتەیە وا دیارە تەنیا لێکدانەوەیەکی زمانەوانی بێت کە بەڵگەی مێژوویی تێدا نییە. * سەبارەت بە خەڵکی ناوچەکە پێی دەڵێن (طاووق یان طاوغ) کە وشەیەکی [[زمانی تورکی|تورکییە]] و بە واتای ([[مریشک]]) دێت، پێشتریش لەلایەن خەڵکی شارەکە خۆیانەوە بەو شێوەیە ناویان دەبرد کە زۆربەیان [[تورکمان]]ن. وەک گاڵتەجاڕی یان بەجدی گوندێکی نزیکی ناوی (خۆرس) بوو، کە بە [[زمانی تورکی]] بە واتای ([[کەڵەشێر]]) دێت. * سەبارەت بە زانا پڕۆفیسۆر [[تۆفیق وەھبی]]، سەبارەت بە وەرگرتنی ناوی (داقوقا) دەڵێت: وای بۆ دەچم کە ناوی (داقوقا) بە لکاندنی پاشگری ناسراوی ھیندی-ئێرانی(k) لە وشەی ڕەسەنی (دە، دھە) دروست بووە، بە واتای [[گوند]] دێت: مانای ناوی (دھە) کەم بووەوە، یان بە زیادکردنی پاشگری بچووککراوی (K) یان (AK) بۆی و دانانی بە شێوەی (دەھەک)، مانایەکەی بوو بە (گوندی بچووک). وشەی دێ لە ئێستای زمانی کوردیدا لە وشەی ھیندۆ ێرانی(دە)ەوە ھاتووە. بۆ نموونە ناوی شاری ([[دھۆک]]) لە باکووری [[ھەرێمی کوردستان]] بە زیادکردنی پاشگری بچووک (وک) بۆ (دە) دروست بووە و مانای (دھۆک) گوندی بچووکە، پاشان ئەم ناوە بچووککراوەی (دەھک) دیسان بە زیادکردنی پاشگری (Uka) بچووکتر کرایەوە بۆی، و بوو بە شێوەی (دەھلووک) (دەھکوکە). وە پاشان بە پێی کات بووە دھۆک. * کاتێک [[کورد]] لە زاراوەی کوردی خۆجێی دەنگی “ھا”یان لە ناوی (دە) (گوند) دابەزاند، ناوەکە بە (د)ی کراوە دەستی پێکرد و بوو بە (دکوک) بۆ ئەوە زیادکرا، عەرەبەکان لە دوای فتوحاتەکان کە ناوچەکانیان گرت زۆرینەی پیتی(ک)یان گۆڕی بە پیتی(ق) وەک (سلوکس - سلوقس، کلیکیا - قلیقیا، کرماشان - قرمیسین)، پێدەچێت ناوی داقوق لەو سەردەمانەدا دەھکوک بوو بێت و واتای گوندی بچووک بووبێت و پیتی(ک)یان گۆڕیبێت بە پیتی(ق)، وە ناوی دەھکوک بوو بێتە( دەھقوق، داقوق).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی لەیلان]] و [[ناحیەی تازەخورماتوو]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی حەمرین]] و [[ناحیەی ئامرلی]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی ڕەشاد]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069476#map=10/34.9670/44.3806</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (١٢٧٩کم٢)یە لە (١٢٫٣٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٤٩٫٥٪) [[قەزای داقووق]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە دوو ناحیەی [[قەزای داقووق]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]]، [[تورکمان]] و [[عەرەب]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٧١،٧٧٨)کەسە. لە (٤٫١٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٧٠٪)ی دانیشتوانی [[قەزای داقووق]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (یەکەم)ە لە دوو ناحیەی [[قەزای داقووق]]. == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> لەم سەردەمەدا یەکەی کارگێڕی [[قەزا]] لە دەوڵەتی عوسمانیدا زۆرییان فرە ناوەند بوون، ناوی [[داقووق]] لە [[قەزای کەرکووک]]دا ھاتووە وەک ناوەندێکی لاوەکی، ئیتر دوای ئەم بەروارە ناوی داقووق نامێنێت. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. لە دوای ساڵی ١٨٩٠ز چەندین گۆڕانکاری کارگێڕی لە سنوورەکەدا ڕوویدا. ناوی سنجاغی شارەزوور گۆڕدرا بە سنجاغی کەرکووک، [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]] ھاتە کایەوە، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] بە [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]]وە بەسترا، لە سنووری [[قەزای ڕەواندز]] [[ناحیەی شێروان]] ھاتەکایەوە و [[ناحیەی مزووری باڵا]] لکێندرا بە [[قەزای ڕەواندز]]ەوە. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== لەم قۆناغەدا داقووق وەک ناحیە لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا ==== بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٢٠٠) لە ٢٩\٦\١٩٣٣دا [[ناحیەی شوان]] لە [[قەزای کەرکووک]] و [[ناحیەی سەنگاو]] لە [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] دابڕێنران و بە [[قەزای چەمچەماڵ]]ەوە لکێندران. ناحیەی داقووق لە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنراو بە [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]]ەوە لکێنرا، ھەروەھا ناوەندی [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] لە [[قادرکەرەم]]ەوە گواسترایەوە بۆ [[لەیلان]]. ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٨) لە بەرواری ٢٧\١\١٩٣٧دا، [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە. # قەزای گل ھەڵوەشایەوە، لە بری [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرە حەسەن]] ھاتە کایەوە و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە. * دابڕانی [[قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخوورماتوو]] لە [[قەزای کفری]] و لکاندنی بە [[قەزای داقووق]]ەوە. ھەروەھا [[ناحیەی قادرکەرەم]]یش لکێندرا بە [[قەزای داقووق]]ەوە.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە ٢٢\١٢\١٩٥١دا، [[قەزای دووزخورماتوو]] ھاتە کایەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٨٢٨) لە ٢٦\١٢\١٩٥١دا، [[قەزای داقووق]] ھەڵوەشێنرایەوە و ناحیەی داقووق جێیگرتەوە و لکێندرا بە [[قەزای دووزخورماتوو]]ەوە. === سەردەمی کۆماری (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٣٥) لە ٢٦\١٠\١٩٦٠دا، (٣٥)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٧)کەرتی ناحیەی داقووق، دابڕێنران بۆ ھێانەکایەی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]] ناوەندەکەشی شارەدێی [[تازەخورماتوو]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/210.html</ref> # (٩)کەرتی ناحیەی داقووق و کەرتێکی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]]وە لکێندرا. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٥٦) لە ١٨-٥-١٩٧٦دا، ناحیەی داقووق لە [[قەزای دووزخورماتوو]]ی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11721.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٤٥) لە ٢٢-٦-١٩٧٦دا، (٢) کەرتی ناحیەی داقووق سەر بە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی حەمرین]] لە [[قەزای دۆر]]ی سەر بە [[پارێزگای سەلاحەددین]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12310.html</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== لەم قۆناغەدا ناحیەی داقووق لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== * لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. * بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> == کارگێڕی == ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٩١) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[داقووق]](ناوەند) * [[ئاوایی فەریق]] * [[ئەبوو سەباح]] * [[ئەبوو سەراج]] * [[ئەبو شەھاب]] * [[ئەبوو فشجە]] * [[ئەبوو محەممەد]] * [[ئەبوو نەجم]] * [[ئینکیجە]] * [[بانشاخی بچووک]] * [[بانشاخی گەورە]] * [[تازەدێ، داقووق]] * [[تاموور]] * [[تەپەبۆش]] * [[تەل بەفر]] * [[تەل حەمە]] * [[تەل ڕوبعە]] * [[تەل عیدە]] * [[تەل مەغار]] * [[تەوێلە]] * [[تۆپزاوا، داقووق]] * [[جەدیدە، داقووق]] * [[جەنگڵاوە]] * [[چەمبۆر]] * [[چەورکەی تازە]] * [[چەورکەی کۆن]] * [[حازمی]] * [[حەسەن شەلال]] * [[حەشیشە]] * [[حەفتەغاری دارا بەگ]] * [[حەفتەغاری عەلی ئاغا]] * [[حەمید عەبدە]] * [[حەمید مام زۆراو]] * [[خالید]] * [[خەبات، داقووق]] * [[خۆزافی]] * [[دەلسی بچووک]] * [[دەلسی گەورە]] * [[ڕزگاری، داقووق]] * [[ڕوبەیزییە]] * [[زاجی]] * [[زەبەع]] * [[زەرگە]] * [[زەکە]] * [[زەگڵاوە]] * [[زەنقڕ]] * [[سماقەی خواروو]] * [[سماقەی سەروو]] * [[سموود]] * [[سنوور، داقووق]] * [[سەخول]] * [[سەعد]] * [[سەعیدی]] * [[سەی وەڵە]] * [[سەید جومعە]] * [[سەید موحەممەد نوری]] * [[سەید نەجم]] * [[سوھەیلی خواروو]] * [[سوھەیلی سەروو]] * [[سێکانی، داقووق]] * [[شالیار]] * [[شەبیجە]] * [[شەفلەح]] * [[شەلاخە]] * [[عەبدولعەزیز]] * [[عەبدوڵڵاغانمی بچووک]] * [[عەبدوڵڵاغانمی گەورە]] * [[عەبوود]] * [[عەرەب کۆی]] * [[عەلی سەرای]] * [[عەنانە]] * [[عەواشرە]] * [[عومەر بن خەتاب]] * [[غەیدە]] * [[قەھارە]] * [[کمبس]] * [[کەریمی]] * [[کەسون کەنعان]] * [[کەمالیە]] * [[کوڕەیجیە]] * [[کۆمەڵگەی گەرمیان]] * [[گوڵی تەپە]] * [[گوڵی تەپەی تازە]] * [[مەتارە]] * [[مەتارەی کۆن]] * [[مەتیق]] * [[مەفرەج]] * [[مەنسوور ئاغا]] * [[مەیدان، داقووق]] * [[موڕاعیە]] * [[موساکۆی]] * [[وەحدە]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای داقووق]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[باشووری کوردستان]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] 871i05qnnysvicayk1b5ynw6sizgx4d 1592071 1592068 2026-06-19T16:10:49Z MFTG 21816 /* قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا */ 1592071 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة مرکز قضاء داقوق}}{{ھن}}{{lang-en| Daquq subdistrict center district}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Daquq subdistrict center district.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای داقووق.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق لە [[قەزای داقووق]]دا(سەوزی کاڵ) | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.13923| 44.44907}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.13923| 44.44907 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای داقووق]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[داقووق]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٩١</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٨٥٦]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = عەبدولستار عەلی مەحموود | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٢٧٩ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٢٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٥٤ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١١٤ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٧١،٧٧٨ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٦٨،٩ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق''' یەکێکە لە دوو ناحیەی [[قەزای داقووق]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارۆچکەی [[داقووق]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناوی ئەم ناحیەیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش [[شارۆچکە]]ی [[داقووق]]ە: * لە (القاموس المحیط) و لە (تاج العروس)دا باسکراوە: بە (دقوق) لەنێوان [[بەغدا]] و [[ھەولێر]]، لە فەتحەکاندا باسی لێوە کراوە، وە شەڕێک بۆ خەواریجەکان ھەبووە، و بە سێ شێوە نوسراوە: (دقوق، داقوق، دقوقاء)، ئێستاش پێی دەوترێت داقووق. * ھەندێکیان بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە کاتێک قابیل ھابیلی برای کوشت، ھات و لەم خاکەدا نیشتەجێ بوو، بۆیە ناوی لێنرا (داقوق) لەبەرئەوەی قابیل براکەی کوشت بە لێدانی(دق) سەری بە بەرد. لەمەوە بە ماڵی دقوق یان خاکی دقوق ناودەبرا، ئەم وتەیە وا دیارە تەنیا لێکدانەوەیەکی زمانەوانی بێت کە بەڵگەی مێژوویی تێدا نییە. * سەبارەت بە خەڵکی ناوچەکە پێی دەڵێن (طاووق یان طاوغ) کە وشەیەکی [[زمانی تورکی|تورکییە]] و بە واتای ([[مریشک]]) دێت، پێشتریش لەلایەن خەڵکی شارەکە خۆیانەوە بەو شێوەیە ناویان دەبرد کە زۆربەیان [[تورکمان]]ن. وەک گاڵتەجاڕی یان بەجدی گوندێکی نزیکی ناوی (خۆرس) بوو، کە بە [[زمانی تورکی]] بە واتای ([[کەڵەشێر]]) دێت. * سەبارەت بە زانا پڕۆفیسۆر [[تۆفیق وەھبی]]، سەبارەت بە وەرگرتنی ناوی (داقوقا) دەڵێت: وای بۆ دەچم کە ناوی (داقوقا) بە لکاندنی پاشگری ناسراوی ھیندی-ئێرانی(k) لە وشەی ڕەسەنی (دە، دھە) دروست بووە، بە واتای [[گوند]] دێت: مانای ناوی (دھە) کەم بووەوە، یان بە زیادکردنی پاشگری بچووککراوی (K) یان (AK) بۆی و دانانی بە شێوەی (دەھەک)، مانایەکەی بوو بە (گوندی بچووک). وشەی دێ لە ئێستای زمانی کوردیدا لە وشەی ھیندۆ ێرانی(دە)ەوە ھاتووە. بۆ نموونە ناوی شاری ([[دھۆک]]) لە باکووری [[ھەرێمی کوردستان]] بە زیادکردنی پاشگری بچووک (وک) بۆ (دە) دروست بووە و مانای (دھۆک) گوندی بچووکە، پاشان ئەم ناوە بچووککراوەی (دەھک) دیسان بە زیادکردنی پاشگری (Uka) بچووکتر کرایەوە بۆی، و بوو بە شێوەی (دەھلووک) (دەھکوکە). وە پاشان بە پێی کات بووە دھۆک. * کاتێک [[کورد]] لە زاراوەی کوردی خۆجێی دەنگی “ھا”یان لە ناوی (دە) (گوند) دابەزاند، ناوەکە بە (د)ی کراوە دەستی پێکرد و بوو بە (دکوک) بۆ ئەوە زیادکرا، عەرەبەکان لە دوای فتوحاتەکان کە ناوچەکانیان گرت زۆرینەی پیتی(ک)یان گۆڕی بە پیتی(ق) وەک (سلوکس - سلوقس، کلیکیا - قلیقیا، کرماشان - قرمیسین)، پێدەچێت ناوی داقوق لەو سەردەمانەدا دەھکوک بوو بێت و واتای گوندی بچووک بووبێت و پیتی(ک)یان گۆڕیبێت بە پیتی(ق)، وە ناوی دەھکوک بوو بێتە( دەھقوق، داقوق).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی لەیلان]] و [[ناحیەی تازەخورماتوو]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی حەمرین]] و [[ناحیەی ئامرلی]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی ڕەشاد]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069476#map=10/34.9670/44.3806</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (١٢٧٩کم٢)یە لە (١٢٫٣٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٤٩٫٥٪) [[قەزای داقووق]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە دوو ناحیەی [[قەزای داقووق]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]]، [[تورکمان]] و [[عەرەب]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٧١،٧٧٨)کەسە. لە (٤٫١٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٧٠٪)ی دانیشتوانی [[قەزای داقووق]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (یەکەم)ە لە دوو ناحیەی [[قەزای داقووق]]. == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> لەم سەردەمەدا یەکەی کارگێڕی [[قەزا]] لە دەوڵەتی عوسمانیدا زۆرییان فرە ناوەند بوون، ناوی [[داقووق]] لە [[قەزای کەرکووک]]دا ھاتووە وەک ناوەندێکی لاوەکی، ئیتر دوای ئەم بەروارە ناوی داقووق نامێنێت. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. لە دوای ساڵی ١٨٩٠ز چەندین گۆڕانکاری کارگێڕی لە سنوورەکەدا ڕوویدا. ناوی سنجاغی شارەزوور گۆڕدرا بە سنجاغی کەرکووک، [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]] ھاتە کایەوە، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] بە [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]]وە بەسترا، لە سنووری [[قەزای ڕەواندز]] [[ناحیەی شێروان]] ھاتەکایەوە و [[ناحیەی مزووری باڵا]] لکێندرا بە [[قەزای ڕەواندز]]ەوە. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== لەم قۆناغەدا داقووق وەک ناحیە لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا ==== بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٢٠٠) لە ٢٩\٦\١٩٣٣دا [[ناحیەی شوان]] لە [[قەزای کەرکووک]] و [[ناحیەی سەنگاو]] لە [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] دابڕێنران و بە [[قەزای چەمچەماڵ]]ەوە لکێندران. ناحیەی داقووق لە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنراو بە [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]]ەوە لکێنرا، ھەروەھا ناوەندی [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] لە [[قادرکەرەم]]ەوە گواسترایەوە بۆ [[لەیلان]]. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٨) لە بەرواری ٢٧\١\١٩٣٧دا، [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە. # قەزای گل ھەڵوەشایەوە، لە بری [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرە حەسەن]] ھاتە کایەوە و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە. * دابڕانی [[قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخوورماتوو]] لە [[قەزای کفری]] و لکاندنی بە [[قەزای داقووق]]ەوە. ھەروەھا [[ناحیەی قادرکەرەم]]یش لکێندرا بە [[قەزای داقووق]]ەوە.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە ٢٢\١٢\١٩٥١دا، [[قەزای دووزخورماتوو]] ھاتە کایەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٨٢٨) لە ٢٦\١٢\١٩٥١دا، [[قەزای داقووق]] ھەڵوەشێنرایەوە و ناحیەی داقووق جێیگرتەوە و لکێندرا بە [[قەزای دووزخورماتوو]]ەوە. === سەردەمی کۆماری (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٣٥) لە ٢٦\١٠\١٩٦٠دا، (٣٥)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٧)کەرتی ناحیەی داقووق، دابڕێنران بۆ ھێانەکایەی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]] ناوەندەکەشی شارەدێی [[تازەخورماتوو]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/210.html</ref> # (٩)کەرتی ناحیەی داقووق و کەرتێکی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]]وە لکێندرا. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٥٦) لە ١٨-٥-١٩٧٦دا، ناحیەی داقووق لە [[قەزای دووزخورماتوو]]ی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11721.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٤٥) لە ٢٢-٦-١٩٧٦دا، (٢) کەرتی ناحیەی داقووق سەر بە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی حەمرین]] لە [[قەزای دۆر]]ی سەر بە [[پارێزگای سەلاحەددین]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12310.html</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== لەم قۆناغەدا ناحیەی داقووق لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== * لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. * بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> == کارگێڕی == ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٩١) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[داقووق]](ناوەند) * [[ئاوایی فەریق]] * [[ئەبوو سەباح]] * [[ئەبوو سەراج]] * [[ئەبو شەھاب]] * [[ئەبوو فشجە]] * [[ئەبوو محەممەد]] * [[ئەبوو نەجم]] * [[ئینکیجە]] * [[بانشاخی بچووک]] * [[بانشاخی گەورە]] * [[تازەدێ، داقووق]] * [[تاموور]] * [[تەپەبۆش]] * [[تەل بەفر]] * [[تەل حەمە]] * [[تەل ڕوبعە]] * [[تەل عیدە]] * [[تەل مەغار]] * [[تەوێلە]] * [[تۆپزاوا، داقووق]] * [[جەدیدە، داقووق]] * [[جەنگڵاوە]] * [[چەمبۆر]] * [[چەورکەی تازە]] * [[چەورکەی کۆن]] * [[حازمی]] * [[حەسەن شەلال]] * [[حەشیشە]] * [[حەفتەغاری دارا بەگ]] * [[حەفتەغاری عەلی ئاغا]] * [[حەمید عەبدە]] * [[حەمید مام زۆراو]] * [[خالید]] * [[خەبات، داقووق]] * [[خۆزافی]] * [[دەلسی بچووک]] * [[دەلسی گەورە]] * [[ڕزگاری، داقووق]] * [[ڕوبەیزییە]] * [[زاجی]] * [[زەبەع]] * [[زەرگە]] * [[زەکە]] * [[زەگڵاوە]] * [[زەنقڕ]] * [[سماقەی خواروو]] * [[سماقەی سەروو]] * [[سموود]] * [[سنوور، داقووق]] * [[سەخول]] * [[سەعد]] * [[سەعیدی]] * [[سەی وەڵە]] * [[سەید جومعە]] * [[سەید موحەممەد نوری]] * [[سەید نەجم]] * [[سوھەیلی خواروو]] * [[سوھەیلی سەروو]] * [[سێکانی، داقووق]] * [[شالیار]] * [[شەبیجە]] * [[شەفلەح]] * [[شەلاخە]] * [[عەبدولعەزیز]] * [[عەبدوڵڵاغانمی بچووک]] * [[عەبدوڵڵاغانمی گەورە]] * [[عەبوود]] * [[عەرەب کۆی]] * [[عەلی سەرای]] * [[عەنانە]] * [[عەواشرە]] * [[عومەر بن خەتاب]] * [[غەیدە]] * [[قەھارە]] * [[کمبس]] * [[کەریمی]] * [[کەسون کەنعان]] * [[کەمالیە]] * [[کوڕەیجیە]] * [[کۆمەڵگەی گەرمیان]] * [[گوڵی تەپە]] * [[گوڵی تەپەی تازە]] * [[مەتارە]] * [[مەتارەی کۆن]] * [[مەتیق]] * [[مەفرەج]] * [[مەنسوور ئاغا]] * [[مەیدان، داقووق]] * [[موڕاعیە]] * [[موساکۆی]] * [[وەحدە]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای داقووق]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[باشووری کوردستان]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] ae5p7e5szo5rumtkadeqepf26x3vho5 1592076 1592071 2026-06-19T16:11:59Z MFTG 21816 /* قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا */ 1592076 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة مرکز قضاء داقوق}}{{ھن}}{{lang-en| Daquq subdistrict center district}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Daquq subdistrict center district.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای داقووق.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق لە [[قەزای داقووق]]دا(سەوزی کاڵ) | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.13923| 44.44907}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.13923| 44.44907 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای داقووق]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[داقووق]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٩١</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٨٥٦]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = عەبدولستار عەلی مەحموود | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٢٧٩ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٢٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٥٤ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١١٤ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٧١،٧٧٨ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٦٨،٩ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق''' یەکێکە لە دوو ناحیەی [[قەزای داقووق]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارۆچکەی [[داقووق]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناوی ئەم ناحیەیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش [[شارۆچکە]]ی [[داقووق]]ە: * لە (القاموس المحیط) و لە (تاج العروس)دا باسکراوە: بە (دقوق) لەنێوان [[بەغدا]] و [[ھەولێر]]، لە فەتحەکاندا باسی لێوە کراوە، وە شەڕێک بۆ خەواریجەکان ھەبووە، و بە سێ شێوە نوسراوە: (دقوق، داقوق، دقوقاء)، ئێستاش پێی دەوترێت داقووق. * ھەندێکیان بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە کاتێک قابیل ھابیلی برای کوشت، ھات و لەم خاکەدا نیشتەجێ بوو، بۆیە ناوی لێنرا (داقوق) لەبەرئەوەی قابیل براکەی کوشت بە لێدانی(دق) سەری بە بەرد. لەمەوە بە ماڵی دقوق یان خاکی دقوق ناودەبرا، ئەم وتەیە وا دیارە تەنیا لێکدانەوەیەکی زمانەوانی بێت کە بەڵگەی مێژوویی تێدا نییە. * سەبارەت بە خەڵکی ناوچەکە پێی دەڵێن (طاووق یان طاوغ) کە وشەیەکی [[زمانی تورکی|تورکییە]] و بە واتای ([[مریشک]]) دێت، پێشتریش لەلایەن خەڵکی شارەکە خۆیانەوە بەو شێوەیە ناویان دەبرد کە زۆربەیان [[تورکمان]]ن. وەک گاڵتەجاڕی یان بەجدی گوندێکی نزیکی ناوی (خۆرس) بوو، کە بە [[زمانی تورکی]] بە واتای ([[کەڵەشێر]]) دێت. * سەبارەت بە زانا پڕۆفیسۆر [[تۆفیق وەھبی]]، سەبارەت بە وەرگرتنی ناوی (داقوقا) دەڵێت: وای بۆ دەچم کە ناوی (داقوقا) بە لکاندنی پاشگری ناسراوی ھیندی-ئێرانی(k) لە وشەی ڕەسەنی (دە، دھە) دروست بووە، بە واتای [[گوند]] دێت: مانای ناوی (دھە) کەم بووەوە، یان بە زیادکردنی پاشگری بچووککراوی (K) یان (AK) بۆی و دانانی بە شێوەی (دەھەک)، مانایەکەی بوو بە (گوندی بچووک). وشەی دێ لە ئێستای زمانی کوردیدا لە وشەی ھیندۆ ێرانی(دە)ەوە ھاتووە. بۆ نموونە ناوی شاری ([[دھۆک]]) لە باکووری [[ھەرێمی کوردستان]] بە زیادکردنی پاشگری بچووک (وک) بۆ (دە) دروست بووە و مانای (دھۆک) گوندی بچووکە، پاشان ئەم ناوە بچووککراوەی (دەھک) دیسان بە زیادکردنی پاشگری (Uka) بچووکتر کرایەوە بۆی، و بوو بە شێوەی (دەھلووک) (دەھکوکە). وە پاشان بە پێی کات بووە دھۆک. * کاتێک [[کورد]] لە زاراوەی کوردی خۆجێی دەنگی “ھا”یان لە ناوی (دە) (گوند) دابەزاند، ناوەکە بە (د)ی کراوە دەستی پێکرد و بوو بە (دکوک) بۆ ئەوە زیادکرا، عەرەبەکان لە دوای فتوحاتەکان کە ناوچەکانیان گرت زۆرینەی پیتی(ک)یان گۆڕی بە پیتی(ق) وەک (سلوکس - سلوقس، کلیکیا - قلیقیا، کرماشان - قرمیسین)، پێدەچێت ناوی داقوق لەو سەردەمانەدا دەھکوک بوو بێت و واتای گوندی بچووک بووبێت و پیتی(ک)یان گۆڕیبێت بە پیتی(ق)، وە ناوی دەھکوک بوو بێتە( دەھقوق، داقوق).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی لەیلان]] و [[ناحیەی تازەخورماتوو]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی حەمرین]] و [[ناحیەی ئامرلی]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی ڕەشاد]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069476#map=10/34.9670/44.3806</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (١٢٧٩کم٢)یە لە (١٢٫٣٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٤٩٫٥٪) [[قەزای داقووق]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە دوو ناحیەی [[قەزای داقووق]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]]، [[تورکمان]] و [[عەرەب]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٧١،٧٧٨)کەسە. لە (٤٫١٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٧٠٪)ی دانیشتوانی [[قەزای داقووق]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (یەکەم)ە لە دوو ناحیەی [[قەزای داقووق]]. == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> لەم سەردەمەدا یەکەی کارگێڕی [[قەزا]] لە دەوڵەتی عوسمانیدا زۆرییان فرە ناوەند بوون، ناوی [[داقووق]] لە [[قەزای کەرکووک]]دا ھاتووە وەک ناوەندێکی لاوەکی، ئیتر دوای ئەم بەروارە ناوی داقووق نامێنێت. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. لە دوای ساڵی ١٨٩٠ز چەندین گۆڕانکاری کارگێڕی لە سنوورەکەدا ڕوویدا. ناوی سنجاغی شارەزوور گۆڕدرا بە سنجاغی کەرکووک، [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]] ھاتە کایەوە، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] بە [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]]وە بەسترا، لە سنووری [[قەزای ڕەواندز]] [[ناحیەی شێروان]] ھاتەکایەوە و [[ناحیەی مزووری باڵا]] لکێندرا بە [[قەزای ڕەواندز]]ەوە. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== لەم قۆناغەدا داقووق وەک ناحیە لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا ==== بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٢٠٠) لە ٢٩\٦\١٩٣٣دا [[ناحیەی شوان]] لە [[قەزای کەرکووک]] و [[ناحیەی سەنگاو]] لە [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] دابڕێنران و بە [[قەزای چەمچەماڵ]]ەوە لکێندران. ناحیەی داقووق لە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنراو بە [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]]ەوە لکێنرا، ھەروەھا ناوەندی [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] لە [[قادرکەرەم]]ەوە گواسترایەوە بۆ [[لەیلان]]. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٨) لە بەرواری ٢٧\١\١٩٣٧دا، [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە. * قەزای گل ھەڵوەشایەوە، لە بری [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرە حەسەن]] ھاتە کایەوە و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە. * دابڕانی [[قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخوورماتوو]] لە [[قەزای کفری]] و لکاندنی بە [[قەزای داقووق]]ەوە. ھەروەھا [[ناحیەی قادرکەرەم]]یش لکێندرا بە [[قەزای داقووق]]ەوە.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە ٢٢\١٢\١٩٥١دا، [[قەزای دووزخورماتوو]] ھاتە کایەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٨٢٨) لە ٢٦\١٢\١٩٥١دا، [[قەزای داقووق]] ھەڵوەشێنرایەوە و ناحیەی داقووق جێیگرتەوە و لکێندرا بە [[قەزای دووزخورماتوو]]ەوە. === سەردەمی کۆماری (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٣٥) لە ٢٦\١٠\١٩٦٠دا، (٣٥)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٧)کەرتی ناحیەی داقووق، دابڕێنران بۆ ھێانەکایەی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]] ناوەندەکەشی شارەدێی [[تازەخورماتوو]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/210.html</ref> # (٩)کەرتی ناحیەی داقووق و کەرتێکی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]]وە لکێندرا. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٥٦) لە ١٨-٥-١٩٧٦دا، ناحیەی داقووق لە [[قەزای دووزخورماتوو]]ی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11721.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٤٥) لە ٢٢-٦-١٩٧٦دا، (٢) کەرتی ناحیەی داقووق سەر بە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی حەمرین]] لە [[قەزای دۆر]]ی سەر بە [[پارێزگای سەلاحەددین]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12310.html</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== لەم قۆناغەدا ناحیەی داقووق لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== * لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. * بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> == کارگێڕی == ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٩١) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[داقووق]](ناوەند) * [[ئاوایی فەریق]] * [[ئەبوو سەباح]] * [[ئەبوو سەراج]] * [[ئەبو شەھاب]] * [[ئەبوو فشجە]] * [[ئەبوو محەممەد]] * [[ئەبوو نەجم]] * [[ئینکیجە]] * [[بانشاخی بچووک]] * [[بانشاخی گەورە]] * [[تازەدێ، داقووق]] * [[تاموور]] * [[تەپەبۆش]] * [[تەل بەفر]] * [[تەل حەمە]] * [[تەل ڕوبعە]] * [[تەل عیدە]] * [[تەل مەغار]] * [[تەوێلە]] * [[تۆپزاوا، داقووق]] * [[جەدیدە، داقووق]] * [[جەنگڵاوە]] * [[چەمبۆر]] * [[چەورکەی تازە]] * [[چەورکەی کۆن]] * [[حازمی]] * [[حەسەن شەلال]] * [[حەشیشە]] * [[حەفتەغاری دارا بەگ]] * [[حەفتەغاری عەلی ئاغا]] * [[حەمید عەبدە]] * [[حەمید مام زۆراو]] * [[خالید]] * [[خەبات، داقووق]] * [[خۆزافی]] * [[دەلسی بچووک]] * [[دەلسی گەورە]] * [[ڕزگاری، داقووق]] * [[ڕوبەیزییە]] * [[زاجی]] * [[زەبەع]] * [[زەرگە]] * [[زەکە]] * [[زەگڵاوە]] * [[زەنقڕ]] * [[سماقەی خواروو]] * [[سماقەی سەروو]] * [[سموود]] * [[سنوور، داقووق]] * [[سەخول]] * [[سەعد]] * [[سەعیدی]] * [[سەی وەڵە]] * [[سەید جومعە]] * [[سەید موحەممەد نوری]] * [[سەید نەجم]] * [[سوھەیلی خواروو]] * [[سوھەیلی سەروو]] * [[سێکانی، داقووق]] * [[شالیار]] * [[شەبیجە]] * [[شەفلەح]] * [[شەلاخە]] * [[عەبدولعەزیز]] * [[عەبدوڵڵاغانمی بچووک]] * [[عەبدوڵڵاغانمی گەورە]] * [[عەبوود]] * [[عەرەب کۆی]] * [[عەلی سەرای]] * [[عەنانە]] * [[عەواشرە]] * [[عومەر بن خەتاب]] * [[غەیدە]] * [[قەھارە]] * [[کمبس]] * [[کەریمی]] * [[کەسون کەنعان]] * [[کەمالیە]] * [[کوڕەیجیە]] * [[کۆمەڵگەی گەرمیان]] * [[گوڵی تەپە]] * [[گوڵی تەپەی تازە]] * [[مەتارە]] * [[مەتارەی کۆن]] * [[مەتیق]] * [[مەفرەج]] * [[مەنسوور ئاغا]] * [[مەیدان، داقووق]] * [[موڕاعیە]] * [[موساکۆی]] * [[وەحدە]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای داقووق]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[باشووری کوردستان]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] j2mz8utl3voj63n6nx987f5cleqxrt5 1592077 1592076 2026-06-19T16:12:41Z MFTG 21816 /* قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا */ 1592077 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة مرکز قضاء داقوق}}{{ھن}}{{lang-en| Daquq subdistrict center district}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Daquq subdistrict center district.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای داقووق.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق لە [[قەزای داقووق]]دا(سەوزی کاڵ) | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.13923| 44.44907}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.13923| 44.44907 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای داقووق]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[داقووق]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٩١</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٨٥٦]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = عەبدولستار عەلی مەحموود | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٢٧٩ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٢٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٥٤ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١١٤ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٧١،٧٧٨ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٦٨،٩ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق''' یەکێکە لە دوو ناحیەی [[قەزای داقووق]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارۆچکەی [[داقووق]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناوی ئەم ناحیەیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش [[شارۆچکە]]ی [[داقووق]]ە: * لە (القاموس المحیط) و لە (تاج العروس)دا باسکراوە: بە (دقوق) لەنێوان [[بەغدا]] و [[ھەولێر]]، لە فەتحەکاندا باسی لێوە کراوە، وە شەڕێک بۆ خەواریجەکان ھەبووە، و بە سێ شێوە نوسراوە: (دقوق، داقوق، دقوقاء)، ئێستاش پێی دەوترێت داقووق. * ھەندێکیان بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە کاتێک قابیل ھابیلی برای کوشت، ھات و لەم خاکەدا نیشتەجێ بوو، بۆیە ناوی لێنرا (داقوق) لەبەرئەوەی قابیل براکەی کوشت بە لێدانی(دق) سەری بە بەرد. لەمەوە بە ماڵی دقوق یان خاکی دقوق ناودەبرا، ئەم وتەیە وا دیارە تەنیا لێکدانەوەیەکی زمانەوانی بێت کە بەڵگەی مێژوویی تێدا نییە. * سەبارەت بە خەڵکی ناوچەکە پێی دەڵێن (طاووق یان طاوغ) کە وشەیەکی [[زمانی تورکی|تورکییە]] و بە واتای ([[مریشک]]) دێت، پێشتریش لەلایەن خەڵکی شارەکە خۆیانەوە بەو شێوەیە ناویان دەبرد کە زۆربەیان [[تورکمان]]ن. وەک گاڵتەجاڕی یان بەجدی گوندێکی نزیکی ناوی (خۆرس) بوو، کە بە [[زمانی تورکی]] بە واتای ([[کەڵەشێر]]) دێت. * سەبارەت بە زانا پڕۆفیسۆر [[تۆفیق وەھبی]]، سەبارەت بە وەرگرتنی ناوی (داقوقا) دەڵێت: وای بۆ دەچم کە ناوی (داقوقا) بە لکاندنی پاشگری ناسراوی ھیندی-ئێرانی(k) لە وشەی ڕەسەنی (دە، دھە) دروست بووە، بە واتای [[گوند]] دێت: مانای ناوی (دھە) کەم بووەوە، یان بە زیادکردنی پاشگری بچووککراوی (K) یان (AK) بۆی و دانانی بە شێوەی (دەھەک)، مانایەکەی بوو بە (گوندی بچووک). وشەی دێ لە ئێستای زمانی کوردیدا لە وشەی ھیندۆ ێرانی(دە)ەوە ھاتووە. بۆ نموونە ناوی شاری ([[دھۆک]]) لە باکووری [[ھەرێمی کوردستان]] بە زیادکردنی پاشگری بچووک (وک) بۆ (دە) دروست بووە و مانای (دھۆک) گوندی بچووکە، پاشان ئەم ناوە بچووککراوەی (دەھک) دیسان بە زیادکردنی پاشگری (Uka) بچووکتر کرایەوە بۆی، و بوو بە شێوەی (دەھلووک) (دەھکوکە). وە پاشان بە پێی کات بووە دھۆک. * کاتێک [[کورد]] لە زاراوەی کوردی خۆجێی دەنگی “ھا”یان لە ناوی (دە) (گوند) دابەزاند، ناوەکە بە (د)ی کراوە دەستی پێکرد و بوو بە (دکوک) بۆ ئەوە زیادکرا، عەرەبەکان لە دوای فتوحاتەکان کە ناوچەکانیان گرت زۆرینەی پیتی(ک)یان گۆڕی بە پیتی(ق) وەک (سلوکس - سلوقس، کلیکیا - قلیقیا، کرماشان - قرمیسین)، پێدەچێت ناوی داقوق لەو سەردەمانەدا دەھکوک بوو بێت و واتای گوندی بچووک بووبێت و پیتی(ک)یان گۆڕیبێت بە پیتی(ق)، وە ناوی دەھکوک بوو بێتە( دەھقوق، داقوق).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی لەیلان]] و [[ناحیەی تازەخورماتوو]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی حەمرین]] و [[ناحیەی ئامرلی]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی ڕەشاد]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069476#map=10/34.9670/44.3806</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (١٢٧٩کم٢)یە لە (١٢٫٣٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٤٩٫٥٪) [[قەزای داقووق]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە دوو ناحیەی [[قەزای داقووق]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]]، [[تورکمان]] و [[عەرەب]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٧١،٧٧٨)کەسە. لە (٤٫١٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٧٠٪)ی دانیشتوانی [[قەزای داقووق]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (یەکەم)ە لە دوو ناحیەی [[قەزای داقووق]]. == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> لەم سەردەمەدا یەکەی کارگێڕی [[قەزا]] لە دەوڵەتی عوسمانیدا زۆرییان فرە ناوەند بوون، ناوی [[داقووق]] لە [[قەزای کەرکووک]]دا ھاتووە وەک ناوەندێکی لاوەکی، ئیتر دوای ئەم بەروارە ناوی داقووق نامێنێت. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. لە دوای ساڵی ١٨٩٠ز چەندین گۆڕانکاری کارگێڕی لە سنوورەکەدا ڕوویدا. ناوی سنجاغی شارەزوور گۆڕدرا بە سنجاغی کەرکووک، [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]] ھاتە کایەوە، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] بە [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]]وە بەسترا، لە سنووری [[قەزای ڕەواندز]] [[ناحیەی شێروان]] ھاتەکایەوە و [[ناحیەی مزووری باڵا]] لکێندرا بە [[قەزای ڕەواندز]]ەوە. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== لەم قۆناغەدا داقووق وەک ناحیە لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا ==== بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٢٠٠) لە ٢٩\٦\١٩٣٣دا [[ناحیەی شوان]] لە [[قەزای کەرکووک]] و [[ناحیەی سەنگاو]] لە [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] دابڕێنران و بە [[قەزای چەمچەماڵ]]ەوە لکێندران. ناحیەی داقووق لە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنراو بە [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]]ەوە لکێنرا، ھەروەھا ناوەندی [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] لە [[قادرکەرەم]]ەوە گواسترایەوە بۆ [[لەیلان]]. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٨) لە بەرواری ٢٧\١\١٩٣٧دا، [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە. * قەزای گل ھەڵوەشایەوە، لە بری [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرە حەسەن]] ھاتە کایەوە و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە. * دابڕانی [[قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخوورماتوو]] لە [[قەزای کفری]] و لکاندنی بە [[قەزای داقووق]]ەوە. ھەروەھا [[ناحیەی قادرکەرەم]]یش لکێندرا بە [[قەزای داقووق]]ەوە.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە ٢٢\١٢\١٩٥١دا، [[قەزای دووزخورماتوو]] ھاتە کایەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٨٢٨) لە ٢٦\١٢\١٩٥١دا، [[قەزای داقووق]] ھەڵوەشێنرایەوە و ناحیەی داقووق جێیگرتەوە و لکێندرا بە [[قەزای دووزخورماتوو]]ەوە. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٥٨)دا.]] === سەردەمی کۆماری (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٣٥) لە ٢٦\١٠\١٩٦٠دا، (٣٥)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٧)کەرتی ناحیەی داقووق، دابڕێنران بۆ ھێانەکایەی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]] ناوەندەکەشی شارەدێی [[تازەخورماتوو]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/210.html</ref> # (٩)کەرتی ناحیەی داقووق و کەرتێکی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]]وە لکێندرا. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٥٦) لە ١٨-٥-١٩٧٦دا، ناحیەی داقووق لە [[قەزای دووزخورماتوو]]ی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11721.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٤٥) لە ٢٢-٦-١٩٧٦دا، (٢) کەرتی ناحیەی داقووق سەر بە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی حەمرین]] لە [[قەزای دۆر]]ی سەر بە [[پارێزگای سەلاحەددین]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12310.html</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== لەم قۆناغەدا ناحیەی داقووق لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== * لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. * بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> == کارگێڕی == ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٩١) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[داقووق]](ناوەند) * [[ئاوایی فەریق]] * [[ئەبوو سەباح]] * [[ئەبوو سەراج]] * [[ئەبو شەھاب]] * [[ئەبوو فشجە]] * [[ئەبوو محەممەد]] * [[ئەبوو نەجم]] * [[ئینکیجە]] * [[بانشاخی بچووک]] * [[بانشاخی گەورە]] * [[تازەدێ، داقووق]] * [[تاموور]] * [[تەپەبۆش]] * [[تەل بەفر]] * [[تەل حەمە]] * [[تەل ڕوبعە]] * [[تەل عیدە]] * [[تەل مەغار]] * [[تەوێلە]] * [[تۆپزاوا، داقووق]] * [[جەدیدە، داقووق]] * [[جەنگڵاوە]] * [[چەمبۆر]] * [[چەورکەی تازە]] * [[چەورکەی کۆن]] * [[حازمی]] * [[حەسەن شەلال]] * [[حەشیشە]] * [[حەفتەغاری دارا بەگ]] * [[حەفتەغاری عەلی ئاغا]] * [[حەمید عەبدە]] * [[حەمید مام زۆراو]] * [[خالید]] * [[خەبات، داقووق]] * [[خۆزافی]] * [[دەلسی بچووک]] * [[دەلسی گەورە]] * [[ڕزگاری، داقووق]] * [[ڕوبەیزییە]] * [[زاجی]] * [[زەبەع]] * [[زەرگە]] * [[زەکە]] * [[زەگڵاوە]] * [[زەنقڕ]] * [[سماقەی خواروو]] * [[سماقەی سەروو]] * [[سموود]] * [[سنوور، داقووق]] * [[سەخول]] * [[سەعد]] * [[سەعیدی]] * [[سەی وەڵە]] * [[سەید جومعە]] * [[سەید موحەممەد نوری]] * [[سەید نەجم]] * [[سوھەیلی خواروو]] * [[سوھەیلی سەروو]] * [[سێکانی، داقووق]] * [[شالیار]] * [[شەبیجە]] * [[شەفلەح]] * [[شەلاخە]] * [[عەبدولعەزیز]] * [[عەبدوڵڵاغانمی بچووک]] * [[عەبدوڵڵاغانمی گەورە]] * [[عەبوود]] * [[عەرەب کۆی]] * [[عەلی سەرای]] * [[عەنانە]] * [[عەواشرە]] * [[عومەر بن خەتاب]] * [[غەیدە]] * [[قەھارە]] * [[کمبس]] * [[کەریمی]] * [[کەسون کەنعان]] * [[کەمالیە]] * [[کوڕەیجیە]] * [[کۆمەڵگەی گەرمیان]] * [[گوڵی تەپە]] * [[گوڵی تەپەی تازە]] * [[مەتارە]] * [[مەتارەی کۆن]] * [[مەتیق]] * [[مەفرەج]] * [[مەنسوور ئاغا]] * [[مەیدان، داقووق]] * [[موڕاعیە]] * [[موساکۆی]] * [[وەحدە]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای داقووق]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[باشووری کوردستان]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] kpih2dpvyt6ifmjrta8dxcu4ri3afkp 1592078 1592077 2026-06-19T16:13:35Z MFTG 21816 /* قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا */ 1592078 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة مرکز قضاء داقوق}}{{ھن}}{{lang-en| Daquq subdistrict center district}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Daquq subdistrict center district.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای داقووق.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق لە [[قەزای داقووق]]دا(سەوزی کاڵ) | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.13923| 44.44907}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.13923| 44.44907 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای داقووق]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[داقووق]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٩١</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٨٥٦]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = عەبدولستار عەلی مەحموود | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٢٧٩ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٢٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٥٤ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١١٤ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٧١،٧٧٨ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٦٨،٩ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق''' یەکێکە لە دوو ناحیەی [[قەزای داقووق]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارۆچکەی [[داقووق]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناوی ئەم ناحیەیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش [[شارۆچکە]]ی [[داقووق]]ە: * لە (القاموس المحیط) و لە (تاج العروس)دا باسکراوە: بە (دقوق) لەنێوان [[بەغدا]] و [[ھەولێر]]، لە فەتحەکاندا باسی لێوە کراوە، وە شەڕێک بۆ خەواریجەکان ھەبووە، و بە سێ شێوە نوسراوە: (دقوق، داقوق، دقوقاء)، ئێستاش پێی دەوترێت داقووق. * ھەندێکیان بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە کاتێک قابیل ھابیلی برای کوشت، ھات و لەم خاکەدا نیشتەجێ بوو، بۆیە ناوی لێنرا (داقوق) لەبەرئەوەی قابیل براکەی کوشت بە لێدانی(دق) سەری بە بەرد. لەمەوە بە ماڵی دقوق یان خاکی دقوق ناودەبرا، ئەم وتەیە وا دیارە تەنیا لێکدانەوەیەکی زمانەوانی بێت کە بەڵگەی مێژوویی تێدا نییە. * سەبارەت بە خەڵکی ناوچەکە پێی دەڵێن (طاووق یان طاوغ) کە وشەیەکی [[زمانی تورکی|تورکییە]] و بە واتای ([[مریشک]]) دێت، پێشتریش لەلایەن خەڵکی شارەکە خۆیانەوە بەو شێوەیە ناویان دەبرد کە زۆربەیان [[تورکمان]]ن. وەک گاڵتەجاڕی یان بەجدی گوندێکی نزیکی ناوی (خۆرس) بوو، کە بە [[زمانی تورکی]] بە واتای ([[کەڵەشێر]]) دێت. * سەبارەت بە زانا پڕۆفیسۆر [[تۆفیق وەھبی]]، سەبارەت بە وەرگرتنی ناوی (داقوقا) دەڵێت: وای بۆ دەچم کە ناوی (داقوقا) بە لکاندنی پاشگری ناسراوی ھیندی-ئێرانی(k) لە وشەی ڕەسەنی (دە، دھە) دروست بووە، بە واتای [[گوند]] دێت: مانای ناوی (دھە) کەم بووەوە، یان بە زیادکردنی پاشگری بچووککراوی (K) یان (AK) بۆی و دانانی بە شێوەی (دەھەک)، مانایەکەی بوو بە (گوندی بچووک). وشەی دێ لە ئێستای زمانی کوردیدا لە وشەی ھیندۆ ێرانی(دە)ەوە ھاتووە. بۆ نموونە ناوی شاری ([[دھۆک]]) لە باکووری [[ھەرێمی کوردستان]] بە زیادکردنی پاشگری بچووک (وک) بۆ (دە) دروست بووە و مانای (دھۆک) گوندی بچووکە، پاشان ئەم ناوە بچووککراوەی (دەھک) دیسان بە زیادکردنی پاشگری (Uka) بچووکتر کرایەوە بۆی، و بوو بە شێوەی (دەھلووک) (دەھکوکە). وە پاشان بە پێی کات بووە دھۆک. * کاتێک [[کورد]] لە زاراوەی کوردی خۆجێی دەنگی “ھا”یان لە ناوی (دە) (گوند) دابەزاند، ناوەکە بە (د)ی کراوە دەستی پێکرد و بوو بە (دکوک) بۆ ئەوە زیادکرا، عەرەبەکان لە دوای فتوحاتەکان کە ناوچەکانیان گرت زۆرینەی پیتی(ک)یان گۆڕی بە پیتی(ق) وەک (سلوکس - سلوقس، کلیکیا - قلیقیا، کرماشان - قرمیسین)، پێدەچێت ناوی داقوق لەو سەردەمانەدا دەھکوک بوو بێت و واتای گوندی بچووک بووبێت و پیتی(ک)یان گۆڕیبێت بە پیتی(ق)، وە ناوی دەھکوک بوو بێتە( دەھقوق، داقوق).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی لەیلان]] و [[ناحیەی تازەخورماتوو]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی حەمرین]] و [[ناحیەی ئامرلی]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی ڕەشاد]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069476#map=10/34.9670/44.3806</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (١٢٧٩کم٢)یە لە (١٢٫٣٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٤٩٫٥٪) [[قەزای داقووق]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە دوو ناحیەی [[قەزای داقووق]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]]، [[تورکمان]] و [[عەرەب]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٧١،٧٧٨)کەسە. لە (٤٫١٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٧٠٪)ی دانیشتوانی [[قەزای داقووق]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (یەکەم)ە لە دوو ناحیەی [[قەزای داقووق]]. == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> لەم سەردەمەدا یەکەی کارگێڕی [[قەزا]] لە دەوڵەتی عوسمانیدا زۆرییان فرە ناوەند بوون، ناوی [[داقووق]] لە [[قەزای کەرکووک]]دا ھاتووە وەک ناوەندێکی لاوەکی، ئیتر دوای ئەم بەروارە ناوی داقووق نامێنێت. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. لە دوای ساڵی ١٨٩٠ز چەندین گۆڕانکاری کارگێڕی لە سنوورەکەدا ڕوویدا. ناوی سنجاغی شارەزوور گۆڕدرا بە سنجاغی کەرکووک، [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]] ھاتە کایەوە، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] بە [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]]وە بەسترا، لە سنووری [[قەزای ڕەواندز]] [[ناحیەی شێروان]] ھاتەکایەوە و [[ناحیەی مزووری باڵا]] لکێندرا بە [[قەزای ڕەواندز]]ەوە. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== لەم قۆناغەدا داقووق وەک ناحیە لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا ==== بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٢٠٠) لە ٢٩\٦\١٩٣٣دا [[ناحیەی شوان]] لە [[قەزای کەرکووک]] و [[ناحیەی سەنگاو]] لە [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] دابڕێنران و بە [[قەزای چەمچەماڵ]]ەوە لکێندران. ناحیەی داقووق لە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنراو بە [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]]ەوە لکێنرا، ھەروەھا ناوەندی [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] لە [[قادرکەرەم]]ەوە گواسترایەوە بۆ [[لەیلان]]. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٨) لە بەرواری ٢٧\١\١٩٣٧دا، [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە. * قەزای گل ھەڵوەشایەوە، لە بری [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرە حەسەن]] ھاتە کایەوە و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە. * دابڕانی [[قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخوورماتوو]] لە [[قەزای کفری]] و لکاندنی بە [[قەزای داقووق]]ەوە. ھەروەھا [[ناحیەی قادرکەرەم]]یش لکێندرا بە [[قەزای داقووق]]ەوە.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە ٢٢\١٢\١٩٥١دا، [[قەزای دووزخورماتوو]] ھاتە کایەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٨٢٨) لە ٢٦\١٢\١٩٥١دا، [[قەزای داقووق]] ھەڵوەشێنرایەوە و ناحیەی داقووق جێیگرتەوە و لکێندرا بە [[قەزای دووزخورماتوو]]ەوە. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٥٨)دا.]] === سەردەمی کۆماری (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٣٥) لە ٢٦\١٠\١٩٦٠دا، (٣٥)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٧)کەرتی ناحیەی داقووق، دابڕێنران بۆ ھێانەکایەی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]] ناوەندەکەشی شارەدێی [[تازەخورماتوو]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/210.html</ref> # (٩)کەرتی ناحیەی داقووق و کەرتێکی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]]وە لکێندرا. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٥٦) لە ١٨-٥-١٩٧٦دا، ناحیەی داقووق لە [[قەزای دووزخورماتوو]]ی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11721.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٤٥) لە ٢٢-٦-١٩٧٦دا، (٢) کەرتی ناحیەی داقووق سەر بە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی حەمرین]] لە [[قەزای دۆر]]ی سەر بە [[پارێزگای سەلاحەددین]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12310.html</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== لەم قۆناغەدا ناحیەی داقووق لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== * لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. * بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> == کارگێڕی == ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٩١) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[داقووق]](ناوەند) * [[ئاوایی فەریق]] * [[ئەبوو سەباح]] * [[ئەبوو سەراج]] * [[ئەبو شەھاب]] * [[ئەبوو فشجە]] * [[ئەبوو محەممەد]] * [[ئەبوو نەجم]] * [[ئینکیجە]] * [[بانشاخی بچووک]] * [[بانشاخی گەورە]] * [[تازەدێ، داقووق]] * [[تاموور]] * [[تەپەبۆش]] * [[تەل بەفر]] * [[تەل حەمە]] * [[تەل ڕوبعە]] * [[تەل عیدە]] * [[تەل مەغار]] * [[تەوێلە]] * [[تۆپزاوا، داقووق]] * [[جەدیدە، داقووق]] * [[جەنگڵاوە]] * [[چەمبۆر]] * [[چەورکەی تازە]] * [[چەورکەی کۆن]] * [[حازمی]] * [[حەسەن شەلال]] * [[حەشیشە]] * [[حەفتەغاری دارا بەگ]] * [[حەفتەغاری عەلی ئاغا]] * [[حەمید عەبدە]] * [[حەمید مام زۆراو]] * [[خالید]] * [[خەبات، داقووق]] * [[خۆزافی]] * [[دەلسی بچووک]] * [[دەلسی گەورە]] * [[ڕزگاری، داقووق]] * [[ڕوبەیزییە]] * [[زاجی]] * [[زەبەع]] * [[زەرگە]] * [[زەکە]] * [[زەگڵاوە]] * [[زەنقڕ]] * [[سماقەی خواروو]] * [[سماقەی سەروو]] * [[سموود]] * [[سنوور، داقووق]] * [[سەخول]] * [[سەعد]] * [[سەعیدی]] * [[سەی وەڵە]] * [[سەید جومعە]] * [[سەید موحەممەد نوری]] * [[سەید نەجم]] * [[سوھەیلی خواروو]] * [[سوھەیلی سەروو]] * [[سێکانی، داقووق]] * [[شالیار]] * [[شەبیجە]] * [[شەفلەح]] * [[شەلاخە]] * [[عەبدولعەزیز]] * [[عەبدوڵڵاغانمی بچووک]] * [[عەبدوڵڵاغانمی گەورە]] * [[عەبوود]] * [[عەرەب کۆی]] * [[عەلی سەرای]] * [[عەنانە]] * [[عەواشرە]] * [[عومەر بن خەتاب]] * [[غەیدە]] * [[قەھارە]] * [[کمبس]] * [[کەریمی]] * [[کەسون کەنعان]] * [[کەمالیە]] * [[کوڕەیجیە]] * [[کۆمەڵگەی گەرمیان]] * [[گوڵی تەپە]] * [[گوڵی تەپەی تازە]] * [[مەتارە]] * [[مەتارەی کۆن]] * [[مەتیق]] * [[مەفرەج]] * [[مەنسوور ئاغا]] * [[مەیدان، داقووق]] * [[موڕاعیە]] * [[موساکۆی]] * [[وەحدە]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای داقووق]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[باشووری کوردستان]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] kx29azihsszp32q4b7au5ytsehr2mc1 1592187 1592078 2026-06-19T21:25:13Z MFTG 21816 /* قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا */ 1592187 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة مرکز قضاء داقوق}}{{ھن}}{{lang-en| Daquq subdistrict center district}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Daquq subdistrict center district.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای داقووق.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق لە [[قەزای داقووق]]دا(سەوزی کاڵ) | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.13923| 44.44907}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.13923| 44.44907 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای داقووق]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[داقووق]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٩١</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٨٥٦]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = عەبدولستار عەلی مەحموود | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٢٧٩ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٢٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٥٤ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١١٤ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٧١،٧٧٨ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٦٨،٩ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق''' یەکێکە لە دوو ناحیەی [[قەزای داقووق]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارۆچکەی [[داقووق]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناوی ئەم ناحیەیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش [[شارۆچکە]]ی [[داقووق]]ە: * لە (القاموس المحیط) و لە (تاج العروس)دا باسکراوە: بە (دقوق) لەنێوان [[بەغدا]] و [[ھەولێر]]، لە فەتحەکاندا باسی لێوە کراوە، وە شەڕێک بۆ خەواریجەکان ھەبووە، و بە سێ شێوە نوسراوە: (دقوق، داقوق، دقوقاء)، ئێستاش پێی دەوترێت داقووق. * ھەندێکیان بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە کاتێک قابیل ھابیلی برای کوشت، ھات و لەم خاکەدا نیشتەجێ بوو، بۆیە ناوی لێنرا (داقوق) لەبەرئەوەی قابیل براکەی کوشت بە لێدانی(دق) سەری بە بەرد. لەمەوە بە ماڵی دقوق یان خاکی دقوق ناودەبرا، ئەم وتەیە وا دیارە تەنیا لێکدانەوەیەکی زمانەوانی بێت کە بەڵگەی مێژوویی تێدا نییە. * سەبارەت بە خەڵکی ناوچەکە پێی دەڵێن (طاووق یان طاوغ) کە وشەیەکی [[زمانی تورکی|تورکییە]] و بە واتای ([[مریشک]]) دێت، پێشتریش لەلایەن خەڵکی شارەکە خۆیانەوە بەو شێوەیە ناویان دەبرد کە زۆربەیان [[تورکمان]]ن. وەک گاڵتەجاڕی یان بەجدی گوندێکی نزیکی ناوی (خۆرس) بوو، کە بە [[زمانی تورکی]] بە واتای ([[کەڵەشێر]]) دێت. * سەبارەت بە زانا پڕۆفیسۆر [[تۆفیق وەھبی]]، سەبارەت بە وەرگرتنی ناوی (داقوقا) دەڵێت: وای بۆ دەچم کە ناوی (داقوقا) بە لکاندنی پاشگری ناسراوی ھیندی-ئێرانی(k) لە وشەی ڕەسەنی (دە، دھە) دروست بووە، بە واتای [[گوند]] دێت: مانای ناوی (دھە) کەم بووەوە، یان بە زیادکردنی پاشگری بچووککراوی (K) یان (AK) بۆی و دانانی بە شێوەی (دەھەک)، مانایەکەی بوو بە (گوندی بچووک). وشەی دێ لە ئێستای زمانی کوردیدا لە وشەی ھیندۆ ێرانی(دە)ەوە ھاتووە. بۆ نموونە ناوی شاری ([[دھۆک]]) لە باکووری [[ھەرێمی کوردستان]] بە زیادکردنی پاشگری بچووک (وک) بۆ (دە) دروست بووە و مانای (دھۆک) گوندی بچووکە، پاشان ئەم ناوە بچووککراوەی (دەھک) دیسان بە زیادکردنی پاشگری (Uka) بچووکتر کرایەوە بۆی، و بوو بە شێوەی (دەھلووک) (دەھکوکە). وە پاشان بە پێی کات بووە دھۆک. * کاتێک [[کورد]] لە زاراوەی کوردی خۆجێی دەنگی “ھا”یان لە ناوی (دە) (گوند) دابەزاند، ناوەکە بە (د)ی کراوە دەستی پێکرد و بوو بە (دکوک) بۆ ئەوە زیادکرا، عەرەبەکان لە دوای فتوحاتەکان کە ناوچەکانیان گرت زۆرینەی پیتی(ک)یان گۆڕی بە پیتی(ق) وەک (سلوکس - سلوقس، کلیکیا - قلیقیا، کرماشان - قرمیسین)، پێدەچێت ناوی داقوق لەو سەردەمانەدا دەھکوک بوو بێت و واتای گوندی بچووک بووبێت و پیتی(ک)یان گۆڕیبێت بە پیتی(ق)، وە ناوی دەھکوک بوو بێتە( دەھقوق، داقوق).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی لەیلان]] و [[ناحیەی تازەخورماتوو]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی حەمرین]] و [[ناحیەی ئامرلی]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی ڕەشاد]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069476#map=10/34.9670/44.3806</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (١٢٧٩کم٢)یە لە (١٢٫٣٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٤٩٫٥٪) [[قەزای داقووق]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە دوو ناحیەی [[قەزای داقووق]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]]، [[تورکمان]] و [[عەرەب]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٧١،٧٧٨)کەسە. لە (٤٫١٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٧٠٪)ی دانیشتوانی [[قەزای داقووق]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (یەکەم)ە لە دوو ناحیەی [[قەزای داقووق]]. == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> لەم سەردەمەدا یەکەی کارگێڕی [[قەزا]] لە دەوڵەتی عوسمانیدا زۆرییان فرە ناوەند بوون، ناوی [[داقووق]] لە [[قەزای کەرکووک]]دا ھاتووە وەک ناوەندێکی لاوەکی، ئیتر دوای ئەم بەروارە ناوی داقووق نامێنێت. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. لە دوای ساڵی ١٨٩٠ز چەندین گۆڕانکاری کارگێڕی لە سنوورەکەدا ڕوویدا. ناوی سنجاغی شارەزوور گۆڕدرا بە سنجاغی کەرکووک، [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]] ھاتە کایەوە، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] بە [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]]وە بەسترا، لە سنووری [[قەزای ڕەواندز]] [[ناحیەی شێروان]] ھاتەکایەوە و [[ناحیەی مزووری باڵا]] لکێندرا بە [[قەزای ڕەواندز]]ەوە. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== لەم قۆناغەدا داقووق وەک ناحیە لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا ==== بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٢٠٠) لە ٢٩\٦\١٩٣٣دا [[ناحیەی شوان]] لە [[قەزای کەرکووک]] و [[ناحیەی سەنگاو]] لە [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] دابڕێنران و بە [[قەزای چەمچەماڵ]]ەوە لکێندران. ناحیەی داقووق لە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنراو بە [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]]ەوە لکێنرا، ھەروەھا ناوەندی [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] لە [[قادرکەرەم]]ەوە گواسترایەوە بۆ [[لەیلان]]. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٨) لە بەرواری ٢٧\١\١٩٣٧دا، [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە. * قەزای گل ھەڵوەشایەوە، لە بری [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرە حەسەن]] ھاتە کایەوە و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە. * دابڕانی [[قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخوورماتوو]] لە [[قەزای کفری]] و لکاندنی بە [[قەزای داقووق]]ەوە. ھەروەھا [[ناحیەی قادرکەرەم]]یش لکێندرا بە [[قەزای داقووق]]ەوە.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە ٢٢\١٢\١٩٥١دا، [[قەزای دووزخورماتوو]] ھاتە کایەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٨٢٨) لە ٢٦\١٢\١٩٥١دا، [[قەزای داقووق]] ھەڵوەشێنرایەوە و ناحیەی داقووق جێیگرتەوە و لکێندرا بە [[قەزای دووزخورماتوو]]ەوە. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٥٨)دا.]] === سەردەمی کۆماری (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٣٥) لە ٢٦\١٠\١٩٦٠دا، (٣٥)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٧)کەرتی ناحیەی داقووق، دابڕێنران بۆ ھێانەکایەی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]] ناوەندەکەشی شارەدێی [[تازەخورماتوو]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/210.html</ref> # (٩)کەرتی ناحیەی داقووق و کەرتێکی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]]وە لکێندرا. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٥٦) لە ١٨-٥-١٩٧٦دا، ناحیەی داقووق لە [[قەزای دووزخورماتوو]]ی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11721.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٤٥) لە ٢٢-٦-١٩٧٦دا، (٢) کەرتی ناحیەی داقووق سەر بە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی حەمرین]] لە [[قەزای دۆر]]ی سەر بە [[پارێزگای سەلاحەددین]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12310.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== لەم قۆناغەدا ناحیەی داقووق لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== * لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. * بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> == کارگێڕی == ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٩١) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[داقووق]](ناوەند) * [[ئاوایی فەریق]] * [[ئەبوو سەباح]] * [[ئەبوو سەراج]] * [[ئەبو شەھاب]] * [[ئەبوو فشجە]] * [[ئەبوو محەممەد]] * [[ئەبوو نەجم]] * [[ئینکیجە]] * [[بانشاخی بچووک]] * [[بانشاخی گەورە]] * [[تازەدێ، داقووق]] * [[تاموور]] * [[تەپەبۆش]] * [[تەل بەفر]] * [[تەل حەمە]] * [[تەل ڕوبعە]] * [[تەل عیدە]] * [[تەل مەغار]] * [[تەوێلە]] * [[تۆپزاوا، داقووق]] * [[جەدیدە، داقووق]] * [[جەنگڵاوە]] * [[چەمبۆر]] * [[چەورکەی تازە]] * [[چەورکەی کۆن]] * [[حازمی]] * [[حەسەن شەلال]] * [[حەشیشە]] * [[حەفتەغاری دارا بەگ]] * [[حەفتەغاری عەلی ئاغا]] * [[حەمید عەبدە]] * [[حەمید مام زۆراو]] * [[خالید]] * [[خەبات، داقووق]] * [[خۆزافی]] * [[دەلسی بچووک]] * [[دەلسی گەورە]] * [[ڕزگاری، داقووق]] * [[ڕوبەیزییە]] * [[زاجی]] * [[زەبەع]] * [[زەرگە]] * [[زەکە]] * [[زەگڵاوە]] * [[زەنقڕ]] * [[سماقەی خواروو]] * [[سماقەی سەروو]] * [[سموود]] * [[سنوور، داقووق]] * [[سەخول]] * [[سەعد]] * [[سەعیدی]] * [[سەی وەڵە]] * [[سەید جومعە]] * [[سەید موحەممەد نوری]] * [[سەید نەجم]] * [[سوھەیلی خواروو]] * [[سوھەیلی سەروو]] * [[سێکانی، داقووق]] * [[شالیار]] * [[شەبیجە]] * [[شەفلەح]] * [[شەلاخە]] * [[عەبدولعەزیز]] * [[عەبدوڵڵاغانمی بچووک]] * [[عەبدوڵڵاغانمی گەورە]] * [[عەبوود]] * [[عەرەب کۆی]] * [[عەلی سەرای]] * [[عەنانە]] * [[عەواشرە]] * [[عومەر بن خەتاب]] * [[غەیدە]] * [[قەھارە]] * [[کمبس]] * [[کەریمی]] * [[کەسون کەنعان]] * [[کەمالیە]] * [[کوڕەیجیە]] * [[کۆمەڵگەی گەرمیان]] * [[گوڵی تەپە]] * [[گوڵی تەپەی تازە]] * [[مەتارە]] * [[مەتارەی کۆن]] * [[مەتیق]] * [[مەفرەج]] * [[مەنسوور ئاغا]] * [[مەیدان، داقووق]] * [[موڕاعیە]] * [[موساکۆی]] * [[وەحدە]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای داقووق]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[باشووری کوردستان]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] 3f6lcntvb4inu14nmge2wl0j3yqqfkm 1592188 1592187 2026-06-19T21:25:45Z MFTG 21816 /* قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا */ 1592188 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة مرکز قضاء داقوق}}{{ھن}}{{lang-en| Daquq subdistrict center district}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Daquq subdistrict center district.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای داقووق.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق لە [[قەزای داقووق]]دا(سەوزی کاڵ) | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.13923| 44.44907}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.13923| 44.44907 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای داقووق]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[داقووق]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٩١</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٨٥٦]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = عەبدولستار عەلی مەحموود | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٢٧٩ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٢٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٥٤ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١١٤ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٧١،٧٧٨ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٦٨،٩ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق''' یەکێکە لە دوو ناحیەی [[قەزای داقووق]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارۆچکەی [[داقووق]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناوی ئەم ناحیەیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش [[شارۆچکە]]ی [[داقووق]]ە: * لە (القاموس المحیط) و لە (تاج العروس)دا باسکراوە: بە (دقوق) لەنێوان [[بەغدا]] و [[ھەولێر]]، لە فەتحەکاندا باسی لێوە کراوە، وە شەڕێک بۆ خەواریجەکان ھەبووە، و بە سێ شێوە نوسراوە: (دقوق، داقوق، دقوقاء)، ئێستاش پێی دەوترێت داقووق. * ھەندێکیان بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە کاتێک قابیل ھابیلی برای کوشت، ھات و لەم خاکەدا نیشتەجێ بوو، بۆیە ناوی لێنرا (داقوق) لەبەرئەوەی قابیل براکەی کوشت بە لێدانی(دق) سەری بە بەرد. لەمەوە بە ماڵی دقوق یان خاکی دقوق ناودەبرا، ئەم وتەیە وا دیارە تەنیا لێکدانەوەیەکی زمانەوانی بێت کە بەڵگەی مێژوویی تێدا نییە. * سەبارەت بە خەڵکی ناوچەکە پێی دەڵێن (طاووق یان طاوغ) کە وشەیەکی [[زمانی تورکی|تورکییە]] و بە واتای ([[مریشک]]) دێت، پێشتریش لەلایەن خەڵکی شارەکە خۆیانەوە بەو شێوەیە ناویان دەبرد کە زۆربەیان [[تورکمان]]ن. وەک گاڵتەجاڕی یان بەجدی گوندێکی نزیکی ناوی (خۆرس) بوو، کە بە [[زمانی تورکی]] بە واتای ([[کەڵەشێر]]) دێت. * سەبارەت بە زانا پڕۆفیسۆر [[تۆفیق وەھبی]]، سەبارەت بە وەرگرتنی ناوی (داقوقا) دەڵێت: وای بۆ دەچم کە ناوی (داقوقا) بە لکاندنی پاشگری ناسراوی ھیندی-ئێرانی(k) لە وشەی ڕەسەنی (دە، دھە) دروست بووە، بە واتای [[گوند]] دێت: مانای ناوی (دھە) کەم بووەوە، یان بە زیادکردنی پاشگری بچووککراوی (K) یان (AK) بۆی و دانانی بە شێوەی (دەھەک)، مانایەکەی بوو بە (گوندی بچووک). وشەی دێ لە ئێستای زمانی کوردیدا لە وشەی ھیندۆ ێرانی(دە)ەوە ھاتووە. بۆ نموونە ناوی شاری ([[دھۆک]]) لە باکووری [[ھەرێمی کوردستان]] بە زیادکردنی پاشگری بچووک (وک) بۆ (دە) دروست بووە و مانای (دھۆک) گوندی بچووکە، پاشان ئەم ناوە بچووککراوەی (دەھک) دیسان بە زیادکردنی پاشگری (Uka) بچووکتر کرایەوە بۆی، و بوو بە شێوەی (دەھلووک) (دەھکوکە). وە پاشان بە پێی کات بووە دھۆک. * کاتێک [[کورد]] لە زاراوەی کوردی خۆجێی دەنگی “ھا”یان لە ناوی (دە) (گوند) دابەزاند، ناوەکە بە (د)ی کراوە دەستی پێکرد و بوو بە (دکوک) بۆ ئەوە زیادکرا، عەرەبەکان لە دوای فتوحاتەکان کە ناوچەکانیان گرت زۆرینەی پیتی(ک)یان گۆڕی بە پیتی(ق) وەک (سلوکس - سلوقس، کلیکیا - قلیقیا، کرماشان - قرمیسین)، پێدەچێت ناوی داقوق لەو سەردەمانەدا دەھکوک بوو بێت و واتای گوندی بچووک بووبێت و پیتی(ک)یان گۆڕیبێت بە پیتی(ق)، وە ناوی دەھکوک بوو بێتە( دەھقوق، داقوق).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی لەیلان]] و [[ناحیەی تازەخورماتوو]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی حەمرین]] و [[ناحیەی ئامرلی]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی ڕەشاد]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069476#map=10/34.9670/44.3806</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (١٢٧٩کم٢)یە لە (١٢٫٣٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٤٩٫٥٪) [[قەزای داقووق]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە دوو ناحیەی [[قەزای داقووق]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]]، [[تورکمان]] و [[عەرەب]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٧١،٧٧٨)کەسە. لە (٤٫١٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٧٠٪)ی دانیشتوانی [[قەزای داقووق]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (یەکەم)ە لە دوو ناحیەی [[قەزای داقووق]]. == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> لەم سەردەمەدا یەکەی کارگێڕی [[قەزا]] لە دەوڵەتی عوسمانیدا زۆرییان فرە ناوەند بوون، ناوی [[داقووق]] لە [[قەزای کەرکووک]]دا ھاتووە وەک ناوەندێکی لاوەکی، ئیتر دوای ئەم بەروارە ناوی داقووق نامێنێت. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. لە دوای ساڵی ١٨٩٠ز چەندین گۆڕانکاری کارگێڕی لە سنوورەکەدا ڕوویدا. ناوی سنجاغی شارەزوور گۆڕدرا بە سنجاغی کەرکووک، [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]] ھاتە کایەوە، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] بە [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]]وە بەسترا، لە سنووری [[قەزای ڕەواندز]] [[ناحیەی شێروان]] ھاتەکایەوە و [[ناحیەی مزووری باڵا]] لکێندرا بە [[قەزای ڕەواندز]]ەوە. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== لەم قۆناغەدا داقووق وەک ناحیە لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا ==== بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٢٠٠) لە ٢٩\٦\١٩٣٣دا [[ناحیەی شوان]] لە [[قەزای کەرکووک]] و [[ناحیەی سەنگاو]] لە [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] دابڕێنران و بە [[قەزای چەمچەماڵ]]ەوە لکێندران. ناحیەی داقووق لە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنراو بە [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]]ەوە لکێنرا، ھەروەھا ناوەندی [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] لە [[قادرکەرەم]]ەوە گواسترایەوە بۆ [[لەیلان]]. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٨) لە بەرواری ٢٧\١\١٩٣٧دا، [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە. * قەزای گل ھەڵوەشایەوە، لە بری [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرە حەسەن]] ھاتە کایەوە و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە. * دابڕانی [[قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخوورماتوو]] لە [[قەزای کفری]] و لکاندنی بە [[قەزای داقووق]]ەوە. ھەروەھا [[ناحیەی قادرکەرەم]]یش لکێندرا بە [[قەزای داقووق]]ەوە.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە ٢٢\١٢\١٩٥١دا، [[قەزای دووزخورماتوو]] ھاتە کایەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٨٢٨) لە ٢٦\١٢\١٩٥١دا، [[قەزای داقووق]] ھەڵوەشێنرایەوە و ناحیەی داقووق جێیگرتەوە و لکێندرا بە [[قەزای دووزخورماتوو]]ەوە. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٥٨)دا.]] === سەردەمی کۆماری (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٣٥) لە ٢٦\١٠\١٩٦٠دا، (٣٥)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٧)کەرتی ناحیەی داقووق، دابڕێنران بۆ ھێانەکایەی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]] ناوەندەکەشی شارەدێی [[تازەخورماتوو]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/210.html</ref> # (٩)کەرتی ناحیەی داقووق و کەرتێکی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]]وە لکێندرا. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٥٦) لە ١٨-٥-١٩٧٦دا، ناحیەی داقووق لە [[قەزای دووزخورماتوو]]ی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11721.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٤٥) لە ٢٢-٦-١٩٧٦دا، (٢) کەرتی ناحیەی داقووق سەر بە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی حەمرین]] لە [[قەزای دۆر]]ی سەر بە [[پارێزگای سەلاحەددین]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12310.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== لەم قۆناغەدا ناحیەی داقووق لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== * لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. * بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> == کارگێڕی == ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٩١) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[داقووق]](ناوەند) * [[ئاوایی فەریق]] * [[ئەبوو سەباح]] * [[ئەبوو سەراج]] * [[ئەبو شەھاب]] * [[ئەبوو فشجە]] * [[ئەبوو محەممەد]] * [[ئەبوو نەجم]] * [[ئینکیجە]] * [[بانشاخی بچووک]] * [[بانشاخی گەورە]] * [[تازەدێ، داقووق]] * [[تاموور]] * [[تەپەبۆش]] * [[تەل بەفر]] * [[تەل حەمە]] * [[تەل ڕوبعە]] * [[تەل عیدە]] * [[تەل مەغار]] * [[تەوێلە]] * [[تۆپزاوا، داقووق]] * [[جەدیدە، داقووق]] * [[جەنگڵاوە]] * [[چەمبۆر]] * [[چەورکەی تازە]] * [[چەورکەی کۆن]] * [[حازمی]] * [[حەسەن شەلال]] * [[حەشیشە]] * [[حەفتەغاری دارا بەگ]] * [[حەفتەغاری عەلی ئاغا]] * [[حەمید عەبدە]] * [[حەمید مام زۆراو]] * [[خالید]] * [[خەبات، داقووق]] * [[خۆزافی]] * [[دەلسی بچووک]] * [[دەلسی گەورە]] * [[ڕزگاری، داقووق]] * [[ڕوبەیزییە]] * [[زاجی]] * [[زەبەع]] * [[زەرگە]] * [[زەکە]] * [[زەگڵاوە]] * [[زەنقڕ]] * [[سماقەی خواروو]] * [[سماقەی سەروو]] * [[سموود]] * [[سنوور، داقووق]] * [[سەخول]] * [[سەعد]] * [[سەعیدی]] * [[سەی وەڵە]] * [[سەید جومعە]] * [[سەید موحەممەد نوری]] * [[سەید نەجم]] * [[سوھەیلی خواروو]] * [[سوھەیلی سەروو]] * [[سێکانی، داقووق]] * [[شالیار]] * [[شەبیجە]] * [[شەفلەح]] * [[شەلاخە]] * [[عەبدولعەزیز]] * [[عەبدوڵڵاغانمی بچووک]] * [[عەبدوڵڵاغانمی گەورە]] * [[عەبوود]] * [[عەرەب کۆی]] * [[عەلی سەرای]] * [[عەنانە]] * [[عەواشرە]] * [[عومەر بن خەتاب]] * [[غەیدە]] * [[قەھارە]] * [[کمبس]] * [[کەریمی]] * [[کەسون کەنعان]] * [[کەمالیە]] * [[کوڕەیجیە]] * [[کۆمەڵگەی گەرمیان]] * [[گوڵی تەپە]] * [[گوڵی تەپەی تازە]] * [[مەتارە]] * [[مەتارەی کۆن]] * [[مەتیق]] * [[مەفرەج]] * [[مەنسوور ئاغا]] * [[مەیدان، داقووق]] * [[موڕاعیە]] * [[موساکۆی]] * [[وەحدە]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای داقووق]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[باشووری کوردستان]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] o0ru3b3n2i1pd7j21bpekc06h5cq0p2 1592189 1592188 2026-06-19T21:26:16Z MFTG 21816 /* قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا */ 1592189 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة مرکز قضاء داقوق}}{{ھن}}{{lang-en| Daquq subdistrict center district}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Daquq subdistrict center district.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای داقووق.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق لە [[قەزای داقووق]]دا(سەوزی کاڵ) | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.13923| 44.44907}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.13923| 44.44907 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای داقووق]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[داقووق]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٩١</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٨٥٦]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = عەبدولستار عەلی مەحموود | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٢٧٩ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٢٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٥٤ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١١٤ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٧١،٧٧٨ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٦٨،٩ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق''' یەکێکە لە دوو ناحیەی [[قەزای داقووق]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارۆچکەی [[داقووق]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناوی ئەم ناحیەیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش [[شارۆچکە]]ی [[داقووق]]ە: * لە (القاموس المحیط) و لە (تاج العروس)دا باسکراوە: بە (دقوق) لەنێوان [[بەغدا]] و [[ھەولێر]]، لە فەتحەکاندا باسی لێوە کراوە، وە شەڕێک بۆ خەواریجەکان ھەبووە، و بە سێ شێوە نوسراوە: (دقوق، داقوق، دقوقاء)، ئێستاش پێی دەوترێت داقووق. * ھەندێکیان بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە کاتێک قابیل ھابیلی برای کوشت، ھات و لەم خاکەدا نیشتەجێ بوو، بۆیە ناوی لێنرا (داقوق) لەبەرئەوەی قابیل براکەی کوشت بە لێدانی(دق) سەری بە بەرد. لەمەوە بە ماڵی دقوق یان خاکی دقوق ناودەبرا، ئەم وتەیە وا دیارە تەنیا لێکدانەوەیەکی زمانەوانی بێت کە بەڵگەی مێژوویی تێدا نییە. * سەبارەت بە خەڵکی ناوچەکە پێی دەڵێن (طاووق یان طاوغ) کە وشەیەکی [[زمانی تورکی|تورکییە]] و بە واتای ([[مریشک]]) دێت، پێشتریش لەلایەن خەڵکی شارەکە خۆیانەوە بەو شێوەیە ناویان دەبرد کە زۆربەیان [[تورکمان]]ن. وەک گاڵتەجاڕی یان بەجدی گوندێکی نزیکی ناوی (خۆرس) بوو، کە بە [[زمانی تورکی]] بە واتای ([[کەڵەشێر]]) دێت. * سەبارەت بە زانا پڕۆفیسۆر [[تۆفیق وەھبی]]، سەبارەت بە وەرگرتنی ناوی (داقوقا) دەڵێت: وای بۆ دەچم کە ناوی (داقوقا) بە لکاندنی پاشگری ناسراوی ھیندی-ئێرانی(k) لە وشەی ڕەسەنی (دە، دھە) دروست بووە، بە واتای [[گوند]] دێت: مانای ناوی (دھە) کەم بووەوە، یان بە زیادکردنی پاشگری بچووککراوی (K) یان (AK) بۆی و دانانی بە شێوەی (دەھەک)، مانایەکەی بوو بە (گوندی بچووک). وشەی دێ لە ئێستای زمانی کوردیدا لە وشەی ھیندۆ ێرانی(دە)ەوە ھاتووە. بۆ نموونە ناوی شاری ([[دھۆک]]) لە باکووری [[ھەرێمی کوردستان]] بە زیادکردنی پاشگری بچووک (وک) بۆ (دە) دروست بووە و مانای (دھۆک) گوندی بچووکە، پاشان ئەم ناوە بچووککراوەی (دەھک) دیسان بە زیادکردنی پاشگری (Uka) بچووکتر کرایەوە بۆی، و بوو بە شێوەی (دەھلووک) (دەھکوکە). وە پاشان بە پێی کات بووە دھۆک. * کاتێک [[کورد]] لە زاراوەی کوردی خۆجێی دەنگی “ھا”یان لە ناوی (دە) (گوند) دابەزاند، ناوەکە بە (د)ی کراوە دەستی پێکرد و بوو بە (دکوک) بۆ ئەوە زیادکرا، عەرەبەکان لە دوای فتوحاتەکان کە ناوچەکانیان گرت زۆرینەی پیتی(ک)یان گۆڕی بە پیتی(ق) وەک (سلوکس - سلوقس، کلیکیا - قلیقیا، کرماشان - قرمیسین)، پێدەچێت ناوی داقوق لەو سەردەمانەدا دەھکوک بوو بێت و واتای گوندی بچووک بووبێت و پیتی(ک)یان گۆڕیبێت بە پیتی(ق)، وە ناوی دەھکوک بوو بێتە( دەھقوق، داقوق).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی لەیلان]] و [[ناحیەی تازەخورماتوو]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی حەمرین]] و [[ناحیەی ئامرلی]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی ڕەشاد]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069476#map=10/34.9670/44.3806</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (١٢٧٩کم٢)یە لە (١٢٫٣٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٤٩٫٥٪) [[قەزای داقووق]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە دوو ناحیەی [[قەزای داقووق]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]]، [[تورکمان]] و [[عەرەب]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٧١،٧٧٨)کەسە. لە (٤٫١٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٧٠٪)ی دانیشتوانی [[قەزای داقووق]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (یەکەم)ە لە دوو ناحیەی [[قەزای داقووق]]. == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> لەم سەردەمەدا یەکەی کارگێڕی [[قەزا]] لە دەوڵەتی عوسمانیدا زۆرییان فرە ناوەند بوون، ناوی [[داقووق]] لە [[قەزای کەرکووک]]دا ھاتووە وەک ناوەندێکی لاوەکی، ئیتر دوای ئەم بەروارە ناوی داقووق نامێنێت. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. لە دوای ساڵی ١٨٩٠ز چەندین گۆڕانکاری کارگێڕی لە سنوورەکەدا ڕوویدا. ناوی سنجاغی شارەزوور گۆڕدرا بە سنجاغی کەرکووک، [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]] ھاتە کایەوە، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] بە [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]]وە بەسترا، لە سنووری [[قەزای ڕەواندز]] [[ناحیەی شێروان]] ھاتەکایەوە و [[ناحیەی مزووری باڵا]] لکێندرا بە [[قەزای ڕەواندز]]ەوە. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== لەم قۆناغەدا داقووق وەک ناحیە لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا ==== بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٢٠٠) لە ٢٩\٦\١٩٣٣دا [[ناحیەی شوان]] لە [[قەزای کەرکووک]] و [[ناحیەی سەنگاو]] لە [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] دابڕێنران و بە [[قەزای چەمچەماڵ]]ەوە لکێندران. ناحیەی داقووق لە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنراو بە [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]]ەوە لکێنرا، ھەروەھا ناوەندی [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] لە [[قادرکەرەم]]ەوە گواسترایەوە بۆ [[لەیلان]]. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٨) لە بەرواری ٢٧\١\١٩٣٧دا، [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە. * قەزای گل ھەڵوەشایەوە، لە بری [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرە حەسەن]] ھاتە کایەوە و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە. * دابڕانی [[قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخوورماتوو]] لە [[قەزای کفری]] و لکاندنی بە [[قەزای داقووق]]ەوە. ھەروەھا [[ناحیەی قادرکەرەم]]یش لکێندرا بە [[قەزای داقووق]]ەوە.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە ٢٢\١٢\١٩٥١دا، [[قەزای دووزخورماتوو]] ھاتە کایەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٨٢٨) لە ٢٦\١٢\١٩٥١دا، [[قەزای داقووق]] ھەڵوەشێنرایەوە و ناحیەی داقووق جێیگرتەوە و لکێندرا بە [[قەزای دووزخورماتوو]]ەوە. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٥٨)دا.]] === سەردەمی کۆماری (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٣٥) لە ٢٦\١٠\١٩٦٠دا، (٣٥)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٧)کەرتی ناحیەی داقووق، دابڕێنران بۆ ھێانەکایەی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]] ناوەندەکەشی شارەدێی [[تازەخورماتوو]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/210.html</ref> # (٩)کەرتی ناحیەی داقووق و کەرتێکی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]]وە لکێندرا. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٥٦) لە ١٨-٥-١٩٧٦دا، ناحیەی داقووق لە [[قەزای دووزخورماتوو]]ی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11721.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٤٥) لە ٢٢-٦-١٩٧٦دا، (٢) کەرتی ناحیەی داقووق سەر بە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی حەمرین]] لە [[قەزای دۆر]]ی سەر بە [[پارێزگای سەلاحەددین]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12310.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== لەم قۆناغەدا ناحیەی داقووق لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== * لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. * بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٩)دا.]] == کارگێڕی == ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٩١) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[داقووق]](ناوەند) * [[ئاوایی فەریق]] * [[ئەبوو سەباح]] * [[ئەبوو سەراج]] * [[ئەبو شەھاب]] * [[ئەبوو فشجە]] * [[ئەبوو محەممەد]] * [[ئەبوو نەجم]] * [[ئینکیجە]] * [[بانشاخی بچووک]] * [[بانشاخی گەورە]] * [[تازەدێ، داقووق]] * [[تاموور]] * [[تەپەبۆش]] * [[تەل بەفر]] * [[تەل حەمە]] * [[تەل ڕوبعە]] * [[تەل عیدە]] * [[تەل مەغار]] * [[تەوێلە]] * [[تۆپزاوا، داقووق]] * [[جەدیدە، داقووق]] * [[جەنگڵاوە]] * [[چەمبۆر]] * [[چەورکەی تازە]] * [[چەورکەی کۆن]] * [[حازمی]] * [[حەسەن شەلال]] * [[حەشیشە]] * [[حەفتەغاری دارا بەگ]] * [[حەفتەغاری عەلی ئاغا]] * [[حەمید عەبدە]] * [[حەمید مام زۆراو]] * [[خالید]] * [[خەبات، داقووق]] * [[خۆزافی]] * [[دەلسی بچووک]] * [[دەلسی گەورە]] * [[ڕزگاری، داقووق]] * [[ڕوبەیزییە]] * [[زاجی]] * [[زەبەع]] * [[زەرگە]] * [[زەکە]] * [[زەگڵاوە]] * [[زەنقڕ]] * [[سماقەی خواروو]] * [[سماقەی سەروو]] * [[سموود]] * [[سنوور، داقووق]] * [[سەخول]] * [[سەعد]] * [[سەعیدی]] * [[سەی وەڵە]] * [[سەید جومعە]] * [[سەید موحەممەد نوری]] * [[سەید نەجم]] * [[سوھەیلی خواروو]] * [[سوھەیلی سەروو]] * [[سێکانی، داقووق]] * [[شالیار]] * [[شەبیجە]] * [[شەفلەح]] * [[شەلاخە]] * [[عەبدولعەزیز]] * [[عەبدوڵڵاغانمی بچووک]] * [[عەبدوڵڵاغانمی گەورە]] * [[عەبوود]] * [[عەرەب کۆی]] * [[عەلی سەرای]] * [[عەنانە]] * [[عەواشرە]] * [[عومەر بن خەتاب]] * [[غەیدە]] * [[قەھارە]] * [[کمبس]] * [[کەریمی]] * [[کەسون کەنعان]] * [[کەمالیە]] * [[کوڕەیجیە]] * [[کۆمەڵگەی گەرمیان]] * [[گوڵی تەپە]] * [[گوڵی تەپەی تازە]] * [[مەتارە]] * [[مەتارەی کۆن]] * [[مەتیق]] * [[مەفرەج]] * [[مەنسوور ئاغا]] * [[مەیدان، داقووق]] * [[موڕاعیە]] * [[موساکۆی]] * [[وەحدە]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای داقووق]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[باشووری کوردستان]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] mdjzmhef66gf0ew7bltrjmf9rovew94 0 248308 1592029 1545049 2026-06-19T15:52:49Z MFTG 21816 /* مێژوو */ 1592029 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی ڕەشاد | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة الرشاد}}{{ھن}}{{lang-en| Rashad subdistrict }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Rashad subdistrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای داقووق.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی ڕەشاد لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی ڕەشاد لە [[قەزای داقووق]]دا(پەمەیی) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.13427| 44.08764}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی ڕەشاد''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.13427| 44.08764 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای داقووق]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ڕەشاد]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٧٠</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٨٩]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = مۆفەق نووری حائط | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٣٠٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٨٤ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٥٩ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٥٣ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٣٠،٩٨٣ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٢٩،٦٤ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی ڕەشاد''' یەکێکە لە دوو ناحیەی [[قەزای داقووق]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[ڕەشاد]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناوی ئەم ناحیەیە لە ناوی شارەدێی [[ڕەشاد]]ەوە وەرگیراوە کە ناوەندێتی: ناوی ڕەشاد لە ڕووەکێکەوە ھاتووە کە لە ناوچەکەدا زۆرە، ئەم ڕووەکە بە تۆوی تیژ ناسراوە، وە ڕووەکێکی گوڵدار و ڕووەکی ھەمیشەییە، بە تۆو و ڕەگی خەزانە ئاسۆییەکان زاوزێ دەکات، و بە زۆری لە کێڵگە کشتوکاڵییەکاندا دەبینرێت.<ref>https://www.picturethisai.com/ar/wiki/Lepidium.html#:~:text=قنیبرة%20حادة,بکثرة%20فی%20الحقول%20الصالحة%20للزراعة.</ref> == جوگرافیا == ناحیەی ڕەشاد ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و [[ناحیەی ڕیاز]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای عەلەم]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی ڕیاز]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای عەلەم]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069475#map=10/34.8352/44.2282</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (١٣٠٢کم٢)یە لە (١٢٫٦٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٥٠٫٥٪) [[قەزای داقووق]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (یەکەم)ە لە دوو ناحیەی [[قەزای داقووق]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[عەرەب]] و [[کورد]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٣٠،٩٨٣)کەسە. لە (١٫٨٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٣٠٪)ی دانیشتوانی [[قەزای داقووق]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (دووەم)ە لە دوو ناحیەی [[قەزای داقووق]]. == مێژوو == * مێژووی پێکھێنانی ئەم ناحیەیە زۆر کۆن نییە، بە پێکھێنانی [[قەزای داقووق]] ناحیەی ڕەشادیش ھاتە کایەوە. ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. # دابڕانی کەرتێکی [[ناحیەی قادرکەرەم]] و لکاندنی بە [[ناحیەی لەیلان]]ەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢١) لە ١١-٦-١٩٨٧دا، ناحیەکانی([[ناحیەی لەیلان|قەرەحەسەن]]، [[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی یایچی|یایچی]]، [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ئەلڕەبیع]] و [[ناحیەی سەرگەڕان|ئەلقودس]])ی سەر بە پارێزگای کەرکووک ھەڵوەشێنران. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی قەزای کەرکووک دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> # لەم قۆناغەدا قەزای کەرکووک پێکھاتبوو لە (٣) ناحیە کە ئەمانە بوو([[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] و [[ناحیەی تازەخورماتوو]]). [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٩)دا.]] == کارگێڕی == ناحیەی ڕەشاد لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٧٠) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=10em}} * [[ڕەشاد]](ناوەند) * [[ئەبوو ئەڕکەبە]] * [[ئەبوو ڕەکبە]] * [[ئەبوو عەکارب]] * [[ئۆمەجان]] * [[بەیز ئەبوو دەعاج]] * [[بورغون]] * [[تاڕحەمر]] * [[تالیعە دەھن]] * [[تاموور، ڕەشاد]] * [[تەل بوڵداغ]] * [[تەل عیدە، ڕەشاد]] * [[تەل نویم]] * [[تەلیعە]] * [[تەویلعە]] * [[جەدیدەی خواروو]] * [[جەدیدەی سەروو]] * [[جەفار عەون]] * [[جەمەل]] * [[جەھماویە]] * [[جەوالە]] * [[حاجی حەمید]] * [[حەمل]] * [[حەمیزە]] * [[خادیە]] * [[خان مەملەحە خەلیفە]] * [[خوشیجە]] * [[دوبە]] * [[دووکماتی بچووک]] * [[دووکماتی خواروو]] * [[دووکماتی سەروو]] * [[دووکماتی گەورە]] * [[ڕەشی خواروو]] * [[ڕەشی سەروو]] * [[ڕەفیع، ڕەشاد]] * [[ڕەمل]] * [[ڕوبەیزەی بچووک]] * [[ڕوبەیزەی گەورە]] * [[زیاعە]] * [[سادە]] * [[سادەی مجبل]] * [[سەعیدیە]] * [[سەلمانی]] * [[سەید حەسون]] * [[سەید مەھدی]] * [[سوتیەی خواروو]] * [[سوتیەی سەروو]] * [[شالح]] * [[شکانە]] * [[عەسڕیە سەتیح]] * [[عەسڕیە]] * [[عەلی دەحام]] * [[فاخرە]] * [[فشکە]] * [[قەرەغول]] * [[کرمە قازان]] * [[گرحە ڕەفعیە]] * [[گەرحە ڕەشادیە]] * [[گوبە]] * [[لەمیزە]] * [[لیسان]] * [[مڕبات گەرحە]] * [[مەحموودیە]] * [[مەزمومە]] * [[مەلا ساڵەح]] * [[مەلا ناسڕ]] * [[مەنسیە]] * [[نکار]] * [[ھەجول فەیز]] * [[ھۆڕ نافلە]] * [[یورغونی بچووک]] * [[یورغونی گەورە]] * [[یوسفیە]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای داقووق]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[باشووری کوردستان]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] opgrzd2pxwilsrqcjj4zxtq158010oj 0 248591 1592206 1436216 2026-06-19T21:52:45Z MFTG 21816 /* قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) */ 1592206 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة مرکز قضاء الحویجة}}{{ھن}}{{lang-en| Hawija subdistrict center district}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Hawija subdistrict center district.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای حەویجە.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە لە [[قەزای حەویجە]]دا(سەوزی کاڵ) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.32592| 43.77267}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.32592| 43.77267 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای حەویجە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[حەویجە]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٧٢</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٨٥٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = سەبهان جبوری | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٦٤٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٩١ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٦١ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٣٠،٣٨٦ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٢٠٣ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە''' یەکێکە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارۆچکەی [[حەویجە]]یە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناو ئەم ناحیەیە لە [[شارۆچکە]]ی [[حەویجە]]وە وەرگیراوە کە ناوەندێتی: ناوی حەویجە لەو دەوەنە سەوزەوە وەرگیراوە کە لەمبەر و ئەوبەری زێ و رووبارەکاندا دەڕوێت گوڵێکی وەک تۆپی زەرد بەرھەم دێنێت. [[کورد]]ەکانی دەڤەرەکە بە (عەوینجە) واتا (شویت) ناوی دەبەن، لە ئەنجامی بەکارھێنانی لەلایەن چەندان بنەماڵەی [[ھۆز]]ی دزەییەوە و ئاڵوگۆڕی پیتی (ع) بە (ح) و بە پێچەوانەشەوە وشەی (عەویجە) دەبێتە (حەویجە)، ئیتر لەناو خەڵکی ناوچەکەدا بە [[عەرەب]] و [[کورد]]ەوە بڵاو دەبێتەوە.<ref>https://wishe.net/dreja.aspx?Jmare=50056&Jor=15</ref> == جوگرافیا == ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی سەرگەڕان]] و [[ناحیەی زاب]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی ڕیاز]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و [[ناحیەی مەلا عەبدوڵڵا]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی عەباسی]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069464</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٦٤٢کم٢)یە لە (٦٫٢٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٢٣٫٩٪) [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]]، [[تورکمان]] و [[عەرەب]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (١٣٠،٣٨٦)کەسە. لە (٧٫٥٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٤١٫٣٪)ی دانیشتوانی [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (یەکەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]. == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ حکوومەتی ناوەندیی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا ئەیالەتی شارەزووریان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر میرنشینەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> لەم قۆناغەدا قەزاکان فرە ناوەند بوون، قەزای ئاڵتوون کۆپری دوو ناوەندی ھەبوو کە پردێ و مەڵحە بوو، کە سنووری مەڵحە سنووری ئێستای قەزای حەویجە بوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # دابەشکردنی قەزاکان: بەھۆی فراوانبوونی ڕووبەری قەزای([[ناحیەی پردێ|ئاڵتون کۆپری]]) حکومەت ئەم قەزاییەی دابەشکردە سەر ھەردوو قەزای [[ناحیەی پردێ|ئاڵتون کۆپری]] و [[قەزای حەویجە|مەڵحە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی شوان]]یش گەڕایەوە سەر سنجاغی شارەزوور، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]، قەزاکانی([[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ئاڵتوون کۆپری]]، [[قەزای حەویجە|مەڵحە]] و [[قەزای دووزخورماتوو|دووزخورماتوو]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کەرکووک]]، قەزای([[ناحیەی نەوجول|داودە]] و [[ناحیەی قەرەتەپە|قەرەتەپە]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] لەم سەردەمەدا ناوی قەزای کفری گۆڕدرا بە قەزای صەلاحیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٧٥دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای کەرکووک]] لە ([[ناحیەی شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتوون کۆپری]]، ناحیەی مەڵحە، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]) پێکھاتبوو. === لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # ناوەندی ناحیەی مەڵحە لە گوندی [[مەڵحەی کۆن]]ەوە گواسترایەوە بۆ گوندی [[تەل عەلی]]. # لەم قۆناغەدا ناحیەی مەڵحە گۆڕانکاری بەسەردا نەھات وەک ناحیەیەک لە [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا ==== لەم قۆناغەدا ناحیەی مەڵحە گۆڕانکاری بەسەردا نەھات وەک ناحیەیەک لە [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. لە ناوەڕاستی ساڵی سییەکانی سەدەی رابردوو ([[بەکر سدقی]])، سەرۆک ئەرکانی سوپای ئەوکاتەی [[عێراق]] بوو، داوای لە بنەماڵەکانی ([[شێخ مەحموودی حەفید]] و سەید ئەحمەدی خانەقا و سەید محەمەدی جەباری و کاکەزیادی کۆیە و ئاغاکانی ھۆزی شێخ بزێنی و لە پاشان ئەفەندیییەکانی [[ھەولێر]]) و چەندان [[ھۆز]]ی تری [[کورد]] کرد، بچن دەشتی حەویجە و قەراج ئاوەدان بکەنەوە. نوێنەرانی ئەو ھۆز و بنەماڵانە کە چوون بۆ تەماشاکردنی ناوچەکە، بینییان ھیچ [[ئاو]]ی لێ نییە، پاشگەز بوونەوە و گوتیان: ئێمە لەسەر ئەم کانی و ئاوە سازگارەی خۆمان نابزوێین و ناچین، ئەو چۆڵەوانییەی حەویجە نەک [[مرۆڤ]]! بەڵکو مارومۆریش لە تینوودا دەخنکێن. "پاشان [[سەعید قەزاز]] گوتی من [[ئاو]]تان بۆ دابین دەکەم، سەرۆک ھۆز و ئاغا و پیاوە ماقووڵە کوردەکانیش گوتیان: کەی ئاوی بۆ دابین کرا ئێمە ئاوەدانی دەکەینەوە. ئەوەبوو لە ساڵی ١٩٣٦ [[یاسین ھاشمی]]، ئەوکات سەرۆک وەزیرانی عێراق بوو، [[عەرەب]]ێکی شۆڤێنی توندڕەو بوو، گوتی من [[حەویجە]] ئاوەدان دەکەمەوە، کۆمەڵێ ئەندازیار و پسپۆڕی بواری ئاودێری لە [[عێراق]] و وڵاتە [[عەرەب]]ییەکانەوە بەسەرپەرشتی ئەندازیارێکی [[میسر]]ی بەناوی (عەبدولوەھاب) ھێنا، ھەموو گیراوەکانی گرتووخانەکانی [[عێراق]]یشی کۆ کردەوە لەناو تەلبەندێکی گەورەدا لە دەشتی حەویجە بەرەڵای کردن و فەرمانی دا جۆگەلە کۆنەکانی پڕۆژە ئاودێرییەکەی عەباسییەکان پاک بکەنەوە کە درێژییەکەی ٥٥ کیلۆمەترە. لە [[زێی بچووک]]ەوە ئاوی ھێنا. ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== # "لە پاش تەواوبوونی پڕۆژەکە لە ساڵی ١٩٣٩ [[یاسین ھاشمی]] نزیکەی ١٠ ھەزار [[عەرەب]]ی لە [[ھۆز]]ی (عوبێد) ئەوکات سەرۆک ھۆزەکەیان ناوی (عاسی ئەلعەلی) بوو، لە شاری [[بەعقووبە]] و دەوروبەریەوە بە ١٠٠ بار وشتر ھێنا بۆ ئەو شوێنەی کە دواتر ناوی لێ نرا حەویجە، ئەوەش بە بیانووی ئەوەی گوایە دوژمنایەتییان ھەیە لەگەڵ ھۆزی عەرەبی ئال عزە (عەزاوییەکان) و نزیکەی پێنج ھەزار عەرەبی کۆچەری لە ھۆزی (جبوور) ھێنا بۆ دەم زێیەکەی نزیک شارەدێی [[عەباسی]]". # ناوەندی ناحیەی مەڵحە لە گوندی [[تەل عەلی]]یەوە گواسترایەوە بۆ [[حەویجە|پڕۆژەی حەویجە]]، بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٥٧١٤) لە ساڵی ١٩٤٣دا.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٦٤) لە ٢٧\١١\١٩٤٥دا، قەزای کەرکووک لەم ناحیەیانە پێکھاتبوو([[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، ناحیەی مەڵحە، [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و [[ناحیەی شوان]]). ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== لە ساڵی ١٩٥٦دا، ناوی ناحیەی مەڵحە گۆڕدرا بە ناحیەی حەویجە لە [[قەزای کەرکووک]]دا. === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== لە ساڵی ١٩٥٩ لە سەردەمی حوکمڕانی [[عەبدولکەریم قاسم]] سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتەی عێراق، لەلایەن کۆمپانیای بەڵێندەرە عەرەبەکان (مقاولین ئەلعەرەب) و کۆمپانیای (عوسمان ئەحمەد عوسمان)، جارێکی تر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری حەویجە درا و فراوانیان کرد، ئاویان لە [[زێی بچووک]]ەوە لە شارۆکەی [[دووبز]]ەوە بۆ پڕۆژەی ئاودێری حەویجەوە راکێشا. ساڵی ١٩٦٢ بەسەرکەوتوویی کۆتا بە پڕۆژەکە ھات. لە سەرەتادا کە [[عەرەب]]ەکان ھاتن بۆ [[حەویجە]]، ھیچیان لەبارەی کشتوکاڵەوە نەدەزانی تەنیا [[خوێ]]یان دەفرۆشت و [[گەنمەشامی]] (زوڕات)یان بەرھەم دەھێنا، بۆیە تا ئەمڕۆش [[کەرکووک]]ییەکان بە [[عەرەب]]ی [[حەویجە]] دەڵێن: عارەبە زوڕات. پڕۆژە کۆنەکەی حەویجە لە ساڵی ١٩٣٩ تەواو بووە، ئاوی بۆ ١٥٠ ھەزار دۆنم زەوی دابین دەکرد، لە سەردەمی حکومڕانی [[رژێمی بەعس]] بەشێوەیەکی گشتی زیاتر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری کەرکووک درا و فراوان کرایەوە تا گەیشتە سنووری [[پارێزگای سەڵاحەددین]] و [[پارێزگای دیالە]]، ئینجا درایە دەم پڕۆژەی ئاودێری حەویجە، ئێستە درێژییەکەی ١٢٥ کیلۆمەترە، رووبەری یەک ملیۆن مەترە و بەشی ئاودێری ٥٠٠ ھەزار دۆنم زەوی دەکات. جگە لە حەویجە کەناڵەکانی ئاودێری دەگاتە کۆتای سنوورەکانی ([[دووزخورماتوو]]، [[عەباسی]]، [[زاب]]، [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]]، [[تازەخورماتوو]]، [[داقووق]] و [[دووبز]]). ئەمەش بوو بەھۆی پێشکەوتنی ناوچەکە لە بواری کشتوکاڵ و ئاودێری و ئاژەڵدارییەوە و بووەتە ھاندەر و فاکتەرێکی سەرەکی بۆ ھاتنی [[عەرەب]]ی زیاتر بۆ ناوچەکە.<ref>https://wishe.net/dreja.aspx?Jmare=50056&Jor=15</ref> # (٩)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] و کەرتێکی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] بە ناحیەی حەویجەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢٨) لە ٢٩\٦\١٩٦١دا، (١١) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٩)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕیاز]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[ڕیاز، کەرکووک|خسێفی]] بوو کە لە دوایدا ناوی گۆڕدرا بە [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/479.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٧٨) لە ٢٩\٧\١٩٦١دا، [[قەزای حەویجە]] لە سنووری [[پارێزگای کەرکووک]]دا ھاتە کایەوە و ھەردوو ناحیەی حەویجە و [[ناحیەی ڕیاز]]ی پێوە گرێدرا و ناوەندەکەشی شارۆچکەی [[حەویجە]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/481.html</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦) لە ٢-١-١٩٧٢دا، (٨)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]]ی سەر بە [[قەزای حەویجە]] لکێندرا بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٨٤) لە ٤-٩-١٩٧٢دا، (٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، (١١)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٢)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی یایچی]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[یایچی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5976.html</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٧٤دا، (١٣)کەرتی ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە دابڕێنرا بۆ پێکھێنانی [[ناحیەی عەباسی]] لە سنووری [[قەزای حەویجە]]، ناوەندەکەشی گوندی [[عەباسی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11688.html</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە بڕیاری حکومی مەحەلی ژمارە(١٨٤٦) لە ساڵی ١٩٨١دا، کەرتێکی [[ناحیەی عەباسی]] بە ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٤) لە ٢٢-٨-١٩٨٤دا، [[ناحیەی زاب]] لە [[قەزای شەرقات]]ی [[پارێزگای نەینەوا]] دابڕێنرا و بە [[قەزای حەویجە]]ی پارێزگای کەرکووکەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7091.html</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٩١١) لە ١٦-٦-١٩٨٧دا، ھەر دوو ناحیەی [[قەزای حەویجە]]([[ناحیەی زاب]] و [[ناحیەی عەباسی]]) ھەڵوەشێنران و ھە موو کەرتەکانیان بە ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجەوە لکێندران. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> === لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا === # بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-١٩٩٧دا، گەڕانەوە و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی [[ناحیەی زاب]] لە [[قەزای حەویجە]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/16758.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٢٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٩دا، (٦٥) کەرتی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و لکێندران بە [[ناحیەی زاب]]ی [[پارێزگای کەرکووک]]ەوە.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9219.html</ref> == کارگێڕی == ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٧٢) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[حەویجە]](ناوەند) * [[ئامینە]] * [[ئەبو جیس]] * [[ئەبو سەخڕە]] * [[ئوم دونیا]] * [[بابوجان]] * [[بەتمە]] * [[بورغەلیە]] * [[بوسل]] * [[تەل حەول]] * [[جبوریە]] * [[جەدیدە، حەویجە]] * [[حسێنیە]] * [[حەلاوە]] * [[حەواس]] * [[خالیدیە]] * [[خان جەدیدە]] * [[خان، حەویجە]] * [[خربە حەسەن]] * [[خزێفی]] * [[داغیە]] * [[دەحام]] * [[ڕەسولیە]] * [[ڕومانە]] * [[زوھدیە]] * [[سالحیە]] * [[سلێمان غەرب]] * [[سەدر نەھر]] * [[سەغیرەی خواروو]] * [[سەغیرەی سەروو]] * [[سەقف، حەویجە]] * [[سەلامیە]] * [[سەید حەبەش]] * [[سەید خەڵەف حسێن]] * [[سون زوبان]] * [[شاغیرات]] * [[شەلالە]] * [[شەملان]] * [[عاکولە]] * [[عەباسیە]] * [[عەبوش]] * [[عەزیزی خواروو]] * [[عەزیزی سەروو]] * [[عەزیزی غەریبە]] * [[عەزیزی]] * [[عەزیزیە]] * [[عەلوشە]] * [[عەلیاوە، حەویجە]] * [[عەمارە، حەویجە]] * [[عیسات]] * [[عیسڵانیە]] * [[غازیە]] * [[قاسمیە]] * [[قەبزوعە]] * [[قودس، حەویجە]] * [[کازمیە، حەویجە]] * [[لزاکە]] * [[لیزاکە]] * [[ماحوز]] * [[مەحموودیە]] * [[مەزموریە]] * [[مەستافیە]] * [[مەسنەعە]] * [[مەعتاس]] * [[مەنزەلە]] * [[مەنسوریە]] * [[مەنسوریە]] * [[نافیلە]] * [[نکار جەدیدە]] * [[نکار]] * [[نەحاتیە]] * [[ھەیازعیە]] * [[ھور سفون]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای حەویجە]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[باشووری کوردستان]] * [[حەویجە]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] j7n1m3dw9h0hgbzwfde2m5615g3efbo 1592207 1592206 2026-06-19T21:53:17Z MFTG 21816 /* قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا */ 1592207 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة مرکز قضاء الحویجة}}{{ھن}}{{lang-en| Hawija subdistrict center district}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Hawija subdistrict center district.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای حەویجە.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە لە [[قەزای حەویجە]]دا(سەوزی کاڵ) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.32592| 43.77267}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.32592| 43.77267 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای حەویجە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[حەویجە]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٧٢</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٨٥٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = سەبهان جبوری | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٦٤٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٩١ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٦١ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٣٠،٣٨٦ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٢٠٣ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە''' یەکێکە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارۆچکەی [[حەویجە]]یە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناو ئەم ناحیەیە لە [[شارۆچکە]]ی [[حەویجە]]وە وەرگیراوە کە ناوەندێتی: ناوی حەویجە لەو دەوەنە سەوزەوە وەرگیراوە کە لەمبەر و ئەوبەری زێ و رووبارەکاندا دەڕوێت گوڵێکی وەک تۆپی زەرد بەرھەم دێنێت. [[کورد]]ەکانی دەڤەرەکە بە (عەوینجە) واتا (شویت) ناوی دەبەن، لە ئەنجامی بەکارھێنانی لەلایەن چەندان بنەماڵەی [[ھۆز]]ی دزەییەوە و ئاڵوگۆڕی پیتی (ع) بە (ح) و بە پێچەوانەشەوە وشەی (عەویجە) دەبێتە (حەویجە)، ئیتر لەناو خەڵکی ناوچەکەدا بە [[عەرەب]] و [[کورد]]ەوە بڵاو دەبێتەوە.<ref>https://wishe.net/dreja.aspx?Jmare=50056&Jor=15</ref> == جوگرافیا == ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی سەرگەڕان]] و [[ناحیەی زاب]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی ڕیاز]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و [[ناحیەی مەلا عەبدوڵڵا]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی عەباسی]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069464</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٦٤٢کم٢)یە لە (٦٫٢٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٢٣٫٩٪) [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]]، [[تورکمان]] و [[عەرەب]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (١٣٠،٣٨٦)کەسە. لە (٧٫٥٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٤١٫٣٪)ی دانیشتوانی [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (یەکەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]. == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ حکوومەتی ناوەندیی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا ئەیالەتی شارەزووریان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر میرنشینەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> لەم قۆناغەدا قەزاکان فرە ناوەند بوون، قەزای ئاڵتوون کۆپری دوو ناوەندی ھەبوو کە پردێ و مەڵحە بوو، کە سنووری مەڵحە سنووری ئێستای قەزای حەویجە بوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # دابەشکردنی قەزاکان: بەھۆی فراوانبوونی ڕووبەری قەزای([[ناحیەی پردێ|ئاڵتون کۆپری]]) حکومەت ئەم قەزاییەی دابەشکردە سەر ھەردوو قەزای [[ناحیەی پردێ|ئاڵتون کۆپری]] و [[قەزای حەویجە|مەڵحە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی شوان]]یش گەڕایەوە سەر سنجاغی شارەزوور، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]، قەزاکانی([[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ئاڵتوون کۆپری]]، [[قەزای حەویجە|مەڵحە]] و [[قەزای دووزخورماتوو|دووزخورماتوو]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کەرکووک]]، قەزای([[ناحیەی نەوجول|داودە]] و [[ناحیەی قەرەتەپە|قەرەتەپە]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] لەم سەردەمەدا ناوی قەزای کفری گۆڕدرا بە قەزای صەلاحیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٧٥دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای کەرکووک]] لە ([[ناحیەی شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتوون کۆپری]]، ناحیەی مەڵحە، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]) پێکھاتبوو. === لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # ناوەندی ناحیەی مەڵحە لە گوندی [[مەڵحەی کۆن]]ەوە گواسترایەوە بۆ گوندی [[تەل عەلی]]. # لەم قۆناغەدا ناحیەی مەڵحە گۆڕانکاری بەسەردا نەھات وەک ناحیەیەک لە [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا ==== لەم قۆناغەدا ناحیەی مەڵحە گۆڕانکاری بەسەردا نەھات وەک ناحیەیەک لە [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. لە ناوەڕاستی ساڵی سییەکانی سەدەی رابردوو ([[بەکر سدقی]])، سەرۆک ئەرکانی سوپای ئەوکاتەی [[عێراق]] بوو، داوای لە بنەماڵەکانی ([[شێخ مەحموودی حەفید]] و سەید ئەحمەدی خانەقا و سەید محەمەدی جەباری و کاکەزیادی کۆیە و ئاغاکانی ھۆزی شێخ بزێنی و لە پاشان ئەفەندیییەکانی [[ھەولێر]]) و چەندان [[ھۆز]]ی تری [[کورد]] کرد، بچن دەشتی حەویجە و قەراج ئاوەدان بکەنەوە. نوێنەرانی ئەو ھۆز و بنەماڵانە کە چوون بۆ تەماشاکردنی ناوچەکە، بینییان ھیچ [[ئاو]]ی لێ نییە، پاشگەز بوونەوە و گوتیان: ئێمە لەسەر ئەم کانی و ئاوە سازگارەی خۆمان نابزوێین و ناچین، ئەو چۆڵەوانییەی حەویجە نەک [[مرۆڤ]]! بەڵکو مارومۆریش لە تینوودا دەخنکێن. "پاشان [[سەعید قەزاز]] گوتی من [[ئاو]]تان بۆ دابین دەکەم، سەرۆک ھۆز و ئاغا و پیاوە ماقووڵە کوردەکانیش گوتیان: کەی ئاوی بۆ دابین کرا ئێمە ئاوەدانی دەکەینەوە. ئەوەبوو لە ساڵی ١٩٣٦ [[یاسین ھاشمی]]، ئەوکات سەرۆک وەزیرانی عێراق بوو، [[عەرەب]]ێکی شۆڤێنی توندڕەو بوو، گوتی من [[حەویجە]] ئاوەدان دەکەمەوە، کۆمەڵێ ئەندازیار و پسپۆڕی بواری ئاودێری لە [[عێراق]] و وڵاتە [[عەرەب]]ییەکانەوە بەسەرپەرشتی ئەندازیارێکی [[میسر]]ی بەناوی (عەبدولوەھاب) ھێنا، ھەموو گیراوەکانی گرتووخانەکانی [[عێراق]]یشی کۆ کردەوە لەناو تەلبەندێکی گەورەدا لە دەشتی حەویجە بەرەڵای کردن و فەرمانی دا جۆگەلە کۆنەکانی پڕۆژە ئاودێرییەکەی عەباسییەکان پاک بکەنەوە کە درێژییەکەی ٥٥ کیلۆمەترە. لە [[زێی بچووک]]ەوە ئاوی ھێنا. ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== # "لە پاش تەواوبوونی پڕۆژەکە لە ساڵی ١٩٣٩ [[یاسین ھاشمی]] نزیکەی ١٠ ھەزار [[عەرەب]]ی لە [[ھۆز]]ی (عوبێد) ئەوکات سەرۆک ھۆزەکەیان ناوی (عاسی ئەلعەلی) بوو، لە شاری [[بەعقووبە]] و دەوروبەریەوە بە ١٠٠ بار وشتر ھێنا بۆ ئەو شوێنەی کە دواتر ناوی لێ نرا حەویجە، ئەوەش بە بیانووی ئەوەی گوایە دوژمنایەتییان ھەیە لەگەڵ ھۆزی عەرەبی ئال عزە (عەزاوییەکان) و نزیکەی پێنج ھەزار عەرەبی کۆچەری لە ھۆزی (جبوور) ھێنا بۆ دەم زێیەکەی نزیک شارەدێی [[عەباسی]]". # ناوەندی ناحیەی مەڵحە لە گوندی [[تەل عەلی]]یەوە گواسترایەوە بۆ [[حەویجە|پڕۆژەی حەویجە]]، بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٥٧١٤) لە ساڵی ١٩٤٣دا.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٦٤) لە ٢٧\١١\١٩٤٥دا، قەزای کەرکووک لەم ناحیەیانە پێکھاتبوو([[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، ناحیەی مەڵحە، [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و [[ناحیەی شوان]]). ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== لە ساڵی ١٩٥٦دا، ناوی ناحیەی مەڵحە گۆڕدرا بە ناحیەی حەویجە لە [[قەزای کەرکووک]]دا. === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== لە ساڵی ١٩٥٩ لە سەردەمی حوکمڕانی [[عەبدولکەریم قاسم]] سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتەی عێراق، لەلایەن کۆمپانیای بەڵێندەرە عەرەبەکان (مقاولین ئەلعەرەب) و کۆمپانیای (عوسمان ئەحمەد عوسمان)، جارێکی تر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری حەویجە درا و فراوانیان کرد، ئاویان لە [[زێی بچووک]]ەوە لە شارۆکەی [[دووبز]]ەوە بۆ پڕۆژەی ئاودێری حەویجەوە راکێشا. ساڵی ١٩٦٢ بەسەرکەوتوویی کۆتا بە پڕۆژەکە ھات. لە سەرەتادا کە [[عەرەب]]ەکان ھاتن بۆ [[حەویجە]]، ھیچیان لەبارەی کشتوکاڵەوە نەدەزانی تەنیا [[خوێ]]یان دەفرۆشت و [[گەنمەشامی]] (زوڕات)یان بەرھەم دەھێنا، بۆیە تا ئەمڕۆش [[کەرکووک]]ییەکان بە [[عەرەب]]ی [[حەویجە]] دەڵێن: عارەبە زوڕات. پڕۆژە کۆنەکەی حەویجە لە ساڵی ١٩٣٩ تەواو بووە، ئاوی بۆ ١٥٠ ھەزار دۆنم زەوی دابین دەکرد، لە سەردەمی حکومڕانی [[رژێمی بەعس]] بەشێوەیەکی گشتی زیاتر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری کەرکووک درا و فراوان کرایەوە تا گەیشتە سنووری [[پارێزگای سەڵاحەددین]] و [[پارێزگای دیالە]]، ئینجا درایە دەم پڕۆژەی ئاودێری حەویجە، ئێستە درێژییەکەی ١٢٥ کیلۆمەترە، رووبەری یەک ملیۆن مەترە و بەشی ئاودێری ٥٠٠ ھەزار دۆنم زەوی دەکات. جگە لە حەویجە کەناڵەکانی ئاودێری دەگاتە کۆتای سنوورەکانی ([[دووزخورماتوو]]، [[عەباسی]]، [[زاب]]، [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]]، [[تازەخورماتوو]]، [[داقووق]] و [[دووبز]]). ئەمەش بوو بەھۆی پێشکەوتنی ناوچەکە لە بواری کشتوکاڵ و ئاودێری و ئاژەڵدارییەوە و بووەتە ھاندەر و فاکتەرێکی سەرەکی بۆ ھاتنی [[عەرەب]]ی زیاتر بۆ ناوچەکە.<ref>https://wishe.net/dreja.aspx?Jmare=50056&Jor=15</ref> # (٩)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] و کەرتێکی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] بە ناحیەی حەویجەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢٨) لە ٢٩\٦\١٩٦١دا، (١١) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٩)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕیاز]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[ڕیاز، کەرکووک|خسێفی]] بوو کە لە دوایدا ناوی گۆڕدرا بە [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/479.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٧٨) لە ٢٩\٧\١٩٦١دا، [[قەزای حەویجە]] لە سنووری [[پارێزگای کەرکووک]]دا ھاتە کایەوە و ھەردوو ناحیەی حەویجە و [[ناحیەی ڕیاز]]ی پێوە گرێدرا و ناوەندەکەشی شارۆچکەی [[حەویجە]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/481.html</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦) لە ٢-١-١٩٧٢دا، (٨)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]]ی سەر بە [[قەزای حەویجە]] لکێندرا بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٨٤) لە ٤-٩-١٩٧٢دا، (٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، (١١)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٢)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی یایچی]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[یایچی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5976.html</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٧٤دا، (١٣)کەرتی ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە دابڕێنرا بۆ پێکھێنانی [[ناحیەی عەباسی]] لە سنووری [[قەزای حەویجە]]، ناوەندەکەشی گوندی [[عەباسی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11688.html</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە بڕیاری حکومی مەحەلی ژمارە(١٨٤٦) لە ساڵی ١٩٨١دا، کەرتێکی [[ناحیەی عەباسی]] بە ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٤) لە ٢٢-٨-١٩٨٤دا، [[ناحیەی زاب]] لە [[قەزای شەرقات]]ی [[پارێزگای نەینەوا]] دابڕێنرا و بە [[قەزای حەویجە]]ی پارێزگای کەرکووکەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7091.html</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٩١١) لە ١٦-٦-١٩٨٧دا، ھەر دوو ناحیەی [[قەزای حەویجە]]([[ناحیەی زاب]] و [[ناحیەی عەباسی]]) ھەڵوەشێنران و ھە موو کەرتەکانیان بە ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجەوە لکێندران. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> === لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا === # بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-١٩٩٧دا، گەڕانەوە و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی [[ناحیەی زاب]] لە [[قەزای حەویجە]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/16758.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٢٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٩دا، (٦٥) کەرتی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و لکێندران بە [[ناحیەی زاب]]ی [[پارێزگای کەرکووک]]ەوە.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9219.html</ref> == کارگێڕی == ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٧٢) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[حەویجە]](ناوەند) * [[ئامینە]] * [[ئەبو جیس]] * [[ئەبو سەخڕە]] * [[ئوم دونیا]] * [[بابوجان]] * [[بەتمە]] * [[بورغەلیە]] * [[بوسل]] * [[تەل حەول]] * [[جبوریە]] * [[جەدیدە، حەویجە]] * [[حسێنیە]] * [[حەلاوە]] * [[حەواس]] * [[خالیدیە]] * [[خان جەدیدە]] * [[خان، حەویجە]] * [[خربە حەسەن]] * [[خزێفی]] * [[داغیە]] * [[دەحام]] * [[ڕەسولیە]] * [[ڕومانە]] * [[زوھدیە]] * [[سالحیە]] * [[سلێمان غەرب]] * [[سەدر نەھر]] * [[سەغیرەی خواروو]] * [[سەغیرەی سەروو]] * [[سەقف، حەویجە]] * [[سەلامیە]] * [[سەید حەبەش]] * [[سەید خەڵەف حسێن]] * [[سون زوبان]] * [[شاغیرات]] * [[شەلالە]] * [[شەملان]] * [[عاکولە]] * [[عەباسیە]] * [[عەبوش]] * [[عەزیزی خواروو]] * [[عەزیزی سەروو]] * [[عەزیزی غەریبە]] * [[عەزیزی]] * [[عەزیزیە]] * [[عەلوشە]] * [[عەلیاوە، حەویجە]] * [[عەمارە، حەویجە]] * [[عیسات]] * [[عیسڵانیە]] * [[غازیە]] * [[قاسمیە]] * [[قەبزوعە]] * [[قودس، حەویجە]] * [[کازمیە، حەویجە]] * [[لزاکە]] * [[لیزاکە]] * [[ماحوز]] * [[مەحموودیە]] * [[مەزموریە]] * [[مەستافیە]] * [[مەسنەعە]] * [[مەعتاس]] * [[مەنزەلە]] * [[مەنسوریە]] * [[مەنسوریە]] * [[نافیلە]] * [[نکار جەدیدە]] * [[نکار]] * [[نەحاتیە]] * [[ھەیازعیە]] * [[ھور سفون]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای حەویجە]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[باشووری کوردستان]] * [[حەویجە]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] 1120hptqfwn5z80d86ulmu3d0f3ukhw 1592208 1592207 2026-06-19T21:54:15Z MFTG 21816 /* قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا */ 1592208 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة مرکز قضاء الحویجة}}{{ھن}}{{lang-en| Hawija subdistrict center district}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Hawija subdistrict center district.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای حەویجە.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە لە [[قەزای حەویجە]]دا(سەوزی کاڵ) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.32592| 43.77267}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.32592| 43.77267 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای حەویجە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[حەویجە]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٧٢</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٨٥٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = سەبهان جبوری | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٦٤٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٩١ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٦١ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٣٠،٣٨٦ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٢٠٣ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە''' یەکێکە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارۆچکەی [[حەویجە]]یە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناو ئەم ناحیەیە لە [[شارۆچکە]]ی [[حەویجە]]وە وەرگیراوە کە ناوەندێتی: ناوی حەویجە لەو دەوەنە سەوزەوە وەرگیراوە کە لەمبەر و ئەوبەری زێ و رووبارەکاندا دەڕوێت گوڵێکی وەک تۆپی زەرد بەرھەم دێنێت. [[کورد]]ەکانی دەڤەرەکە بە (عەوینجە) واتا (شویت) ناوی دەبەن، لە ئەنجامی بەکارھێنانی لەلایەن چەندان بنەماڵەی [[ھۆز]]ی دزەییەوە و ئاڵوگۆڕی پیتی (ع) بە (ح) و بە پێچەوانەشەوە وشەی (عەویجە) دەبێتە (حەویجە)، ئیتر لەناو خەڵکی ناوچەکەدا بە [[عەرەب]] و [[کورد]]ەوە بڵاو دەبێتەوە.<ref>https://wishe.net/dreja.aspx?Jmare=50056&Jor=15</ref> == جوگرافیا == ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی سەرگەڕان]] و [[ناحیەی زاب]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی ڕیاز]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و [[ناحیەی مەلا عەبدوڵڵا]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی عەباسی]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069464</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٦٤٢کم٢)یە لە (٦٫٢٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٢٣٫٩٪) [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]]، [[تورکمان]] و [[عەرەب]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (١٣٠،٣٨٦)کەسە. لە (٧٫٥٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٤١٫٣٪)ی دانیشتوانی [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (یەکەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]. == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ حکوومەتی ناوەندیی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا ئەیالەتی شارەزووریان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر میرنشینەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> لەم قۆناغەدا قەزاکان فرە ناوەند بوون، قەزای ئاڵتوون کۆپری دوو ناوەندی ھەبوو کە پردێ و مەڵحە بوو، کە سنووری مەڵحە سنووری ئێستای قەزای حەویجە بوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # دابەشکردنی قەزاکان: بەھۆی فراوانبوونی ڕووبەری قەزای([[ناحیەی پردێ|ئاڵتون کۆپری]]) حکومەت ئەم قەزاییەی دابەشکردە سەر ھەردوو قەزای [[ناحیەی پردێ|ئاڵتون کۆپری]] و [[قەزای حەویجە|مەڵحە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی شوان]]یش گەڕایەوە سەر سنجاغی شارەزوور، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]، قەزاکانی([[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ئاڵتوون کۆپری]]، [[قەزای حەویجە|مەڵحە]] و [[قەزای دووزخورماتوو|دووزخورماتوو]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کەرکووک]]، قەزای([[ناحیەی نەوجول|داودە]] و [[ناحیەی قەرەتەپە|قەرەتەپە]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] لەم سەردەمەدا ناوی قەزای کفری گۆڕدرا بە قەزای صەلاحیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٧٥دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای کەرکووک]] لە ([[ناحیەی شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتوون کۆپری]]، ناحیەی مەڵحە، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]) پێکھاتبوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] === لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # ناوەندی ناحیەی مەڵحە لە گوندی [[مەڵحەی کۆن]]ەوە گواسترایەوە بۆ گوندی [[تەل عەلی]]. # لەم قۆناغەدا ناحیەی مەڵحە گۆڕانکاری بەسەردا نەھات وەک ناحیەیەک لە [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا ==== لەم قۆناغەدا ناحیەی مەڵحە گۆڕانکاری بەسەردا نەھات وەک ناحیەیەک لە [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. لە ناوەڕاستی ساڵی سییەکانی سەدەی رابردوو ([[بەکر سدقی]])، سەرۆک ئەرکانی سوپای ئەوکاتەی [[عێراق]] بوو، داوای لە بنەماڵەکانی ([[شێخ مەحموودی حەفید]] و سەید ئەحمەدی خانەقا و سەید محەمەدی جەباری و کاکەزیادی کۆیە و ئاغاکانی ھۆزی شێخ بزێنی و لە پاشان ئەفەندیییەکانی [[ھەولێر]]) و چەندان [[ھۆز]]ی تری [[کورد]] کرد، بچن دەشتی حەویجە و قەراج ئاوەدان بکەنەوە. نوێنەرانی ئەو ھۆز و بنەماڵانە کە چوون بۆ تەماشاکردنی ناوچەکە، بینییان ھیچ [[ئاو]]ی لێ نییە، پاشگەز بوونەوە و گوتیان: ئێمە لەسەر ئەم کانی و ئاوە سازگارەی خۆمان نابزوێین و ناچین، ئەو چۆڵەوانییەی حەویجە نەک [[مرۆڤ]]! بەڵکو مارومۆریش لە تینوودا دەخنکێن. "پاشان [[سەعید قەزاز]] گوتی من [[ئاو]]تان بۆ دابین دەکەم، سەرۆک ھۆز و ئاغا و پیاوە ماقووڵە کوردەکانیش گوتیان: کەی ئاوی بۆ دابین کرا ئێمە ئاوەدانی دەکەینەوە. ئەوەبوو لە ساڵی ١٩٣٦ [[یاسین ھاشمی]]، ئەوکات سەرۆک وەزیرانی عێراق بوو، [[عەرەب]]ێکی شۆڤێنی توندڕەو بوو، گوتی من [[حەویجە]] ئاوەدان دەکەمەوە، کۆمەڵێ ئەندازیار و پسپۆڕی بواری ئاودێری لە [[عێراق]] و وڵاتە [[عەرەب]]ییەکانەوە بەسەرپەرشتی ئەندازیارێکی [[میسر]]ی بەناوی (عەبدولوەھاب) ھێنا، ھەموو گیراوەکانی گرتووخانەکانی [[عێراق]]یشی کۆ کردەوە لەناو تەلبەندێکی گەورەدا لە دەشتی حەویجە بەرەڵای کردن و فەرمانی دا جۆگەلە کۆنەکانی پڕۆژە ئاودێرییەکەی عەباسییەکان پاک بکەنەوە کە درێژییەکەی ٥٥ کیلۆمەترە. لە [[زێی بچووک]]ەوە ئاوی ھێنا. ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== # "لە پاش تەواوبوونی پڕۆژەکە لە ساڵی ١٩٣٩ [[یاسین ھاشمی]] نزیکەی ١٠ ھەزار [[عەرەب]]ی لە [[ھۆز]]ی (عوبێد) ئەوکات سەرۆک ھۆزەکەیان ناوی (عاسی ئەلعەلی) بوو، لە شاری [[بەعقووبە]] و دەوروبەریەوە بە ١٠٠ بار وشتر ھێنا بۆ ئەو شوێنەی کە دواتر ناوی لێ نرا حەویجە، ئەوەش بە بیانووی ئەوەی گوایە دوژمنایەتییان ھەیە لەگەڵ ھۆزی عەرەبی ئال عزە (عەزاوییەکان) و نزیکەی پێنج ھەزار عەرەبی کۆچەری لە ھۆزی (جبوور) ھێنا بۆ دەم زێیەکەی نزیک شارەدێی [[عەباسی]]". # ناوەندی ناحیەی مەڵحە لە گوندی [[تەل عەلی]]یەوە گواسترایەوە بۆ [[حەویجە|پڕۆژەی حەویجە]]، بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٥٧١٤) لە ساڵی ١٩٤٣دا.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٦٤) لە ٢٧\١١\١٩٤٥دا، قەزای کەرکووک لەم ناحیەیانە پێکھاتبوو([[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، ناحیەی مەڵحە، [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و [[ناحیەی شوان]]). ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== لە ساڵی ١٩٥٦دا، ناوی ناحیەی مەڵحە گۆڕدرا بە ناحیەی حەویجە لە [[قەزای کەرکووک]]دا. === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== لە ساڵی ١٩٥٩ لە سەردەمی حوکمڕانی [[عەبدولکەریم قاسم]] سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتەی عێراق، لەلایەن کۆمپانیای بەڵێندەرە عەرەبەکان (مقاولین ئەلعەرەب) و کۆمپانیای (عوسمان ئەحمەد عوسمان)، جارێکی تر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری حەویجە درا و فراوانیان کرد، ئاویان لە [[زێی بچووک]]ەوە لە شارۆکەی [[دووبز]]ەوە بۆ پڕۆژەی ئاودێری حەویجەوە راکێشا. ساڵی ١٩٦٢ بەسەرکەوتوویی کۆتا بە پڕۆژەکە ھات. لە سەرەتادا کە [[عەرەب]]ەکان ھاتن بۆ [[حەویجە]]، ھیچیان لەبارەی کشتوکاڵەوە نەدەزانی تەنیا [[خوێ]]یان دەفرۆشت و [[گەنمەشامی]] (زوڕات)یان بەرھەم دەھێنا، بۆیە تا ئەمڕۆش [[کەرکووک]]ییەکان بە [[عەرەب]]ی [[حەویجە]] دەڵێن: عارەبە زوڕات. پڕۆژە کۆنەکەی حەویجە لە ساڵی ١٩٣٩ تەواو بووە، ئاوی بۆ ١٥٠ ھەزار دۆنم زەوی دابین دەکرد، لە سەردەمی حکومڕانی [[رژێمی بەعس]] بەشێوەیەکی گشتی زیاتر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری کەرکووک درا و فراوان کرایەوە تا گەیشتە سنووری [[پارێزگای سەڵاحەددین]] و [[پارێزگای دیالە]]، ئینجا درایە دەم پڕۆژەی ئاودێری حەویجە، ئێستە درێژییەکەی ١٢٥ کیلۆمەترە، رووبەری یەک ملیۆن مەترە و بەشی ئاودێری ٥٠٠ ھەزار دۆنم زەوی دەکات. جگە لە حەویجە کەناڵەکانی ئاودێری دەگاتە کۆتای سنوورەکانی ([[دووزخورماتوو]]، [[عەباسی]]، [[زاب]]، [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]]، [[تازەخورماتوو]]، [[داقووق]] و [[دووبز]]). ئەمەش بوو بەھۆی پێشکەوتنی ناوچەکە لە بواری کشتوکاڵ و ئاودێری و ئاژەڵدارییەوە و بووەتە ھاندەر و فاکتەرێکی سەرەکی بۆ ھاتنی [[عەرەب]]ی زیاتر بۆ ناوچەکە.<ref>https://wishe.net/dreja.aspx?Jmare=50056&Jor=15</ref> # (٩)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] و کەرتێکی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] بە ناحیەی حەویجەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢٨) لە ٢٩\٦\١٩٦١دا، (١١) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٩)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕیاز]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[ڕیاز، کەرکووک|خسێفی]] بوو کە لە دوایدا ناوی گۆڕدرا بە [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/479.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٧٨) لە ٢٩\٧\١٩٦١دا، [[قەزای حەویجە]] لە سنووری [[پارێزگای کەرکووک]]دا ھاتە کایەوە و ھەردوو ناحیەی حەویجە و [[ناحیەی ڕیاز]]ی پێوە گرێدرا و ناوەندەکەشی شارۆچکەی [[حەویجە]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/481.html</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦) لە ٢-١-١٩٧٢دا، (٨)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]]ی سەر بە [[قەزای حەویجە]] لکێندرا بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٨٤) لە ٤-٩-١٩٧٢دا، (٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، (١١)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٢)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی یایچی]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[یایچی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5976.html</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٧٤دا، (١٣)کەرتی ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە دابڕێنرا بۆ پێکھێنانی [[ناحیەی عەباسی]] لە سنووری [[قەزای حەویجە]]، ناوەندەکەشی گوندی [[عەباسی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11688.html</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە بڕیاری حکومی مەحەلی ژمارە(١٨٤٦) لە ساڵی ١٩٨١دا، کەرتێکی [[ناحیەی عەباسی]] بە ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٤) لە ٢٢-٨-١٩٨٤دا، [[ناحیەی زاب]] لە [[قەزای شەرقات]]ی [[پارێزگای نەینەوا]] دابڕێنرا و بە [[قەزای حەویجە]]ی پارێزگای کەرکووکەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7091.html</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٩١١) لە ١٦-٦-١٩٨٧دا، ھەر دوو ناحیەی [[قەزای حەویجە]]([[ناحیەی زاب]] و [[ناحیەی عەباسی]]) ھەڵوەشێنران و ھە موو کەرتەکانیان بە ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجەوە لکێندران. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> === لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا === # بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-١٩٩٧دا، گەڕانەوە و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی [[ناحیەی زاب]] لە [[قەزای حەویجە]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/16758.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٢٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٩دا، (٦٥) کەرتی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و لکێندران بە [[ناحیەی زاب]]ی [[پارێزگای کەرکووک]]ەوە.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9219.html</ref> == کارگێڕی == ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٧٢) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[حەویجە]](ناوەند) * [[ئامینە]] * [[ئەبو جیس]] * [[ئەبو سەخڕە]] * [[ئوم دونیا]] * [[بابوجان]] * [[بەتمە]] * [[بورغەلیە]] * [[بوسل]] * [[تەل حەول]] * [[جبوریە]] * [[جەدیدە، حەویجە]] * [[حسێنیە]] * [[حەلاوە]] * [[حەواس]] * [[خالیدیە]] * [[خان جەدیدە]] * [[خان، حەویجە]] * [[خربە حەسەن]] * [[خزێفی]] * [[داغیە]] * [[دەحام]] * [[ڕەسولیە]] * [[ڕومانە]] * [[زوھدیە]] * [[سالحیە]] * [[سلێمان غەرب]] * [[سەدر نەھر]] * [[سەغیرەی خواروو]] * [[سەغیرەی سەروو]] * [[سەقف، حەویجە]] * [[سەلامیە]] * [[سەید حەبەش]] * [[سەید خەڵەف حسێن]] * [[سون زوبان]] * [[شاغیرات]] * [[شەلالە]] * [[شەملان]] * [[عاکولە]] * [[عەباسیە]] * [[عەبوش]] * [[عەزیزی خواروو]] * [[عەزیزی سەروو]] * [[عەزیزی غەریبە]] * [[عەزیزی]] * [[عەزیزیە]] * [[عەلوشە]] * [[عەلیاوە، حەویجە]] * [[عەمارە، حەویجە]] * [[عیسات]] * [[عیسڵانیە]] * [[غازیە]] * [[قاسمیە]] * [[قەبزوعە]] * [[قودس، حەویجە]] * [[کازمیە، حەویجە]] * [[لزاکە]] * [[لیزاکە]] * [[ماحوز]] * [[مەحموودیە]] * [[مەزموریە]] * [[مەستافیە]] * [[مەسنەعە]] * [[مەعتاس]] * [[مەنزەلە]] * [[مەنسوریە]] * [[مەنسوریە]] * [[نافیلە]] * [[نکار جەدیدە]] * [[نکار]] * [[نەحاتیە]] * [[ھەیازعیە]] * [[ھور سفون]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای حەویجە]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[باشووری کوردستان]] * [[حەویجە]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] 9u9gjeftmjs6h3gxugh5dnmurqbf4i7 1592209 1592208 2026-06-19T21:55:51Z MFTG 21816 /* قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا */ 1592209 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة مرکز قضاء الحویجة}}{{ھن}}{{lang-en| Hawija subdistrict center district}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Hawija subdistrict center district.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای حەویجە.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە لە [[قەزای حەویجە]]دا(سەوزی کاڵ) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.32592| 43.77267}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.32592| 43.77267 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای حەویجە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[حەویجە]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٧٢</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٨٥٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = سەبهان جبوری | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٦٤٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٩١ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٦١ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٣٠،٣٨٦ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٢٠٣ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە''' یەکێکە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارۆچکەی [[حەویجە]]یە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناو ئەم ناحیەیە لە [[شارۆچکە]]ی [[حەویجە]]وە وەرگیراوە کە ناوەندێتی: ناوی حەویجە لەو دەوەنە سەوزەوە وەرگیراوە کە لەمبەر و ئەوبەری زێ و رووبارەکاندا دەڕوێت گوڵێکی وەک تۆپی زەرد بەرھەم دێنێت. [[کورد]]ەکانی دەڤەرەکە بە (عەوینجە) واتا (شویت) ناوی دەبەن، لە ئەنجامی بەکارھێنانی لەلایەن چەندان بنەماڵەی [[ھۆز]]ی دزەییەوە و ئاڵوگۆڕی پیتی (ع) بە (ح) و بە پێچەوانەشەوە وشەی (عەویجە) دەبێتە (حەویجە)، ئیتر لەناو خەڵکی ناوچەکەدا بە [[عەرەب]] و [[کورد]]ەوە بڵاو دەبێتەوە.<ref>https://wishe.net/dreja.aspx?Jmare=50056&Jor=15</ref> == جوگرافیا == ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی سەرگەڕان]] و [[ناحیەی زاب]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی ڕیاز]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و [[ناحیەی مەلا عەبدوڵڵا]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی عەباسی]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069464</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٦٤٢کم٢)یە لە (٦٫٢٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٢٣٫٩٪) [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]]، [[تورکمان]] و [[عەرەب]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (١٣٠،٣٨٦)کەسە. لە (٧٫٥٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٤١٫٣٪)ی دانیشتوانی [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (یەکەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]. == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ حکوومەتی ناوەندیی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا ئەیالەتی شارەزووریان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر میرنشینەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> لەم قۆناغەدا قەزاکان فرە ناوەند بوون، قەزای ئاڵتوون کۆپری دوو ناوەندی ھەبوو کە پردێ و مەڵحە بوو، کە سنووری مەڵحە سنووری ئێستای قەزای حەویجە بوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # دابەشکردنی قەزاکان: بەھۆی فراوانبوونی ڕووبەری قەزای([[ناحیەی پردێ|ئاڵتون کۆپری]]) حکومەت ئەم قەزاییەی دابەشکردە سەر ھەردوو قەزای [[ناحیەی پردێ|ئاڵتون کۆپری]] و [[قەزای حەویجە|مەڵحە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی شوان]]یش گەڕایەوە سەر سنجاغی شارەزوور، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]، قەزاکانی([[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ئاڵتوون کۆپری]]، [[قەزای حەویجە|مەڵحە]] و [[قەزای دووزخورماتوو|دووزخورماتوو]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کەرکووک]]، قەزای([[ناحیەی نەوجول|داودە]] و [[ناحیەی قەرەتەپە|قەرەتەپە]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] لەم سەردەمەدا ناوی قەزای کفری گۆڕدرا بە قەزای صەلاحیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٧٥دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای کەرکووک]] لە ([[ناحیەی شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتوون کۆپری]]، ناحیەی مەڵحە، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]) پێکھاتبوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] === لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # ناوەندی ناحیەی مەڵحە لە گوندی [[مەڵحەی کۆن]]ەوە گواسترایەوە بۆ گوندی [[تەل عەلی]]. # لەم قۆناغەدا ناحیەی مەڵحە گۆڕانکاری بەسەردا نەھات وەک ناحیەیەک لە [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا ==== لەم قۆناغەدا ناحیەی مەڵحە گۆڕانکاری بەسەردا نەھات وەک ناحیەیەک لە [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. لە ناوەڕاستی ساڵی سییەکانی سەدەی رابردوو ([[بەکر سدقی]])، سەرۆک ئەرکانی سوپای ئەوکاتەی [[عێراق]] بوو، داوای لە بنەماڵەکانی ([[شێخ مەحموودی حەفید]] و سەید ئەحمەدی خانەقا و سەید محەمەدی جەباری و کاکەزیادی کۆیە و ئاغاکانی ھۆزی شێخ بزێنی و لە پاشان ئەفەندیییەکانی [[ھەولێر]]) و چەندان [[ھۆز]]ی تری [[کورد]] کرد، بچن دەشتی حەویجە و قەراج ئاوەدان بکەنەوە. نوێنەرانی ئەو ھۆز و بنەماڵانە کە چوون بۆ تەماشاکردنی ناوچەکە، بینییان ھیچ [[ئاو]]ی لێ نییە، پاشگەز بوونەوە و گوتیان: ئێمە لەسەر ئەم کانی و ئاوە سازگارەی خۆمان نابزوێین و ناچین، ئەو چۆڵەوانییەی حەویجە نەک [[مرۆڤ]]! بەڵکو مارومۆریش لە تینوودا دەخنکێن. "پاشان [[سەعید قەزاز]] گوتی من [[ئاو]]تان بۆ دابین دەکەم، سەرۆک ھۆز و ئاغا و پیاوە ماقووڵە کوردەکانیش گوتیان: کەی ئاوی بۆ دابین کرا ئێمە ئاوەدانی دەکەینەوە. ئەوەبوو لە ساڵی ١٩٣٦ [[یاسین ھاشمی]]، ئەوکات سەرۆک وەزیرانی عێراق بوو، [[عەرەب]]ێکی شۆڤێنی توندڕەو بوو، گوتی من [[حەویجە]] ئاوەدان دەکەمەوە، کۆمەڵێ ئەندازیار و پسپۆڕی بواری ئاودێری لە [[عێراق]] و وڵاتە [[عەرەب]]ییەکانەوە بەسەرپەرشتی ئەندازیارێکی [[میسر]]ی بەناوی (عەبدولوەھاب) ھێنا، ھەموو گیراوەکانی گرتووخانەکانی [[عێراق]]یشی کۆ کردەوە لەناو تەلبەندێکی گەورەدا لە دەشتی حەویجە بەرەڵای کردن و فەرمانی دا جۆگەلە کۆنەکانی پڕۆژە ئاودێرییەکەی عەباسییەکان پاک بکەنەوە کە درێژییەکەی ٥٥ کیلۆمەترە. لە [[زێی بچووک]]ەوە ئاوی ھێنا. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== # "لە پاش تەواوبوونی پڕۆژەکە لە ساڵی ١٩٣٩ [[یاسین ھاشمی]] نزیکەی ١٠ ھەزار [[عەرەب]]ی لە [[ھۆز]]ی (عوبێد) ئەوکات سەرۆک ھۆزەکەیان ناوی (عاسی ئەلعەلی) بوو، لە شاری [[بەعقووبە]] و دەوروبەریەوە بە ١٠٠ بار وشتر ھێنا بۆ ئەو شوێنەی کە دواتر ناوی لێ نرا حەویجە، ئەوەش بە بیانووی ئەوەی گوایە دوژمنایەتییان ھەیە لەگەڵ ھۆزی عەرەبی ئال عزە (عەزاوییەکان) و نزیکەی پێنج ھەزار عەرەبی کۆچەری لە ھۆزی (جبوور) ھێنا بۆ دەم زێیەکەی نزیک شارەدێی [[عەباسی]]". # ناوەندی ناحیەی مەڵحە لە گوندی [[تەل عەلی]]یەوە گواسترایەوە بۆ [[حەویجە|پڕۆژەی حەویجە]]، بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٥٧١٤) لە ساڵی ١٩٤٣دا.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٦٤) لە ٢٧\١١\١٩٤٥دا، قەزای کەرکووک لەم ناحیەیانە پێکھاتبوو([[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، ناحیەی مەڵحە، [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و [[ناحیەی شوان]]). ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== لە ساڵی ١٩٥٦دا، ناوی ناحیەی مەڵحە گۆڕدرا بە ناحیەی حەویجە لە [[قەزای کەرکووک]]دا. === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== لە ساڵی ١٩٥٩ لە سەردەمی حوکمڕانی [[عەبدولکەریم قاسم]] سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتەی عێراق، لەلایەن کۆمپانیای بەڵێندەرە عەرەبەکان (مقاولین ئەلعەرەب) و کۆمپانیای (عوسمان ئەحمەد عوسمان)، جارێکی تر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری حەویجە درا و فراوانیان کرد، ئاویان لە [[زێی بچووک]]ەوە لە شارۆکەی [[دووبز]]ەوە بۆ پڕۆژەی ئاودێری حەویجەوە راکێشا. ساڵی ١٩٦٢ بەسەرکەوتوویی کۆتا بە پڕۆژەکە ھات. لە سەرەتادا کە [[عەرەب]]ەکان ھاتن بۆ [[حەویجە]]، ھیچیان لەبارەی کشتوکاڵەوە نەدەزانی تەنیا [[خوێ]]یان دەفرۆشت و [[گەنمەشامی]] (زوڕات)یان بەرھەم دەھێنا، بۆیە تا ئەمڕۆش [[کەرکووک]]ییەکان بە [[عەرەب]]ی [[حەویجە]] دەڵێن: عارەبە زوڕات. پڕۆژە کۆنەکەی حەویجە لە ساڵی ١٩٣٩ تەواو بووە، ئاوی بۆ ١٥٠ ھەزار دۆنم زەوی دابین دەکرد، لە سەردەمی حکومڕانی [[رژێمی بەعس]] بەشێوەیەکی گشتی زیاتر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری کەرکووک درا و فراوان کرایەوە تا گەیشتە سنووری [[پارێزگای سەڵاحەددین]] و [[پارێزگای دیالە]]، ئینجا درایە دەم پڕۆژەی ئاودێری حەویجە، ئێستە درێژییەکەی ١٢٥ کیلۆمەترە، رووبەری یەک ملیۆن مەترە و بەشی ئاودێری ٥٠٠ ھەزار دۆنم زەوی دەکات. جگە لە حەویجە کەناڵەکانی ئاودێری دەگاتە کۆتای سنوورەکانی ([[دووزخورماتوو]]، [[عەباسی]]، [[زاب]]، [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]]، [[تازەخورماتوو]]، [[داقووق]] و [[دووبز]]). ئەمەش بوو بەھۆی پێشکەوتنی ناوچەکە لە بواری کشتوکاڵ و ئاودێری و ئاژەڵدارییەوە و بووەتە ھاندەر و فاکتەرێکی سەرەکی بۆ ھاتنی [[عەرەب]]ی زیاتر بۆ ناوچەکە.<ref>https://wishe.net/dreja.aspx?Jmare=50056&Jor=15</ref> # (٩)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] و کەرتێکی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] بە ناحیەی حەویجەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢٨) لە ٢٩\٦\١٩٦١دا، (١١) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٩)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕیاز]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[ڕیاز، کەرکووک|خسێفی]] بوو کە لە دوایدا ناوی گۆڕدرا بە [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/479.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٧٨) لە ٢٩\٧\١٩٦١دا، [[قەزای حەویجە]] لە سنووری [[پارێزگای کەرکووک]]دا ھاتە کایەوە و ھەردوو ناحیەی حەویجە و [[ناحیەی ڕیاز]]ی پێوە گرێدرا و ناوەندەکەشی شارۆچکەی [[حەویجە]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/481.html</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦) لە ٢-١-١٩٧٢دا، (٨)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]]ی سەر بە [[قەزای حەویجە]] لکێندرا بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٨٤) لە ٤-٩-١٩٧٢دا، (٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، (١١)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٢)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی یایچی]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[یایچی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5976.html</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٧٤دا، (١٣)کەرتی ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە دابڕێنرا بۆ پێکھێنانی [[ناحیەی عەباسی]] لە سنووری [[قەزای حەویجە]]، ناوەندەکەشی گوندی [[عەباسی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11688.html</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە بڕیاری حکومی مەحەلی ژمارە(١٨٤٦) لە ساڵی ١٩٨١دا، کەرتێکی [[ناحیەی عەباسی]] بە ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٤) لە ٢٢-٨-١٩٨٤دا، [[ناحیەی زاب]] لە [[قەزای شەرقات]]ی [[پارێزگای نەینەوا]] دابڕێنرا و بە [[قەزای حەویجە]]ی پارێزگای کەرکووکەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7091.html</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٩١١) لە ١٦-٦-١٩٨٧دا، ھەر دوو ناحیەی [[قەزای حەویجە]]([[ناحیەی زاب]] و [[ناحیەی عەباسی]]) ھەڵوەشێنران و ھە موو کەرتەکانیان بە ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجەوە لکێندران. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> === لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا === # بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-١٩٩٧دا، گەڕانەوە و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی [[ناحیەی زاب]] لە [[قەزای حەویجە]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/16758.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٢٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٩دا، (٦٥) کەرتی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و لکێندران بە [[ناحیەی زاب]]ی [[پارێزگای کەرکووک]]ەوە.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9219.html</ref> == کارگێڕی == ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٧٢) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[حەویجە]](ناوەند) * [[ئامینە]] * [[ئەبو جیس]] * [[ئەبو سەخڕە]] * [[ئوم دونیا]] * [[بابوجان]] * [[بەتمە]] * [[بورغەلیە]] * [[بوسل]] * [[تەل حەول]] * [[جبوریە]] * [[جەدیدە، حەویجە]] * [[حسێنیە]] * [[حەلاوە]] * [[حەواس]] * [[خالیدیە]] * [[خان جەدیدە]] * [[خان، حەویجە]] * [[خربە حەسەن]] * [[خزێفی]] * [[داغیە]] * [[دەحام]] * [[ڕەسولیە]] * [[ڕومانە]] * [[زوھدیە]] * [[سالحیە]] * [[سلێمان غەرب]] * [[سەدر نەھر]] * [[سەغیرەی خواروو]] * [[سەغیرەی سەروو]] * [[سەقف، حەویجە]] * [[سەلامیە]] * [[سەید حەبەش]] * [[سەید خەڵەف حسێن]] * [[سون زوبان]] * [[شاغیرات]] * [[شەلالە]] * [[شەملان]] * [[عاکولە]] * [[عەباسیە]] * [[عەبوش]] * [[عەزیزی خواروو]] * [[عەزیزی سەروو]] * [[عەزیزی غەریبە]] * [[عەزیزی]] * [[عەزیزیە]] * [[عەلوشە]] * [[عەلیاوە، حەویجە]] * [[عەمارە، حەویجە]] * [[عیسات]] * [[عیسڵانیە]] * [[غازیە]] * [[قاسمیە]] * [[قەبزوعە]] * [[قودس، حەویجە]] * [[کازمیە، حەویجە]] * [[لزاکە]] * [[لیزاکە]] * [[ماحوز]] * [[مەحموودیە]] * [[مەزموریە]] * [[مەستافیە]] * [[مەسنەعە]] * [[مەعتاس]] * [[مەنزەلە]] * [[مەنسوریە]] * [[مەنسوریە]] * [[نافیلە]] * [[نکار جەدیدە]] * [[نکار]] * [[نەحاتیە]] * [[ھەیازعیە]] * [[ھور سفون]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای حەویجە]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[باشووری کوردستان]] * [[حەویجە]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] fftcwowngpy0antzqshiwoou89ea0qg 1592210 1592209 2026-06-19T21:58:34Z MFTG 21816 /* قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا */ 1592210 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة مرکز قضاء الحویجة}}{{ھن}}{{lang-en| Hawija subdistrict center district}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Hawija subdistrict center district.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای حەویجە.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە لە [[قەزای حەویجە]]دا(سەوزی کاڵ) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.32592| 43.77267}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.32592| 43.77267 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای حەویجە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[حەویجە]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٧٢</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٨٥٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = سەبهان جبوری | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٦٤٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٩١ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٦١ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٣٠،٣٨٦ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٢٠٣ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە''' یەکێکە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارۆچکەی [[حەویجە]]یە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناو ئەم ناحیەیە لە [[شارۆچکە]]ی [[حەویجە]]وە وەرگیراوە کە ناوەندێتی: ناوی حەویجە لەو دەوەنە سەوزەوە وەرگیراوە کە لەمبەر و ئەوبەری زێ و رووبارەکاندا دەڕوێت گوڵێکی وەک تۆپی زەرد بەرھەم دێنێت. [[کورد]]ەکانی دەڤەرەکە بە (عەوینجە) واتا (شویت) ناوی دەبەن، لە ئەنجامی بەکارھێنانی لەلایەن چەندان بنەماڵەی [[ھۆز]]ی دزەییەوە و ئاڵوگۆڕی پیتی (ع) بە (ح) و بە پێچەوانەشەوە وشەی (عەویجە) دەبێتە (حەویجە)، ئیتر لەناو خەڵکی ناوچەکەدا بە [[عەرەب]] و [[کورد]]ەوە بڵاو دەبێتەوە.<ref>https://wishe.net/dreja.aspx?Jmare=50056&Jor=15</ref> == جوگرافیا == ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی سەرگەڕان]] و [[ناحیەی زاب]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی ڕیاز]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و [[ناحیەی مەلا عەبدوڵڵا]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی عەباسی]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069464</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٦٤٢کم٢)یە لە (٦٫٢٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٢٣٫٩٪) [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]]، [[تورکمان]] و [[عەرەب]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (١٣٠،٣٨٦)کەسە. لە (٧٫٥٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٤١٫٣٪)ی دانیشتوانی [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (یەکەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]. == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ حکوومەتی ناوەندیی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا ئەیالەتی شارەزووریان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر میرنشینەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> لەم قۆناغەدا قەزاکان فرە ناوەند بوون، قەزای ئاڵتوون کۆپری دوو ناوەندی ھەبوو کە پردێ و مەڵحە بوو، کە سنووری مەڵحە سنووری ئێستای قەزای حەویجە بوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # دابەشکردنی قەزاکان: بەھۆی فراوانبوونی ڕووبەری قەزای([[ناحیەی پردێ|ئاڵتون کۆپری]]) حکومەت ئەم قەزاییەی دابەشکردە سەر ھەردوو قەزای [[ناحیەی پردێ|ئاڵتون کۆپری]] و [[قەزای حەویجە|مەڵحە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی شوان]]یش گەڕایەوە سەر سنجاغی شارەزوور، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]، قەزاکانی([[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ئاڵتوون کۆپری]]، [[قەزای حەویجە|مەڵحە]] و [[قەزای دووزخورماتوو|دووزخورماتوو]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کەرکووک]]، قەزای([[ناحیەی نەوجول|داودە]] و [[ناحیەی قەرەتەپە|قەرەتەپە]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] لەم سەردەمەدا ناوی قەزای کفری گۆڕدرا بە قەزای صەلاحیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٧٥دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای کەرکووک]] لە ([[ناحیەی شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتوون کۆپری]]، ناحیەی مەڵحە، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]) پێکھاتبوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] === لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # ناوەندی ناحیەی مەڵحە لە گوندی [[مەڵحەی کۆن]]ەوە گواسترایەوە بۆ گوندی [[تەل عەلی]]. # لەم قۆناغەدا ناحیەی مەڵحە گۆڕانکاری بەسەردا نەھات وەک ناحیەیەک لە [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا ==== لەم قۆناغەدا ناحیەی مەڵحە گۆڕانکاری بەسەردا نەھات وەک ناحیەیەک لە [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. لە ناوەڕاستی ساڵی سییەکانی سەدەی رابردوو ([[بەکر سدقی]])، سەرۆک ئەرکانی سوپای ئەوکاتەی [[عێراق]] بوو، داوای لە بنەماڵەکانی ([[شێخ مەحموودی حەفید]] و سەید ئەحمەدی خانەقا و سەید محەمەدی جەباری و کاکەزیادی کۆیە و ئاغاکانی ھۆزی شێخ بزێنی و لە پاشان ئەفەندیییەکانی [[ھەولێر]]) و چەندان [[ھۆز]]ی تری [[کورد]] کرد، بچن دەشتی حەویجە و قەراج ئاوەدان بکەنەوە. نوێنەرانی ئەو ھۆز و بنەماڵانە کە چوون بۆ تەماشاکردنی ناوچەکە، بینییان ھیچ [[ئاو]]ی لێ نییە، پاشگەز بوونەوە و گوتیان: ئێمە لەسەر ئەم کانی و ئاوە سازگارەی خۆمان نابزوێین و ناچین، ئەو چۆڵەوانییەی حەویجە نەک [[مرۆڤ]]! بەڵکو مارومۆریش لە تینوودا دەخنکێن. "پاشان [[سەعید قەزاز]] گوتی من [[ئاو]]تان بۆ دابین دەکەم، سەرۆک ھۆز و ئاغا و پیاوە ماقووڵە کوردەکانیش گوتیان: کەی ئاوی بۆ دابین کرا ئێمە ئاوەدانی دەکەینەوە. ئەوەبوو لە ساڵی ١٩٣٦ [[یاسین ھاشمی]]، ئەوکات سەرۆک وەزیرانی عێراق بوو، [[عەرەب]]ێکی شۆڤێنی توندڕەو بوو، گوتی من [[حەویجە]] ئاوەدان دەکەمەوە، کۆمەڵێ ئەندازیار و پسپۆڕی بواری ئاودێری لە [[عێراق]] و وڵاتە [[عەرەب]]ییەکانەوە بەسەرپەرشتی ئەندازیارێکی [[میسر]]ی بەناوی (عەبدولوەھاب) ھێنا، ھەموو گیراوەکانی گرتووخانەکانی [[عێراق]]یشی کۆ کردەوە لەناو تەلبەندێکی گەورەدا لە دەشتی حەویجە بەرەڵای کردن و فەرمانی دا جۆگەلە کۆنەکانی پڕۆژە ئاودێرییەکەی عەباسییەکان پاک بکەنەوە کە درێژییەکەی ٥٥ کیلۆمەترە. لە [[زێی بچووک]]ەوە ئاوی ھێنا. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== # "لە پاش تەواوبوونی پڕۆژەکە لە ساڵی ١٩٣٩ [[یاسین ھاشمی]] نزیکەی ١٠ ھەزار [[عەرەب]]ی لە [[ھۆز]]ی (عوبێد) ئەوکات سەرۆک ھۆزەکەیان ناوی (عاسی ئەلعەلی) بوو، لە شاری [[بەعقووبە]] و دەوروبەریەوە بە ١٠٠ بار وشتر ھێنا بۆ ئەو شوێنەی کە دواتر ناوی لێ نرا حەویجە، ئەوەش بە بیانووی ئەوەی گوایە دوژمنایەتییان ھەیە لەگەڵ ھۆزی عەرەبی ئال عزە (عەزاوییەکان) و نزیکەی پێنج ھەزار عەرەبی کۆچەری لە ھۆزی (جبوور) ھێنا بۆ دەم زێیەکەی نزیک شارەدێی [[عەباسی]]". # ناوەندی ناحیەی مەڵحە لە گوندی [[تەل عەلی]]یەوە گواسترایەوە بۆ [[حەویجە|پڕۆژەی حەویجە]]، بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٥٧١٤) لە ساڵی ١٩٤٣دا.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٦٤) لە ٢٧\١١\١٩٤٥دا، قەزای کەرکووک لەم ناحیەیانە پێکھاتبوو([[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، ناحیەی مەڵحە، [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و [[ناحیەی شوان]]). [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== لە ساڵی ١٩٥٦دا، ناوی ناحیەی مەڵحە گۆڕدرا بە ناحیەی حەویجە لە [[قەزای کەرکووک]]دا. === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== لە ساڵی ١٩٥٩ لە سەردەمی حوکمڕانی [[عەبدولکەریم قاسم]] سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتەی عێراق، لەلایەن کۆمپانیای بەڵێندەرە عەرەبەکان (مقاولین ئەلعەرەب) و کۆمپانیای (عوسمان ئەحمەد عوسمان)، جارێکی تر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری حەویجە درا و فراوانیان کرد، ئاویان لە [[زێی بچووک]]ەوە لە شارۆکەی [[دووبز]]ەوە بۆ پڕۆژەی ئاودێری حەویجەوە راکێشا. ساڵی ١٩٦٢ بەسەرکەوتوویی کۆتا بە پڕۆژەکە ھات. لە سەرەتادا کە [[عەرەب]]ەکان ھاتن بۆ [[حەویجە]]، ھیچیان لەبارەی کشتوکاڵەوە نەدەزانی تەنیا [[خوێ]]یان دەفرۆشت و [[گەنمەشامی]] (زوڕات)یان بەرھەم دەھێنا، بۆیە تا ئەمڕۆش [[کەرکووک]]ییەکان بە [[عەرەب]]ی [[حەویجە]] دەڵێن: عارەبە زوڕات. پڕۆژە کۆنەکەی حەویجە لە ساڵی ١٩٣٩ تەواو بووە، ئاوی بۆ ١٥٠ ھەزار دۆنم زەوی دابین دەکرد، لە سەردەمی حکومڕانی [[رژێمی بەعس]] بەشێوەیەکی گشتی زیاتر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری کەرکووک درا و فراوان کرایەوە تا گەیشتە سنووری [[پارێزگای سەڵاحەددین]] و [[پارێزگای دیالە]]، ئینجا درایە دەم پڕۆژەی ئاودێری حەویجە، ئێستە درێژییەکەی ١٢٥ کیلۆمەترە، رووبەری یەک ملیۆن مەترە و بەشی ئاودێری ٥٠٠ ھەزار دۆنم زەوی دەکات. جگە لە حەویجە کەناڵەکانی ئاودێری دەگاتە کۆتای سنوورەکانی ([[دووزخورماتوو]]، [[عەباسی]]، [[زاب]]، [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]]، [[تازەخورماتوو]]، [[داقووق]] و [[دووبز]]). ئەمەش بوو بەھۆی پێشکەوتنی ناوچەکە لە بواری کشتوکاڵ و ئاودێری و ئاژەڵدارییەوە و بووەتە ھاندەر و فاکتەرێکی سەرەکی بۆ ھاتنی [[عەرەب]]ی زیاتر بۆ ناوچەکە.<ref>https://wishe.net/dreja.aspx?Jmare=50056&Jor=15</ref> # (٩)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] و کەرتێکی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] بە ناحیەی حەویجەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢٨) لە ٢٩\٦\١٩٦١دا، (١١) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٩)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕیاز]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[ڕیاز، کەرکووک|خسێفی]] بوو کە لە دوایدا ناوی گۆڕدرا بە [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/479.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٧٨) لە ٢٩\٧\١٩٦١دا، [[قەزای حەویجە]] لە سنووری [[پارێزگای کەرکووک]]دا ھاتە کایەوە و ھەردوو ناحیەی حەویجە و [[ناحیەی ڕیاز]]ی پێوە گرێدرا و ناوەندەکەشی شارۆچکەی [[حەویجە]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/481.html</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦) لە ٢-١-١٩٧٢دا، (٨)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]]ی سەر بە [[قەزای حەویجە]] لکێندرا بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٨٤) لە ٤-٩-١٩٧٢دا، (٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، (١١)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٢)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی یایچی]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[یایچی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5976.html</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٧٤دا، (١٣)کەرتی ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە دابڕێنرا بۆ پێکھێنانی [[ناحیەی عەباسی]] لە سنووری [[قەزای حەویجە]]، ناوەندەکەشی گوندی [[عەباسی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11688.html</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە بڕیاری حکومی مەحەلی ژمارە(١٨٤٦) لە ساڵی ١٩٨١دا، کەرتێکی [[ناحیەی عەباسی]] بە ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٤) لە ٢٢-٨-١٩٨٤دا، [[ناحیەی زاب]] لە [[قەزای شەرقات]]ی [[پارێزگای نەینەوا]] دابڕێنرا و بە [[قەزای حەویجە]]ی پارێزگای کەرکووکەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7091.html</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٩١١) لە ١٦-٦-١٩٨٧دا، ھەر دوو ناحیەی [[قەزای حەویجە]]([[ناحیەی زاب]] و [[ناحیەی عەباسی]]) ھەڵوەشێنران و ھە موو کەرتەکانیان بە ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجەوە لکێندران. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> === لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا === # بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-١٩٩٧دا، گەڕانەوە و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی [[ناحیەی زاب]] لە [[قەزای حەویجە]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/16758.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٢٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٩دا، (٦٥) کەرتی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و لکێندران بە [[ناحیەی زاب]]ی [[پارێزگای کەرکووک]]ەوە.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9219.html</ref> == کارگێڕی == ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٧٢) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[حەویجە]](ناوەند) * [[ئامینە]] * [[ئەبو جیس]] * [[ئەبو سەخڕە]] * [[ئوم دونیا]] * [[بابوجان]] * [[بەتمە]] * [[بورغەلیە]] * [[بوسل]] * [[تەل حەول]] * [[جبوریە]] * [[جەدیدە، حەویجە]] * [[حسێنیە]] * [[حەلاوە]] * [[حەواس]] * [[خالیدیە]] * [[خان جەدیدە]] * [[خان، حەویجە]] * [[خربە حەسەن]] * [[خزێفی]] * [[داغیە]] * [[دەحام]] * [[ڕەسولیە]] * [[ڕومانە]] * [[زوھدیە]] * [[سالحیە]] * [[سلێمان غەرب]] * [[سەدر نەھر]] * [[سەغیرەی خواروو]] * [[سەغیرەی سەروو]] * [[سەقف، حەویجە]] * [[سەلامیە]] * [[سەید حەبەش]] * [[سەید خەڵەف حسێن]] * [[سون زوبان]] * [[شاغیرات]] * [[شەلالە]] * [[شەملان]] * [[عاکولە]] * [[عەباسیە]] * [[عەبوش]] * [[عەزیزی خواروو]] * [[عەزیزی سەروو]] * [[عەزیزی غەریبە]] * [[عەزیزی]] * [[عەزیزیە]] * [[عەلوشە]] * [[عەلیاوە، حەویجە]] * [[عەمارە، حەویجە]] * [[عیسات]] * [[عیسڵانیە]] * [[غازیە]] * [[قاسمیە]] * [[قەبزوعە]] * [[قودس، حەویجە]] * [[کازمیە، حەویجە]] * [[لزاکە]] * [[لیزاکە]] * [[ماحوز]] * [[مەحموودیە]] * [[مەزموریە]] * [[مەستافیە]] * [[مەسنەعە]] * [[مەعتاس]] * [[مەنزەلە]] * [[مەنسوریە]] * [[مەنسوریە]] * [[نافیلە]] * [[نکار جەدیدە]] * [[نکار]] * [[نەحاتیە]] * [[ھەیازعیە]] * [[ھور سفون]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای حەویجە]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[باشووری کوردستان]] * [[حەویجە]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] kqssvn1xe8qt40zbcfiqtmom92gdgvu 1592213 1592210 2026-06-19T22:13:17Z MFTG 21816 /* قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا */ 1592213 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة مرکز قضاء الحویجة}}{{ھن}}{{lang-en| Hawija subdistrict center district}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Hawija subdistrict center district.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای حەویجە.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە لە [[قەزای حەویجە]]دا(سەوزی کاڵ) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.32592| 43.77267}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.32592| 43.77267 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای حەویجە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[حەویجە]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٧٢</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٨٥٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = سەبهان جبوری | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٦٤٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٩١ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٦١ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٣٠،٣٨٦ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٢٠٣ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە''' یەکێکە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارۆچکەی [[حەویجە]]یە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناو ئەم ناحیەیە لە [[شارۆچکە]]ی [[حەویجە]]وە وەرگیراوە کە ناوەندێتی: ناوی حەویجە لەو دەوەنە سەوزەوە وەرگیراوە کە لەمبەر و ئەوبەری زێ و رووبارەکاندا دەڕوێت گوڵێکی وەک تۆپی زەرد بەرھەم دێنێت. [[کورد]]ەکانی دەڤەرەکە بە (عەوینجە) واتا (شویت) ناوی دەبەن، لە ئەنجامی بەکارھێنانی لەلایەن چەندان بنەماڵەی [[ھۆز]]ی دزەییەوە و ئاڵوگۆڕی پیتی (ع) بە (ح) و بە پێچەوانەشەوە وشەی (عەویجە) دەبێتە (حەویجە)، ئیتر لەناو خەڵکی ناوچەکەدا بە [[عەرەب]] و [[کورد]]ەوە بڵاو دەبێتەوە.<ref>https://wishe.net/dreja.aspx?Jmare=50056&Jor=15</ref> == جوگرافیا == ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی سەرگەڕان]] و [[ناحیەی زاب]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی ڕیاز]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و [[ناحیەی مەلا عەبدوڵڵا]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی عەباسی]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069464</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٦٤٢کم٢)یە لە (٦٫٢٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٢٣٫٩٪) [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]]، [[تورکمان]] و [[عەرەب]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (١٣٠،٣٨٦)کەسە. لە (٧٫٥٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٤١٫٣٪)ی دانیشتوانی [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (یەکەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]. == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ حکوومەتی ناوەندیی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا ئەیالەتی شارەزووریان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر میرنشینەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> لەم قۆناغەدا قەزاکان فرە ناوەند بوون، قەزای ئاڵتوون کۆپری دوو ناوەندی ھەبوو کە پردێ و مەڵحە بوو، کە سنووری مەڵحە سنووری ئێستای قەزای حەویجە بوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # دابەشکردنی قەزاکان: بەھۆی فراوانبوونی ڕووبەری قەزای([[ناحیەی پردێ|ئاڵتون کۆپری]]) حکومەت ئەم قەزاییەی دابەشکردە سەر ھەردوو قەزای [[ناحیەی پردێ|ئاڵتون کۆپری]] و [[قەزای حەویجە|مەڵحە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی شوان]]یش گەڕایەوە سەر سنجاغی شارەزوور، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]، قەزاکانی([[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ئاڵتوون کۆپری]]، [[قەزای حەویجە|مەڵحە]] و [[قەزای دووزخورماتوو|دووزخورماتوو]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کەرکووک]]، قەزای([[ناحیەی نەوجول|داودە]] و [[ناحیەی قەرەتەپە|قەرەتەپە]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] لەم سەردەمەدا ناوی قەزای کفری گۆڕدرا بە قەزای صەلاحیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٧٥دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای کەرکووک]] لە ([[ناحیەی شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتوون کۆپری]]، ناحیەی مەڵحە، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]) پێکھاتبوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] === لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # ناوەندی ناحیەی مەڵحە لە گوندی [[مەڵحەی کۆن]]ەوە گواسترایەوە بۆ گوندی [[تەل عەلی]]. # لەم قۆناغەدا ناحیەی مەڵحە گۆڕانکاری بەسەردا نەھات وەک ناحیەیەک لە [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا ==== لەم قۆناغەدا ناحیەی مەڵحە گۆڕانکاری بەسەردا نەھات وەک ناحیەیەک لە [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. لە ناوەڕاستی ساڵی سییەکانی سەدەی رابردوو ([[بەکر سدقی]])، سەرۆک ئەرکانی سوپای ئەوکاتەی [[عێراق]] بوو، داوای لە بنەماڵەکانی ([[شێخ مەحموودی حەفید]] و سەید ئەحمەدی خانەقا و سەید محەمەدی جەباری و کاکەزیادی کۆیە و ئاغاکانی ھۆزی شێخ بزێنی و لە پاشان ئەفەندیییەکانی [[ھەولێر]]) و چەندان [[ھۆز]]ی تری [[کورد]] کرد، بچن دەشتی حەویجە و قەراج ئاوەدان بکەنەوە. نوێنەرانی ئەو ھۆز و بنەماڵانە کە چوون بۆ تەماشاکردنی ناوچەکە، بینییان ھیچ [[ئاو]]ی لێ نییە، پاشگەز بوونەوە و گوتیان: ئێمە لەسەر ئەم کانی و ئاوە سازگارەی خۆمان نابزوێین و ناچین، ئەو چۆڵەوانییەی حەویجە نەک [[مرۆڤ]]! بەڵکو مارومۆریش لە تینوودا دەخنکێن. "پاشان [[سەعید قەزاز]] گوتی من [[ئاو]]تان بۆ دابین دەکەم، سەرۆک ھۆز و ئاغا و پیاوە ماقووڵە کوردەکانیش گوتیان: کەی ئاوی بۆ دابین کرا ئێمە ئاوەدانی دەکەینەوە. ئەوەبوو لە ساڵی ١٩٣٦ [[یاسین ھاشمی]]، ئەوکات سەرۆک وەزیرانی عێراق بوو، [[عەرەب]]ێکی شۆڤێنی توندڕەو بوو، گوتی من [[حەویجە]] ئاوەدان دەکەمەوە، کۆمەڵێ ئەندازیار و پسپۆڕی بواری ئاودێری لە [[عێراق]] و وڵاتە [[عەرەب]]ییەکانەوە بەسەرپەرشتی ئەندازیارێکی [[میسر]]ی بەناوی (عەبدولوەھاب) ھێنا، ھەموو گیراوەکانی گرتووخانەکانی [[عێراق]]یشی کۆ کردەوە لەناو تەلبەندێکی گەورەدا لە دەشتی حەویجە بەرەڵای کردن و فەرمانی دا جۆگەلە کۆنەکانی پڕۆژە ئاودێرییەکەی عەباسییەکان پاک بکەنەوە کە درێژییەکەی ٥٥ کیلۆمەترە. لە [[زێی بچووک]]ەوە ئاوی ھێنا. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== # "لە پاش تەواوبوونی پڕۆژەکە لە ساڵی ١٩٣٩ [[یاسین ھاشمی]] نزیکەی ١٠ ھەزار [[عەرەب]]ی لە [[ھۆز]]ی (عوبێد) ئەوکات سەرۆک ھۆزەکەیان ناوی (عاسی ئەلعەلی) بوو، لە شاری [[بەعقووبە]] و دەوروبەریەوە بە ١٠٠ بار وشتر ھێنا بۆ ئەو شوێنەی کە دواتر ناوی لێ نرا حەویجە، ئەوەش بە بیانووی ئەوەی گوایە دوژمنایەتییان ھەیە لەگەڵ ھۆزی عەرەبی ئال عزە (عەزاوییەکان) و نزیکەی پێنج ھەزار عەرەبی کۆچەری لە ھۆزی (جبوور) ھێنا بۆ دەم زێیەکەی نزیک شارەدێی [[عەباسی]]". # ناوەندی ناحیەی مەڵحە لە گوندی [[تەل عەلی]]یەوە گواسترایەوە بۆ [[حەویجە|پڕۆژەی حەویجە]]، بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٥٧١٤) لە ساڵی ١٩٤٣دا.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٦٤) لە ٢٧\١١\١٩٤٥دا، قەزای کەرکووک لەم ناحیەیانە پێکھاتبوو([[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، ناحیەی مەڵحە، [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و [[ناحیەی شوان]]). [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== لە ساڵی ١٩٥٦دا، ناوی ناحیەی مەڵحە گۆڕدرا بە ناحیەی حەویجە لە [[قەزای کەرکووک]]دا. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٥٨)دا.]] === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== لە ساڵی ١٩٥٩ لە سەردەمی حوکمڕانی [[عەبدولکەریم قاسم]] سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتەی عێراق، لەلایەن کۆمپانیای بەڵێندەرە عەرەبەکان (مقاولین ئەلعەرەب) و کۆمپانیای (عوسمان ئەحمەد عوسمان)، جارێکی تر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری حەویجە درا و فراوانیان کرد، ئاویان لە [[زێی بچووک]]ەوە لە شارۆکەی [[دووبز]]ەوە بۆ پڕۆژەی ئاودێری حەویجەوە راکێشا. ساڵی ١٩٦٢ بەسەرکەوتوویی کۆتا بە پڕۆژەکە ھات. لە سەرەتادا کە [[عەرەب]]ەکان ھاتن بۆ [[حەویجە]]، ھیچیان لەبارەی کشتوکاڵەوە نەدەزانی تەنیا [[خوێ]]یان دەفرۆشت و [[گەنمەشامی]] (زوڕات)یان بەرھەم دەھێنا، بۆیە تا ئەمڕۆش [[کەرکووک]]ییەکان بە [[عەرەب]]ی [[حەویجە]] دەڵێن: عارەبە زوڕات. پڕۆژە کۆنەکەی حەویجە لە ساڵی ١٩٣٩ تەواو بووە، ئاوی بۆ ١٥٠ ھەزار دۆنم زەوی دابین دەکرد، لە سەردەمی حکومڕانی [[رژێمی بەعس]] بەشێوەیەکی گشتی زیاتر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری کەرکووک درا و فراوان کرایەوە تا گەیشتە سنووری [[پارێزگای سەڵاحەددین]] و [[پارێزگای دیالە]]، ئینجا درایە دەم پڕۆژەی ئاودێری حەویجە، ئێستە درێژییەکەی ١٢٥ کیلۆمەترە، رووبەری یەک ملیۆن مەترە و بەشی ئاودێری ٥٠٠ ھەزار دۆنم زەوی دەکات. جگە لە حەویجە کەناڵەکانی ئاودێری دەگاتە کۆتای سنوورەکانی ([[دووزخورماتوو]]، [[عەباسی]]، [[زاب]]، [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]]، [[تازەخورماتوو]]، [[داقووق]] و [[دووبز]]). ئەمەش بوو بەھۆی پێشکەوتنی ناوچەکە لە بواری کشتوکاڵ و ئاودێری و ئاژەڵدارییەوە و بووەتە ھاندەر و فاکتەرێکی سەرەکی بۆ ھاتنی [[عەرەب]]ی زیاتر بۆ ناوچەکە.<ref>https://wishe.net/dreja.aspx?Jmare=50056&Jor=15</ref> # (٩)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] و کەرتێکی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] بە ناحیەی حەویجەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢٨) لە ٢٩\٦\١٩٦١دا، (١١) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٩)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕیاز]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[ڕیاز، کەرکووک|خسێفی]] بوو کە لە دوایدا ناوی گۆڕدرا بە [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/479.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٧٨) لە ٢٩\٧\١٩٦١دا، [[قەزای حەویجە]] لە سنووری [[پارێزگای کەرکووک]]دا ھاتە کایەوە و ھەردوو ناحیەی حەویجە و [[ناحیەی ڕیاز]]ی پێوە گرێدرا و ناوەندەکەشی شارۆچکەی [[حەویجە]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/481.html</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦) لە ٢-١-١٩٧٢دا، (٨)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]]ی سەر بە [[قەزای حەویجە]] لکێندرا بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٨٤) لە ٤-٩-١٩٧٢دا، (٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، (١١)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٢)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی یایچی]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[یایچی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5976.html</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٧٤دا، (١٣)کەرتی ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە دابڕێنرا بۆ پێکھێنانی [[ناحیەی عەباسی]] لە سنووری [[قەزای حەویجە]]، ناوەندەکەشی گوندی [[عەباسی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11688.html</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە بڕیاری حکومی مەحەلی ژمارە(١٨٤٦) لە ساڵی ١٩٨١دا، کەرتێکی [[ناحیەی عەباسی]] بە ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٤) لە ٢٢-٨-١٩٨٤دا، [[ناحیەی زاب]] لە [[قەزای شەرقات]]ی [[پارێزگای نەینەوا]] دابڕێنرا و بە [[قەزای حەویجە]]ی پارێزگای کەرکووکەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7091.html</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٩١١) لە ١٦-٦-١٩٨٧دا، ھەر دوو ناحیەی [[قەزای حەویجە]]([[ناحیەی زاب]] و [[ناحیەی عەباسی]]) ھەڵوەشێنران و ھە موو کەرتەکانیان بە ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجەوە لکێندران. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> === لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا === # بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-١٩٩٧دا، گەڕانەوە و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی [[ناحیەی زاب]] لە [[قەزای حەویجە]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/16758.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٢٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٩دا، (٦٥) کەرتی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و لکێندران بە [[ناحیەی زاب]]ی [[پارێزگای کەرکووک]]ەوە.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9219.html</ref> == کارگێڕی == ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٧٢) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[حەویجە]](ناوەند) * [[ئامینە]] * [[ئەبو جیس]] * [[ئەبو سەخڕە]] * [[ئوم دونیا]] * [[بابوجان]] * [[بەتمە]] * [[بورغەلیە]] * [[بوسل]] * [[تەل حەول]] * [[جبوریە]] * [[جەدیدە، حەویجە]] * [[حسێنیە]] * [[حەلاوە]] * [[حەواس]] * [[خالیدیە]] * [[خان جەدیدە]] * [[خان، حەویجە]] * [[خربە حەسەن]] * [[خزێفی]] * [[داغیە]] * [[دەحام]] * [[ڕەسولیە]] * [[ڕومانە]] * [[زوھدیە]] * [[سالحیە]] * [[سلێمان غەرب]] * [[سەدر نەھر]] * [[سەغیرەی خواروو]] * [[سەغیرەی سەروو]] * [[سەقف، حەویجە]] * [[سەلامیە]] * [[سەید حەبەش]] * [[سەید خەڵەف حسێن]] * [[سون زوبان]] * [[شاغیرات]] * [[شەلالە]] * [[شەملان]] * [[عاکولە]] * [[عەباسیە]] * [[عەبوش]] * [[عەزیزی خواروو]] * [[عەزیزی سەروو]] * [[عەزیزی غەریبە]] * [[عەزیزی]] * [[عەزیزیە]] * [[عەلوشە]] * [[عەلیاوە، حەویجە]] * [[عەمارە، حەویجە]] * [[عیسات]] * [[عیسڵانیە]] * [[غازیە]] * [[قاسمیە]] * [[قەبزوعە]] * [[قودس، حەویجە]] * [[کازمیە، حەویجە]] * [[لزاکە]] * [[لیزاکە]] * [[ماحوز]] * [[مەحموودیە]] * [[مەزموریە]] * [[مەستافیە]] * [[مەسنەعە]] * [[مەعتاس]] * [[مەنزەلە]] * [[مەنسوریە]] * [[مەنسوریە]] * [[نافیلە]] * [[نکار جەدیدە]] * [[نکار]] * [[نەحاتیە]] * [[ھەیازعیە]] * [[ھور سفون]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای حەویجە]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[باشووری کوردستان]] * [[حەویجە]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] c4xxciuwpc40il9yjwuia7fg8t1yra7 1592214 1592213 2026-06-19T22:13:57Z MFTG 21816 /* قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا */ 1592214 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة مرکز قضاء الحویجة}}{{ھن}}{{lang-en| Hawija subdistrict center district}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Hawija subdistrict center district.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای حەویجە.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە لە [[قەزای حەویجە]]دا(سەوزی کاڵ) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.32592| 43.77267}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.32592| 43.77267 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای حەویجە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[حەویجە]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٧٢</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٨٥٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = سەبهان جبوری | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٦٤٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٩١ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٦١ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٣٠،٣٨٦ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٢٠٣ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە''' یەکێکە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارۆچکەی [[حەویجە]]یە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناو ئەم ناحیەیە لە [[شارۆچکە]]ی [[حەویجە]]وە وەرگیراوە کە ناوەندێتی: ناوی حەویجە لەو دەوەنە سەوزەوە وەرگیراوە کە لەمبەر و ئەوبەری زێ و رووبارەکاندا دەڕوێت گوڵێکی وەک تۆپی زەرد بەرھەم دێنێت. [[کورد]]ەکانی دەڤەرەکە بە (عەوینجە) واتا (شویت) ناوی دەبەن، لە ئەنجامی بەکارھێنانی لەلایەن چەندان بنەماڵەی [[ھۆز]]ی دزەییەوە و ئاڵوگۆڕی پیتی (ع) بە (ح) و بە پێچەوانەشەوە وشەی (عەویجە) دەبێتە (حەویجە)، ئیتر لەناو خەڵکی ناوچەکەدا بە [[عەرەب]] و [[کورد]]ەوە بڵاو دەبێتەوە.<ref>https://wishe.net/dreja.aspx?Jmare=50056&Jor=15</ref> == جوگرافیا == ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی سەرگەڕان]] و [[ناحیەی زاب]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی ڕیاز]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و [[ناحیەی مەلا عەبدوڵڵا]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی عەباسی]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069464</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٦٤٢کم٢)یە لە (٦٫٢٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٢٣٫٩٪) [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]]، [[تورکمان]] و [[عەرەب]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (١٣٠،٣٨٦)کەسە. لە (٧٫٥٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٤١٫٣٪)ی دانیشتوانی [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (یەکەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]. == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ حکوومەتی ناوەندیی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا ئەیالەتی شارەزووریان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر میرنشینەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> لەم قۆناغەدا قەزاکان فرە ناوەند بوون، قەزای ئاڵتوون کۆپری دوو ناوەندی ھەبوو کە پردێ و مەڵحە بوو، کە سنووری مەڵحە سنووری ئێستای قەزای حەویجە بوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # دابەشکردنی قەزاکان: بەھۆی فراوانبوونی ڕووبەری قەزای([[ناحیەی پردێ|ئاڵتون کۆپری]]) حکومەت ئەم قەزاییەی دابەشکردە سەر ھەردوو قەزای [[ناحیەی پردێ|ئاڵتون کۆپری]] و [[قەزای حەویجە|مەڵحە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی شوان]]یش گەڕایەوە سەر سنجاغی شارەزوور، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]، قەزاکانی([[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ئاڵتوون کۆپری]]، [[قەزای حەویجە|مەڵحە]] و [[قەزای دووزخورماتوو|دووزخورماتوو]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کەرکووک]]، قەزای([[ناحیەی نەوجول|داودە]] و [[ناحیەی قەرەتەپە|قەرەتەپە]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] لەم سەردەمەدا ناوی قەزای کفری گۆڕدرا بە قەزای صەلاحیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٧٥دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای کەرکووک]] لە ([[ناحیەی شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتوون کۆپری]]، ناحیەی مەڵحە، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]) پێکھاتبوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] === لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # ناوەندی ناحیەی مەڵحە لە گوندی [[مەڵحەی کۆن]]ەوە گواسترایەوە بۆ گوندی [[تەل عەلی]]. # لەم قۆناغەدا ناحیەی مەڵحە گۆڕانکاری بەسەردا نەھات وەک ناحیەیەک لە [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا ==== لەم قۆناغەدا ناحیەی مەڵحە گۆڕانکاری بەسەردا نەھات وەک ناحیەیەک لە [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. لە ناوەڕاستی ساڵی سییەکانی سەدەی رابردوو ([[بەکر سدقی]])، سەرۆک ئەرکانی سوپای ئەوکاتەی [[عێراق]] بوو، داوای لە بنەماڵەکانی ([[شێخ مەحموودی حەفید]] و سەید ئەحمەدی خانەقا و سەید محەمەدی جەباری و کاکەزیادی کۆیە و ئاغاکانی ھۆزی شێخ بزێنی و لە پاشان ئەفەندیییەکانی [[ھەولێر]]) و چەندان [[ھۆز]]ی تری [[کورد]] کرد، بچن دەشتی حەویجە و قەراج ئاوەدان بکەنەوە. نوێنەرانی ئەو ھۆز و بنەماڵانە کە چوون بۆ تەماشاکردنی ناوچەکە، بینییان ھیچ [[ئاو]]ی لێ نییە، پاشگەز بوونەوە و گوتیان: ئێمە لەسەر ئەم کانی و ئاوە سازگارەی خۆمان نابزوێین و ناچین، ئەو چۆڵەوانییەی حەویجە نەک [[مرۆڤ]]! بەڵکو مارومۆریش لە تینوودا دەخنکێن. "پاشان [[سەعید قەزاز]] گوتی من [[ئاو]]تان بۆ دابین دەکەم، سەرۆک ھۆز و ئاغا و پیاوە ماقووڵە کوردەکانیش گوتیان: کەی ئاوی بۆ دابین کرا ئێمە ئاوەدانی دەکەینەوە. ئەوەبوو لە ساڵی ١٩٣٦ [[یاسین ھاشمی]]، ئەوکات سەرۆک وەزیرانی عێراق بوو، [[عەرەب]]ێکی شۆڤێنی توندڕەو بوو، گوتی من [[حەویجە]] ئاوەدان دەکەمەوە، کۆمەڵێ ئەندازیار و پسپۆڕی بواری ئاودێری لە [[عێراق]] و وڵاتە [[عەرەب]]ییەکانەوە بەسەرپەرشتی ئەندازیارێکی [[میسر]]ی بەناوی (عەبدولوەھاب) ھێنا، ھەموو گیراوەکانی گرتووخانەکانی [[عێراق]]یشی کۆ کردەوە لەناو تەلبەندێکی گەورەدا لە دەشتی حەویجە بەرەڵای کردن و فەرمانی دا جۆگەلە کۆنەکانی پڕۆژە ئاودێرییەکەی عەباسییەکان پاک بکەنەوە کە درێژییەکەی ٥٥ کیلۆمەترە. لە [[زێی بچووک]]ەوە ئاوی ھێنا. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== # "لە پاش تەواوبوونی پڕۆژەکە لە ساڵی ١٩٣٩ [[یاسین ھاشمی]] نزیکەی ١٠ ھەزار [[عەرەب]]ی لە [[ھۆز]]ی (عوبێد) ئەوکات سەرۆک ھۆزەکەیان ناوی (عاسی ئەلعەلی) بوو، لە شاری [[بەعقووبە]] و دەوروبەریەوە بە ١٠٠ بار وشتر ھێنا بۆ ئەو شوێنەی کە دواتر ناوی لێ نرا حەویجە، ئەوەش بە بیانووی ئەوەی گوایە دوژمنایەتییان ھەیە لەگەڵ ھۆزی عەرەبی ئال عزە (عەزاوییەکان) و نزیکەی پێنج ھەزار عەرەبی کۆچەری لە ھۆزی (جبوور) ھێنا بۆ دەم زێیەکەی نزیک شارەدێی [[عەباسی]]". # ناوەندی ناحیەی مەڵحە لە گوندی [[تەل عەلی]]یەوە گواسترایەوە بۆ [[حەویجە|پڕۆژەی حەویجە]]، بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٥٧١٤) لە ساڵی ١٩٤٣دا.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٦٤) لە ٢٧\١١\١٩٤٥دا، قەزای کەرکووک لەم ناحیەیانە پێکھاتبوو([[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، ناحیەی مەڵحە، [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و [[ناحیەی شوان]]). [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== لە ساڵی ١٩٥٦دا، ناوی ناحیەی مەڵحە گۆڕدرا بە ناحیەی حەویجە لە [[قەزای کەرکووک]]دا. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٥٨)دا.]] === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== لە ساڵی ١٩٥٩ لە سەردەمی حوکمڕانی [[عەبدولکەریم قاسم]] سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتەی عێراق، لەلایەن کۆمپانیای بەڵێندەرە عەرەبەکان (مقاولین ئەلعەرەب) و کۆمپانیای (عوسمان ئەحمەد عوسمان)، جارێکی تر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری حەویجە درا و فراوانیان کرد، ئاویان لە [[زێی بچووک]]ەوە لە شارۆکەی [[دووبز]]ەوە بۆ پڕۆژەی ئاودێری حەویجەوە راکێشا. ساڵی ١٩٦٢ بەسەرکەوتوویی کۆتا بە پڕۆژەکە ھات. لە سەرەتادا کە [[عەرەب]]ەکان ھاتن بۆ [[حەویجە]]، ھیچیان لەبارەی کشتوکاڵەوە نەدەزانی تەنیا [[خوێ]]یان دەفرۆشت و [[گەنمەشامی]] (زوڕات)یان بەرھەم دەھێنا، بۆیە تا ئەمڕۆش [[کەرکووک]]ییەکان بە [[عەرەب]]ی [[حەویجە]] دەڵێن: عارەبە زوڕات. پڕۆژە کۆنەکەی حەویجە لە ساڵی ١٩٣٩ تەواو بووە، ئاوی بۆ ١٥٠ ھەزار دۆنم زەوی دابین دەکرد، لە سەردەمی حکومڕانی [[رژێمی بەعس]] بەشێوەیەکی گشتی زیاتر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری کەرکووک درا و فراوان کرایەوە تا گەیشتە سنووری [[پارێزگای سەڵاحەددین]] و [[پارێزگای دیالە]]، ئینجا درایە دەم پڕۆژەی ئاودێری حەویجە، ئێستە درێژییەکەی ١٢٥ کیلۆمەترە، رووبەری یەک ملیۆن مەترە و بەشی ئاودێری ٥٠٠ ھەزار دۆنم زەوی دەکات. جگە لە حەویجە کەناڵەکانی ئاودێری دەگاتە کۆتای سنوورەکانی ([[دووزخورماتوو]]، [[عەباسی]]، [[زاب]]، [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]]، [[تازەخورماتوو]]، [[داقووق]] و [[دووبز]]). ئەمەش بوو بەھۆی پێشکەوتنی ناوچەکە لە بواری کشتوکاڵ و ئاودێری و ئاژەڵدارییەوە و بووەتە ھاندەر و فاکتەرێکی سەرەکی بۆ ھاتنی [[عەرەب]]ی زیاتر بۆ ناوچەکە.<ref>https://wishe.net/dreja.aspx?Jmare=50056&Jor=15</ref> # (٩)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] و کەرتێکی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] بە ناحیەی حەویجەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢٨) لە ٢٩\٦\١٩٦١دا، (١١) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٩)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕیاز]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[ڕیاز، کەرکووک|خسێفی]] بوو کە لە دوایدا ناوی گۆڕدرا بە [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/479.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٧٨) لە ٢٩\٧\١٩٦١دا، [[قەزای حەویجە]] لە سنووری [[پارێزگای کەرکووک]]دا ھاتە کایەوە و ھەردوو ناحیەی حەویجە و [[ناحیەی ڕیاز]]ی پێوە گرێدرا و ناوەندەکەشی شارۆچکەی [[حەویجە]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/481.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦) لە ٢-١-١٩٧٢دا، (٨)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]]ی سەر بە [[قەزای حەویجە]] لکێندرا بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٨٤) لە ٤-٩-١٩٧٢دا، (٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، (١١)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٢)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی یایچی]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[یایچی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5976.html</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٧٤دا، (١٣)کەرتی ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە دابڕێنرا بۆ پێکھێنانی [[ناحیەی عەباسی]] لە سنووری [[قەزای حەویجە]]، ناوەندەکەشی گوندی [[عەباسی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11688.html</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە بڕیاری حکومی مەحەلی ژمارە(١٨٤٦) لە ساڵی ١٩٨١دا، کەرتێکی [[ناحیەی عەباسی]] بە ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٤) لە ٢٢-٨-١٩٨٤دا، [[ناحیەی زاب]] لە [[قەزای شەرقات]]ی [[پارێزگای نەینەوا]] دابڕێنرا و بە [[قەزای حەویجە]]ی پارێزگای کەرکووکەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7091.html</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٩١١) لە ١٦-٦-١٩٨٧دا، ھەر دوو ناحیەی [[قەزای حەویجە]]([[ناحیەی زاب]] و [[ناحیەی عەباسی]]) ھەڵوەشێنران و ھە موو کەرتەکانیان بە ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجەوە لکێندران. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> === لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا === # بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-١٩٩٧دا، گەڕانەوە و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی [[ناحیەی زاب]] لە [[قەزای حەویجە]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/16758.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٢٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٩دا، (٦٥) کەرتی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و لکێندران بە [[ناحیەی زاب]]ی [[پارێزگای کەرکووک]]ەوە.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9219.html</ref> == کارگێڕی == ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٧٢) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[حەویجە]](ناوەند) * [[ئامینە]] * [[ئەبو جیس]] * [[ئەبو سەخڕە]] * [[ئوم دونیا]] * [[بابوجان]] * [[بەتمە]] * [[بورغەلیە]] * [[بوسل]] * [[تەل حەول]] * [[جبوریە]] * [[جەدیدە، حەویجە]] * [[حسێنیە]] * [[حەلاوە]] * [[حەواس]] * [[خالیدیە]] * [[خان جەدیدە]] * [[خان، حەویجە]] * [[خربە حەسەن]] * [[خزێفی]] * [[داغیە]] * [[دەحام]] * [[ڕەسولیە]] * [[ڕومانە]] * [[زوھدیە]] * [[سالحیە]] * [[سلێمان غەرب]] * [[سەدر نەھر]] * [[سەغیرەی خواروو]] * [[سەغیرەی سەروو]] * [[سەقف، حەویجە]] * [[سەلامیە]] * [[سەید حەبەش]] * [[سەید خەڵەف حسێن]] * [[سون زوبان]] * [[شاغیرات]] * [[شەلالە]] * [[شەملان]] * [[عاکولە]] * [[عەباسیە]] * [[عەبوش]] * [[عەزیزی خواروو]] * [[عەزیزی سەروو]] * [[عەزیزی غەریبە]] * [[عەزیزی]] * [[عەزیزیە]] * [[عەلوشە]] * [[عەلیاوە، حەویجە]] * [[عەمارە، حەویجە]] * [[عیسات]] * [[عیسڵانیە]] * [[غازیە]] * [[قاسمیە]] * [[قەبزوعە]] * [[قودس، حەویجە]] * [[کازمیە، حەویجە]] * [[لزاکە]] * [[لیزاکە]] * [[ماحوز]] * [[مەحموودیە]] * [[مەزموریە]] * [[مەستافیە]] * [[مەسنەعە]] * [[مەعتاس]] * [[مەنزەلە]] * [[مەنسوریە]] * [[مەنسوریە]] * [[نافیلە]] * [[نکار جەدیدە]] * [[نکار]] * [[نەحاتیە]] * [[ھەیازعیە]] * [[ھور سفون]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای حەویجە]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[باشووری کوردستان]] * [[حەویجە]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] gjuq3i3age3kc66hfbaanelbo3k3ifz 1592215 1592214 2026-06-19T22:14:31Z MFTG 21816 /* قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا */ 1592215 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة مرکز قضاء الحویجة}}{{ھن}}{{lang-en| Hawija subdistrict center district}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Hawija subdistrict center district.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای حەویجە.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە لە [[قەزای حەویجە]]دا(سەوزی کاڵ) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.32592| 43.77267}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.32592| 43.77267 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای حەویجە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[حەویجە]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٧٢</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٨٥٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = سەبهان جبوری | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٦٤٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٩١ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٦١ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٣٠،٣٨٦ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٢٠٣ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە''' یەکێکە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارۆچکەی [[حەویجە]]یە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناو ئەم ناحیەیە لە [[شارۆچکە]]ی [[حەویجە]]وە وەرگیراوە کە ناوەندێتی: ناوی حەویجە لەو دەوەنە سەوزەوە وەرگیراوە کە لەمبەر و ئەوبەری زێ و رووبارەکاندا دەڕوێت گوڵێکی وەک تۆپی زەرد بەرھەم دێنێت. [[کورد]]ەکانی دەڤەرەکە بە (عەوینجە) واتا (شویت) ناوی دەبەن، لە ئەنجامی بەکارھێنانی لەلایەن چەندان بنەماڵەی [[ھۆز]]ی دزەییەوە و ئاڵوگۆڕی پیتی (ع) بە (ح) و بە پێچەوانەشەوە وشەی (عەویجە) دەبێتە (حەویجە)، ئیتر لەناو خەڵکی ناوچەکەدا بە [[عەرەب]] و [[کورد]]ەوە بڵاو دەبێتەوە.<ref>https://wishe.net/dreja.aspx?Jmare=50056&Jor=15</ref> == جوگرافیا == ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی سەرگەڕان]] و [[ناحیەی زاب]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی ڕیاز]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و [[ناحیەی مەلا عەبدوڵڵا]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی عەباسی]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069464</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٦٤٢کم٢)یە لە (٦٫٢٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٢٣٫٩٪) [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]]، [[تورکمان]] و [[عەرەب]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (١٣٠،٣٨٦)کەسە. لە (٧٫٥٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٤١٫٣٪)ی دانیشتوانی [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (یەکەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]. == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ حکوومەتی ناوەندیی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا ئەیالەتی شارەزووریان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر میرنشینەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> لەم قۆناغەدا قەزاکان فرە ناوەند بوون، قەزای ئاڵتوون کۆپری دوو ناوەندی ھەبوو کە پردێ و مەڵحە بوو، کە سنووری مەڵحە سنووری ئێستای قەزای حەویجە بوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # دابەشکردنی قەزاکان: بەھۆی فراوانبوونی ڕووبەری قەزای([[ناحیەی پردێ|ئاڵتون کۆپری]]) حکومەت ئەم قەزاییەی دابەشکردە سەر ھەردوو قەزای [[ناحیەی پردێ|ئاڵتون کۆپری]] و [[قەزای حەویجە|مەڵحە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی شوان]]یش گەڕایەوە سەر سنجاغی شارەزوور، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]، قەزاکانی([[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ئاڵتوون کۆپری]]، [[قەزای حەویجە|مەڵحە]] و [[قەزای دووزخورماتوو|دووزخورماتوو]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کەرکووک]]، قەزای([[ناحیەی نەوجول|داودە]] و [[ناحیەی قەرەتەپە|قەرەتەپە]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] لەم سەردەمەدا ناوی قەزای کفری گۆڕدرا بە قەزای صەلاحیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٧٥دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای کەرکووک]] لە ([[ناحیەی شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتوون کۆپری]]، ناحیەی مەڵحە، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]) پێکھاتبوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] === لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # ناوەندی ناحیەی مەڵحە لە گوندی [[مەڵحەی کۆن]]ەوە گواسترایەوە بۆ گوندی [[تەل عەلی]]. # لەم قۆناغەدا ناحیەی مەڵحە گۆڕانکاری بەسەردا نەھات وەک ناحیەیەک لە [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا ==== لەم قۆناغەدا ناحیەی مەڵحە گۆڕانکاری بەسەردا نەھات وەک ناحیەیەک لە [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. لە ناوەڕاستی ساڵی سییەکانی سەدەی رابردوو ([[بەکر سدقی]])، سەرۆک ئەرکانی سوپای ئەوکاتەی [[عێراق]] بوو، داوای لە بنەماڵەکانی ([[شێخ مەحموودی حەفید]] و سەید ئەحمەدی خانەقا و سەید محەمەدی جەباری و کاکەزیادی کۆیە و ئاغاکانی ھۆزی شێخ بزێنی و لە پاشان ئەفەندیییەکانی [[ھەولێر]]) و چەندان [[ھۆز]]ی تری [[کورد]] کرد، بچن دەشتی حەویجە و قەراج ئاوەدان بکەنەوە. نوێنەرانی ئەو ھۆز و بنەماڵانە کە چوون بۆ تەماشاکردنی ناوچەکە، بینییان ھیچ [[ئاو]]ی لێ نییە، پاشگەز بوونەوە و گوتیان: ئێمە لەسەر ئەم کانی و ئاوە سازگارەی خۆمان نابزوێین و ناچین، ئەو چۆڵەوانییەی حەویجە نەک [[مرۆڤ]]! بەڵکو مارومۆریش لە تینوودا دەخنکێن. "پاشان [[سەعید قەزاز]] گوتی من [[ئاو]]تان بۆ دابین دەکەم، سەرۆک ھۆز و ئاغا و پیاوە ماقووڵە کوردەکانیش گوتیان: کەی ئاوی بۆ دابین کرا ئێمە ئاوەدانی دەکەینەوە. ئەوەبوو لە ساڵی ١٩٣٦ [[یاسین ھاشمی]]، ئەوکات سەرۆک وەزیرانی عێراق بوو، [[عەرەب]]ێکی شۆڤێنی توندڕەو بوو، گوتی من [[حەویجە]] ئاوەدان دەکەمەوە، کۆمەڵێ ئەندازیار و پسپۆڕی بواری ئاودێری لە [[عێراق]] و وڵاتە [[عەرەب]]ییەکانەوە بەسەرپەرشتی ئەندازیارێکی [[میسر]]ی بەناوی (عەبدولوەھاب) ھێنا، ھەموو گیراوەکانی گرتووخانەکانی [[عێراق]]یشی کۆ کردەوە لەناو تەلبەندێکی گەورەدا لە دەشتی حەویجە بەرەڵای کردن و فەرمانی دا جۆگەلە کۆنەکانی پڕۆژە ئاودێرییەکەی عەباسییەکان پاک بکەنەوە کە درێژییەکەی ٥٥ کیلۆمەترە. لە [[زێی بچووک]]ەوە ئاوی ھێنا. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== # "لە پاش تەواوبوونی پڕۆژەکە لە ساڵی ١٩٣٩ [[یاسین ھاشمی]] نزیکەی ١٠ ھەزار [[عەرەب]]ی لە [[ھۆز]]ی (عوبێد) ئەوکات سەرۆک ھۆزەکەیان ناوی (عاسی ئەلعەلی) بوو، لە شاری [[بەعقووبە]] و دەوروبەریەوە بە ١٠٠ بار وشتر ھێنا بۆ ئەو شوێنەی کە دواتر ناوی لێ نرا حەویجە، ئەوەش بە بیانووی ئەوەی گوایە دوژمنایەتییان ھەیە لەگەڵ ھۆزی عەرەبی ئال عزە (عەزاوییەکان) و نزیکەی پێنج ھەزار عەرەبی کۆچەری لە ھۆزی (جبوور) ھێنا بۆ دەم زێیەکەی نزیک شارەدێی [[عەباسی]]". # ناوەندی ناحیەی مەڵحە لە گوندی [[تەل عەلی]]یەوە گواسترایەوە بۆ [[حەویجە|پڕۆژەی حەویجە]]، بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٥٧١٤) لە ساڵی ١٩٤٣دا.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٦٤) لە ٢٧\١١\١٩٤٥دا، قەزای کەرکووک لەم ناحیەیانە پێکھاتبوو([[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، ناحیەی مەڵحە، [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و [[ناحیەی شوان]]). [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== لە ساڵی ١٩٥٦دا، ناوی ناحیەی مەڵحە گۆڕدرا بە ناحیەی حەویجە لە [[قەزای کەرکووک]]دا. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٥٨)دا.]] === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== لە ساڵی ١٩٥٩ لە سەردەمی حوکمڕانی [[عەبدولکەریم قاسم]] سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتەی عێراق، لەلایەن کۆمپانیای بەڵێندەرە عەرەبەکان (مقاولین ئەلعەرەب) و کۆمپانیای (عوسمان ئەحمەد عوسمان)، جارێکی تر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری حەویجە درا و فراوانیان کرد، ئاویان لە [[زێی بچووک]]ەوە لە شارۆکەی [[دووبز]]ەوە بۆ پڕۆژەی ئاودێری حەویجەوە راکێشا. ساڵی ١٩٦٢ بەسەرکەوتوویی کۆتا بە پڕۆژەکە ھات. لە سەرەتادا کە [[عەرەب]]ەکان ھاتن بۆ [[حەویجە]]، ھیچیان لەبارەی کشتوکاڵەوە نەدەزانی تەنیا [[خوێ]]یان دەفرۆشت و [[گەنمەشامی]] (زوڕات)یان بەرھەم دەھێنا، بۆیە تا ئەمڕۆش [[کەرکووک]]ییەکان بە [[عەرەب]]ی [[حەویجە]] دەڵێن: عارەبە زوڕات. پڕۆژە کۆنەکەی حەویجە لە ساڵی ١٩٣٩ تەواو بووە، ئاوی بۆ ١٥٠ ھەزار دۆنم زەوی دابین دەکرد، لە سەردەمی حکومڕانی [[رژێمی بەعس]] بەشێوەیەکی گشتی زیاتر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری کەرکووک درا و فراوان کرایەوە تا گەیشتە سنووری [[پارێزگای سەڵاحەددین]] و [[پارێزگای دیالە]]، ئینجا درایە دەم پڕۆژەی ئاودێری حەویجە، ئێستە درێژییەکەی ١٢٥ کیلۆمەترە، رووبەری یەک ملیۆن مەترە و بەشی ئاودێری ٥٠٠ ھەزار دۆنم زەوی دەکات. جگە لە حەویجە کەناڵەکانی ئاودێری دەگاتە کۆتای سنوورەکانی ([[دووزخورماتوو]]، [[عەباسی]]، [[زاب]]، [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]]، [[تازەخورماتوو]]، [[داقووق]] و [[دووبز]]). ئەمەش بوو بەھۆی پێشکەوتنی ناوچەکە لە بواری کشتوکاڵ و ئاودێری و ئاژەڵدارییەوە و بووەتە ھاندەر و فاکتەرێکی سەرەکی بۆ ھاتنی [[عەرەب]]ی زیاتر بۆ ناوچەکە.<ref>https://wishe.net/dreja.aspx?Jmare=50056&Jor=15</ref> # (٩)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] و کەرتێکی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] بە ناحیەی حەویجەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢٨) لە ٢٩\٦\١٩٦١دا، (١١) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٩)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕیاز]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[ڕیاز، کەرکووک|خسێفی]] بوو کە لە دوایدا ناوی گۆڕدرا بە [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/479.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٧٨) لە ٢٩\٧\١٩٦١دا، [[قەزای حەویجە]] لە سنووری [[پارێزگای کەرکووک]]دا ھاتە کایەوە و ھەردوو ناحیەی حەویجە و [[ناحیەی ڕیاز]]ی پێوە گرێدرا و ناوەندەکەشی شارۆچکەی [[حەویجە]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/481.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦) لە ٢-١-١٩٧٢دا، (٨)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]]ی سەر بە [[قەزای حەویجە]] لکێندرا بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٨٤) لە ٤-٩-١٩٧٢دا، (٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، (١١)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٢)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی یایچی]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[یایچی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5976.html</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٧٤دا، (١٣)کەرتی ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە دابڕێنرا بۆ پێکھێنانی [[ناحیەی عەباسی]] لە سنووری [[قەزای حەویجە]]، ناوەندەکەشی گوندی [[عەباسی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11688.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە بڕیاری حکومی مەحەلی ژمارە(١٨٤٦) لە ساڵی ١٩٨١دا، کەرتێکی [[ناحیەی عەباسی]] بە ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٤) لە ٢٢-٨-١٩٨٤دا، [[ناحیەی زاب]] لە [[قەزای شەرقات]]ی [[پارێزگای نەینەوا]] دابڕێنرا و بە [[قەزای حەویجە]]ی پارێزگای کەرکووکەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7091.html</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٩١١) لە ١٦-٦-١٩٨٧دا، ھەر دوو ناحیەی [[قەزای حەویجە]]([[ناحیەی زاب]] و [[ناحیەی عەباسی]]) ھەڵوەشێنران و ھە موو کەرتەکانیان بە ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجەوە لکێندران. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> === لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا === # بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-١٩٩٧دا، گەڕانەوە و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی [[ناحیەی زاب]] لە [[قەزای حەویجە]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/16758.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٢٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٩دا، (٦٥) کەرتی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و لکێندران بە [[ناحیەی زاب]]ی [[پارێزگای کەرکووک]]ەوە.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9219.html</ref> == کارگێڕی == ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٧٢) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[حەویجە]](ناوەند) * [[ئامینە]] * [[ئەبو جیس]] * [[ئەبو سەخڕە]] * [[ئوم دونیا]] * [[بابوجان]] * [[بەتمە]] * [[بورغەلیە]] * [[بوسل]] * [[تەل حەول]] * [[جبوریە]] * [[جەدیدە، حەویجە]] * [[حسێنیە]] * [[حەلاوە]] * [[حەواس]] * [[خالیدیە]] * [[خان جەدیدە]] * [[خان، حەویجە]] * [[خربە حەسەن]] * [[خزێفی]] * [[داغیە]] * [[دەحام]] * [[ڕەسولیە]] * [[ڕومانە]] * [[زوھدیە]] * [[سالحیە]] * [[سلێمان غەرب]] * [[سەدر نەھر]] * [[سەغیرەی خواروو]] * [[سەغیرەی سەروو]] * [[سەقف، حەویجە]] * [[سەلامیە]] * [[سەید حەبەش]] * [[سەید خەڵەف حسێن]] * [[سون زوبان]] * [[شاغیرات]] * [[شەلالە]] * [[شەملان]] * [[عاکولە]] * [[عەباسیە]] * [[عەبوش]] * [[عەزیزی خواروو]] * [[عەزیزی سەروو]] * [[عەزیزی غەریبە]] * [[عەزیزی]] * [[عەزیزیە]] * [[عەلوشە]] * [[عەلیاوە، حەویجە]] * [[عەمارە، حەویجە]] * [[عیسات]] * [[عیسڵانیە]] * [[غازیە]] * [[قاسمیە]] * [[قەبزوعە]] * [[قودس، حەویجە]] * [[کازمیە، حەویجە]] * [[لزاکە]] * [[لیزاکە]] * [[ماحوز]] * [[مەحموودیە]] * [[مەزموریە]] * [[مەستافیە]] * [[مەسنەعە]] * [[مەعتاس]] * [[مەنزەلە]] * [[مەنسوریە]] * [[مەنسوریە]] * [[نافیلە]] * [[نکار جەدیدە]] * [[نکار]] * [[نەحاتیە]] * [[ھەیازعیە]] * [[ھور سفون]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای حەویجە]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[باشووری کوردستان]] * [[حەویجە]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] 22qj52811nzselh78aibtm0pmttc17f 1592216 1592215 2026-06-19T22:15:07Z MFTG 21816 /* قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا */ 1592216 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة مرکز قضاء الحویجة}}{{ھن}}{{lang-en| Hawija subdistrict center district}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Hawija subdistrict center district.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای حەویجە.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە لە [[قەزای حەویجە]]دا(سەوزی کاڵ) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.32592| 43.77267}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.32592| 43.77267 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای حەویجە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[حەویجە]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٧٢</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٨٥٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = سەبهان جبوری | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٦٤٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٩١ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٦١ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٣٠،٣٨٦ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٢٠٣ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە''' یەکێکە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارۆچکەی [[حەویجە]]یە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناو ئەم ناحیەیە لە [[شارۆچکە]]ی [[حەویجە]]وە وەرگیراوە کە ناوەندێتی: ناوی حەویجە لەو دەوەنە سەوزەوە وەرگیراوە کە لەمبەر و ئەوبەری زێ و رووبارەکاندا دەڕوێت گوڵێکی وەک تۆپی زەرد بەرھەم دێنێت. [[کورد]]ەکانی دەڤەرەکە بە (عەوینجە) واتا (شویت) ناوی دەبەن، لە ئەنجامی بەکارھێنانی لەلایەن چەندان بنەماڵەی [[ھۆز]]ی دزەییەوە و ئاڵوگۆڕی پیتی (ع) بە (ح) و بە پێچەوانەشەوە وشەی (عەویجە) دەبێتە (حەویجە)، ئیتر لەناو خەڵکی ناوچەکەدا بە [[عەرەب]] و [[کورد]]ەوە بڵاو دەبێتەوە.<ref>https://wishe.net/dreja.aspx?Jmare=50056&Jor=15</ref> == جوگرافیا == ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی سەرگەڕان]] و [[ناحیەی زاب]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی ڕیاز]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و [[ناحیەی مەلا عەبدوڵڵا]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی عەباسی]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069464</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٦٤٢کم٢)یە لە (٦٫٢٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٢٣٫٩٪) [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]]، [[تورکمان]] و [[عەرەب]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (١٣٠،٣٨٦)کەسە. لە (٧٫٥٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٤١٫٣٪)ی دانیشتوانی [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (یەکەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]. == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ حکوومەتی ناوەندیی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا ئەیالەتی شارەزووریان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر میرنشینەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> لەم قۆناغەدا قەزاکان فرە ناوەند بوون، قەزای ئاڵتوون کۆپری دوو ناوەندی ھەبوو کە پردێ و مەڵحە بوو، کە سنووری مەڵحە سنووری ئێستای قەزای حەویجە بوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # دابەشکردنی قەزاکان: بەھۆی فراوانبوونی ڕووبەری قەزای([[ناحیەی پردێ|ئاڵتون کۆپری]]) حکومەت ئەم قەزاییەی دابەشکردە سەر ھەردوو قەزای [[ناحیەی پردێ|ئاڵتون کۆپری]] و [[قەزای حەویجە|مەڵحە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی شوان]]یش گەڕایەوە سەر سنجاغی شارەزوور، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]، قەزاکانی([[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ئاڵتوون کۆپری]]، [[قەزای حەویجە|مەڵحە]] و [[قەزای دووزخورماتوو|دووزخورماتوو]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کەرکووک]]، قەزای([[ناحیەی نەوجول|داودە]] و [[ناحیەی قەرەتەپە|قەرەتەپە]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] لەم سەردەمەدا ناوی قەزای کفری گۆڕدرا بە قەزای صەلاحیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٧٥دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای کەرکووک]] لە ([[ناحیەی شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتوون کۆپری]]، ناحیەی مەڵحە، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]) پێکھاتبوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] === لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # ناوەندی ناحیەی مەڵحە لە گوندی [[مەڵحەی کۆن]]ەوە گواسترایەوە بۆ گوندی [[تەل عەلی]]. # لەم قۆناغەدا ناحیەی مەڵحە گۆڕانکاری بەسەردا نەھات وەک ناحیەیەک لە [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا ==== لەم قۆناغەدا ناحیەی مەڵحە گۆڕانکاری بەسەردا نەھات وەک ناحیەیەک لە [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. لە ناوەڕاستی ساڵی سییەکانی سەدەی رابردوو ([[بەکر سدقی]])، سەرۆک ئەرکانی سوپای ئەوکاتەی [[عێراق]] بوو، داوای لە بنەماڵەکانی ([[شێخ مەحموودی حەفید]] و سەید ئەحمەدی خانەقا و سەید محەمەدی جەباری و کاکەزیادی کۆیە و ئاغاکانی ھۆزی شێخ بزێنی و لە پاشان ئەفەندیییەکانی [[ھەولێر]]) و چەندان [[ھۆز]]ی تری [[کورد]] کرد، بچن دەشتی حەویجە و قەراج ئاوەدان بکەنەوە. نوێنەرانی ئەو ھۆز و بنەماڵانە کە چوون بۆ تەماشاکردنی ناوچەکە، بینییان ھیچ [[ئاو]]ی لێ نییە، پاشگەز بوونەوە و گوتیان: ئێمە لەسەر ئەم کانی و ئاوە سازگارەی خۆمان نابزوێین و ناچین، ئەو چۆڵەوانییەی حەویجە نەک [[مرۆڤ]]! بەڵکو مارومۆریش لە تینوودا دەخنکێن. "پاشان [[سەعید قەزاز]] گوتی من [[ئاو]]تان بۆ دابین دەکەم، سەرۆک ھۆز و ئاغا و پیاوە ماقووڵە کوردەکانیش گوتیان: کەی ئاوی بۆ دابین کرا ئێمە ئاوەدانی دەکەینەوە. ئەوەبوو لە ساڵی ١٩٣٦ [[یاسین ھاشمی]]، ئەوکات سەرۆک وەزیرانی عێراق بوو، [[عەرەب]]ێکی شۆڤێنی توندڕەو بوو، گوتی من [[حەویجە]] ئاوەدان دەکەمەوە، کۆمەڵێ ئەندازیار و پسپۆڕی بواری ئاودێری لە [[عێراق]] و وڵاتە [[عەرەب]]ییەکانەوە بەسەرپەرشتی ئەندازیارێکی [[میسر]]ی بەناوی (عەبدولوەھاب) ھێنا، ھەموو گیراوەکانی گرتووخانەکانی [[عێراق]]یشی کۆ کردەوە لەناو تەلبەندێکی گەورەدا لە دەشتی حەویجە بەرەڵای کردن و فەرمانی دا جۆگەلە کۆنەکانی پڕۆژە ئاودێرییەکەی عەباسییەکان پاک بکەنەوە کە درێژییەکەی ٥٥ کیلۆمەترە. لە [[زێی بچووک]]ەوە ئاوی ھێنا. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== # "لە پاش تەواوبوونی پڕۆژەکە لە ساڵی ١٩٣٩ [[یاسین ھاشمی]] نزیکەی ١٠ ھەزار [[عەرەب]]ی لە [[ھۆز]]ی (عوبێد) ئەوکات سەرۆک ھۆزەکەیان ناوی (عاسی ئەلعەلی) بوو، لە شاری [[بەعقووبە]] و دەوروبەریەوە بە ١٠٠ بار وشتر ھێنا بۆ ئەو شوێنەی کە دواتر ناوی لێ نرا حەویجە، ئەوەش بە بیانووی ئەوەی گوایە دوژمنایەتییان ھەیە لەگەڵ ھۆزی عەرەبی ئال عزە (عەزاوییەکان) و نزیکەی پێنج ھەزار عەرەبی کۆچەری لە ھۆزی (جبوور) ھێنا بۆ دەم زێیەکەی نزیک شارەدێی [[عەباسی]]". # ناوەندی ناحیەی مەڵحە لە گوندی [[تەل عەلی]]یەوە گواسترایەوە بۆ [[حەویجە|پڕۆژەی حەویجە]]، بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٥٧١٤) لە ساڵی ١٩٤٣دا.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٦٤) لە ٢٧\١١\١٩٤٥دا، قەزای کەرکووک لەم ناحیەیانە پێکھاتبوو([[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، ناحیەی مەڵحە، [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و [[ناحیەی شوان]]). [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== لە ساڵی ١٩٥٦دا، ناوی ناحیەی مەڵحە گۆڕدرا بە ناحیەی حەویجە لە [[قەزای کەرکووک]]دا. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٥٨)دا.]] === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== لە ساڵی ١٩٥٩ لە سەردەمی حوکمڕانی [[عەبدولکەریم قاسم]] سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتەی عێراق، لەلایەن کۆمپانیای بەڵێندەرە عەرەبەکان (مقاولین ئەلعەرەب) و کۆمپانیای (عوسمان ئەحمەد عوسمان)، جارێکی تر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری حەویجە درا و فراوانیان کرد، ئاویان لە [[زێی بچووک]]ەوە لە شارۆکەی [[دووبز]]ەوە بۆ پڕۆژەی ئاودێری حەویجەوە راکێشا. ساڵی ١٩٦٢ بەسەرکەوتوویی کۆتا بە پڕۆژەکە ھات. لە سەرەتادا کە [[عەرەب]]ەکان ھاتن بۆ [[حەویجە]]، ھیچیان لەبارەی کشتوکاڵەوە نەدەزانی تەنیا [[خوێ]]یان دەفرۆشت و [[گەنمەشامی]] (زوڕات)یان بەرھەم دەھێنا، بۆیە تا ئەمڕۆش [[کەرکووک]]ییەکان بە [[عەرەب]]ی [[حەویجە]] دەڵێن: عارەبە زوڕات. پڕۆژە کۆنەکەی حەویجە لە ساڵی ١٩٣٩ تەواو بووە، ئاوی بۆ ١٥٠ ھەزار دۆنم زەوی دابین دەکرد، لە سەردەمی حکومڕانی [[رژێمی بەعس]] بەشێوەیەکی گشتی زیاتر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری کەرکووک درا و فراوان کرایەوە تا گەیشتە سنووری [[پارێزگای سەڵاحەددین]] و [[پارێزگای دیالە]]، ئینجا درایە دەم پڕۆژەی ئاودێری حەویجە، ئێستە درێژییەکەی ١٢٥ کیلۆمەترە، رووبەری یەک ملیۆن مەترە و بەشی ئاودێری ٥٠٠ ھەزار دۆنم زەوی دەکات. جگە لە حەویجە کەناڵەکانی ئاودێری دەگاتە کۆتای سنوورەکانی ([[دووزخورماتوو]]، [[عەباسی]]، [[زاب]]، [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]]، [[تازەخورماتوو]]، [[داقووق]] و [[دووبز]]). ئەمەش بوو بەھۆی پێشکەوتنی ناوچەکە لە بواری کشتوکاڵ و ئاودێری و ئاژەڵدارییەوە و بووەتە ھاندەر و فاکتەرێکی سەرەکی بۆ ھاتنی [[عەرەب]]ی زیاتر بۆ ناوچەکە.<ref>https://wishe.net/dreja.aspx?Jmare=50056&Jor=15</ref> # (٩)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] و کەرتێکی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] بە ناحیەی حەویجەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢٨) لە ٢٩\٦\١٩٦١دا، (١١) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٩)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕیاز]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[ڕیاز، کەرکووک|خسێفی]] بوو کە لە دوایدا ناوی گۆڕدرا بە [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/479.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٧٨) لە ٢٩\٧\١٩٦١دا، [[قەزای حەویجە]] لە سنووری [[پارێزگای کەرکووک]]دا ھاتە کایەوە و ھەردوو ناحیەی حەویجە و [[ناحیەی ڕیاز]]ی پێوە گرێدرا و ناوەندەکەشی شارۆچکەی [[حەویجە]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/481.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦) لە ٢-١-١٩٧٢دا، (٨)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]]ی سەر بە [[قەزای حەویجە]] لکێندرا بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٨٤) لە ٤-٩-١٩٧٢دا، (٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، (١١)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٢)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی یایچی]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[یایچی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5976.html</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٧٤دا، (١٣)کەرتی ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە دابڕێنرا بۆ پێکھێنانی [[ناحیەی عەباسی]] لە سنووری [[قەزای حەویجە]]، ناوەندەکەشی گوندی [[عەباسی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11688.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە بڕیاری حکومی مەحەلی ژمارە(١٨٤٦) لە ساڵی ١٩٨١دا، کەرتێکی [[ناحیەی عەباسی]] بە ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٤) لە ٢٢-٨-١٩٨٤دا، [[ناحیەی زاب]] لە [[قەزای شەرقات]]ی [[پارێزگای نەینەوا]] دابڕێنرا و بە [[قەزای حەویجە]]ی پارێزگای کەرکووکەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7091.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٩١١) لە ١٦-٦-١٩٨٧دا، ھەر دوو ناحیەی [[قەزای حەویجە]]([[ناحیەی زاب]] و [[ناحیەی عەباسی]]) ھەڵوەشێنران و ھە موو کەرتەکانیان بە ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجەوە لکێندران. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> === لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا === # بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-١٩٩٧دا، گەڕانەوە و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی [[ناحیەی زاب]] لە [[قەزای حەویجە]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/16758.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٢٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٩دا، (٦٥) کەرتی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و لکێندران بە [[ناحیەی زاب]]ی [[پارێزگای کەرکووک]]ەوە.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9219.html</ref> == کارگێڕی == ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٧٢) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[حەویجە]](ناوەند) * [[ئامینە]] * [[ئەبو جیس]] * [[ئەبو سەخڕە]] * [[ئوم دونیا]] * [[بابوجان]] * [[بەتمە]] * [[بورغەلیە]] * [[بوسل]] * [[تەل حەول]] * [[جبوریە]] * [[جەدیدە، حەویجە]] * [[حسێنیە]] * [[حەلاوە]] * [[حەواس]] * [[خالیدیە]] * [[خان جەدیدە]] * [[خان، حەویجە]] * [[خربە حەسەن]] * [[خزێفی]] * [[داغیە]] * [[دەحام]] * [[ڕەسولیە]] * [[ڕومانە]] * [[زوھدیە]] * [[سالحیە]] * [[سلێمان غەرب]] * [[سەدر نەھر]] * [[سەغیرەی خواروو]] * [[سەغیرەی سەروو]] * [[سەقف، حەویجە]] * [[سەلامیە]] * [[سەید حەبەش]] * [[سەید خەڵەف حسێن]] * [[سون زوبان]] * [[شاغیرات]] * [[شەلالە]] * [[شەملان]] * [[عاکولە]] * [[عەباسیە]] * [[عەبوش]] * [[عەزیزی خواروو]] * [[عەزیزی سەروو]] * [[عەزیزی غەریبە]] * [[عەزیزی]] * [[عەزیزیە]] * [[عەلوشە]] * [[عەلیاوە، حەویجە]] * [[عەمارە، حەویجە]] * [[عیسات]] * [[عیسڵانیە]] * [[غازیە]] * [[قاسمیە]] * [[قەبزوعە]] * [[قودس، حەویجە]] * [[کازمیە، حەویجە]] * [[لزاکە]] * [[لیزاکە]] * [[ماحوز]] * [[مەحموودیە]] * [[مەزموریە]] * [[مەستافیە]] * [[مەسنەعە]] * [[مەعتاس]] * [[مەنزەلە]] * [[مەنسوریە]] * [[مەنسوریە]] * [[نافیلە]] * [[نکار جەدیدە]] * [[نکار]] * [[نەحاتیە]] * [[ھەیازعیە]] * [[ھور سفون]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای حەویجە]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[باشووری کوردستان]] * [[حەویجە]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] sefunyzle24gghb38zb4d40f6otaoj7 1592217 1592216 2026-06-19T22:15:36Z MFTG 21816 /* قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا */ 1592217 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة مرکز قضاء الحویجة}}{{ھن}}{{lang-en| Hawija subdistrict center district}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Hawija subdistrict center district.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای حەویجە.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە لە [[قەزای حەویجە]]دا(سەوزی کاڵ) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.32592| 43.77267}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.32592| 43.77267 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای حەویجە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[حەویجە]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٧٢</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٨٥٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = سەبهان جبوری | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٦٤٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٩١ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٦١ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٣٠،٣٨٦ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٢٠٣ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە''' یەکێکە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارۆچکەی [[حەویجە]]یە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناو ئەم ناحیەیە لە [[شارۆچکە]]ی [[حەویجە]]وە وەرگیراوە کە ناوەندێتی: ناوی حەویجە لەو دەوەنە سەوزەوە وەرگیراوە کە لەمبەر و ئەوبەری زێ و رووبارەکاندا دەڕوێت گوڵێکی وەک تۆپی زەرد بەرھەم دێنێت. [[کورد]]ەکانی دەڤەرەکە بە (عەوینجە) واتا (شویت) ناوی دەبەن، لە ئەنجامی بەکارھێنانی لەلایەن چەندان بنەماڵەی [[ھۆز]]ی دزەییەوە و ئاڵوگۆڕی پیتی (ع) بە (ح) و بە پێچەوانەشەوە وشەی (عەویجە) دەبێتە (حەویجە)، ئیتر لەناو خەڵکی ناوچەکەدا بە [[عەرەب]] و [[کورد]]ەوە بڵاو دەبێتەوە.<ref>https://wishe.net/dreja.aspx?Jmare=50056&Jor=15</ref> == جوگرافیا == ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی سەرگەڕان]] و [[ناحیەی زاب]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی ڕیاز]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و [[ناحیەی مەلا عەبدوڵڵا]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی عەباسی]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069464</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٦٤٢کم٢)یە لە (٦٫٢٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٢٣٫٩٪) [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]]، [[تورکمان]] و [[عەرەب]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (١٣٠،٣٨٦)کەسە. لە (٧٫٥٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٤١٫٣٪)ی دانیشتوانی [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (یەکەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]. == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ حکوومەتی ناوەندیی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا ئەیالەتی شارەزووریان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر میرنشینەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> لەم قۆناغەدا قەزاکان فرە ناوەند بوون، قەزای ئاڵتوون کۆپری دوو ناوەندی ھەبوو کە پردێ و مەڵحە بوو، کە سنووری مەڵحە سنووری ئێستای قەزای حەویجە بوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # دابەشکردنی قەزاکان: بەھۆی فراوانبوونی ڕووبەری قەزای([[ناحیەی پردێ|ئاڵتون کۆپری]]) حکومەت ئەم قەزاییەی دابەشکردە سەر ھەردوو قەزای [[ناحیەی پردێ|ئاڵتون کۆپری]] و [[قەزای حەویجە|مەڵحە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی شوان]]یش گەڕایەوە سەر سنجاغی شارەزوور، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]، قەزاکانی([[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ئاڵتوون کۆپری]]، [[قەزای حەویجە|مەڵحە]] و [[قەزای دووزخورماتوو|دووزخورماتوو]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کەرکووک]]، قەزای([[ناحیەی نەوجول|داودە]] و [[ناحیەی قەرەتەپە|قەرەتەپە]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] لەم سەردەمەدا ناوی قەزای کفری گۆڕدرا بە قەزای صەلاحیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٧٥دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای کەرکووک]] لە ([[ناحیەی شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتوون کۆپری]]، ناحیەی مەڵحە، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]) پێکھاتبوو. [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] === لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # ناوەندی ناحیەی مەڵحە لە گوندی [[مەڵحەی کۆن]]ەوە گواسترایەوە بۆ گوندی [[تەل عەلی]]. # لەم قۆناغەدا ناحیەی مەڵحە گۆڕانکاری بەسەردا نەھات وەک ناحیەیەک لە [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا ==== لەم قۆناغەدا ناحیەی مەڵحە گۆڕانکاری بەسەردا نەھات وەک ناحیەیەک لە [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. لە ناوەڕاستی ساڵی سییەکانی سەدەی رابردوو ([[بەکر سدقی]])، سەرۆک ئەرکانی سوپای ئەوکاتەی [[عێراق]] بوو، داوای لە بنەماڵەکانی ([[شێخ مەحموودی حەفید]] و سەید ئەحمەدی خانەقا و سەید محەمەدی جەباری و کاکەزیادی کۆیە و ئاغاکانی ھۆزی شێخ بزێنی و لە پاشان ئەفەندیییەکانی [[ھەولێر]]) و چەندان [[ھۆز]]ی تری [[کورد]] کرد، بچن دەشتی حەویجە و قەراج ئاوەدان بکەنەوە. نوێنەرانی ئەو ھۆز و بنەماڵانە کە چوون بۆ تەماشاکردنی ناوچەکە، بینییان ھیچ [[ئاو]]ی لێ نییە، پاشگەز بوونەوە و گوتیان: ئێمە لەسەر ئەم کانی و ئاوە سازگارەی خۆمان نابزوێین و ناچین، ئەو چۆڵەوانییەی حەویجە نەک [[مرۆڤ]]! بەڵکو مارومۆریش لە تینوودا دەخنکێن. "پاشان [[سەعید قەزاز]] گوتی من [[ئاو]]تان بۆ دابین دەکەم، سەرۆک ھۆز و ئاغا و پیاوە ماقووڵە کوردەکانیش گوتیان: کەی ئاوی بۆ دابین کرا ئێمە ئاوەدانی دەکەینەوە. ئەوەبوو لە ساڵی ١٩٣٦ [[یاسین ھاشمی]]، ئەوکات سەرۆک وەزیرانی عێراق بوو، [[عەرەب]]ێکی شۆڤێنی توندڕەو بوو، گوتی من [[حەویجە]] ئاوەدان دەکەمەوە، کۆمەڵێ ئەندازیار و پسپۆڕی بواری ئاودێری لە [[عێراق]] و وڵاتە [[عەرەب]]ییەکانەوە بەسەرپەرشتی ئەندازیارێکی [[میسر]]ی بەناوی (عەبدولوەھاب) ھێنا، ھەموو گیراوەکانی گرتووخانەکانی [[عێراق]]یشی کۆ کردەوە لەناو تەلبەندێکی گەورەدا لە دەشتی حەویجە بەرەڵای کردن و فەرمانی دا جۆگەلە کۆنەکانی پڕۆژە ئاودێرییەکەی عەباسییەکان پاک بکەنەوە کە درێژییەکەی ٥٥ کیلۆمەترە. لە [[زێی بچووک]]ەوە ئاوی ھێنا. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== # "لە پاش تەواوبوونی پڕۆژەکە لە ساڵی ١٩٣٩ [[یاسین ھاشمی]] نزیکەی ١٠ ھەزار [[عەرەب]]ی لە [[ھۆز]]ی (عوبێد) ئەوکات سەرۆک ھۆزەکەیان ناوی (عاسی ئەلعەلی) بوو، لە شاری [[بەعقووبە]] و دەوروبەریەوە بە ١٠٠ بار وشتر ھێنا بۆ ئەو شوێنەی کە دواتر ناوی لێ نرا حەویجە، ئەوەش بە بیانووی ئەوەی گوایە دوژمنایەتییان ھەیە لەگەڵ ھۆزی عەرەبی ئال عزە (عەزاوییەکان) و نزیکەی پێنج ھەزار عەرەبی کۆچەری لە ھۆزی (جبوور) ھێنا بۆ دەم زێیەکەی نزیک شارەدێی [[عەباسی]]". # ناوەندی ناحیەی مەڵحە لە گوندی [[تەل عەلی]]یەوە گواسترایەوە بۆ [[حەویجە|پڕۆژەی حەویجە]]، بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٥٧١٤) لە ساڵی ١٩٤٣دا.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٦٤) لە ٢٧\١١\١٩٤٥دا، قەزای کەرکووک لەم ناحیەیانە پێکھاتبوو([[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، ناحیەی مەڵحە، [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و [[ناحیەی شوان]]). [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== لە ساڵی ١٩٥٦دا، ناوی ناحیەی مەڵحە گۆڕدرا بە ناحیەی حەویجە لە [[قەزای کەرکووک]]دا. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٥٨)دا.]] === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== لە ساڵی ١٩٥٩ لە سەردەمی حوکمڕانی [[عەبدولکەریم قاسم]] سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتەی عێراق، لەلایەن کۆمپانیای بەڵێندەرە عەرەبەکان (مقاولین ئەلعەرەب) و کۆمپانیای (عوسمان ئەحمەد عوسمان)، جارێکی تر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری حەویجە درا و فراوانیان کرد، ئاویان لە [[زێی بچووک]]ەوە لە شارۆکەی [[دووبز]]ەوە بۆ پڕۆژەی ئاودێری حەویجەوە راکێشا. ساڵی ١٩٦٢ بەسەرکەوتوویی کۆتا بە پڕۆژەکە ھات. لە سەرەتادا کە [[عەرەب]]ەکان ھاتن بۆ [[حەویجە]]، ھیچیان لەبارەی کشتوکاڵەوە نەدەزانی تەنیا [[خوێ]]یان دەفرۆشت و [[گەنمەشامی]] (زوڕات)یان بەرھەم دەھێنا، بۆیە تا ئەمڕۆش [[کەرکووک]]ییەکان بە [[عەرەب]]ی [[حەویجە]] دەڵێن: عارەبە زوڕات. پڕۆژە کۆنەکەی حەویجە لە ساڵی ١٩٣٩ تەواو بووە، ئاوی بۆ ١٥٠ ھەزار دۆنم زەوی دابین دەکرد، لە سەردەمی حکومڕانی [[رژێمی بەعس]] بەشێوەیەکی گشتی زیاتر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری کەرکووک درا و فراوان کرایەوە تا گەیشتە سنووری [[پارێزگای سەڵاحەددین]] و [[پارێزگای دیالە]]، ئینجا درایە دەم پڕۆژەی ئاودێری حەویجە، ئێستە درێژییەکەی ١٢٥ کیلۆمەترە، رووبەری یەک ملیۆن مەترە و بەشی ئاودێری ٥٠٠ ھەزار دۆنم زەوی دەکات. جگە لە حەویجە کەناڵەکانی ئاودێری دەگاتە کۆتای سنوورەکانی ([[دووزخورماتوو]]، [[عەباسی]]، [[زاب]]، [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]]، [[تازەخورماتوو]]، [[داقووق]] و [[دووبز]]). ئەمەش بوو بەھۆی پێشکەوتنی ناوچەکە لە بواری کشتوکاڵ و ئاودێری و ئاژەڵدارییەوە و بووەتە ھاندەر و فاکتەرێکی سەرەکی بۆ ھاتنی [[عەرەب]]ی زیاتر بۆ ناوچەکە.<ref>https://wishe.net/dreja.aspx?Jmare=50056&Jor=15</ref> # (٩)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] و کەرتێکی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] بە ناحیەی حەویجەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢٨) لە ٢٩\٦\١٩٦١دا، (١١) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٩)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕیاز]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[ڕیاز، کەرکووک|خسێفی]] بوو کە لە دوایدا ناوی گۆڕدرا بە [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/479.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٧٨) لە ٢٩\٧\١٩٦١دا، [[قەزای حەویجە]] لە سنووری [[پارێزگای کەرکووک]]دا ھاتە کایەوە و ھەردوو ناحیەی حەویجە و [[ناحیەی ڕیاز]]ی پێوە گرێدرا و ناوەندەکەشی شارۆچکەی [[حەویجە]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/481.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦) لە ٢-١-١٩٧٢دا، (٨)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]]ی سەر بە [[قەزای حەویجە]] لکێندرا بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٨٤) لە ٤-٩-١٩٧٢دا، (٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، (١١)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٢)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی یایچی]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[یایچی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5976.html</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٧٤دا، (١٣)کەرتی ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە دابڕێنرا بۆ پێکھێنانی [[ناحیەی عەباسی]] لە سنووری [[قەزای حەویجە]]، ناوەندەکەشی گوندی [[عەباسی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11688.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە بڕیاری حکومی مەحەلی ژمارە(١٨٤٦) لە ساڵی ١٩٨١دا، کەرتێکی [[ناحیەی عەباسی]] بە ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٤) لە ٢٢-٨-١٩٨٤دا، [[ناحیەی زاب]] لە [[قەزای شەرقات]]ی [[پارێزگای نەینەوا]] دابڕێنرا و بە [[قەزای حەویجە]]ی پارێزگای کەرکووکەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7091.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٩١١) لە ١٦-٦-١٩٨٧دا، ھەر دوو ناحیەی [[قەزای حەویجە]]([[ناحیەی زاب]] و [[ناحیەی عەباسی]]) ھەڵوەشێنران و ھە موو کەرتەکانیان بە ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجەوە لکێندران. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٩)دا.]] === لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا === # بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-١٩٩٧دا، گەڕانەوە و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی [[ناحیەی زاب]] لە [[قەزای حەویجە]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/16758.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٢٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٩دا، (٦٥) کەرتی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و لکێندران بە [[ناحیەی زاب]]ی [[پارێزگای کەرکووک]]ەوە.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9219.html</ref> == کارگێڕی == ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٧٢) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[حەویجە]](ناوەند) * [[ئامینە]] * [[ئەبو جیس]] * [[ئەبو سەخڕە]] * [[ئوم دونیا]] * [[بابوجان]] * [[بەتمە]] * [[بورغەلیە]] * [[بوسل]] * [[تەل حەول]] * [[جبوریە]] * [[جەدیدە، حەویجە]] * [[حسێنیە]] * [[حەلاوە]] * [[حەواس]] * [[خالیدیە]] * [[خان جەدیدە]] * [[خان، حەویجە]] * [[خربە حەسەن]] * [[خزێفی]] * [[داغیە]] * [[دەحام]] * [[ڕەسولیە]] * [[ڕومانە]] * [[زوھدیە]] * [[سالحیە]] * [[سلێمان غەرب]] * [[سەدر نەھر]] * [[سەغیرەی خواروو]] * [[سەغیرەی سەروو]] * [[سەقف، حەویجە]] * [[سەلامیە]] * [[سەید حەبەش]] * [[سەید خەڵەف حسێن]] * [[سون زوبان]] * [[شاغیرات]] * [[شەلالە]] * [[شەملان]] * [[عاکولە]] * [[عەباسیە]] * [[عەبوش]] * [[عەزیزی خواروو]] * [[عەزیزی سەروو]] * [[عەزیزی غەریبە]] * [[عەزیزی]] * [[عەزیزیە]] * [[عەلوشە]] * [[عەلیاوە، حەویجە]] * [[عەمارە، حەویجە]] * [[عیسات]] * [[عیسڵانیە]] * [[غازیە]] * [[قاسمیە]] * [[قەبزوعە]] * [[قودس، حەویجە]] * [[کازمیە، حەویجە]] * [[لزاکە]] * [[لیزاکە]] * [[ماحوز]] * [[مەحموودیە]] * [[مەزموریە]] * [[مەستافیە]] * [[مەسنەعە]] * [[مەعتاس]] * [[مەنزەلە]] * [[مەنسوریە]] * [[مەنسوریە]] * [[نافیلە]] * [[نکار جەدیدە]] * [[نکار]] * [[نەحاتیە]] * [[ھەیازعیە]] * [[ھور سفون]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای حەویجە]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[باشووری کوردستان]] * [[حەویجە]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] aw4d6ve7bl7cv22xj526fy1ljwv4xam 0 248593 1592218 1436217 2026-06-19T22:17:30Z MFTG 21816 /* لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا */ 1592218 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی زاب | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة الزاب }}{{ھن}}{{lang-en| Zab subdistrict }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Zab subdistrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای حەویجە.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی زاب لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی زاب لە [[قەزای حەویجە]]دا(قاوەیی) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.26288| 43.45081}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی زاب''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.26288| 43.45081 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای حەویجە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[زاب]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٣٣</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٦٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = غازی عوبێد ئەحمەد | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٥٩٥ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٦٢ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٢١٠ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٢٤ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٦٢٬٢١٨ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٠٤ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی زاب''' یەکێکە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارۆچکەی [[زاب]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ئەم ناحیەیە ناوەکەی لە شارەدێی زابەوە وەرگرتووە کە ناوەندێتی: * وشەی زاب کە شارەدێی [[زاب]]ی لێناونراوە، دەگەڕێتەوە بۆ ناوی [[زێی بچووک]] کە بە زۆرینەی زمانەکان پێی دەڵێن(زاب). ھەڵکەوتەی ئەم شارەدێیە لە سەر زێی بچووکە(زاب الاسفل)، بەو ھۆیەوە ناو نراوە زاب. * ئەگەر بیکەین بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] یان بە حوکمەکەی حوکمی لەسەر بدەین، ئەوا (ئیبن العربی) دەفەرموێت: زاب شتێکە کاتێک ڕادەکات، (سەلام)یش دەڵێت: زاب یەزوبە ئەگەر بخلیسکێت، ئەوەی پشتی پێ بەستراوە ئەوەیە کە زاب یەکێکە لە پاشاکانی [[فارسەکان|فارسی کۆن]]، وە ئەویش (زاب بن تورکان بن مەنوچێھر ئیبن ئیرەج بن ئەفریدون)ە چەند ڕووبارێکی لە [[عێراق]] ھەڵکەندووە و بە ناوی ئەوەوە ناویان لێنراوە، و ڕەنگە ھەر یەکێکیان ناوی زابی بووبێت، دووەمیشیان وا بووبێت زابیان.<ref>https://www.almougem.com/search.php?query=الزاب</ref> == جوگرافیا == ناحیەی زاب ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی قەراج]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی عەباسی]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و [[ناحیەی سەرگەڕان]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی ئاشوور]] و [[ناحیەی سینیە]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069465#map=10/35.4942/43.5924</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٥٩٥کم٢)یە لە (٥٫٧٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٢٢٫٢٪) [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (سێیەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[عەرەب]] و [[کورد]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٦٢،٢١٨)کەسە. لە (٣٫٦٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (١٩٫٦٪)ی دانیشتوانی [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (سێیەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]. == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ حکوومەتی ناوەندیی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا ئەیالەتی شارەزووریان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای مووسڵ و دهۆک) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20220828220741430931&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەهید مامۆستا سوهەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٧٥دا:''' # ناحیەی سوڵتانیە لە [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] ھاتە کایەوە، کە ناوەندەکەی گوندی [[سوڵتان عەبدوڵڵا]] بوو. ناوی ناحیەکە بەناوی ئارامگای سوڵتان عەبدوڵڵاوە ناونرا. زۆرینەی سنووری ئێستای ناحیەی زاب لە سنووری ناحیەی سوڵتانیەدا بوو بۆیە ناحیەی سوڵتانیە دەبێتە مێژووی ناحیەی زاب. # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە (ناحیەی سوڵتانیە و [[ناحیەی قوشتەپە]]) پێکھاتبوو. # ناحیەی سوڵتانیە تاوەکوو سەردەمی ئینگلیز وەک ناحیە لە سنووری [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]دا مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] === لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # سنووری کارگێڕی ناحیەی سوڵتانیە خرایە سەر [[قەزای شەرقات|ناحیەی شەرقات]] لە [[قەزای مووسڵ]] لە [[پارێزگای نەینەوا]] لە دوای بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا. ناحیەی سوڵتانیە هەڵوەشێنرایەوە. === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٨٤) لە ١٧-١١-١٩٦٠دا، بەدابڕانی (٣٩) کەرتی [[قەزای شەرقات|ناحیەی شەرقات]]، ناحیەی زاب لە سنووری [[ناحیەی شورە|قەزای شورە]] لە [[پارێزگای نەینەوا]] ھاتە کایەوە و ناوەندەکەشی گوندی [[شەک]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/214.html</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٣٤) لە ٢١-٦-١٩٧٦دا بە دابڕانی (٢)کەرت لە [[ناحیەی ناوەندی قەزای شەرقات]] و (٤)کەرت لە ناحیەی زاب، [[ناحیەی مەکحول]] لە [[پارێزگای سەلاحەددین]] ھاتە کایەوە.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12304.html</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە بڕیاری وەزارەتی حکوومی مەحەلی ژمارە(٢١٥٨٣) لە کۆتایی ساڵی ١٩٨٣دا، (١١) کەرتی ناحیەی زاب بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای شەرقات]]ەوە لکێنرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٤) لە ٢٢-٨-١٩٨٤دا، ناحیەی زاب لە [[قەزای شەرقات]]ی [[پارێزگای نەینەوا]] دابڕێنرا و بە [[قەزای حەویجە]]ی [[پارێزگای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7091.html</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٩١١) لە ١٦-٦-١٩٨٧دا، ھەر دوو ناحیەی [[قەزای حەویجە]](ناحیەی زاب و [[ناحیەی عەباسی]]) ھەڵوەشێنران و ھە موو کەرتەکانیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]]وە لکێندران. === لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا === # بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-١٩٩٧دا، گەڕانەوە و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی ناحیەی زاب لە [[قەزای حەویجە]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/16758.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٢٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٩دا، (٦٥) کەرتی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و لکێندران بە ناحیەی زابی [[پارێزگای کەرکووک]]ەوە.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9219.html</ref> == کارگێڕی == ناحیەی زاب لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٣٣) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=14em}} * [[زاب]](ناوەند) * [[ئەڕحەمە]] * [[ئەسبیح تەحتانی]] * [[ئەسبیح فەوقانی]] * [[ئەغر]] * [[ئەنوار]] * [[ئوم عەزام]] * [[ئیدبیس]] * [[تەل ئەجود]] * [[تەل ئەسوەد]] * [[تەل وەرد]] * [[جەدیدە، زاب]] * [[حاجی عەلی کاکۆڵ]] * [[حلوەی خواروو]] * [[حلوەی سەروو]] * [[حلوەی ناوەڕاست]] * [[حەمەد موحەممەد عەلی]] * [[ڕاویین]] * [[زراریە]] * [[زنجی]] * [[زویب]] * [[سرودە]] * [[سەباغیە]] * [[سیوە]] * [[شەریعە، زاب]] * [[شەک]] * [[شەمیت]] * [[عەتێرە]] * [[عەکلە]] * [[نەمیسە]] * [[ھەنجیرە، زاب]] * [[وەردەک]] * [[یونس حەمادی]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای حەویجە]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[باشووری کوردستان]] * [[زاب]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] ltrkkq7a2xx9genx57s25purtbqfv12 1592222 1592218 2026-06-19T22:19:39Z MFTG 21816 /* قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا */ 1592222 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی زاب | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة الزاب }}{{ھن}}{{lang-en| Zab subdistrict }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Zab subdistrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای حەویجە.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی زاب لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی زاب لە [[قەزای حەویجە]]دا(قاوەیی) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.26288| 43.45081}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی زاب''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.26288| 43.45081 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای حەویجە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[زاب]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٣٣</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٦٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = غازی عوبێد ئەحمەد | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٥٩٥ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٦٢ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٢١٠ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٢٤ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٦٢٬٢١٨ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٠٤ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی زاب''' یەکێکە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارۆچکەی [[زاب]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ئەم ناحیەیە ناوەکەی لە شارەدێی زابەوە وەرگرتووە کە ناوەندێتی: * وشەی زاب کە شارەدێی [[زاب]]ی لێناونراوە، دەگەڕێتەوە بۆ ناوی [[زێی بچووک]] کە بە زۆرینەی زمانەکان پێی دەڵێن(زاب). ھەڵکەوتەی ئەم شارەدێیە لە سەر زێی بچووکە(زاب الاسفل)، بەو ھۆیەوە ناو نراوە زاب. * ئەگەر بیکەین بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] یان بە حوکمەکەی حوکمی لەسەر بدەین، ئەوا (ئیبن العربی) دەفەرموێت: زاب شتێکە کاتێک ڕادەکات، (سەلام)یش دەڵێت: زاب یەزوبە ئەگەر بخلیسکێت، ئەوەی پشتی پێ بەستراوە ئەوەیە کە زاب یەکێکە لە پاشاکانی [[فارسەکان|فارسی کۆن]]، وە ئەویش (زاب بن تورکان بن مەنوچێھر ئیبن ئیرەج بن ئەفریدون)ە چەند ڕووبارێکی لە [[عێراق]] ھەڵکەندووە و بە ناوی ئەوەوە ناویان لێنراوە، و ڕەنگە ھەر یەکێکیان ناوی زابی بووبێت، دووەمیشیان وا بووبێت زابیان.<ref>https://www.almougem.com/search.php?query=الزاب</ref> == جوگرافیا == ناحیەی زاب ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی قەراج]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی عەباسی]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و [[ناحیەی سەرگەڕان]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی ئاشوور]] و [[ناحیەی سینیە]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069465#map=10/35.4942/43.5924</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٥٩٥کم٢)یە لە (٥٫٧٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٢٢٫٢٪) [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (سێیەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[عەرەب]] و [[کورد]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٦٢،٢١٨)کەسە. لە (٣٫٦٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (١٩٫٦٪)ی دانیشتوانی [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (سێیەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]. == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ حکوومەتی ناوەندیی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا ئەیالەتی شارەزووریان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای مووسڵ و دهۆک) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20220828220741430931&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەهید مامۆستا سوهەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٧٥دا:''' # ناحیەی سوڵتانیە لە [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] ھاتە کایەوە، کە ناوەندەکەی گوندی [[سوڵتان عەبدوڵڵا]] بوو. ناوی ناحیەکە بەناوی ئارامگای سوڵتان عەبدوڵڵاوە ناونرا. زۆرینەی سنووری ئێستای ناحیەی زاب لە سنووری ناحیەی سوڵتانیەدا بوو بۆیە ناحیەی سوڵتانیە دەبێتە مێژووی ناحیەی زاب. # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە (ناحیەی سوڵتانیە و [[ناحیەی قوشتەپە]]) پێکھاتبوو. # ناحیەی سوڵتانیە تاوەکوو سەردەمی ئینگلیز وەک ناحیە لە سنووری [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]دا مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] === لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # سنووری کارگێڕی ناحیەی سوڵتانیە خرایە سەر [[قەزای شەرقات|ناحیەی شەرقات]] لە [[قەزای مووسڵ]] لە [[پارێزگای نەینەوا]] لە دوای بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا. ناحیەی سوڵتانیە هەڵوەشێنرایەوە. === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٨٤) لە ١٧-١١-١٩٦٠دا، بەدابڕانی (٣٩) کەرتی [[قەزای شەرقات|ناحیەی شەرقات]]، ناحیەی زاب لە سنووری [[ناحیەی شورە|قەزای شورە]] لە [[پارێزگای نەینەوا]] ھاتە کایەوە و ناوەندەکەشی گوندی [[شەک]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/214.html</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٣٤) لە ٢١-٦-١٩٧٦دا بە دابڕانی (٢)کەرت لە [[ناحیەی ناوەندی قەزای شەرقات]] و (٤)کەرت لە ناحیەی زاب، [[ناحیەی مەکحول]] لە [[پارێزگای سەلاحەددین]] ھاتە کایەوە.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12304.html</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە بڕیاری وەزارەتی حکوومی مەحەلی ژمارە(٢١٥٨٣) لە کۆتایی ساڵی ١٩٨٣دا، (١١) کەرتی ناحیەی زاب بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای شەرقات]]ەوە لکێنرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٤) لە ٢٢-٨-١٩٨٤دا، ناحیەی زاب لە [[قەزای شەرقات]]ی [[پارێزگای نەینەوا]] دابڕێنرا و بە [[قەزای حەویجە]]ی [[پارێزگای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7091.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٩١١) لە ١٦-٦-١٩٨٧دا، ھەر دوو ناحیەی [[قەزای حەویجە]](ناحیەی زاب و [[ناحیەی عەباسی]]) ھەڵوەشێنران و ھە موو کەرتەکانیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]]وە لکێندران. === لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا === # بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-١٩٩٧دا، گەڕانەوە و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی ناحیەی زاب لە [[قەزای حەویجە]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/16758.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٢٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٩دا، (٦٥) کەرتی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و لکێندران بە ناحیەی زابی [[پارێزگای کەرکووک]]ەوە.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9219.html</ref> == کارگێڕی == ناحیەی زاب لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٣٣) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=14em}} * [[زاب]](ناوەند) * [[ئەڕحەمە]] * [[ئەسبیح تەحتانی]] * [[ئەسبیح فەوقانی]] * [[ئەغر]] * [[ئەنوار]] * [[ئوم عەزام]] * [[ئیدبیس]] * [[تەل ئەجود]] * [[تەل ئەسوەد]] * [[تەل وەرد]] * [[جەدیدە، زاب]] * [[حاجی عەلی کاکۆڵ]] * [[حلوەی خواروو]] * [[حلوەی سەروو]] * [[حلوەی ناوەڕاست]] * [[حەمەد موحەممەد عەلی]] * [[ڕاویین]] * [[زراریە]] * [[زنجی]] * [[زویب]] * [[سرودە]] * [[سەباغیە]] * [[سیوە]] * [[شەریعە، زاب]] * [[شەک]] * [[شەمیت]] * [[عەتێرە]] * [[عەکلە]] * [[نەمیسە]] * [[ھەنجیرە، زاب]] * [[وەردەک]] * [[یونس حەمادی]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای حەویجە]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[باشووری کوردستان]] * [[زاب]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] 3yh3c0zbnen0vhnvqv9hpr3wx0tq8ax 1592223 1592222 2026-06-19T22:20:15Z MFTG 21816 /* قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا */ 1592223 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی زاب | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة الزاب }}{{ھن}}{{lang-en| Zab subdistrict }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Zab subdistrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای حەویجە.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی زاب لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی زاب لە [[قەزای حەویجە]]دا(قاوەیی) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.26288| 43.45081}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی زاب''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.26288| 43.45081 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای حەویجە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[زاب]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٣٣</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٦٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = غازی عوبێد ئەحمەد | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٥٩٥ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٦٢ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٢١٠ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٢٤ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٦٢٬٢١٨ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٠٤ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی زاب''' یەکێکە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارۆچکەی [[زاب]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ئەم ناحیەیە ناوەکەی لە شارەدێی زابەوە وەرگرتووە کە ناوەندێتی: * وشەی زاب کە شارەدێی [[زاب]]ی لێناونراوە، دەگەڕێتەوە بۆ ناوی [[زێی بچووک]] کە بە زۆرینەی زمانەکان پێی دەڵێن(زاب). ھەڵکەوتەی ئەم شارەدێیە لە سەر زێی بچووکە(زاب الاسفل)، بەو ھۆیەوە ناو نراوە زاب. * ئەگەر بیکەین بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] یان بە حوکمەکەی حوکمی لەسەر بدەین، ئەوا (ئیبن العربی) دەفەرموێت: زاب شتێکە کاتێک ڕادەکات، (سەلام)یش دەڵێت: زاب یەزوبە ئەگەر بخلیسکێت، ئەوەی پشتی پێ بەستراوە ئەوەیە کە زاب یەکێکە لە پاشاکانی [[فارسەکان|فارسی کۆن]]، وە ئەویش (زاب بن تورکان بن مەنوچێھر ئیبن ئیرەج بن ئەفریدون)ە چەند ڕووبارێکی لە [[عێراق]] ھەڵکەندووە و بە ناوی ئەوەوە ناویان لێنراوە، و ڕەنگە ھەر یەکێکیان ناوی زابی بووبێت، دووەمیشیان وا بووبێت زابیان.<ref>https://www.almougem.com/search.php?query=الزاب</ref> == جوگرافیا == ناحیەی زاب ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی قەراج]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی عەباسی]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و [[ناحیەی سەرگەڕان]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی ئاشوور]] و [[ناحیەی سینیە]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069465#map=10/35.4942/43.5924</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٥٩٥کم٢)یە لە (٥٫٧٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٢٢٫٢٪) [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (سێیەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[عەرەب]] و [[کورد]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٦٢،٢١٨)کەسە. لە (٣٫٦٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (١٩٫٦٪)ی دانیشتوانی [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (سێیەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]. == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ حکوومەتی ناوەندیی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا ئەیالەتی شارەزووریان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای مووسڵ و دهۆک) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20220828220741430931&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەهید مامۆستا سوهەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٧٥دا:''' # ناحیەی سوڵتانیە لە [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] ھاتە کایەوە، کە ناوەندەکەی گوندی [[سوڵتان عەبدوڵڵا]] بوو. ناوی ناحیەکە بەناوی ئارامگای سوڵتان عەبدوڵڵاوە ناونرا. زۆرینەی سنووری ئێستای ناحیەی زاب لە سنووری ناحیەی سوڵتانیەدا بوو بۆیە ناحیەی سوڵتانیە دەبێتە مێژووی ناحیەی زاب. # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە (ناحیەی سوڵتانیە و [[ناحیەی قوشتەپە]]) پێکھاتبوو. # ناحیەی سوڵتانیە تاوەکوو سەردەمی ئینگلیز وەک ناحیە لە سنووری [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]دا مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] === لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # سنووری کارگێڕی ناحیەی سوڵتانیە خرایە سەر [[قەزای شەرقات|ناحیەی شەرقات]] لە [[قەزای مووسڵ]] لە [[پارێزگای نەینەوا]] لە دوای بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا. ناحیەی سوڵتانیە هەڵوەشێنرایەوە. === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٨٤) لە ١٧-١١-١٩٦٠دا، بەدابڕانی (٣٩) کەرتی [[قەزای شەرقات|ناحیەی شەرقات]]، ناحیەی زاب لە سنووری [[ناحیەی شورە|قەزای شورە]] لە [[پارێزگای نەینەوا]] ھاتە کایەوە و ناوەندەکەشی گوندی [[شەک]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/214.html</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٣٤) لە ٢١-٦-١٩٧٦دا بە دابڕانی (٢)کەرت لە [[ناحیەی ناوەندی قەزای شەرقات]] و (٤)کەرت لە ناحیەی زاب، [[ناحیەی مەکحول]] لە [[پارێزگای سەلاحەددین]] ھاتە کایەوە.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12304.html</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە بڕیاری وەزارەتی حکوومی مەحەلی ژمارە(٢١٥٨٣) لە کۆتایی ساڵی ١٩٨٣دا، (١١) کەرتی ناحیەی زاب بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای شەرقات]]ەوە لکێنرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٤) لە ٢٢-٨-١٩٨٤دا، ناحیەی زاب لە [[قەزای شەرقات]]ی [[پارێزگای نەینەوا]] دابڕێنرا و بە [[قەزای حەویجە]]ی [[پارێزگای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7091.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٩١١) لە ١٦-٦-١٩٨٧دا، ھەر دوو ناحیەی [[قەزای حەویجە]](ناحیەی زاب و [[ناحیەی عەباسی]]) ھەڵوەشێنران و ھە موو کەرتەکانیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]]وە لکێندران. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٩)دا.]] === لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا === # بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-١٩٩٧دا، گەڕانەوە و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی ناحیەی زاب لە [[قەزای حەویجە]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/16758.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٢٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٩دا، (٦٥) کەرتی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و لکێندران بە ناحیەی زابی [[پارێزگای کەرکووک]]ەوە.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9219.html</ref> == کارگێڕی == ناحیەی زاب لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٣٣) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=14em}} * [[زاب]](ناوەند) * [[ئەڕحەمە]] * [[ئەسبیح تەحتانی]] * [[ئەسبیح فەوقانی]] * [[ئەغر]] * [[ئەنوار]] * [[ئوم عەزام]] * [[ئیدبیس]] * [[تەل ئەجود]] * [[تەل ئەسوەد]] * [[تەل وەرد]] * [[جەدیدە، زاب]] * [[حاجی عەلی کاکۆڵ]] * [[حلوەی خواروو]] * [[حلوەی سەروو]] * [[حلوەی ناوەڕاست]] * [[حەمەد موحەممەد عەلی]] * [[ڕاویین]] * [[زراریە]] * [[زنجی]] * [[زویب]] * [[سرودە]] * [[سەباغیە]] * [[سیوە]] * [[شەریعە، زاب]] * [[شەک]] * [[شەمیت]] * [[عەتێرە]] * [[عەکلە]] * [[نەمیسە]] * [[ھەنجیرە، زاب]] * [[وەردەک]] * [[یونس حەمادی]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای حەویجە]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[باشووری کوردستان]] * [[زاب]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] ozqeg4kg0606lf0fh3t9h6da3hgtsx3 0 248600 1592224 1436218 2026-06-19T22:21:53Z MFTG 21816 /* قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا */ 1592224 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی عەباسی | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة العباسي }}{{ھن}}{{lang-en| Abbasi subdistrict }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Abbasi subdistrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای حەویجە.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی عەباسی لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی عەباسی لە [[قەزای حەویجە]]دا(قاوەیی) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.27517| 43.59593}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی عەباسی''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.27517| 43.59593 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای حەویجە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[عەباسی]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٤٠</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٧٤]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = حەسەن مەحمودی | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٥٢٨ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٧٢ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ١٨٥ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٠٧ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٥٨،٩١٢ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١١١ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی عەباسی''' یەکێکە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[عەباسی]]یە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناوی ئەم شارەدێیە دەگەڕێتەوە بۆ شوێنەوارەکانی [[خەلافەتی عەباسی]] لە ناوچەکەدا، وەک ھەڵکۆڵینەکانی عەباسی لە ڕۆژھەڵاتی شارەکە و ھەندێک گردی شوێنەواری وەک گردی جارشلۆ لە ڕۆژئاوای شارەکە، گردی ذیاب، گردی غوربە، فاراس گرد، و ڕەسم لزەھاب. == جوگرافیا == ناحیەی عەباسی ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی زاب]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی سینیە]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و [[ناحیەی ڕیاز]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی زاب]] و [[ناحیەی سینیە]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069467#map=10/35.2019/43.5608</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٥٢٨کم٢)یە لە (٥٫١٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (١٩٫٧٪) [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (چوارەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[عەرەب]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٥٨،٩١٢)کەسە. لە (٣٫٤٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (١٨٫٥٪)ی دانیشتوانی [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (چوارەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]. == مێژوو == === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== لە ساڵی ١٩٥٩ لە سەردەمی حوکمڕانی [[عەبدولکەریم قاسم]] سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتەی عێراق، لەلایەن کۆمپانیای بەڵێندەرە عەرەبەکان (مقاولین ئەلعەرەب) و کۆمپانیای (عوسمان ئەحمەد عوسمان)، جارێکی تر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری حەویجە درا و فراوانیان کرد، ئاویان لە [[زێی بچووک]]ەوە لە شارۆکەی [[دووبز]]ەوە بۆ پڕۆژەی ئاودێری حەویجەوە راکێشا. ساڵی ١٩٦٢ بەسەرکەوتوویی کۆتا بە پڕۆژەکە ھات. لە سەرەتادا کە [[عەرەب]]ەکان ھاتن بۆ [[حەویجە]]، ھیچیان لەبارەی کشتوکاڵەوە نەدەزانی تەنیا [[خوێ]]یان دەفرۆشت و [[گەنمەشامی]] (زوڕات)یان بەرھەم دەھێنا، بۆیە تا ئەمڕۆش [[کەرکووک]]ییەکان بە [[عەرەب]]ی [[حەویجە]] دەڵێن: عارەبە زوڕات. پڕۆژە کۆنەکەی حەویجە لە ساڵی ١٩٣٩ تەواو بووە، ئاوی بۆ ١٥٠ ھەزار دۆنم زەوی دابین دەکرد، لە سەردەمی حکومڕانی [[رژێمی بەعس]] بەشێوەیەکی گشتی زیاتر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری کەرکووک درا و فراوان کرایەوە تا گەیشتە سنووری [[پارێزگای سەڵاحەددین]] و [[پارێزگای دیالە]]، ئینجا درایە دەم پڕۆژەی ئاودێری حەویجە، ئێستە درێژییەکەی ١٢٥ کیلۆمەترە، رووبەری یەک ملیۆن مەترە و بەشی ئاودێری ٥٠٠ ھەزار دۆنم زەوی دەکات. جگە لە حەویجە کەناڵەکانی ئاودێری دەگاتە کۆتای سنوورەکانی ([[دووزخورماتوو]]، [[عەباسی]]، [[زاب]]، [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]]، [[تازەخورماتوو]]، [[داقووق]] و [[دووبز]]). ئەمەش بوو بەھۆی پێشکەوتنی ناوچەکە لە بواری کشتوکاڵ و ئاودێری و ئاژەڵدارییەوە و بووەتە ھاندەر و فاکتەرێکی سەرەکی بۆ ھاتنی [[عەرەب]]ی زیاتر بۆ ناوچەکە.<ref>https://wishe.net/dreja.aspx?Jmare=50056&Jor=15</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٧٤دا، (١٣)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] دابڕێنرا بۆ پێکھێنانی ناحیەی عەباسی لە سنووری [[قەزای حەویجە]]، ناوەندەکەشی گوندی [[عەباسی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11688.html</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== بە بڕیاری حکومی مەحەلی ژمارە(١٨٤٦) لە ساڵی ١٩٨١دا، کەرتێکی ناحیەی عەباسی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]]وە لکێندرا. ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٩١١) لە ١٦-٦-١٩٨٧دا، ھەر دوو ناحیەی [[قەزای حەویجە]]([[ناحیەی زاب]] و ناحیەی عەباسی) ھەڵوەشێنران و ھە موو کەرتەکانیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]]وە لکێندران. == کارگێڕی == ناحیەی عەباسی لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٤٠) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[عەباسی]](ناوەند) * [[ئەبو سەخڕە]] * [[ئەسعەدیە]] * [[ئیسماعیلیە، عەباسی]] * [[ئیمام ئیسماعیل]] * [[بریج]] * [[تاڕقیە]] * [[تەل زەھەبی خواروو]] * [[تەل زەھەبی سەروو]] * [[تەل عەلی]] * [[تەل ھەوا]] * [[تەویریە]] * [[جەعفەریە]] * [[چارشلو]] * [[حەسەن بەکری]] * [[حەمدانیە]] * [[حەنەف]] * [[حەوایج]] * [[حەوز ستە]] * [[حەوز سەبعە]] * [[سبتی عەزیز]] * [[سەعد عەبد ساڵەح]] * [[سەعیدیە]] * [[شاکەلدی]] * [[شاوک، عەباسی]] * [[شەجەرە]] * [[عامودیە]] * [[عەبدوڵڵا موحەممەد حسێن]] * [[عەرسە]] * [[عیون]] * [[غەریب]] * [[فاخرە]] * [[فەتحە]] * [[قوسامیە]] * [[کەیسومە]] * [[موتەوەکەلیە]] * [[موحەممەد عەلی ڕیحان]] * [[موڕەبەع]] * [[موستاح]] * [[نەملە]] * [[وەردیە]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای حەویجە]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[باشووری کوردستان]] * [[عەباسی]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] en01wg262e1wjz30dlrd7h3itx8zvlc 1592225 1592224 2026-06-19T22:22:22Z MFTG 21816 /* قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا */ 1592225 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی عەباسی | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة العباسي }}{{ھن}}{{lang-en| Abbasi subdistrict }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Abbasi subdistrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای حەویجە.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی عەباسی لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی عەباسی لە [[قەزای حەویجە]]دا(قاوەیی) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.27517| 43.59593}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی عەباسی''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.27517| 43.59593 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای حەویجە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[عەباسی]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٤٠</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٧٤]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = حەسەن مەحمودی | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٥٢٨ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٧٢ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ١٨٥ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٠٧ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٥٨،٩١٢ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١١١ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی عەباسی''' یەکێکە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[عەباسی]]یە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناوی ئەم شارەدێیە دەگەڕێتەوە بۆ شوێنەوارەکانی [[خەلافەتی عەباسی]] لە ناوچەکەدا، وەک ھەڵکۆڵینەکانی عەباسی لە ڕۆژھەڵاتی شارەکە و ھەندێک گردی شوێنەواری وەک گردی جارشلۆ لە ڕۆژئاوای شارەکە، گردی ذیاب، گردی غوربە، فاراس گرد، و ڕەسم لزەھاب. == جوگرافیا == ناحیەی عەباسی ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی زاب]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی سینیە]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و [[ناحیەی ڕیاز]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی زاب]] و [[ناحیەی سینیە]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069467#map=10/35.2019/43.5608</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٥٢٨کم٢)یە لە (٥٫١٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (١٩٫٧٪) [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (چوارەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[عەرەب]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٥٨،٩١٢)کەسە. لە (٣٫٤٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (١٨٫٥٪)ی دانیشتوانی [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (چوارەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]. == مێژوو == === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== لە ساڵی ١٩٥٩ لە سەردەمی حوکمڕانی [[عەبدولکەریم قاسم]] سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتەی عێراق، لەلایەن کۆمپانیای بەڵێندەرە عەرەبەکان (مقاولین ئەلعەرەب) و کۆمپانیای (عوسمان ئەحمەد عوسمان)، جارێکی تر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری حەویجە درا و فراوانیان کرد، ئاویان لە [[زێی بچووک]]ەوە لە شارۆکەی [[دووبز]]ەوە بۆ پڕۆژەی ئاودێری حەویجەوە راکێشا. ساڵی ١٩٦٢ بەسەرکەوتوویی کۆتا بە پڕۆژەکە ھات. لە سەرەتادا کە [[عەرەب]]ەکان ھاتن بۆ [[حەویجە]]، ھیچیان لەبارەی کشتوکاڵەوە نەدەزانی تەنیا [[خوێ]]یان دەفرۆشت و [[گەنمەشامی]] (زوڕات)یان بەرھەم دەھێنا، بۆیە تا ئەمڕۆش [[کەرکووک]]ییەکان بە [[عەرەب]]ی [[حەویجە]] دەڵێن: عارەبە زوڕات. پڕۆژە کۆنەکەی حەویجە لە ساڵی ١٩٣٩ تەواو بووە، ئاوی بۆ ١٥٠ ھەزار دۆنم زەوی دابین دەکرد، لە سەردەمی حکومڕانی [[رژێمی بەعس]] بەشێوەیەکی گشتی زیاتر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری کەرکووک درا و فراوان کرایەوە تا گەیشتە سنووری [[پارێزگای سەڵاحەددین]] و [[پارێزگای دیالە]]، ئینجا درایە دەم پڕۆژەی ئاودێری حەویجە، ئێستە درێژییەکەی ١٢٥ کیلۆمەترە، رووبەری یەک ملیۆن مەترە و بەشی ئاودێری ٥٠٠ ھەزار دۆنم زەوی دەکات. جگە لە حەویجە کەناڵەکانی ئاودێری دەگاتە کۆتای سنوورەکانی ([[دووزخورماتوو]]، [[عەباسی]]، [[زاب]]، [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]]، [[تازەخورماتوو]]، [[داقووق]] و [[دووبز]]). ئەمەش بوو بەھۆی پێشکەوتنی ناوچەکە لە بواری کشتوکاڵ و ئاودێری و ئاژەڵدارییەوە و بووەتە ھاندەر و فاکتەرێکی سەرەکی بۆ ھاتنی [[عەرەب]]ی زیاتر بۆ ناوچەکە.<ref>https://wishe.net/dreja.aspx?Jmare=50056&Jor=15</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٧٤دا، (١٣)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] دابڕێنرا بۆ پێکھێنانی ناحیەی عەباسی لە سنووری [[قەزای حەویجە]]، ناوەندەکەشی گوندی [[عەباسی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11688.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== بە بڕیاری حکومی مەحەلی ژمارە(١٨٤٦) لە ساڵی ١٩٨١دا، کەرتێکی ناحیەی عەباسی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]]وە لکێندرا. ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٩١١) لە ١٦-٦-١٩٨٧دا، ھەر دوو ناحیەی [[قەزای حەویجە]]([[ناحیەی زاب]] و ناحیەی عەباسی) ھەڵوەشێنران و ھە موو کەرتەکانیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]]وە لکێندران. == کارگێڕی == ناحیەی عەباسی لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٤٠) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[عەباسی]](ناوەند) * [[ئەبو سەخڕە]] * [[ئەسعەدیە]] * [[ئیسماعیلیە، عەباسی]] * [[ئیمام ئیسماعیل]] * [[بریج]] * [[تاڕقیە]] * [[تەل زەھەبی خواروو]] * [[تەل زەھەبی سەروو]] * [[تەل عەلی]] * [[تەل ھەوا]] * [[تەویریە]] * [[جەعفەریە]] * [[چارشلو]] * [[حەسەن بەکری]] * [[حەمدانیە]] * [[حەنەف]] * [[حەوایج]] * [[حەوز ستە]] * [[حەوز سەبعە]] * [[سبتی عەزیز]] * [[سەعد عەبد ساڵەح]] * [[سەعیدیە]] * [[شاکەلدی]] * [[شاوک، عەباسی]] * [[شەجەرە]] * [[عامودیە]] * [[عەبدوڵڵا موحەممەد حسێن]] * [[عەرسە]] * [[عیون]] * [[غەریب]] * [[فاخرە]] * [[فەتحە]] * [[قوسامیە]] * [[کەیسومە]] * [[موتەوەکەلیە]] * [[موحەممەد عەلی ڕیحان]] * [[موڕەبەع]] * [[موستاح]] * [[نەملە]] * [[وەردیە]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای حەویجە]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[باشووری کوردستان]] * [[عەباسی]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] qeqvkoyjm8yx5fu8nr6zwnue3x54r6y 1592226 1592225 2026-06-19T22:23:01Z MFTG 21816 /* قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا */ 1592226 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی عەباسی | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة العباسي }}{{ھن}}{{lang-en| Abbasi subdistrict }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Abbasi subdistrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای حەویجە.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی عەباسی لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی عەباسی لە [[قەزای حەویجە]]دا(قاوەیی) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.27517| 43.59593}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی عەباسی''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.27517| 43.59593 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای حەویجە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[عەباسی]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٤٠</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٧٤]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = حەسەن مەحمودی | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٥٢٨ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٧٢ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ١٨٥ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٠٧ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٥٨،٩١٢ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١١١ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی عەباسی''' یەکێکە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[عەباسی]]یە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناوی ئەم شارەدێیە دەگەڕێتەوە بۆ شوێنەوارەکانی [[خەلافەتی عەباسی]] لە ناوچەکەدا، وەک ھەڵکۆڵینەکانی عەباسی لە ڕۆژھەڵاتی شارەکە و ھەندێک گردی شوێنەواری وەک گردی جارشلۆ لە ڕۆژئاوای شارەکە، گردی ذیاب، گردی غوربە، فاراس گرد، و ڕەسم لزەھاب. == جوگرافیا == ناحیەی عەباسی ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی زاب]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی سینیە]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و [[ناحیەی ڕیاز]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی زاب]] و [[ناحیەی سینیە]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069467#map=10/35.2019/43.5608</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٥٢٨کم٢)یە لە (٥٫١٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (١٩٫٧٪) [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (چوارەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[عەرەب]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٥٨،٩١٢)کەسە. لە (٣٫٤٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (١٨٫٥٪)ی دانیشتوانی [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (چوارەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]. == مێژوو == === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== لە ساڵی ١٩٥٩ لە سەردەمی حوکمڕانی [[عەبدولکەریم قاسم]] سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتەی عێراق، لەلایەن کۆمپانیای بەڵێندەرە عەرەبەکان (مقاولین ئەلعەرەب) و کۆمپانیای (عوسمان ئەحمەد عوسمان)، جارێکی تر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری حەویجە درا و فراوانیان کرد، ئاویان لە [[زێی بچووک]]ەوە لە شارۆکەی [[دووبز]]ەوە بۆ پڕۆژەی ئاودێری حەویجەوە راکێشا. ساڵی ١٩٦٢ بەسەرکەوتوویی کۆتا بە پڕۆژەکە ھات. لە سەرەتادا کە [[عەرەب]]ەکان ھاتن بۆ [[حەویجە]]، ھیچیان لەبارەی کشتوکاڵەوە نەدەزانی تەنیا [[خوێ]]یان دەفرۆشت و [[گەنمەشامی]] (زوڕات)یان بەرھەم دەھێنا، بۆیە تا ئەمڕۆش [[کەرکووک]]ییەکان بە [[عەرەب]]ی [[حەویجە]] دەڵێن: عارەبە زوڕات. پڕۆژە کۆنەکەی حەویجە لە ساڵی ١٩٣٩ تەواو بووە، ئاوی بۆ ١٥٠ ھەزار دۆنم زەوی دابین دەکرد، لە سەردەمی حکومڕانی [[رژێمی بەعس]] بەشێوەیەکی گشتی زیاتر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری کەرکووک درا و فراوان کرایەوە تا گەیشتە سنووری [[پارێزگای سەڵاحەددین]] و [[پارێزگای دیالە]]، ئینجا درایە دەم پڕۆژەی ئاودێری حەویجە، ئێستە درێژییەکەی ١٢٥ کیلۆمەترە، رووبەری یەک ملیۆن مەترە و بەشی ئاودێری ٥٠٠ ھەزار دۆنم زەوی دەکات. جگە لە حەویجە کەناڵەکانی ئاودێری دەگاتە کۆتای سنوورەکانی ([[دووزخورماتوو]]، [[عەباسی]]، [[زاب]]، [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]]، [[تازەخورماتوو]]، [[داقووق]] و [[دووبز]]). ئەمەش بوو بەھۆی پێشکەوتنی ناوچەکە لە بواری کشتوکاڵ و ئاودێری و ئاژەڵدارییەوە و بووەتە ھاندەر و فاکتەرێکی سەرەکی بۆ ھاتنی [[عەرەب]]ی زیاتر بۆ ناوچەکە.<ref>https://wishe.net/dreja.aspx?Jmare=50056&Jor=15</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٧٤دا، (١٣)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] دابڕێنرا بۆ پێکھێنانی ناحیەی عەباسی لە سنووری [[قەزای حەویجە]]، ناوەندەکەشی گوندی [[عەباسی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11688.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== بە بڕیاری حکومی مەحەلی ژمارە(١٨٤٦) لە ساڵی ١٩٨١دا، کەرتێکی ناحیەی عەباسی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]]وە لکێندرا. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٩١١) لە ١٦-٦-١٩٨٧دا، ھەر دوو ناحیەی [[قەزای حەویجە]]([[ناحیەی زاب]] و ناحیەی عەباسی) ھەڵوەشێنران و ھە موو کەرتەکانیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]]وە لکێندران. == کارگێڕی == ناحیەی عەباسی لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٤٠) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[عەباسی]](ناوەند) * [[ئەبو سەخڕە]] * [[ئەسعەدیە]] * [[ئیسماعیلیە، عەباسی]] * [[ئیمام ئیسماعیل]] * [[بریج]] * [[تاڕقیە]] * [[تەل زەھەبی خواروو]] * [[تەل زەھەبی سەروو]] * [[تەل عەلی]] * [[تەل ھەوا]] * [[تەویریە]] * [[جەعفەریە]] * [[چارشلو]] * [[حەسەن بەکری]] * [[حەمدانیە]] * [[حەنەف]] * [[حەوایج]] * [[حەوز ستە]] * [[حەوز سەبعە]] * [[سبتی عەزیز]] * [[سەعد عەبد ساڵەح]] * [[سەعیدیە]] * [[شاکەلدی]] * [[شاوک، عەباسی]] * [[شەجەرە]] * [[عامودیە]] * [[عەبدوڵڵا موحەممەد حسێن]] * [[عەرسە]] * [[عیون]] * [[غەریب]] * [[فاخرە]] * [[فەتحە]] * [[قوسامیە]] * [[کەیسومە]] * [[موتەوەکەلیە]] * [[موحەممەد عەلی ڕیحان]] * [[موڕەبەع]] * [[موستاح]] * [[نەملە]] * [[وەردیە]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای حەویجە]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[باشووری کوردستان]] * [[عەباسی]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] grjjcwpzen8axh65cn1do72j1pdhtqw 1592227 1592226 2026-06-19T22:23:27Z MFTG 21816 /* قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا */ 1592227 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی عەباسی | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة العباسي }}{{ھن}}{{lang-en| Abbasi subdistrict }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Abbasi subdistrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای حەویجە.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی عەباسی لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی عەباسی لە [[قەزای حەویجە]]دا(قاوەیی) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.27517| 43.59593}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی عەباسی''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.27517| 43.59593 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای حەویجە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[عەباسی]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٤٠</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٧٤]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = حەسەن مەحمودی | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٥٢٨ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٧٢ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ١٨٥ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٠٧ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٥٨،٩١٢ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١١١ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی عەباسی''' یەکێکە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[عەباسی]]یە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناوی ئەم شارەدێیە دەگەڕێتەوە بۆ شوێنەوارەکانی [[خەلافەتی عەباسی]] لە ناوچەکەدا، وەک ھەڵکۆڵینەکانی عەباسی لە ڕۆژھەڵاتی شارەکە و ھەندێک گردی شوێنەواری وەک گردی جارشلۆ لە ڕۆژئاوای شارەکە، گردی ذیاب، گردی غوربە، فاراس گرد، و ڕەسم لزەھاب. == جوگرافیا == ناحیەی عەباسی ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی زاب]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی سینیە]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و [[ناحیەی ڕیاز]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی زاب]] و [[ناحیەی سینیە]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069467#map=10/35.2019/43.5608</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٥٢٨کم٢)یە لە (٥٫١٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (١٩٫٧٪) [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (چوارەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[عەرەب]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٥٨،٩١٢)کەسە. لە (٣٫٤٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (١٨٫٥٪)ی دانیشتوانی [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (چوارەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]. == مێژوو == === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== لە ساڵی ١٩٥٩ لە سەردەمی حوکمڕانی [[عەبدولکەریم قاسم]] سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتەی عێراق، لەلایەن کۆمپانیای بەڵێندەرە عەرەبەکان (مقاولین ئەلعەرەب) و کۆمپانیای (عوسمان ئەحمەد عوسمان)، جارێکی تر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری حەویجە درا و فراوانیان کرد، ئاویان لە [[زێی بچووک]]ەوە لە شارۆکەی [[دووبز]]ەوە بۆ پڕۆژەی ئاودێری حەویجەوە راکێشا. ساڵی ١٩٦٢ بەسەرکەوتوویی کۆتا بە پڕۆژەکە ھات. لە سەرەتادا کە [[عەرەب]]ەکان ھاتن بۆ [[حەویجە]]، ھیچیان لەبارەی کشتوکاڵەوە نەدەزانی تەنیا [[خوێ]]یان دەفرۆشت و [[گەنمەشامی]] (زوڕات)یان بەرھەم دەھێنا، بۆیە تا ئەمڕۆش [[کەرکووک]]ییەکان بە [[عەرەب]]ی [[حەویجە]] دەڵێن: عارەبە زوڕات. پڕۆژە کۆنەکەی حەویجە لە ساڵی ١٩٣٩ تەواو بووە، ئاوی بۆ ١٥٠ ھەزار دۆنم زەوی دابین دەکرد، لە سەردەمی حکومڕانی [[رژێمی بەعس]] بەشێوەیەکی گشتی زیاتر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری کەرکووک درا و فراوان کرایەوە تا گەیشتە سنووری [[پارێزگای سەڵاحەددین]] و [[پارێزگای دیالە]]، ئینجا درایە دەم پڕۆژەی ئاودێری حەویجە، ئێستە درێژییەکەی ١٢٥ کیلۆمەترە، رووبەری یەک ملیۆن مەترە و بەشی ئاودێری ٥٠٠ ھەزار دۆنم زەوی دەکات. جگە لە حەویجە کەناڵەکانی ئاودێری دەگاتە کۆتای سنوورەکانی ([[دووزخورماتوو]]، [[عەباسی]]، [[زاب]]، [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]]، [[تازەخورماتوو]]، [[داقووق]] و [[دووبز]]). ئەمەش بوو بەھۆی پێشکەوتنی ناوچەکە لە بواری کشتوکاڵ و ئاودێری و ئاژەڵدارییەوە و بووەتە ھاندەر و فاکتەرێکی سەرەکی بۆ ھاتنی [[عەرەب]]ی زیاتر بۆ ناوچەکە.<ref>https://wishe.net/dreja.aspx?Jmare=50056&Jor=15</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٧٤دا، (١٣)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] دابڕێنرا بۆ پێکھێنانی ناحیەی عەباسی لە سنووری [[قەزای حەویجە]]، ناوەندەکەشی گوندی [[عەباسی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11688.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== بە بڕیاری حکومی مەحەلی ژمارە(١٨٤٦) لە ساڵی ١٩٨١دا، کەرتێکی ناحیەی عەباسی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]]وە لکێندرا. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٩١١) لە ١٦-٦-١٩٨٧دا، ھەر دوو ناحیەی [[قەزای حەویجە]]([[ناحیەی زاب]] و ناحیەی عەباسی) ھەڵوەشێنران و ھە موو کەرتەکانیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]]وە لکێندران. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٩)دا.]] == کارگێڕی == ناحیەی عەباسی لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٤٠) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[عەباسی]](ناوەند) * [[ئەبو سەخڕە]] * [[ئەسعەدیە]] * [[ئیسماعیلیە، عەباسی]] * [[ئیمام ئیسماعیل]] * [[بریج]] * [[تاڕقیە]] * [[تەل زەھەبی خواروو]] * [[تەل زەھەبی سەروو]] * [[تەل عەلی]] * [[تەل ھەوا]] * [[تەویریە]] * [[جەعفەریە]] * [[چارشلو]] * [[حەسەن بەکری]] * [[حەمدانیە]] * [[حەنەف]] * [[حەوایج]] * [[حەوز ستە]] * [[حەوز سەبعە]] * [[سبتی عەزیز]] * [[سەعد عەبد ساڵەح]] * [[سەعیدیە]] * [[شاکەلدی]] * [[شاوک، عەباسی]] * [[شەجەرە]] * [[عامودیە]] * [[عەبدوڵڵا موحەممەد حسێن]] * [[عەرسە]] * [[عیون]] * [[غەریب]] * [[فاخرە]] * [[فەتحە]] * [[قوسامیە]] * [[کەیسومە]] * [[موتەوەکەلیە]] * [[موحەممەد عەلی ڕیحان]] * [[موڕەبەع]] * [[موستاح]] * [[نەملە]] * [[وەردیە]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای حەویجە]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[باشووری کوردستان]] * [[عەباسی]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] 2jvr6wxaml7znuvqa0d3bnp13bjd6av 0 248601 1592228 1436219 2026-06-19T22:24:27Z MFTG 21816 /* قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا */ 1592228 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی ڕیاز | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة الریاض }}{{ھن}}{{lang-en| Riaz subdistrict }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Riaz subdistrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای حەویجە.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی ڕیاز لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی ڕیاز لە [[قەزای حەویجە]]دا(شینی تۆخ) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.26903| 43.91075}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی ڕیاز''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.26903| 43.91075 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای حەویجە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">١٢٠</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٦١]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = محەمەد ئەحمەد عوبێدی | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٩١٦ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٨٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٤٩٤ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٦٧ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٦٥،٣٦٤ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٧١ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی ڕیاز''' یەکێکە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناوی ئەم ناحیەیە لە شارەدێی [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]]ەوە وەرگیراوە کە ناوەندی ناحیەکەیە: ریاض کۆی وشەی روضةیە: واتای بەھەشت، باخچەی جوان، ئەو شوێنەی ئاو و سەوزایی تێدایە. لەبەرئەوەی لەکاتی درووستکردنی ئەم شارەدێیەدا، ئەم ناوچەیە ھەمووی باخ و بێستان بوو وە ناوچەیەکی کشتوکاڵی بە ناوبانگە لەسەر ئاستی عێراق بۆیە ئەم ناوەیان بۆ ھەڵبژارد.<ref>https://meaningnames.net/of-ریاض</ref> == جوگرافیا == ناحیەی ڕیاز ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و [[ناحیەی مەلا عەبدوڵڵا]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی ڕەشاد]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی یایچی]] و [[ناحیەی تازەخورماتوو]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی عەباسی]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069474#map=9/35.1850/43.9069</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٩١٦کم٢)یە لە (٨٫٨٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٣٤٫١٪) [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (یەکەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[عەرەب]] و [[کورد]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٦٥،٣٦٤)کەسە. لە (٣٫٧٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٢٠٫٦٪)ی دانیشتوانی [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (دووەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]. == مێژوو == === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== لە ساڵی ١٩٥٩ لە سەردەمی حوکمڕانی [[عەبدولکەریم قاسم]] سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتەی عێراق، لەلایەن کۆمپانیای بەڵێندەرە عەرەبەکان (مقاولین ئەلعەرەب) و کۆمپانیای (عوسمان ئەحمەد عوسمان)، جارێکی تر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری حەویجە درا و فراوانیان کرد، ئاویان لە [[زێی بچووک]]ەوە لە شارۆکەی [[دووبز]]ەوە بۆ پڕۆژەی ئاودێری حەویجەوە راکێشا. ساڵی ١٩٦٢ بەسەرکەوتوویی کۆتا بە پڕۆژەکە ھات. لە سەرەتادا کە [[عەرەب]]ەکان ھاتن بۆ [[حەویجە]]، ھیچیان لەبارەی کشتوکاڵەوە نەدەزانی تەنیا [[خوێ]]یان دەفرۆشت و [[گەنمەشامی]] (زوڕات)یان بەرھەم دەھێنا، بۆیە تا ئەمڕۆش [[کەرکووک]]ییەکان بە [[عەرەب]]ی [[حەویجە]] دەڵێن: عارەبە زوڕات. پڕۆژە کۆنەکەی حەویجە لە ساڵی ١٩٣٩ تەواو بووە، ئاوی بۆ ١٥٠ ھەزار دۆنم زەوی دابین دەکرد، لە سەردەمی حکومڕانی [[حیزبی بەعس]] بەشێوەیەکی گشتی زیاتر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری کەرکووک درا و فراوان کرایەوە تا گەیشتە سنووری [[پارێزگای سەلاحەددین]] و [[پارێزگای دیالە]]، ئینجا درایە دەم پڕۆژەی ئاودێری حەویجە، ئێستە درێژییەکەی ١٢٥ کیلۆمەترە، رووبەری یەک ملیۆن مەترە و بەشی ئاودێری ٥٠٠ ھەزار دۆنم زەوی دەکات. جگە لە حەویجە کەناڵەکانی ئاودێری دەگاتە کۆتای سنوورەکانی ([[دووزخورماتوو]]، [[عەباسی]]، [[زاب]]، [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]]، [[تازەخورماتوو]]، [[داقووق]] و [[دووبز]]). ئەمەش بوو بەھۆی پێشکەوتنی ناوچەکە لە بواری کشتوکاڵ و ئاودێری و ئاژەڵدارییەوە و بووەتە ھاندەر و فاکتەرێکی سەرەکی بۆ ھاتنی [[عەرەب]]ی زیاتر بۆ ناوچەکە.<ref>https://wishe.net/dreja.aspx?Jmare=50056&Jor=15</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢٨) لە ٢٩\٦\١٩٦١دا، (١١) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٩)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی ناحیەی ڕیاز لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[ڕیاز، کەرکووک|خسێفی]] بوو کە لە دوایدا ناوی گۆڕدرا بە [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/479.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٧٨) لە ٢٩\٧\١٩٦١دا، [[قەزای حەویجە]] لە سنووری [[پارێزگای کەرکووک]]دا ھاتە کایەوە و ھەردوو [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] و ناحیەی ڕیازی پێوە گرێدرا و ناوەندەکەشی شارۆچکەی [[حەویجە]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/481.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦) لە ٢-١-١٩٧٢دا، (٨)کەرتی ناحیەی ڕیازی سەر بە [[قەزای حەویجە]] لکێندرا بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٨٤) لە ٤-٩-١٩٧٢دا، (٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، (١١)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٢)کەرتی ناحیەی ڕیاز دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی یایچی]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[یایچی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5976.html</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== لەم قۆناغەدا ھیچ گۆڕانکارییەک بەسەر ناحیەی ڕیازدا نەھات. ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی ناحیەی ڕیاز بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و (٣)کەرتی بە ناحیەی ڕیازەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> == کارگێڕی == ناحیەی ڕیاز لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (١٢٠) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]](ناوەند) * [[ئەبو سەیف]] * [[ئەبو عەکوبە]] * [[ئەبو گەسە]] * [[ئەحمەد دانو]] * [[ئەزربان]] * [[ئەعوەج]] * [[ئیبراھیم حەمادی]] * [[تاڕبوغل]] * [[تاڵاو، ڕیاز]] * [[تاھریە]] * [[تاھیرە]] * [[تەپە کوڕە]] * [[تەتوا]] * [[تەحویلە]] * [[تەقتەقە]] * [[تەل عەزام]] * [[تەل عید]] * [[تەل لەحم]] * [[تەلیل]] * [[تەویلعەی خواروو]] * [[تەویلعەی سەروو]] * [[جاسمیە]] * [[جزرات]] * [[جەبەل خەباز]] * [[جولە]] * [[حسێن نەعیم]] * [[حەجل]] * [[حەزر عەباس]] * [[حەسەن حەمدان]] * [[حەمڕانیە]] * [[حەمزەی خواروو]] * [[حەمزەی سەروو]] * [[حەمەد خەڵەف]] * [[حەمی]] * [[حەمید]] * [[حەوز سالس عەشڕ]] * [[خاتونیەی خواروو]] * [[خاتونیەی سەروو]] * [[خەربە عەزیز]] * [[خەڵەف ئەسوەد]] * [[خەڵەف عەبدوڵڵا مەزروک]] * [[خوزێفی]] * [[داود عەلوکە]] * [[داودیە]] * [[دەغلیە]] * [[دەماکە]] * [[دوب]] * [[دور بوحەیرە]] * [[ڕیزە]] * [[زیبات]] * [[زیقاڕ]] * [[سجن]] * [[سەرای فەزڵ]] * [[سەرای]] * [[سەرھید مەتەڕ]] * [[سەعدونیە]] * [[سەفر مانع]] * [[سەفڕە]] * [[سەلمان حەمید]] * [[سەید حەمید]] * [[سەید حەمید]] * [[سەید خەلاف]] * [[سەید شەرجی]] * [[سەیدیە]] * [[سویسە]] * [[شالخ عید]] * [[شەریفیە]] * [[شەلاکە]] * [[شەلال مەتەڕ]] * [[شەھید، ڕیاز]] * [[شوعەیبات]] * [[شێخ ئەحمەد، ڕیاز]] * [[شێخ عیسا، ڕیاز]] * [[شێخ مەزھەر]] * [[عارف نایف]] * [[عالیە]] * [[عەتوانیە]] * [[عەجەمی، ڕیاز]] * [[عەرەب عەزیز حەمەد]] * [[عەزیبیە]] * [[عەساکرە]] * [[عەلویە جەدیدە]] * [[عەلویە]] * [[عەلی حەمەد سوڵتان]] * [[عەلی سوڵتان]] * [[عەلی سوڵتان]] * [[عەلی غەیر]] * [[عەلی ھەزاع]] * [[عەماڕ]] * [[عەواشڕ]] * [[فەخار]] * [[فەرحانیە]] * [[قەسبە ڕیاز]] * [[قەسڕ ئەوەل]] * [[قەسڕ سانی]] * [[قوڕەیشیە]] * [[کەڕامە]] * [[کەفاح]] * [[کەنعان، ڕیاز]] * [[گیرمە]] * [[مەجول عەلیج]] * [[مەشاھریە]] * [[مەفتول]] * [[مەقام، ڕیاز]] * [[موحەممەد تەڵەب]] * [[موحەممەد حەسەن]] * [[موحەممەد مەتەڕ مەحموود]] * [[موڕادیە]] * [[موڕە]] * [[نەسڕلئولا]] * [[نەسڕلسانی]] * [[نەھرەوان]] * [[نەوافل]] * [[نوسین گەرحە]] * [[نوور، ڕیاز]] * [[نویم سەبلان]] * [[ھاشمیە]] * [[وستانیە]] * [[یاسین موحەممەد]] * [[یەرموک]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای حەویجە]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[باشووری کوردستان]] * [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] 0czylc8bkft908fj1i3e5m8bbau1i60 1592229 1592228 2026-06-19T22:24:58Z MFTG 21816 /* قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا */ 1592229 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی ڕیاز | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة الریاض }}{{ھن}}{{lang-en| Riaz subdistrict }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Riaz subdistrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای حەویجە.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی ڕیاز لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی ڕیاز لە [[قەزای حەویجە]]دا(شینی تۆخ) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.26903| 43.91075}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی ڕیاز''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.26903| 43.91075 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای حەویجە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">١٢٠</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٦١]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = محەمەد ئەحمەد عوبێدی | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٩١٦ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٨٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٤٩٤ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٦٧ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٦٥،٣٦٤ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٧١ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی ڕیاز''' یەکێکە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناوی ئەم ناحیەیە لە شارەدێی [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]]ەوە وەرگیراوە کە ناوەندی ناحیەکەیە: ریاض کۆی وشەی روضةیە: واتای بەھەشت، باخچەی جوان، ئەو شوێنەی ئاو و سەوزایی تێدایە. لەبەرئەوەی لەکاتی درووستکردنی ئەم شارەدێیەدا، ئەم ناوچەیە ھەمووی باخ و بێستان بوو وە ناوچەیەکی کشتوکاڵی بە ناوبانگە لەسەر ئاستی عێراق بۆیە ئەم ناوەیان بۆ ھەڵبژارد.<ref>https://meaningnames.net/of-ریاض</ref> == جوگرافیا == ناحیەی ڕیاز ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و [[ناحیەی مەلا عەبدوڵڵا]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی ڕەشاد]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی یایچی]] و [[ناحیەی تازەخورماتوو]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی عەباسی]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069474#map=9/35.1850/43.9069</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٩١٦کم٢)یە لە (٨٫٨٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٣٤٫١٪) [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (یەکەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[عەرەب]] و [[کورد]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٦٥،٣٦٤)کەسە. لە (٣٫٧٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٢٠٫٦٪)ی دانیشتوانی [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (دووەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]. == مێژوو == === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== لە ساڵی ١٩٥٩ لە سەردەمی حوکمڕانی [[عەبدولکەریم قاسم]] سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتەی عێراق، لەلایەن کۆمپانیای بەڵێندەرە عەرەبەکان (مقاولین ئەلعەرەب) و کۆمپانیای (عوسمان ئەحمەد عوسمان)، جارێکی تر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری حەویجە درا و فراوانیان کرد، ئاویان لە [[زێی بچووک]]ەوە لە شارۆکەی [[دووبز]]ەوە بۆ پڕۆژەی ئاودێری حەویجەوە راکێشا. ساڵی ١٩٦٢ بەسەرکەوتوویی کۆتا بە پڕۆژەکە ھات. لە سەرەتادا کە [[عەرەب]]ەکان ھاتن بۆ [[حەویجە]]، ھیچیان لەبارەی کشتوکاڵەوە نەدەزانی تەنیا [[خوێ]]یان دەفرۆشت و [[گەنمەشامی]] (زوڕات)یان بەرھەم دەھێنا، بۆیە تا ئەمڕۆش [[کەرکووک]]ییەکان بە [[عەرەب]]ی [[حەویجە]] دەڵێن: عارەبە زوڕات. پڕۆژە کۆنەکەی حەویجە لە ساڵی ١٩٣٩ تەواو بووە، ئاوی بۆ ١٥٠ ھەزار دۆنم زەوی دابین دەکرد، لە سەردەمی حکومڕانی [[حیزبی بەعس]] بەشێوەیەکی گشتی زیاتر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری کەرکووک درا و فراوان کرایەوە تا گەیشتە سنووری [[پارێزگای سەلاحەددین]] و [[پارێزگای دیالە]]، ئینجا درایە دەم پڕۆژەی ئاودێری حەویجە، ئێستە درێژییەکەی ١٢٥ کیلۆمەترە، رووبەری یەک ملیۆن مەترە و بەشی ئاودێری ٥٠٠ ھەزار دۆنم زەوی دەکات. جگە لە حەویجە کەناڵەکانی ئاودێری دەگاتە کۆتای سنوورەکانی ([[دووزخورماتوو]]، [[عەباسی]]، [[زاب]]، [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]]، [[تازەخورماتوو]]، [[داقووق]] و [[دووبز]]). ئەمەش بوو بەھۆی پێشکەوتنی ناوچەکە لە بواری کشتوکاڵ و ئاودێری و ئاژەڵدارییەوە و بووەتە ھاندەر و فاکتەرێکی سەرەکی بۆ ھاتنی [[عەرەب]]ی زیاتر بۆ ناوچەکە.<ref>https://wishe.net/dreja.aspx?Jmare=50056&Jor=15</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢٨) لە ٢٩\٦\١٩٦١دا، (١١) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٩)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی ناحیەی ڕیاز لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[ڕیاز، کەرکووک|خسێفی]] بوو کە لە دوایدا ناوی گۆڕدرا بە [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/479.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٧٨) لە ٢٩\٧\١٩٦١دا، [[قەزای حەویجە]] لە سنووری [[پارێزگای کەرکووک]]دا ھاتە کایەوە و ھەردوو [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] و ناحیەی ڕیازی پێوە گرێدرا و ناوەندەکەشی شارۆچکەی [[حەویجە]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/481.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦) لە ٢-١-١٩٧٢دا، (٨)کەرتی ناحیەی ڕیازی سەر بە [[قەزای حەویجە]] لکێندرا بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٨٤) لە ٤-٩-١٩٧٢دا، (٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، (١١)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٢)کەرتی ناحیەی ڕیاز دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی یایچی]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[یایچی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5976.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== لەم قۆناغەدا ھیچ گۆڕانکارییەک بەسەر ناحیەی ڕیازدا نەھات. ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی ناحیەی ڕیاز بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و (٣)کەرتی بە ناحیەی ڕیازەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> == کارگێڕی == ناحیەی ڕیاز لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (١٢٠) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]](ناوەند) * [[ئەبو سەیف]] * [[ئەبو عەکوبە]] * [[ئەبو گەسە]] * [[ئەحمەد دانو]] * [[ئەزربان]] * [[ئەعوەج]] * [[ئیبراھیم حەمادی]] * [[تاڕبوغل]] * [[تاڵاو، ڕیاز]] * [[تاھریە]] * [[تاھیرە]] * [[تەپە کوڕە]] * [[تەتوا]] * [[تەحویلە]] * [[تەقتەقە]] * [[تەل عەزام]] * [[تەل عید]] * [[تەل لەحم]] * [[تەلیل]] * [[تەویلعەی خواروو]] * [[تەویلعەی سەروو]] * [[جاسمیە]] * [[جزرات]] * [[جەبەل خەباز]] * [[جولە]] * [[حسێن نەعیم]] * [[حەجل]] * [[حەزر عەباس]] * [[حەسەن حەمدان]] * [[حەمڕانیە]] * [[حەمزەی خواروو]] * [[حەمزەی سەروو]] * [[حەمەد خەڵەف]] * [[حەمی]] * [[حەمید]] * [[حەوز سالس عەشڕ]] * [[خاتونیەی خواروو]] * [[خاتونیەی سەروو]] * [[خەربە عەزیز]] * [[خەڵەف ئەسوەد]] * [[خەڵەف عەبدوڵڵا مەزروک]] * [[خوزێفی]] * [[داود عەلوکە]] * [[داودیە]] * [[دەغلیە]] * [[دەماکە]] * [[دوب]] * [[دور بوحەیرە]] * [[ڕیزە]] * [[زیبات]] * [[زیقاڕ]] * [[سجن]] * [[سەرای فەزڵ]] * [[سەرای]] * [[سەرھید مەتەڕ]] * [[سەعدونیە]] * [[سەفر مانع]] * [[سەفڕە]] * [[سەلمان حەمید]] * [[سەید حەمید]] * [[سەید حەمید]] * [[سەید خەلاف]] * [[سەید شەرجی]] * [[سەیدیە]] * [[سویسە]] * [[شالخ عید]] * [[شەریفیە]] * [[شەلاکە]] * [[شەلال مەتەڕ]] * [[شەھید، ڕیاز]] * [[شوعەیبات]] * [[شێخ ئەحمەد، ڕیاز]] * [[شێخ عیسا، ڕیاز]] * [[شێخ مەزھەر]] * [[عارف نایف]] * [[عالیە]] * [[عەتوانیە]] * [[عەجەمی، ڕیاز]] * [[عەرەب عەزیز حەمەد]] * [[عەزیبیە]] * [[عەساکرە]] * [[عەلویە جەدیدە]] * [[عەلویە]] * [[عەلی حەمەد سوڵتان]] * [[عەلی سوڵتان]] * [[عەلی سوڵتان]] * [[عەلی غەیر]] * [[عەلی ھەزاع]] * [[عەماڕ]] * [[عەواشڕ]] * [[فەخار]] * [[فەرحانیە]] * [[قەسبە ڕیاز]] * [[قەسڕ ئەوەل]] * [[قەسڕ سانی]] * [[قوڕەیشیە]] * [[کەڕامە]] * [[کەفاح]] * [[کەنعان، ڕیاز]] * [[گیرمە]] * [[مەجول عەلیج]] * [[مەشاھریە]] * [[مەفتول]] * [[مەقام، ڕیاز]] * [[موحەممەد تەڵەب]] * [[موحەممەد حەسەن]] * [[موحەممەد مەتەڕ مەحموود]] * [[موڕادیە]] * [[موڕە]] * [[نەسڕلئولا]] * [[نەسڕلسانی]] * [[نەھرەوان]] * [[نەوافل]] * [[نوسین گەرحە]] * [[نوور، ڕیاز]] * [[نویم سەبلان]] * [[ھاشمیە]] * [[وستانیە]] * [[یاسین موحەممەد]] * [[یەرموک]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای حەویجە]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[باشووری کوردستان]] * [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] bwcsj1s4ihwmc1ikdiqft53rf7o0u79 1592232 1592229 2026-06-19T22:25:33Z MFTG 21816 /* قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا */ 1592232 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی ڕیاز | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة الریاض }}{{ھن}}{{lang-en| Riaz subdistrict }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Riaz subdistrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای حەویجە.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی ڕیاز لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی ڕیاز لە [[قەزای حەویجە]]دا(شینی تۆخ) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.26903| 43.91075}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی ڕیاز''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.26903| 43.91075 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای حەویجە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">١٢٠</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٦١]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = محەمەد ئەحمەد عوبێدی | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٩١٦ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٨٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٤٩٤ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٦٧ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٦٥،٣٦٤ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٧١ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی ڕیاز''' یەکێکە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناوی ئەم ناحیەیە لە شارەدێی [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]]ەوە وەرگیراوە کە ناوەندی ناحیەکەیە: ریاض کۆی وشەی روضةیە: واتای بەھەشت، باخچەی جوان، ئەو شوێنەی ئاو و سەوزایی تێدایە. لەبەرئەوەی لەکاتی درووستکردنی ئەم شارەدێیەدا، ئەم ناوچەیە ھەمووی باخ و بێستان بوو وە ناوچەیەکی کشتوکاڵی بە ناوبانگە لەسەر ئاستی عێراق بۆیە ئەم ناوەیان بۆ ھەڵبژارد.<ref>https://meaningnames.net/of-ریاض</ref> == جوگرافیا == ناحیەی ڕیاز ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و [[ناحیەی مەلا عەبدوڵڵا]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی ڕەشاد]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی یایچی]] و [[ناحیەی تازەخورماتوو]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی عەباسی]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069474#map=9/35.1850/43.9069</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٩١٦کم٢)یە لە (٨٫٨٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٣٤٫١٪) [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (یەکەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[عەرەب]] و [[کورد]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٦٥،٣٦٤)کەسە. لە (٣٫٧٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٢٠٫٦٪)ی دانیشتوانی [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (دووەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]. == مێژوو == === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== لە ساڵی ١٩٥٩ لە سەردەمی حوکمڕانی [[عەبدولکەریم قاسم]] سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتەی عێراق، لەلایەن کۆمپانیای بەڵێندەرە عەرەبەکان (مقاولین ئەلعەرەب) و کۆمپانیای (عوسمان ئەحمەد عوسمان)، جارێکی تر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری حەویجە درا و فراوانیان کرد، ئاویان لە [[زێی بچووک]]ەوە لە شارۆکەی [[دووبز]]ەوە بۆ پڕۆژەی ئاودێری حەویجەوە راکێشا. ساڵی ١٩٦٢ بەسەرکەوتوویی کۆتا بە پڕۆژەکە ھات. لە سەرەتادا کە [[عەرەب]]ەکان ھاتن بۆ [[حەویجە]]، ھیچیان لەبارەی کشتوکاڵەوە نەدەزانی تەنیا [[خوێ]]یان دەفرۆشت و [[گەنمەشامی]] (زوڕات)یان بەرھەم دەھێنا، بۆیە تا ئەمڕۆش [[کەرکووک]]ییەکان بە [[عەرەب]]ی [[حەویجە]] دەڵێن: عارەبە زوڕات. پڕۆژە کۆنەکەی حەویجە لە ساڵی ١٩٣٩ تەواو بووە، ئاوی بۆ ١٥٠ ھەزار دۆنم زەوی دابین دەکرد، لە سەردەمی حکومڕانی [[حیزبی بەعس]] بەشێوەیەکی گشتی زیاتر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری کەرکووک درا و فراوان کرایەوە تا گەیشتە سنووری [[پارێزگای سەلاحەددین]] و [[پارێزگای دیالە]]، ئینجا درایە دەم پڕۆژەی ئاودێری حەویجە، ئێستە درێژییەکەی ١٢٥ کیلۆمەترە، رووبەری یەک ملیۆن مەترە و بەشی ئاودێری ٥٠٠ ھەزار دۆنم زەوی دەکات. جگە لە حەویجە کەناڵەکانی ئاودێری دەگاتە کۆتای سنوورەکانی ([[دووزخورماتوو]]، [[عەباسی]]، [[زاب]]، [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]]، [[تازەخورماتوو]]، [[داقووق]] و [[دووبز]]). ئەمەش بوو بەھۆی پێشکەوتنی ناوچەکە لە بواری کشتوکاڵ و ئاودێری و ئاژەڵدارییەوە و بووەتە ھاندەر و فاکتەرێکی سەرەکی بۆ ھاتنی [[عەرەب]]ی زیاتر بۆ ناوچەکە.<ref>https://wishe.net/dreja.aspx?Jmare=50056&Jor=15</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢٨) لە ٢٩\٦\١٩٦١دا، (١١) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٩)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی ناحیەی ڕیاز لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[ڕیاز، کەرکووک|خسێفی]] بوو کە لە دوایدا ناوی گۆڕدرا بە [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/479.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٧٨) لە ٢٩\٧\١٩٦١دا، [[قەزای حەویجە]] لە سنووری [[پارێزگای کەرکووک]]دا ھاتە کایەوە و ھەردوو [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] و ناحیەی ڕیازی پێوە گرێدرا و ناوەندەکەشی شارۆچکەی [[حەویجە]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/481.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦) لە ٢-١-١٩٧٢دا، (٨)کەرتی ناحیەی ڕیازی سەر بە [[قەزای حەویجە]] لکێندرا بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٨٤) لە ٤-٩-١٩٧٢دا، (٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، (١١)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٢)کەرتی ناحیەی ڕیاز دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی یایچی]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[یایچی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5976.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== لەم قۆناغەدا ھیچ گۆڕانکارییەک بەسەر ناحیەی ڕیازدا نەھات. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی ناحیەی ڕیاز بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و (٣)کەرتی بە ناحیەی ڕیازەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> == کارگێڕی == ناحیەی ڕیاز لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (١٢٠) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]](ناوەند) * [[ئەبو سەیف]] * [[ئەبو عەکوبە]] * [[ئەبو گەسە]] * [[ئەحمەد دانو]] * [[ئەزربان]] * [[ئەعوەج]] * [[ئیبراھیم حەمادی]] * [[تاڕبوغل]] * [[تاڵاو، ڕیاز]] * [[تاھریە]] * [[تاھیرە]] * [[تەپە کوڕە]] * [[تەتوا]] * [[تەحویلە]] * [[تەقتەقە]] * [[تەل عەزام]] * [[تەل عید]] * [[تەل لەحم]] * [[تەلیل]] * [[تەویلعەی خواروو]] * [[تەویلعەی سەروو]] * [[جاسمیە]] * [[جزرات]] * [[جەبەل خەباز]] * [[جولە]] * [[حسێن نەعیم]] * [[حەجل]] * [[حەزر عەباس]] * [[حەسەن حەمدان]] * [[حەمڕانیە]] * [[حەمزەی خواروو]] * [[حەمزەی سەروو]] * [[حەمەد خەڵەف]] * [[حەمی]] * [[حەمید]] * [[حەوز سالس عەشڕ]] * [[خاتونیەی خواروو]] * [[خاتونیەی سەروو]] * [[خەربە عەزیز]] * [[خەڵەف ئەسوەد]] * [[خەڵەف عەبدوڵڵا مەزروک]] * [[خوزێفی]] * [[داود عەلوکە]] * [[داودیە]] * [[دەغلیە]] * [[دەماکە]] * [[دوب]] * [[دور بوحەیرە]] * [[ڕیزە]] * [[زیبات]] * [[زیقاڕ]] * [[سجن]] * [[سەرای فەزڵ]] * [[سەرای]] * [[سەرھید مەتەڕ]] * [[سەعدونیە]] * [[سەفر مانع]] * [[سەفڕە]] * [[سەلمان حەمید]] * [[سەید حەمید]] * [[سەید حەمید]] * [[سەید خەلاف]] * [[سەید شەرجی]] * [[سەیدیە]] * [[سویسە]] * [[شالخ عید]] * [[شەریفیە]] * [[شەلاکە]] * [[شەلال مەتەڕ]] * [[شەھید، ڕیاز]] * [[شوعەیبات]] * [[شێخ ئەحمەد، ڕیاز]] * [[شێخ عیسا، ڕیاز]] * [[شێخ مەزھەر]] * [[عارف نایف]] * [[عالیە]] * [[عەتوانیە]] * [[عەجەمی، ڕیاز]] * [[عەرەب عەزیز حەمەد]] * [[عەزیبیە]] * [[عەساکرە]] * [[عەلویە جەدیدە]] * [[عەلویە]] * [[عەلی حەمەد سوڵتان]] * [[عەلی سوڵتان]] * [[عەلی سوڵتان]] * [[عەلی غەیر]] * [[عەلی ھەزاع]] * [[عەماڕ]] * [[عەواشڕ]] * [[فەخار]] * [[فەرحانیە]] * [[قەسبە ڕیاز]] * [[قەسڕ ئەوەل]] * [[قەسڕ سانی]] * [[قوڕەیشیە]] * [[کەڕامە]] * [[کەفاح]] * [[کەنعان، ڕیاز]] * [[گیرمە]] * [[مەجول عەلیج]] * [[مەشاھریە]] * [[مەفتول]] * [[مەقام، ڕیاز]] * [[موحەممەد تەڵەب]] * [[موحەممەد حەسەن]] * [[موحەممەد مەتەڕ مەحموود]] * [[موڕادیە]] * [[موڕە]] * [[نەسڕلئولا]] * [[نەسڕلسانی]] * [[نەھرەوان]] * [[نەوافل]] * [[نوسین گەرحە]] * [[نوور، ڕیاز]] * [[نویم سەبلان]] * [[ھاشمیە]] * [[وستانیە]] * [[یاسین موحەممەد]] * [[یەرموک]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای حەویجە]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[باشووری کوردستان]] * [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] 0t9bz27uf3yvw79mn3zb1vpfxobwq2q 1592233 1592232 2026-06-19T22:26:00Z MFTG 21816 /* قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا */ 1592233 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی ڕیاز | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة الریاض }}{{ھن}}{{lang-en| Riaz subdistrict }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Riaz subdistrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای حەویجە.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی ڕیاز لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی ڕیاز لە [[قەزای حەویجە]]دا(شینی تۆخ) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.26903| 43.91075}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی ڕیاز''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.26903| 43.91075 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای حەویجە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">١٢٠</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٦١]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = محەمەد ئەحمەد عوبێدی | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٩١٦ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٨٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٤٩٤ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٦٧ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٦٥،٣٦٤ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٧١ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی ڕیاز''' یەکێکە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناوی ئەم ناحیەیە لە شارەدێی [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]]ەوە وەرگیراوە کە ناوەندی ناحیەکەیە: ریاض کۆی وشەی روضةیە: واتای بەھەشت، باخچەی جوان، ئەو شوێنەی ئاو و سەوزایی تێدایە. لەبەرئەوەی لەکاتی درووستکردنی ئەم شارەدێیەدا، ئەم ناوچەیە ھەمووی باخ و بێستان بوو وە ناوچەیەکی کشتوکاڵی بە ناوبانگە لەسەر ئاستی عێراق بۆیە ئەم ناوەیان بۆ ھەڵبژارد.<ref>https://meaningnames.net/of-ریاض</ref> == جوگرافیا == ناحیەی ڕیاز ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و [[ناحیەی مەلا عەبدوڵڵا]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی ڕەشاد]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی یایچی]] و [[ناحیەی تازەخورماتوو]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی عەباسی]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069474#map=9/35.1850/43.9069</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٩١٦کم٢)یە لە (٨٫٨٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٣٤٫١٪) [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (یەکەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[عەرەب]] و [[کورد]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٦٥،٣٦٤)کەسە. لە (٣٫٧٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٢٠٫٦٪)ی دانیشتوانی [[قەزای حەویجە]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (دووەم)ە لە چوار ناحیەی [[قەزای حەویجە]]. == مێژوو == === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== لە ساڵی ١٩٥٩ لە سەردەمی حوکمڕانی [[عەبدولکەریم قاسم]] سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتەی عێراق، لەلایەن کۆمپانیای بەڵێندەرە عەرەبەکان (مقاولین ئەلعەرەب) و کۆمپانیای (عوسمان ئەحمەد عوسمان)، جارێکی تر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری حەویجە درا و فراوانیان کرد، ئاویان لە [[زێی بچووک]]ەوە لە شارۆکەی [[دووبز]]ەوە بۆ پڕۆژەی ئاودێری حەویجەوە راکێشا. ساڵی ١٩٦٢ بەسەرکەوتوویی کۆتا بە پڕۆژەکە ھات. لە سەرەتادا کە [[عەرەب]]ەکان ھاتن بۆ [[حەویجە]]، ھیچیان لەبارەی کشتوکاڵەوە نەدەزانی تەنیا [[خوێ]]یان دەفرۆشت و [[گەنمەشامی]] (زوڕات)یان بەرھەم دەھێنا، بۆیە تا ئەمڕۆش [[کەرکووک]]ییەکان بە [[عەرەب]]ی [[حەویجە]] دەڵێن: عارەبە زوڕات. پڕۆژە کۆنەکەی حەویجە لە ساڵی ١٩٣٩ تەواو بووە، ئاوی بۆ ١٥٠ ھەزار دۆنم زەوی دابین دەکرد، لە سەردەمی حکومڕانی [[حیزبی بەعس]] بەشێوەیەکی گشتی زیاتر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری کەرکووک درا و فراوان کرایەوە تا گەیشتە سنووری [[پارێزگای سەلاحەددین]] و [[پارێزگای دیالە]]، ئینجا درایە دەم پڕۆژەی ئاودێری حەویجە، ئێستە درێژییەکەی ١٢٥ کیلۆمەترە، رووبەری یەک ملیۆن مەترە و بەشی ئاودێری ٥٠٠ ھەزار دۆنم زەوی دەکات. جگە لە حەویجە کەناڵەکانی ئاودێری دەگاتە کۆتای سنوورەکانی ([[دووزخورماتوو]]، [[عەباسی]]، [[زاب]]، [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]]، [[تازەخورماتوو]]، [[داقووق]] و [[دووبز]]). ئەمەش بوو بەھۆی پێشکەوتنی ناوچەکە لە بواری کشتوکاڵ و ئاودێری و ئاژەڵدارییەوە و بووەتە ھاندەر و فاکتەرێکی سەرەکی بۆ ھاتنی [[عەرەب]]ی زیاتر بۆ ناوچەکە.<ref>https://wishe.net/dreja.aspx?Jmare=50056&Jor=15</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢٨) لە ٢٩\٦\١٩٦١دا، (١١) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٩)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی ناحیەی ڕیاز لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[ڕیاز، کەرکووک|خسێفی]] بوو کە لە دوایدا ناوی گۆڕدرا بە [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/479.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٧٨) لە ٢٩\٧\١٩٦١دا، [[قەزای حەویجە]] لە سنووری [[پارێزگای کەرکووک]]دا ھاتە کایەوە و ھەردوو [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] و ناحیەی ڕیازی پێوە گرێدرا و ناوەندەکەشی شارۆچکەی [[حەویجە]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/481.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦) لە ٢-١-١٩٧٢دا، (٨)کەرتی ناحیەی ڕیازی سەر بە [[قەزای حەویجە]] لکێندرا بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٨٤) لە ٤-٩-١٩٧٢دا، (٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، (١١)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٢)کەرتی ناحیەی ڕیاز دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی یایچی]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[یایچی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5976.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== لەم قۆناغەدا ھیچ گۆڕانکارییەک بەسەر ناحیەی ڕیازدا نەھات. [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی ناحیەی ڕیاز بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و (٣)کەرتی بە ناحیەی ڕیازەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٩)دا.]] == کارگێڕی == ناحیەی ڕیاز لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (١٢٠) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]](ناوەند) * [[ئەبو سەیف]] * [[ئەبو عەکوبە]] * [[ئەبو گەسە]] * [[ئەحمەد دانو]] * [[ئەزربان]] * [[ئەعوەج]] * [[ئیبراھیم حەمادی]] * [[تاڕبوغل]] * [[تاڵاو، ڕیاز]] * [[تاھریە]] * [[تاھیرە]] * [[تەپە کوڕە]] * [[تەتوا]] * [[تەحویلە]] * [[تەقتەقە]] * [[تەل عەزام]] * [[تەل عید]] * [[تەل لەحم]] * [[تەلیل]] * [[تەویلعەی خواروو]] * [[تەویلعەی سەروو]] * [[جاسمیە]] * [[جزرات]] * [[جەبەل خەباز]] * [[جولە]] * [[حسێن نەعیم]] * [[حەجل]] * [[حەزر عەباس]] * [[حەسەن حەمدان]] * [[حەمڕانیە]] * [[حەمزەی خواروو]] * [[حەمزەی سەروو]] * [[حەمەد خەڵەف]] * [[حەمی]] * [[حەمید]] * [[حەوز سالس عەشڕ]] * [[خاتونیەی خواروو]] * [[خاتونیەی سەروو]] * [[خەربە عەزیز]] * [[خەڵەف ئەسوەد]] * [[خەڵەف عەبدوڵڵا مەزروک]] * [[خوزێفی]] * [[داود عەلوکە]] * [[داودیە]] * [[دەغلیە]] * [[دەماکە]] * [[دوب]] * [[دور بوحەیرە]] * [[ڕیزە]] * [[زیبات]] * [[زیقاڕ]] * [[سجن]] * [[سەرای فەزڵ]] * [[سەرای]] * [[سەرھید مەتەڕ]] * [[سەعدونیە]] * [[سەفر مانع]] * [[سەفڕە]] * [[سەلمان حەمید]] * [[سەید حەمید]] * [[سەید حەمید]] * [[سەید خەلاف]] * [[سەید شەرجی]] * [[سەیدیە]] * [[سویسە]] * [[شالخ عید]] * [[شەریفیە]] * [[شەلاکە]] * [[شەلال مەتەڕ]] * [[شەھید، ڕیاز]] * [[شوعەیبات]] * [[شێخ ئەحمەد، ڕیاز]] * [[شێخ عیسا، ڕیاز]] * [[شێخ مەزھەر]] * [[عارف نایف]] * [[عالیە]] * [[عەتوانیە]] * [[عەجەمی، ڕیاز]] * [[عەرەب عەزیز حەمەد]] * [[عەزیبیە]] * [[عەساکرە]] * [[عەلویە جەدیدە]] * [[عەلویە]] * [[عەلی حەمەد سوڵتان]] * [[عەلی سوڵتان]] * [[عەلی سوڵتان]] * [[عەلی غەیر]] * [[عەلی ھەزاع]] * [[عەماڕ]] * [[عەواشڕ]] * [[فەخار]] * [[فەرحانیە]] * [[قەسبە ڕیاز]] * [[قەسڕ ئەوەل]] * [[قەسڕ سانی]] * [[قوڕەیشیە]] * [[کەڕامە]] * [[کەفاح]] * [[کەنعان، ڕیاز]] * [[گیرمە]] * [[مەجول عەلیج]] * [[مەشاھریە]] * [[مەفتول]] * [[مەقام، ڕیاز]] * [[موحەممەد تەڵەب]] * [[موحەممەد حەسەن]] * [[موحەممەد مەتەڕ مەحموود]] * [[موڕادیە]] * [[موڕە]] * [[نەسڕلئولا]] * [[نەسڕلسانی]] * [[نەھرەوان]] * [[نەوافل]] * [[نوسین گەرحە]] * [[نوور، ڕیاز]] * [[نویم سەبلان]] * [[ھاشمیە]] * [[وستانیە]] * [[یاسین موحەممەد]] * [[یەرموک]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای حەویجە]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[باشووری کوردستان]] * [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] 3n4x1a3dg352h8hz2auxeonark4bg9c 0 250027 1592322 1504439 2026-06-20T09:47:23Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1592322 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''زاکاری جۆزێف ھۆرویتز''' (لەدایکبووی ٥ی کانوونی دووەمی ١٩٨٦)، بە ناوی شانۆیی خۆی '''زاکی ئەڤێری''' ناسراوە، ئەکتەر و بەرھەمھێنەری پێشووە. لە ساڵی ٢٠٢١دا دانی بە تاوانەکەیدا ناوە کە ساختەکاری لە زەمانەتەکاندا کردووە بەھۆی ڕۆڵی لە فێڵکردن لە وەبەرھێنەران بە بڕی ٢٢٧ ملیۆن دۆلار لە ڕێگەی پلانێکی پۆنزی و لە ئەنجامدا لە ساڵی ٢٠٢٢دا سزای بیست ساڵ زیندانی بەسەردا سەپێنراوە.<ref name="arrest_la-times_2021">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Michael|دوایین=Finnegan|ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠٢١|سەردێڕ=Hollywood actor arrested in alleged $227-million Ponzi scheme|ناونیشان=https://www.latimes.com/california/story/2021-04-06/hollywood-actor-zach-avery-ponzi-scheme-arrest|ڕێکەوتی سەردان=٨ی نیسانی ٢٠٢١|ئیش=[[Los Angeles Times]]|زمان=en-US}}</ref> ئاڤێری لە شاری بێرکلی لە ویلایەتی کالیفۆرنیا لەدایکبووە، لە دایک و باوکێک کە ناویان سوزان کروپیتسکی<ref name="early-year_zgr_no-date"/> زاکاری جۆزێف ھۆرویتز بووە.<ref name="zach_birthindex">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The birth of Zachary Horwitz|ناونیشان=https://www.californiabirthindex.org/birth/zachary_joseph_horwitz_born_1986_17414289|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20231012055740/https://www.californiabirthindex.org/birth/zachary_joseph_horwitz_born_1986_17414289|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=[[California Birth Index]] (www.californiabirthindex.org)}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.californiabirthindex.org/birth/zachary_joseph_horwitz_born_1986_17414289 "The birth of Zachary Horwitz"]. ''[[پێوەرەکانی لەدایکبوونی کالیفۆرنیا|California Birth Index]] (www.californiabirthindex.org)''. from the original on 12 October 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 October</span> 2023</span>.</cite></ref> دایک و باوکی جیابوونەوە کاتێک ئەڤێری تەمەنی ١٠ ساڵ بوو.<ref name="early-year_zgr_no-date">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Zach Avery's biography, net worth, fact, career, awards and life story|ناونیشان=https://www.zgr.net/en/people/zach-avery-biography-fact-career-awards-net-worth-and-life-story|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20231021131003/https://www.zgr.net/en/people/zach-avery-biography-fact-career-awards-net-worth-and-life-story|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=ZGR (www.zgr.net)|زمان=en}}</ref> ئاڤێری لە شاری تامپا لە ویلایەتی فلۆریدا گەورە بووە، پاشان لە شاری فۆرت واین لە ویلایەتی ئیندیانا.<ref name="early-year_zgr_no-date"/> خوشکێکی ھەیە بە ناوی جێسیکا فەی ھۆرویتز.<ref name="early-year_zgr_no-date"/><ref name="jessica_birthindex">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The birth of Jessica Horwitz|ناونیشان=https://www.californiabirthindex.org/birth/jessica_faye_horwitz_born_1983_15869912|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20231012061928/https://www.californiabirthindex.org/birth/jessica_faye_horwitz_born_1983_15869912|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=[[California Birth Index]] (www.californiabirthindex.org)}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|فیلم|تەلەڤیزیۆن}} [[پۆل:ھەرەمەکان و پلانەکانی پۆنزی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦]] [[پۆل:ئەکتەرە نێرەکانی کالیفۆڕنیا]] dzo4n8zwxkdfzz5603dg4jaxraa07zt 0 251903 1592363 1459914 2026-06-20T11:16:14Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1592363 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Sednaya_prison_after_the_Fall_of_Assad.png}} '''زیندانی سەیدنایە''' یان '''قەسابخانەی مرۆیی''' ({{بە عەرەبی|سجن صيدنايا}}) زیندانێکی سەربازی بوو لە نزیک [[دیمەشق]]ی پایتەختی [[سووریا]] و لەلایەن [[حکوومەتی سووریا]]ی پێشووەوە بەڕێوەدەبرا. ئەم زیندانە بۆ ڕاگرتنی ھەزاران زیندانی بەکارھاتبوو، لەوانە دەستگیرکراوانی مەدەنی و یاخیبووانی دژ بە حکوومەت.<ref name="indep2016">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/syria-hama-prison-siege-assad-inmates-share-pictures-ofrces-surrounding-jail-a7014866.html|سەردێڕ=Prisoners riot over claims President Assad is about to start torturing and executing them|دوایین=Broomfield|یەکەم=Matt|ڕێکەوت=٥ی ئایاری ٢٠١٦|ئیش=The Independent|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠١٧|زمان=en-GB|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210512073636/https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/syria-hama-prison-siege-assad-inmates-share-pictures-ofrces-surrounding-jail-a7014866.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئایاری ٢٠٢١}}</ref> [[ڕووانگەی سووری بۆ مافەکانی مرۆڤ]] مەزەندە دەکات کە نزیکەی ٣٠ ھەزار دەستگیرکراو لە زیندانی سەیدنایا لەژێر ئەشکەنجە و مامەڵەی خراپ و لەسێدارەدانی بەکۆمەڵ لە سەرەتای [[شەڕی ناوخۆیی سووریا|شەڕی نێوخۆیی سووریاوە]] گیانیان لەدەستداوە،<ref name="Syrian Observatory for Human Rights (SOHR)">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Torture victims {{!}} Civilian from Daraa dies in Sednaya prison|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/199739/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوت=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210312183553/https://www.syriahr.com/en/199739/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئازاری ٢٠٢١}}</ref> لەکاتێکدا [[ڕێکخراوەی لێبوردنی نێونەتەوەیی|ڕێکخراوی لێبوردنی نێونەتەوەییی]] لە شوباتی ٢٠١٧دا مەزەندەی کردووە کە لە نێوان ٥ ھەزار بۆ ١٣ ھەزار کەس لە زیندانی سەیدنایە لە نێوان ئەیلوولی ٢٠١١ تا کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ بەبێ پەنابردن بۆ دادگە لە سێدارە دراون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/a-human-slaughterhouse-in-syria/2017/02/11/4534820c-ee3a-11e6-9973-c5efb7ccfb0d_story.html|سەردێڕ=A 'human slaughterhouse' in Syria|ڕێکەوت=١١ی شوباتی ٢٠١٧|ئیش=The Washington Post|دوایین=Editorial Board|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201115021237/https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/a-human-slaughterhouse-in-syria/2017/02/11/4534820c-ee3a-11e6-9973-c5efb7ccfb0d_story.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref> لە ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ ئازادکرا کاتێک هێزەکانی [[ئۆپۆزسیۆنی سووریا]] لەکاتی پێشڕەوییان بۆ دیمەشق دەستیان بەسەردا گرت. ھەزاران دەستگیرکراو کە لە بەشی «سپی»ی زیندانەکەدا مابوونەوە ئازادکران، لەکاتێکدا کار بۆ ئازادکردنی زیندانییەکان لە بەشی قووڵتری «سوور» بەردەوام بوو. پێش ئازادکردنی زیندانەکە لە هەر کاتێکدا لە نێوان ١٠ هەزار بۆ ٢٠ هەزار دەستگیرکراوی تێدابوو، کە زۆربەیان خەڵکی مەدەنی و نەیارانی سیاسی بوون. ھەزاران زیندانی ئازاد کران، بەڵام بەھۆی ئاژاوە لە کاتی ئازادکردن و بڵاوبوونەوەی زانیاری پشتڕاستنەکراوە، ژمارەی وردی هاووڵاتیانی مەدەنی لەنێویاندا نادیارە. == وەسف == زیندانی سەیدنایە بە دووری ٣٠ کیلۆمەتر لە باکووری [[دیمەشق]]ی پایتەختی [[سووریا]] لە لادێکانی دیمەشق ھەڵکەوتووە. لەژێر چاودێری وەزیری بەرگریی سووریا بوو و لەلایەن ئاسایشی گشتییەوە بەڕێوەدەبرا. زیندانەکە لە دوو باڵەخانە و لە نێوان ١٠ ھەزار بۆ ٢٠ ھەزار دەستبەسەرکراو پێکھاتبوو. بە شێوەیەکی گشتی دەستگیرکراوەکان چەند مانگێک یان ساڵێک لە زیندانەکانی دیکەدا لە دەستبەسەریدا دەژیان پێش ئەوەی بگوازرێنەوە بۆ سەیدنایە. ئەم کارە لە دوای [[شەڕی ناوخۆییی سووریا|شۆڕش لە ساڵی ٢٠١١]] دەستی پێکردووە، ئەم کارە لە ئاستی نێونەتەوەییدا بە تایبەتی لەلایەن [[ڕێکخراوەی لێبوردنی نێونەتەوەیی|ڕێکخراوی لێبووردنی نێونەتەوەیییەوە]] ئیدانە و ڕەخنەی لێگیراوە. ڕاپۆرتەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە گواستنەوەکان بە شێوەیەکی گشتی دوای دادگاییکردنی نادادپەروەرانە لە دادگایەکی سەربازی نھێنیدا ڕوودەدەن. بەپێی ئیفادەی ئەو دەستگیرکراوانەی کە ڕێکخراوی لێبوردنی نێونەتەوەیی چاوپێکەوتنیان لەگەڵدا کراوە، ئەم دادگاییکردنانە وەک تەنھا شێوەیییەک وەسفکراون، کە لە یەک بۆ سێ خولەک زیاتر نەخایاند. ھەندێک لە دەستگیرکراوەکان ڕایان گەیاندووە کە پێیان وتراوە دەگوازرێنەوە بۆ زیندانێکی مەدەنی، بەڵام لەبری ئەوە لەسێدارە دەدران. لەکاتێکدا ھەندێکیان تەنانەت نەھێنرانە بەردەم دادوەر. بەندیخانەی سەیدنایە بە بەدناوترینی تۆڕی زیندانەکانی ڕژێمی ئەسەد دادەنرا و بە ڕەمزی سەرکوتکردنی ڕژیم لەوان ئەشکەنجەدان، دەستدرێژی سێکسی و لەسێدارەدانی بەکۆمەڵ دادەنرا. ھیوومان ڕایتس وۆچ لە ساڵی ٢٠١٢دا بوونی ٢٧ ناوەندی دەستبەسەرکردنی لەو جۆرەی لە سەرانسەری سووریادا بەڵگە کردووە کە زۆربەیان لە دیمەشق بوون. ڕادەی ئەو دەستدرێژی و مردنانە لەم دامەزراوانەدا لە ڕاپۆرتی قەیسەردا ئاشکرا بووە، لەلایەن فۆتۆگرافەرێکی پێشووی پزیشکی دادوەری پۆلیسی سەربازییەوە. بەپێی ئامارەکانی تۆڕی سووریا بۆ مافەکانی مرۆڤ، زیاتر لە ١٣٦ ھەزار و ٦١٤ کەس کە سێ ھەزار و ٦٩٨ منداڵ و ھەشت ھەزار و ٥٠٤ ژن لە زیندانەکانی سووریا لە کاتی شەڕی ناوخۆیی سووریا لە نێوان مانگی ئازاری ٢٠١١ تا کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ گیراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://saydnaya.amnesty.org/en/saydnaya.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241130061052/https://saydnaya.amnesty.org/en/saydnaya.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>https://web.archive.org/web/20241130061052/https://saydnaya.amnesty.org/en/saydnaya.html</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.middleeasteye.net/news/syria-executed-13000-people-one-prison-amnesty |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241109003623/https://www.middleeasteye.net/news/syria-executed-13000-people-one-prison-amnesty |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === ژووری خوێ === لە زیندانی سەیدنایا لایەنی کەم دوو ژوور ھەبوون کە بە "ژووری خوێ" ناسراون، یەکەمیان لە سەرەتای ساڵی ٢٠١٣ کرایەوە، یەکێکیان کە دەکەوێتە نھۆمی یەکەمی "بینای سوور"، ژوورێکی چوارگۆشە بوو کە قەبارەکەی ٢٠ x ٢٦ پێ بوو. ئەوی تریان کە قەبارەکەی ١٣ x ١٦٫٥ پێ بوو، [[ئاودەست]]ی نەبوو. ژوورەکان بە چینێکی خوێ داپۆشرابوون، کە بە شێوەیەکی گشتی بۆ توانەوەی سەھۆڵ لەسەر ڕێگاکان بەکاردەھێنران، وەک مردووخانە بەکاردەھێنران بۆ پاراستنی تەرمی مردووەکان لە نەبوونی ساردکەرەوەدا. کاتێک دەستگیرکراوێک لە سەیدنایا گیانی لەدەستدەدا، تەرمەکەیان بۆ ماوەی دوو بۆ پێنج ڕۆژ لەگەڵ باقی زیندانییەکان لەناو ژوورەکەدا بەجێدەھێڵدرا و دواتر دەگوازرایەوە بۆ ژووری خوێ. خوێی بەردین کە لە سەیدنایە بەکاردێت لە سەبخەی جەبوول لە [[پارێزگای حەلەب]]ەوە دەھات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2022/9/15/syrian-ex-prisoners-haunted-by-horrors-of-salt-rooms |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241202004427/https://www.aljazeera.com/news/2022/9/15/syrian-ex-prisoners-haunted-by-horrors-of-salt-rooms |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === پەستانی ئۆتۆماتیکی === لە زیندانەکەدا ئامێری پەستانی ئۆتۆماتیکی ھەیە و لە گرتە ڤیدیۆیییەکاندا ئامێرەکە لە ژووری لەسێدارەدانەکەدا دەرکەوتووە. باسی جۆراوجۆری بەکارھێنانی ھەبووە. ھەندێک پێشنیازیان کردووە کە بۆ فڕێدانی تەرمی دەستگیرکراوەکان دوای ھەڵواسینیان بەکارھاتووە، ھەندێکی دیکەش پێشنیازیان کردووە کە ڕەنگە بۆ لەسێدارەدانی زیندانییەکان بە زیندووی بەکارھاتبێت. ھەندێکی تر پێشنیازیان کردووە کە تەنھا بەرزکەرەوەیەکی ئۆتۆماتیکی بووە بۆ گواستنەوەی تەرمەکان دوای لەسێدارەدان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.aljazeera.net/news/2024/12/10/%D9%85%D9%83%D8%A8%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AB%D8%AB-%D8%A8%D8%B3%D8%AC%D9%86-%D8%B5%D9%8A%D8%AF%D9%86%D8%A7%D9%8A%D8%A7-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%AF-%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF-%D8%B9%D9%84%D9%89 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241212044058/https://www.aljazeera.net/news/2024/12/10/%D9%85%D9%83%D8%A8%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AB%D8%AB-%D8%A8%D8%B3%D8%AC%D9%86-%D8%B5%D9%8A%D8%AF%D9%86%D8%A7%D9%8A%D8%A7-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%AF-%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF-%D8%B9%D9%84%D9%89 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === تۆمەتەکانی سووتاندنی لاشە === لە ١٥ی ئایاری ٢٠١٧، وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا، حکوومەتی سوووریای تۆمەتبار کرد بەوەی کە سووتاندگەیەک بەکاردەھێنێت بۆ شاردنەوەی [[کوشتنی بەکۆمەڵ]] لە زیندانەکەدا و شاردنەوەی بەڵگەکان کە دەتوانرێت بۆ لێپێچینەوە لە تاوانەکانی جەنگ بەکاربھێنرێن، ئەمەش بە پشتبەستن بە وێنەی مانگی دەستکردی بێ نھێنی. بەپێی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا، ئەو وێنانەی کە لە ساڵی ٢٠١٣ەوە چەند ساڵێک گیراون، بینایەک لەناو کۆمەڵگەی زیندانەکەدا نیشان دەدەن کە بۆ سووتاندنی گۆڕەکە بەکارھێنرابووەوە. دواتر وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا دانی بەوەدانا کە توانەوەی بەفر لەسەر سەقفەکە کە وەک بەڵگە پێشکەش کراوە، ڕەنگە تەنھا ئاماژە بێت بۆ ئەوەی بیناکە ناوچەیەکی گەرمتری ھەیە. زیاتر لە شەش ھاووڵاتی سووری بە ڕۆژنامەی نیوویۆرک تایمزیان ڕاگەیاندووە، یان بینیوویانە تەرمەکان سووتێنراون یان بۆنێکیان کردووە کە گومانی سووتاندنی جەستەیان بۆ دروست کردووە. لە لایەکی دیکەوە ڕێکخراوی لێبووردنی نێونەتەوەیی کە چاوپێکەوتنی لەگەڵ پاسەوان و زیندانییانی پێشووی زیندانەکەدا کردووە، ڕای گەیاندووە کە ھیچ کامیان باسیان لە بوونی سووتاندنگەیان نەکردووە. بە وتەی زیندانیانی ھەڵھاتوو، تەرمی کوژراوەکە لە دەرەوەی کۆمەڵگەی زیندانەکە بە خاک سپێردراون. ڕۆژنامەی [[نیویۆرک تایمز|نیوویۆرک تایمز]] ھەروەھا ڕاپۆرتەکانی سەرچاوە ئۆپۆزسیۆنەکانی سووریا و دەستبەسەرکراوانی پێشووی ئاشکرا کرد سەبارەت بە بوونی سووتاندنگە لە ناوەندەکانی تری دەستبەسەرکردنی [[حکوومەتی سووریا]]، وەک فڕۆکەخانەی سەربازیی مووززە و ڕووداوەکانی پێشووی ھێزەکانی حکوومەت یان میلیشیاکان کە تەرمەکانیان سووتاندووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://apnews.com/46e97ee9bfcd4023a1e66438cd59b32c |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئایاری ٢٠١٧ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516051949/https://apnews.com/46e97ee9bfcd4023a1e66438cd59b32c |url-status=dead }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.spiegel.de/politik/ausland/syrien-usa-bleiben-beweise-fuer-assads-leichenoefen-in-sednaja-schuldig-a-1147943.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231023022201/https://www.spiegel.de/politik/ausland/syrien-usa-bleiben-beweise-fuer-assads-leichenoefen-in-sednaja-schuldig-a-1147943.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == کۆمەڵکوژی زیندانی سەیدنایە == {{سەرەکی|کۆمەڵکوژیی زیندانی سەیدنایە}} کۆمەڵکوژییەکە لەلایەن ھێزەکانی پۆلیسی سەربازی لە سووریا لە ڕۆژی شەممە ٥ی تەممووزی ٢٠٠٨ لە زیندانی سەربازیی سەیدنایە دوای ناڕەزایەتی بەندکراوانی ئیسلامی بە دەیان زیندانی ئیسلامی بوونە قوربانی ئەم کۆمەڵکوژییە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|مافەکانی مرۆڤ|سووریا}} {{پۆلی کۆمنز|Sednaya Prison}} [[پۆل:بینا و پێکھاتەکان لە دیمەشق]] c7oyqf8w4xqydf76w69ai71xm1zyu70 1 254900 1592343 1324624 2026-06-20T10:22:48Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1592343 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[زمانی مایسیلی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1223884 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210126202422/https://sites.google.com/a/videha.com/videha-pothi/ بۆ https://sites.google.com/a/videha.com/videha-pothi/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١١:٠٥، ١٣ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٣ بەستەری دەرەکیی [[زمانی مایسیلی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1324623 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180321180643/https://www.prabhatkhabar.com/news/ranchi/jharkhand-raghubar-das-cabinet-decision-maithili-bhojpuri-angika-magahi-second-language/1135878.html بۆ https://www.prabhatkhabar.com/news/ranchi/jharkhand-raghubar-das-cabinet-decision-maithili-bhojpuri-angika-magahi-second-language/1135878.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180321192835/https://khabar.ndtv.com/news/india/prakash-javadekar-likely-to-call-meeting-of-experts-to-promote-maithili-script-1826774 بۆ https://khabar.ndtv.com/news/india/prakash-javadekar-likely-to-call-meeting-of-experts-to-promote-maithili-script-1826774 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160305010536/http://mha.nic.in/hindi/sites/upload_files/mhahindi/files/pdf/Eighth_Schedule.pdf بۆ http://mha.nic.in/hindi/sites/upload_files/mhahindi/files/pdf/Eighth_Schedule.pdf زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٨:٤٢، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[زمانی مایسیلی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1592342 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20121219224725/http://www.ntm.org.in/languages/maithili/default_maithili.asp گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20130320114235/http://www.ntm.org.in/languages/maithili/default_maithili.asp لە http://www.ntm.org.in/languages/maithili/default_maithili.asp تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٠:٢٢، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) kk8k2f1qbx5n74j54n9b2grdn3aaxww 0 266677 1592284 1354398 2026-06-20T03:32:21Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1592284 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | other_name = | native_name = خەیبەر | native_name_lang = ar | settlement_type = | image_skyline = Khaybar - deserted houses.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = وێنەی کۆنی خەیبەر | image_map = | image_seal = | pushpin_map = Saudi Arabia | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|25|41|55|N|39|17|33|E|region:SA|display=inline,title}} | subdivision_type = | subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}} | subdivision_type1 = [[Regions of Saudi Arabia|Region]] | subdivision_name1 = هەرێمی مەدینە | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | established_title = established | established_date = سەدەی ٦ی پێش زاین | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_density_km2 = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Arabia Standard Time|AST]] | utc_offset = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''خەیبەر''' ( {{بە عەرەبی|خَيْبَر}} ) بیابانێکە لە [[دەڤەری مەدینە|پارێزگای مەدینە]] لە [[عەرەبستانی سعوودی|سعودیە]] و نزیکەی {{Convert|153|km}} هەڵکەوتووە لە باکووری شاری [[مەدینە]] . پێش هاتنی [[ئیسلام]] لە سەدەی حەوتەمدا، ئەو ناوچەیە جوولەکە عەرەبەکانی نیشتەجێ بووە تا کەوتە دەست [[موسڵمان|موسڵمانان]] لە سەردەمی پێغەمبەر لە کاتی [[شەڕی خەیبەر]] لە ساڵی ٦٢٨ی زایینی. === پێش ئیسلام === پێش هاتنی ئیسلام لە سەدەی حەوتەمی زایینیدا ، عەرەب و جولەکە ڕەسەنەکان دانیشتوانی خەیبەریان پێکهێناوە، بەڵام کەی نیشتەجێبوونی جولەکەکان لە باکووری عەرەبستان دەستیپێکردووە نادیارە. لە ساڵی ٥٦٧ خەیبەر لەلایەن پاشای مەسیحی عەرەبی غەسانی حاریس کوڕی جەبەلا داگیرکرا و لە دانیشتوانی جولەکە پاککرایەوە. دواتر لەگەڵ گەڕانەوەی بۆ [[شام]] دیلەکانی ئازاد کرد . کورتەیەک لە هەڵمەتەکە لەلایەن [[ئیبن قوتەیبە]] <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.islamport.com/b/5/adab/%df%ca%c8%20%c7%e1%c3%cf%c8/%c7%e1%e3%da%c7%d1%dd/%c7%e1%e3%da%c7%d1%dd%20005.html |سەردێڕ=Ibn Qutaybah: al-Ma'arif |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ |archive-url=https://web.archive.org/web/20211003082131/http://www.islamport.com/b/5/adab/%df%ca%c8%20%c7%e1%c3%cf%c8/%c7%e1%e3%da%c7%d1%dd/%c7%e1%e3%da%c7%d1%dd%20005.html |url-status=dead }}</ref> ەوە هاتووە کە ڕەنگە لە نووسراوی سەدەی شەشەمی حەرانیشدا ئاماژەی پێبکرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Harran Inscription: A Pre-Islamic Arabic Inscription From 568 CE|ناونیشان=https://www.islamic-awareness.org/history/islam/inscriptions/harran|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٠|وێبگە=islamic-awareness.org}}</ref> <ref>[[Irfan Shahid]]: ''Byzantium and the Arabs in the sixth century'', p. 322</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{محەممەد٢}} {{تد|عەرەبستانی سعوودی|جوگرافیا}} {{پۆلی کۆمنز|Khaybar}} [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی]] [[پۆل:مێژووی جوولەکە لە نیمچەدوورگەی عەرەبی]] dvj4qf151qf3dgyvbipk1ncsag6rxh3 1 266855 1592285 1267214 2026-06-20T03:32:32Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1592285 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خەیبەر]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1267213 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://archive.today/20120909212342/http://www.islamport.com/b/5/adab/%DF%CA%C8%20%C7%E1%C3%CF%C8/%C7%E1%E3%DA%C7%D1%DD/%C7%E1%E3%DA%C7%D1%DD%20005.html بۆ http://www.islamport.com/b/5/adab/%df%ca%c8%20%c7%e1%c3%cf%c8/%c7%e1%e3%da%c7%d1%dd/%c7%e1%e3%da%c7%d1%dd%20005.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١١:٣٧، ٣ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خەیبەر]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1592284 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20120909212342/http://www.islamport.com/b/5/adab/%DF%CA%C8%20%C7%E1%C3%CF%C8/%C7%E1%E3%DA%C7%D1%DD/%C7%E1%E3%DA%C7%D1%DD%20005.html گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20211003082131/http://www.islamport.com/b/5/adab/%df%ca%c8%20%c7%e1%c3%cf%c8/%c7%e1%e3%da%c7%d1%dd/%c7%e1%e3%da%c7%d1%dd%20005.html لە http://www.islamport.com/b/5/adab/%df%ca%c8%20%c7%e1%c3%cf%c8/%c7%e1%e3%da%c7%d1%dd/%c7%e1%e3%da%c7%d1%dd%20005.html تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٣:٣٢، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 9q4y2dgkc69q3gfamqowvycznhweaue 3 270757 1592275 1588306 2026-06-20T01:49:14Z Dexbot 6403 بۆت: ئەرشیڤکردنی 2 بابەت لە [[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad]] 1592275 wikitext text/x-wiki {{ئەرشیڤی وتووێژ}} == Wikipedia translation of the week: 2024-32 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2024 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Suffrage drama]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Pamphlet from NAWSA for women's suffrage plays, page 1.jpg|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Suffrage drama''' (also known as suffrage plays or suffrage theatre) is a form of dramatic literature that emerged during the British women's suffrage movement in the early twentieth century. Suffrage performances lasted approximately from 1907-1914. Many suffrage plays called for a predominant or all female cast. Suffrage plays served to reveal issues behind the suffrage movement. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ‏٠٢:١٣، ٥ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC)'' </div> </div> <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=27150339 --> == Wikipedia translation of the week: 2024-33 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2024 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Karatgurk]]'''<br /> <small>''([[:it:Karatgurk]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> In the Australian Aboriginal mythology of the Aboriginal people of south-eastern Australian state of Victoria, the '''Karatgurk''' were seven sisters who represented the constellation known in western astronomy as the Pleiades. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ‏٠٢:١٣، ١٢ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC)'' </div> </div> <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=27264174 --> == Wikipedia translation of the week: 2024-34 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2024 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:B1 (classification)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''B1''' is a medical-based Paralympic classification for blind sport. Athletes in this classification are totally or almost totally blind. It is used by a number of blind sports including blind tennis, para-alpine skiing, para-Nordic skiing, blind cricket, blind golf, five-a-side football, goalball and judo. Some other sports, including adaptive rowing, athletics and swimming, have equivalents to this class. The B1 classification was first created by the IBSA in the 1970s, and has largely remained unchanged since despite an effort by the International Paralympic Committee (IPC) to move towards a more functional and evidence-based classification system. Classification is often handled on the international level by the International Blind Sports Federation (IBSA) but it sometimes handled by national sport federations. There are exceptions for sports like athletics and cycling, where classification is handled by their own governing bodies. Equipment utilized by competitors in this class may differ from sport to sport, and may include sighted guides, guide rails, beeping balls and clapsticks. There may be some modifications related to equipment and rules to specifically address needs of competitors in this class to allow them to compete in specific sports. Some sports specifically do not allow a guide, whereas cycling and skiing require one. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ‏٠١:٥٦، ١٩ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=27278917 --> == Wikipedia translation of the week: 2024-35 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2024 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Erzi (village)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Caucasus, Ingushetia, Ингушские боевые и смотровые башни, горы Кавказа.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Erzi''' (Russian: Эрзи; Ingush: Аьрзи, romanized: Ärzi, lit. 'Eagle') is a medieval village (aul) in the Dzheyrakhsky District of Ingushetia. It is part of the rural settlement (administrative center) of Olgeti. The entire territory of the settlement is included in the Dzheyrakh-Assa State Historical-Architectural and Natural Museum-Reserve and is under state protection. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ‏٠٣:١٩، ٢٦ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=27345183 --> == Wikipedia translation of the week: 2024-37 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2024 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Cappadocian calendar]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Cappadocian calendar''' was a solar calendar that was derived from the Persian Zoroastrian calendar. It is named after the historic region Cappadocia in present-day Turkey, where it was used. The calendar, which had 12 months of 30 days each and five epagomenal days, originated between 550 and 330 BC, when Cappadocia was part of the Persian Achaemenid Empire. The Cappadocian calendar was identical to the Zoroastrian calendar; this can be seen in its structure, in the Avestan names and in the order of the months. The Cappadocian calendar reflects the Iranian cultural influence in the region. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ‏٠١:٤٢، ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=27357319 --> == Wikipedia translation of the week: 2024-39 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2024 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Independence Day (Albania)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Independence Day''' (Albanian: Dita e Pavarësisë) is a public holiday in Albania observed on 28 November. It commemorates the Albanian Declaration of Independence (from the Ottoman Empire), which was ratified by the All-Albanian Congress on 28 November 1912, establishing the state of Albania. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ‏٠٠:٢٩، ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=27456350 --> == Wikipedia translation of the week: 2024-40 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2024 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Wildlife of Bahrain]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Birds in Al-Areen Wildlife Park.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The wildlife of the archipelago of Bahrain, is more varied than might be expected of this small group of islands in the Persian Gulf. Apart from a strip of the north and west of the main island, where crops are grown with irrigation, the land is arid. With a very hot dry summer, a mild winter, and brackish groundwater, the plants need adaptations in order to survive. Nevertheless, 196 species of higher plant have been recorded here, as well as about seventeen species of terrestrial mammals, many birds and reptiles, and many migratory birds visit the islands in autumn and spring. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ‏٠١:٥٧، ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=27456350 --> == Wikipedia translation of the week: 2024-42 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2024 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Little Danes experiment]]'''<br /> <small>''([[:fa:آزمایش دانمارکی‌های کوچک]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Children play at a Danish Red Cross-run orphanage in Greenland.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''little Danes experiment''' was a 1951 Danish operation where 22 Greenlandic Inuit children were sent to Danish foster families in an attempt to re-educate them as "little Danes". While the children were all supposed to be orphans, most were not. Six children were adopted while in Denmark, and sixteen returned to Greenland, only to be placed in Danish-speaking orphanages and never live with their families again. Half of the children experienced mental health disturbances, and half of them died in young adulthood. The government of Denmark officially apologised in 2020, after several years of demands from Greenlandic officials. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ‏٠٣:١٦، ١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=27572997 --> == Wikipedia translation of the week: 2024-43 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2024 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Kharayeb]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Muharram 1Oth-Ashouraa 2007 in Kharayeb - panoramio.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Kharayeb''' (Arabic: الخرايب) is a historic town in the Sidon District in the South Governorate, Lebanon. The town is 77 km (48 mi) south of Beirut, and stands at an average altitude of 190 m (620 ft) above sea level. The town boasts a rich historical legacy, with archaeological excavations revealing a complex settlement history spanning from Prehistory to the Ottoman period. Notably, Kharayeb's origins can be traced back to the Persian period (539–330 BC), when it played a pivotal role in the region's agricultural and economic landscape, culminating in the construction of its Phoenician temple around the 6th century BC. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ‏٠٢:٣٨، ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=27572997 --> == Wikipedia translation of the week: 2024-44 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2024 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Christmas horror]]'''<br /> <small>''([[:es:Terror navideño]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Christmascarol1843 -- 169.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Christmas horror''' is a fiction genre and film genre that incorporates horror elements into a seasonal setting. It is popular in multiple countries. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ‏٠٢:٠٥، ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=27647428 --> == Wikipedia translation of the week: 2024-45 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2024 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Placenta cake]]'''<br /> <small>''([[:simple:Placenta cake]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Bucharest, Greek pie-maker, 1880.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Placenta cake''' is a dish from ancient Greece and Rome consisting of many dough layers interspersed with a mixture of cheese and honey and flavored with bay leaves, baked and then covered in honey. The dessert is mentioned in classical texts such as the Greek poems of Archestratos and Antiphanes, as well as the De agri cultura of Cato the Elder. It is often seen as the predecessor of baklava and börek. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ‏٠٢:١٦، ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=27647428 --> == Wikipedia translation of the week: 2024-46 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2024 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Trisomy 16]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Chromosome 16.svg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Trisomy 16''' is a chromosomal abnormality in which there are 3 copies of chromosome 16 rather than two. It is the most common trisomy leading to miscarriage and the second most common chromosomal cause of it, closely following X-chromosome monosomy. About 6% of miscarriages have trisomy 16. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ‏٠٢:٠٩، ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=27708700 --> == Wikipedia translation of the week: 2024-47 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2024 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Boana platanera]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Rana platanera - Boana platanera.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Boana platanera''''', commonly known as the banana tree dwelling frog, is a species of tree frog in the family Hylidae. It is distributed within Venezuela, Colombia, Panama, and Trinidad and Tobago. Boana platanera was described in 2021, and individuals of the species were previously classified as Boana crepitans or Boana xerophylla. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ‏٠٢:٥٣، ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=27735014 --> == Wikipedia translation of the week: 2024-48 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2024 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Wang Su-bok]]'''<br /> <small>''([[:fa:وانگ سو بوک]])&#32;([[:ko:왕수복]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Wang Su-bok''' was a singer from North Korea, who was the most popular singer in Japanese-occupied Korea in 1935. She was credited as a ground-breaking female artist, whose work led the way for the modern K-pop phenomenon. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ‏٠١:٥٧، ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=27846897 --> == Wikipedia translation of the week: 2024-49 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2024 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Storm Filomena]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Spain’s chilly blanket ESA22415247.jpeg|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Storm Filomena''' was an extratropical cyclone in early January 2021 that was most notable for bringing unusually heavy snowfall to parts of Spain, with Madrid recording its heaviest snowfall in over a century, and with Portugal being hit less severely. The eighth named storm of the 2020–21 European windstorm season, Filomena formed over the Atlantic Ocean close to the Canary Islands on 7 January, subsequently taking a slow track north-eastwards towards the Iberian Peninsula and then eastwards across the Mediterranean Sea. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ‏٠٢:٤٨، ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=27846897 --> == Wikipedia translation of the week: 2024-50 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2024 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Syrian literature]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Poem about Baybars page 1 from Hakawati book.jpg|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Syrian literature''' is modern fiction written or orally performed in Arabic by writers from Syria since the independence of the Syrian Arab Republic in 1946. It is part of the historically and geographically wider Arabic literature. The modern states of Syria, Lebanon, Jordan, Israel as well as the Palestinian autonomous areas only came into being in the mid-20th century. Therefore, Syrian literature has since been referred to by literary scholarship as the national literature of the Syrian Arab Republic, as well as the works created in Arabic by Syrian writers in the diaspora. This literature has been influenced by the country's political history, the literature of other Arabic-speaking countries and, especially in its early days, by French literature. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠١:٥٩، ٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=27846897 --> == Wikipedia translation of the week: 2024-51 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2024 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Mars ocean theory]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:AncientMars.jpg|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Mars ocean theory''' states that nearly a third of the surface of Mars was covered by an ocean of liquid water early in the planet's geologic history. This primordial ocean, dubbed Paleo-Ocean or Oceanus Borealis (/oʊˈsiːənəs ˌbɒriˈælɪs/ oh-SEE-ə-nəs BORR-ee-AL-iss), would have filled the basin Vastitas Borealis in the northern hemisphere, a region that lies 4–5 km (2.5–3 miles) below the mean planetary elevation, at a time period of approximately 4.1–3.8 billion years ago. Evidence for this ocean includes geographic features resembling ancient shorelines, and the chemical properties of the Martian soil and atmosphere <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠١:٤٤، ١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=27933909 --> == Wikipedia translation of the week: 2024-52 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2024 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:2023 Slovenia floods]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Sava v Tacnu 4. avgusta ob 16h.jpg|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> In August 2023, major floods occurred in large part of Slovenia and neighbouring areas of Austria and Croatia due to heavy rain. Amongst others, the level of rivers Sava, Mur and Drava was exceptionally high. Several settlements and transport links in Slovene Littoral, Upper Carniola and Slovenian Carinthia were flooded. Due to the amount of rain, the streams in Idrija, Cerkno and Škofja Loka Hills overflowed. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> [[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٥٥، ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=27933909 --> == [[:پەڕگە:Sony-Music-Logo.svg]] بۆ [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|سڕینەوەی خێرا]] ھەڵبژێردرا == [[پەڕگە:Ambox warning pn.svg|48px|ڕاست|alt=|link=]] تاگێک لەسەر [[:پەڕگە:Sony-Music-Logo.svg]] داندراوە کە داوا دەکات کە بە خێرایی بسڕدرێتەوە لە ویکیپیدیا. ئەمە لەبەر ئەم ھۆکار(انە) کراوە: <blockquote>لە کۆمنز ھەیە</blockquote> لەژێر [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا]]، ئەو پەڕانەی کە لەگەڵ چەند پێوەرێکی دیاریکراودا یەکدەگرن لەوانەیە بسڕدرێنەوە. ئەگەر پێت وایە ئەم پەڕەیە نابێت بسڕدرێتەوە لەبەر ئەم ھۆکارە، لەوانەیە '''پێویست بکات ناڕەزایی دەرببڕیت''' [[:پەڕگە:Sony-Music-Logo.svg|بە سەردانکردنی پەڕەکە]] و کرتەکردن لەسەر ئەو دوگمەیەی کە دەڵێت «دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە» کە ھەلێکت پێ دەدات بۆ ڕوونکردنەوە کە بۆچی نابێت پەڕەکە بسڕدرێتەوە. بەھەرحاڵ، ئاگاداربە کە ھەرکاتێک پەڕەیەک تاگی سڕینەوەی خێرای لێ درا، لەوانەیە بەبێ دواخستن بسڕدرێتەوە. تکایە خۆت تاگی سڕینەوە لە پەڕەکە لامەبە. سەیری [[ویکیپیدیا:سیاسەتەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکان و ڕێساکان]] بکە تاکوو لە داھاتوودا ئەمە ڕوونەداتەوە. ئەگەر پەڕەکە سڕدراوەتەوە، و دەتەوێت بھێندرێتەوە بۆ باشترکردنەوەی، تکایە پەیوەندی ببەستە لەگەڵ {{Querylink|Special:Log|qs=type=delete&page=%D9%BE%DB%95%DA%95%DA%AF%DB%95%3ASony-Music-Logo.svg|بەڕێوەبەرێکی سڕینەوە}}، ئەگەر لە پێشوودا ئەمەت ئەنجام داوە، تکایە چاوەڕێی وەڵام بە. ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٩:٥١، ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == [[:پەڕگە:Logo of the 100.jpg]] بۆ [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|سڕینەوەی خێرا]] ھەڵبژێردرا == [[پەڕگە:Ambox warning pn.svg|48px|ڕاست|alt=|link=]] تاگێک لەسەر [[:پەڕگە:Logo of the 100.jpg]] داندراوە کە داوا دەکات کە بە خێرایی بسڕدرێتەوە لە ویکیپیدیا. ئەمە لەبەر ئەم ھۆکار(انە) کراوە: <blockquote>لە کۆمنز ھەیە</blockquote> لەژێر [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا]]، ئەو پەڕانەی کە لەگەڵ چەند پێوەرێکی دیاریکراودا یەکدەگرن لەوانەیە بسڕدرێنەوە. ئەگەر پێت وایە ئەم پەڕەیە نابێت بسڕدرێتەوە لەبەر ئەم ھۆکارە، لەوانەیە '''پێویست بکات ناڕەزایی دەرببڕیت''' [[:پەڕگە:Logo of the 100.jpg|بە سەردانکردنی پەڕەکە]] و کرتەکردن لەسەر ئەو دوگمەیەی کە دەڵێت «دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە» کە ھەلێکت پێ دەدات بۆ ڕوونکردنەوە کە بۆچی نابێت پەڕەکە بسڕدرێتەوە. بەھەرحاڵ، ئاگاداربە کە ھەرکاتێک پەڕەیەک تاگی سڕینەوەی خێرای لێ درا، لەوانەیە بەبێ دواخستن بسڕدرێتەوە. تکایە خۆت تاگی سڕینەوە لە پەڕەکە لامەبە. سەیری [[ویکیپیدیا:سیاسەتەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکان و ڕێساکان]] بکە تاکوو لە داھاتوودا ئەمە ڕوونەداتەوە. ئەگەر پەڕەکە سڕدراوەتەوە، و دەتەوێت بھێندرێتەوە بۆ باشترکردنەوەی، تکایە پەیوەندی ببەستە لەگەڵ {{Querylink|Special:Log|qs=type=delete&page=%D9%BE%DB%95%DA%95%DA%AF%DB%95%3ALogo+of+the+100.jpg|بەڕێوەبەرێکی سڕینەوە}}، ئەگەر لە پێشوودا ئەمەت ئەنجام داوە، تکایە چاوەڕێی وەڵام بە. ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٩:٥١، ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == [[:پەڕگە:Junko Icon.png]] بۆ [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|سڕینەوەی خێرا]] ھەڵبژێردرا == [[پەڕگە:Ambox warning pn.svg|48px|ڕاست|alt=|link=]] تاگێک لەسەر [[:پەڕگە:Junko Icon.png]] داندراوە کە داوا دەکات کە بە خێرایی بسڕدرێتەوە لە ویکیپیدیا. ئەمە لەبەر ئەم ھۆکار(انە) کراوە: <blockquote>دووبارەیە</blockquote> لەژێر [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا]]، ئەو پەڕانەی کە لەگەڵ چەند پێوەرێکی دیاریکراودا یەکدەگرن لەوانەیە بسڕدرێنەوە. ئەگەر پێت وایە ئەم پەڕەیە نابێت بسڕدرێتەوە لەبەر ئەم ھۆکارە، لەوانەیە '''پێویست بکات ناڕەزایی دەرببڕیت''' [[:پەڕگە:Junko Icon.png|بە سەردانکردنی پەڕەکە]] و کرتەکردن لەسەر ئەو دوگمەیەی کە دەڵێت «دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە» کە ھەلێکت پێ دەدات بۆ ڕوونکردنەوە کە بۆچی نابێت پەڕەکە بسڕدرێتەوە. بەھەرحاڵ، ئاگاداربە کە ھەرکاتێک پەڕەیەک تاگی سڕینەوەی خێرای لێ درا، لەوانەیە بەبێ دواخستن بسڕدرێتەوە. تکایە خۆت تاگی سڕینەوە لە پەڕەکە لامەبە. سەیری [[ویکیپیدیا:سیاسەتەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکان و ڕێساکان]] بکە تاکوو لە داھاتوودا ئەمە ڕوونەداتەوە. ئەگەر پەڕەکە سڕدراوەتەوە، و دەتەوێت بھێندرێتەوە بۆ باشترکردنەوەی، تکایە پەیوەندی ببەستە لەگەڵ {{Querylink|Special:Log|qs=type=delete&page=%D9%BE%DB%95%DA%95%DA%AF%DB%95%3AJunko+Icon.png|بەڕێوەبەرێکی سڕینەوە}}، ئەگەر لە پێشوودا ئەمەت ئەنجام داوە، تکایە چاوەڕێی وەڵام بە. ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٩:٥١، ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == [[:پەڕگە:She-hulk.jpg]] بۆ [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|سڕینەوەی خێرا]] ھەڵبژێردرا == [[پەڕگە:Ambox warning pn.svg|48px|ڕاست|alt=|link=]] تاگێک لەسەر [[:پەڕگە:She-hulk.jpg]] داندراوە کە داوا دەکات کە بە خێرایی بسڕدرێتەوە لە ویکیپیدیا. ئەمە لەبەر ئەم ھۆکار(انە) کراوە: <blockquote>دووبارەیە</blockquote> لەژێر [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا]]، ئەو پەڕانەی کە لەگەڵ چەند پێوەرێکی دیاریکراودا یەکدەگرن لەوانەیە بسڕدرێنەوە. ئەگەر پێت وایە ئەم پەڕەیە نابێت بسڕدرێتەوە لەبەر ئەم ھۆکارە، لەوانەیە '''پێویست بکات ناڕەزایی دەرببڕیت''' [[:پەڕگە:She-hulk.jpg|بە سەردانکردنی پەڕەکە]] و کرتەکردن لەسەر ئەو دوگمەیەی کە دەڵێت «دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە» کە ھەلێکت پێ دەدات بۆ ڕوونکردنەوە کە بۆچی نابێت پەڕەکە بسڕدرێتەوە. بەھەرحاڵ، ئاگاداربە کە ھەرکاتێک پەڕەیەک تاگی سڕینەوەی خێرای لێ درا، لەوانەیە بەبێ دواخستن بسڕدرێتەوە. تکایە خۆت تاگی سڕینەوە لە پەڕەکە لامەبە. سەیری [[ویکیپیدیا:سیاسەتەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکان و ڕێساکان]] بکە تاکوو لە داھاتوودا ئەمە ڕوونەداتەوە. ئەگەر پەڕەکە سڕدراوەتەوە، و دەتەوێت بھێندرێتەوە بۆ باشترکردنەوەی، تکایە پەیوەندی ببەستە لەگەڵ {{Querylink|Special:Log|qs=type=delete&page=%D9%BE%DB%95%DA%95%DA%AF%DB%95%3AShe-hulk.jpg|بەڕێوەبەرێکی سڕینەوە}}، ئەگەر لە پێشوودا ئەمەت ئەنجام داوە، تکایە چاوەڕێی وەڵام بە. ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٩:٥١، ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == وێنەی نائازادی ھەتیو پەڕگە:Hur Jun 1999 drama promotional image.jpg == [[پەڕگە:Ambox warning blue.svg|35px|text-top|ڕاست|⚠|link=]] سپاس بۆ بارکردنی '''[[:پەڕگە:Hur Jun 1999 drama promotional image.jpg]]'''. پەڕەی وەسفی وێنەکە لە ئێستادا ئەوە دەردەخات کە وێنەکە نائازادە و دەتوانرێت تەنیا لە ویکیپیدیا و لەژێر [[ویکیپیدیا:ناوەرۆکی نائازاد|بەکارھێنانی داد]] بەکاربھێنرێت. بەڵام، لە ئێستادا وێنەکە لەسەر ھیچ وتارێکی ویکیپیدیا بەکارنەھاتووە. ئەگەر پێشتر وێنەکە لەناو وتارێک بوو، ئەوا تکایە بڕۆ بۆ وتارەکە و بزانە بۆچی لابراوە. لەوانەیە زیادی بکەیتەوە ئەگەر پێت وایە بەسوود بێت. بەڵام، تکایە تێبینی بکە کە ئەو وێنانەی کە دەکرێ جێگرەوەیەکیان بۆ دروست بکرێت قابیلی قبوڵکردن نییە تا لە ویکیپیدیا بەکاربێت. (بڕوانە [[ویکیپیدیا:ناوەرۆکی نائازاد|سیاسەتەکەمان لەسەر میدیای نائازاد]]). تێبینی بکە کە ھەر وێنەگەلێکی نائازاد کە لەسەر '''ھیچ وتارێک''' بەکارنەھاتبێت، دوای ٧ ڕۆژ دەسڕدرێتەوە، ھەر وەک لە [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا#پ٥|بەشی پ٥ لە پێوەری سڕینەوەی خێرا]] باس کراوە. سپاس.<!-- داڕێژە:سخ-پ٥-ئاگاداری --> ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٩:٥١، ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == Wikipedia translation of the week: 2025-01 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Uganda Railways Corporation]]'''<br /> <small>''([[:de:Schienenverkehr in Uganda]])&#32;([[:no:Uganda Railways Corporation]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:9620 mit Güterzug.jpg|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Uganda Railways Corporation''' (URC) is the parastatal railway of Uganda. It was formed after the breakup of the East African Railways Corporation (EARC) in 1977 when it took over the Ugandan part of the East African railways. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> [[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٣٧، ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28019313 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-02 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Internment of Japanese Canadians]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Japanese road camp.jpg|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> From 1942 to 1949, Canada forcibly relocated and incarcerated over 22,000 Japanese Canadians—comprising over 90% of the total Japanese Canadian population—from British Columbia in the name of "national security". The majority were Canadian citizens by birth and were targeted based on their ancestry. This decision followed the events of the Japanese Empire's war in the Pacific against the Western Allies, such as the invasion of Hong Kong, the attack on Pearl Harbor in Hawaii, and the Fall of Singapore which led to the Canadian declaration of war on Japan during World War II. Similar to the actions taken against Japanese Americans in neighbouring United States, this forced relocation subjected many Japanese Canadians to government-enforced curfews and interrogations, job and property losses, and forced repatriation to Japan <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٣:٥٦، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28070038 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-03 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Christmas seals]]'''<br /> <small>''([[:no:Julemerke]])&#32;([[:ru:Рождественская виньетка]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:1915 US Christmas Seal.jpg|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Christmas seals''' are adhesive labels that are similar in appearance to postage stamps that are sold then affixed to mail during the Christmas season to raise funds and awareness for charitable programs. Christmas seals have become particularly associated with lung diseases such as tuberculosis, and with child welfare in general. They were first issued in Denmark beginning in 1904, with Sweden and Iceland following with issues that same year. Thereafter the use of Christmas seals proved to be popular and spread quickly around the world, with 130 countries producing their own issues. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٢٤، ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28086717 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-04 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:2010 Nagorno-Karabakh clashes]]'''<br /> <small>''([[:it:Scontri del Nagorno Karabakh del 2010]])&#32;([[:tr:2010 Dağlık Karabağ çatışmaları]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''2010 Nahorno karabakh war''' were a series of exchanges of gunfire that took place on February 18 on the line of contact dividing Azerbaijani and the Karabakh Armenian military forces. Azerbaijan accused the Armenian forces of firing on the Azerbaijani positions near Tap Qaraqoyunlu, Qızıloba, Qapanlı, Yusifcanlı and Cavahirli villages, as well as in uplands of Agdam Rayon with small arms fire including snipers. As a result, three Azerbaijani soldiers were killed and one wounded. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠١:٢٠، ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28099770 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-05 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Jinnah's birthday]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Yorkstatue.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Jinnah's Birthday''', officially Quaid-e-Azam Day and sometimes known as Quaid Day, is a public holiday in Pakistan observed annually on 25 December to celebrate the birthday of the founder of Pakistan, Muhammad Ali Jinnah, known as Quaid-i-Azam ("Great Leader"). A major holiday, commemorations for Jinnah began during his lifetime in 1942, and have continued ever since. The event is primarily observed by the government and the citizens of the country where the national flag is hoisted at major architectural structures such as private and public buildings, particularly at the top of Quaid-e-Azam House in Karachi. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠١:٣٠، ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28156501 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-06 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:French conquest of Corsica]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Bataille de Ponte Novu.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''French conquest of Corsica''' was a successful expedition by French forces of the Kingdom of France under Comte de Vaux, against Corsican forces under Pasquale Paoli of the Corsican Republic. The expedition was launched in May 1768, in the aftermath of the Seven Years' War. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ١٢:٢٠، ٣ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28200320 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-07 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Assassination of Spencer Perceval]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:PercevalShooting.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> On 11 May 1812, at about 5:15 pm, Spencer Perceval, the prime minister of the United Kingdom of Great Britain and Ireland, was shot dead in the lobby of the House of Commons by John Bellingham, a Liverpool merchant with a grievance against the government. Bellingham was detained; four days after the murder, he was tried, convicted and sentenced to death. He was hanged at Newgate Prison on 18 May, one week after the assassination and one month before the start of the War of 1812. Perceval remains the sole British prime minister to have been assassinated. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:١٨، ١٠ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28200320 --> == دەستکاری لە پەڕەی بەکارھێنەری == سڵاو بەڕێز ساکوورا؛ بە ھەڵە دەستکاریی پەڕەی بەکارھێنەری بەڕێزتانم کرد کە بووە ھۆی تێکچوونی نووسینەکانتان؛ تکایە دەستکارییەکانم بسڕەوە و ئەگەریش دەکرێت جۆرێک ناوی خۆتان بخەنە ناو پۆلی بەڕێوەبەران. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:٠٥، ١٥ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) == Wikipedia translation of the week: 2025-08 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:2010 Malagasy constitutional referendum]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A constitutional referendum was held in Madagascar on 17 November 2010, in which voters approved a proposal for the state's fourth Constitution. The Malagasy people were asked to answer "Yes" or "No" to the proposed new constitution, which was considered to help consolidate Andry Rajoelina's grip on power. At the time of the referendum, Rajoelina headed the governing Highest Transitional Authority (HAT), an interim junta established following the military-backed coup d'état against then President Marc Ravalomanana in March 2009. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠١:٢١، ١٧ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28245290 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-09 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Cooler Heads Coalition]]'''<br /> <small>''([[:de:Cooler Heads Coalition]])&#32;([[:fr:Cooler Heads Coalition]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Cooler Heads Coalition''' is a politically conservative "informal and ad-hoc group" in the United States, financed and operated by the Competitive Enterprise Institute. The group, which rejects the scientific consensus on climate change, made efforts to stop the government from addressing climate change. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٢٣، ٢٤ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28300238 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-10 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:pt:Transmissor de Ondas]]'''<br /> <small>''([[:en:Wave Transmitter]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Esq eletr transm ondas color.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Transmissor de Ondas''' é um equipamento precursor do rádio, desenvolvido por Roberto Landell de Moura na década de 1890, capaz de transmitir áudio via ondas eletromagnéticas, com sua primeira demonstração pública documentada tendo ocorrido no dia 16 de julho de 1899. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠١:٤٩، ٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28317097 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-11 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Smoky (mascotte olimpica)]]'''<br /> <small>''([[:en:Smoky (Olympic mascot)]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Smoky 1932 Olympic Village Mascot.webp|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Smoky''' (Los Angeles, 1931 o 1932 - Los Angeles, aprile 1934), occasionalmente scritto Smokey, è stato un cane che divenne la mascotte del villaggio olimpico estivo del 1932 e, successivamente, dell'evento generale. Pur non essendo oggi riconosciuto dal CIO, è stato, seppur non in modo ufficiale, la prima mascotte olimpica dei Giochi, oltre che a essere attualmente l'unica a essere stata un animale vero. Le successive edizioni non ebbero mascotte, dovendo aspettare i X Giochi olimpici invernali di Grenoble nel 1968 per ritrovarne una ufficialmente riconosciuta, lo sciatore stilizzato Schuss, allora non considerato ufficiale ma successivamente riconosciuto come tale. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٥٠، ١٠ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28317097 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-12 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Amazonas, o maior rio do mundo]]'''<br /> <small>''([[:pt:Amazonas, o maior rio do mundo]])&#32;([[:es:Amazonas, o maior rio do mundo]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Frame A from Amazonas, o maior rio do mundo.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Amazonas, o maior rio do mundo''''' (lit. 'Amazon: The Greatest River in the World') is a 1922 Brazilian silent documentary film produced in 1918 by Silvino Santos. It is a black-and-white film that portrays life in the Amazon rainforest. Completed in 1920, it is considered one of the oldest cinematic records of the Amazon. It was presumed lost in 1931 and only rediscovered in 2023 at the Czech Film Archive. Silvino Santos produced the work over three years using sophisticated cinematic techniques, which led it to be deemed of "immense artistic value" by Le Monde. It has also been described as the "Holy Grail of Brazilian silent cinema" by The Guardian. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠١:٥٧، ١٧ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28392163 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-13 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Ali of the Eretnids]]'''<br /> <small>''([[:tr:Alaaddin Ali Bey]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Ala al-Din Ali''' (January 1353 – August 1380) was the third Sultan of the Eretnids ruling from 1366 until his death. He inherited the throne at a very early age and was removed from administrative matters. He was characterized as particularly keen on personal pleasures, which later discredited his authority. During his rule, emirs under the Eretnids enjoyed considerable autonomy, and the state continued to shrink as neighboring powers captured several towns. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠١:٥٩، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28433698 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-14 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Chilembwe uprising]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Chilembwe supporters being led to be executed (cropped).jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Chilembwe uprising''' was a rebellion against British colonial rule in Nyasaland (modern-day Malawi) which took place in January 1915. It was led by John Chilembwe, an American-educated Baptist minister. Based around his church in the village of Mbombwe in the south-east of the colony, the leaders of the revolt were mainly from an emerging black middle class. They were motivated by grievances against the British colonial system, which included forced labour, racial discrimination and new demands imposed on the African population following the outbreak of World War I. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٣:٥٢، ٣١ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28454663 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-15 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:1930 Bago earthquake]]'''<br /> <small>''([[:my:၁၉၃၀ ပဲခူးငလျင်]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Thiao Mueang Phama (1955, p. 165).jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> An earthquake affected Myanmar on 5 May 1930 with a moment magnitude (Mw ) 7.4. The shock occurred 35 km (22 mi) beneath the surface with a maximum Rossi–Forel intensity of IX (Devastating tremor). The earthquake was the result of rupture along a 131 km (81 mi) segment of the Sagaing Fault—a major strike-slip fault that runs through the country. Extensive damage was reported in the southern part of the country, particularly in Bago and Yangon, where buildings collapsed and fires erupted. At least 550, and possibly up to 7,000 people were killed. A moderate tsunami struck the Burmese coast which caused minor damage to ships and a port. It was felt for over 570,000 km2 (220,000 sq mi) and as far as Shan State and Thailand. The mainshock was followed by many aftershocks; several were damaging. The December earthquake was similarly sized which also occurred along the Sagaing Fault. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠١:٥٤، ٧ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28454663 --> == پاراستن == سڵاو ساکورا، تکایە ئاستی پاراستنی لەسەر ئەم پەڕانە بەرز بکەوە بۆ پاسدەری خۆگەڕ: * [[ویکیپیدیا:جادووگەری_وتارەکان/ڕاوێژکاریی_دژایەتیی_خواستەکان_(کرێ)]] * [[ویکیپیدیا:جادووگەری_وتارەکان]] * [[WP:Article_wizard/Content]] * [[WP:Article_wizard/Header]] * [[ویکیپیدیا:جادووگەری_وتارەکان/سەرچاوەدان]] * [[ویکیپیدیا:جادووگەری_وتارەکان/ھەڵە_باوەکان]] * [[ویکیپیدیا:جادووگەری_وتارەکان/دروستکردنی_وتار]] * [[ویکیپیدیا:جادووگەری_وتارەکان/ڕاوێژکاریی_دژایەتیی_خواستەکان]] * [[ویکیپیدیا:جادووگەری_وتارەکان/نووسینەوەی_وتار_بە_دژایەتیی_خواستەکانەوە]] * [[ویکیپیدیا:جادووگەری_وتارەکان/ئاشکراکردن]] * [[داڕێژە:بەکرێگیراو]] &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ١٨:١٢، ٧ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] دەست خۆش بەڵام لە کۆتا داڕێژە تێنەگەیشتم لە ویکیی سۆرانی کێ ھەیە سەربە دامەزراوە بێت و فەرمانبەر بێت لایان سوودی چییە ئەم داڕێژەیە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٢:٥٧، ٨ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) ::داڕێژەکە بۆ ئاشکراکردنی ئەو دەستکاریانە کە لە بەرامبەر پارەدا ئەنجام دراون کە دەکرێ هەر کەسێ لە ویکیپیدیا کاری وا ئەنجام بدا. لەگەڵ گەەرەبوونی ویکییەکان زیاتر ڕوو دەدات. ڕەنگە ئێستا لە ویکی کوردی نەبێ، بەڵام باشە بۆ داهاتوو. داڕێژەکە بەشێکی لە پرۆسەکەی جادووگەر. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ٠٤:٢٩، ٨ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) |} == Wikipedia translation of the week: 2025-16 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Museum of Zoology of the University of São Paulo]]'''<br /> <small>''([[:pt:Museu de Zoologia da Universidade de São Paulo]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Museu de Zoologia da USP 02.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Museum of Zoology of the University of São Paulo''' (Portuguese: Museu de Zoologia da Universidade de São Paulo, abbreviated MZUSP) is a public natural history museum located in the historic Ipiranga district of São Paulo, Brazil. The MZUSP is an educational and research institution that is part of the University of São Paulo. The museum began at the end of the 19th century as part of the Museu Paulista; in 1941, it moved into a dedicated building. In 1969 the museum became a part of the University of São Paulo, receiving its current name. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٢٧، ١٤ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28454663 --> == پەڕگەی سڕاوە == سڵاو @Sakura emad: بینیم پەڕگەی Hamid Effendi.jpg سڕیوەتەوە بە هۆکاری بە کار نەهاتوو، تکایە بیھێنەرەوە چونکە ئەو پەڕگەیە لە وتارەکەی [[حەمید ئەفەندی|خۆی]] بە کار هاتبوو. ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٩:٠٧، ١٨ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) :{{کرا}} ببورن. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٩:٠٩، ١٨ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] پرسیارێک [[:پەڕگە:KomelleFlag.png|ئەم پەڕگەیە]] ھی کام وتارە؟ تا گەر سوودی نییە بیسرمەوە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:٢٢، ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) :::هی ئەم [[کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان|وتارەیە]]، ھەمان پەڕگە لە [[:پەڕگە:The Official Logo Of Komala.png|کۆمنز]]یش ھەیە. سودێکی نییە، بە ئەرک نەبێ بیسڕیتەوە. ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٥٨، ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) == Wikipedia translation of the week: 2025-17 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Fear of crime]]'''<br /> <small>''([[:ar:الخوف من الجريمة]])&#32;([[:it:Criminofobia]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Fear of crime''' refers to the fear of being a victim of crime, which is not necessarily reflective of the actual probability of being such a victim. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٢٣، ٢١ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28559524 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-23 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Angelo azzurro (cocktail)]]'''<br /> <small>''([[:es:Ángel azul (cóctel)]])&#32;([[:fr:Ange bleu (cocktail)]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Angelo Azzurro Cocktail.png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> L''''angelo azzurro''' è un cocktail alcolico italiano. È considerato uno dei cocktail più popolari in Italia negli anni novanta, insieme al B-52 e all'Invisibile. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٥:٣٩، ٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-24 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:fi:Kotiryssä]]'''<br /> <small>''([[:en:Kotiryssä]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''kotiryssä''' (jocular Finnish: one’s home Russky or home Russian) was a Soviet or Russian contact person of a Finnish politician, bureaucrat, businessman or other important person. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٣٣، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == پاراستنی وەشانی جێگیر == سڵاو ساکورا، وتاری [[زایەندێتیی مرۆڤ]] هەڵبژێردراوە و دەبێ بە وەشانی جێگیر بپارێزرێت. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ١١:٥٨، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ (UTC) {{کرا}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٧:٢٤، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ (UTC) == Wikipedia translation of the week: 2025-25 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Future self]]'''<br /> <small>''([[:pl:Przyszła jaźń]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> In the psychology of self, the '''future self''' concerns the processes and consequences associated with thinking about oneself in the future. People think about their future selves similarly to how they think about other people. The extent to which people feel psychologically connected (e.g., similarity, closeness) to their future self influences how well they treat their future self. When people feel connected to their future self, they are more likely to save for retirement, make healthy decisions, and avoid ethical transgressions. Interventions that increase feelings of connectedness with future selves can improve future-oriented decision making across these domains. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:١٨، ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == edits by KiranBOT == Hello. I made some edits using KiranBOT, but I cant be sure if they are correct. I have stopped the bot for now. would you kindly take a look at few edits? especially [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%B3%D9%BE%D8%A7%DB%8C_%D8%A8%DB%95%DB%8C%D8%AA%D9%88%D9%84%D9%85%D9%88%D9%82%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%DB%8C_%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86&diff=prev&oldid=1454379 this edit]. I am getting confused because of the indention. I am not sure if it working properly. The bot is working fine on Arabic wikipedia. [[بەکارھێنەر:Usernamekiran|Usernamekiran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Usernamekiran|لێدوان]]) ٠٩:٥٥، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ (UTC) == Wikipedia translation of the week: 2025-26 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pictorial map]]'''<br /> <small>''([[:fa:نقشه تصویری]])&#32;([[:ja:絵地図]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Blake Britain Spearhead of Attack.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pictorial maps''' (also known as illustrated maps, panoramic maps, perspective maps, bird's-eye view maps, and geopictorial maps) depict a given territory with a more artistic rather than technical style. It is a type of map in contrast to road map, atlas, or topographic map. The cartography can be a sophisticated 3-D perspective landscape or a simple map graphic enlivened with illustrations of buildings, people and animals. They can feature all sorts of varied topics like historical events, legendary figures or local agricultural products and cover anything from an entire continent to a college campus. Drawn by specialized artists and illustrators, pictorial maps are a rich, centuries-old tradition and a diverse art form that ranges from cartoon maps on restaurant placemats to treasured art prints in museums. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠١:١٨، ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-27 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Queen Elizabeth University Hospital]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:QEUH.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Queen Elizabeth University Hospital''' (QEUH) is a 1,677-bed acute hospital located in Govan, in the south-west of Glasgow, Scotland. The hospital is built on the site of the former Southern General Hospital and opened at the end of April 2015. The hospital comprises a 1,109-bed adult hospital, a 256-bed children's hospital and two major Emergency Departments; one for adults and one for children. There is also an Immediate Assessment Unit for local GPs and out-of-hours services, to send patients directly, without having to be processed through the Emergency Department. The retained buildings from the former Southern General Hospital include the Maternity Unit, the Institute of Neurological Sciences, the Langlands Unit for medicine of the elderly and the laboratory. The whole facility is operated by NHS Greater Glasgow and Clyde, and is one of the largest acute hospital campuses in Europe. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٠٥، ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-28 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Non-constituency Member of Parliament]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''Non-constituency Member of Parliament''' (NCMP) is a member of an opposition political party in Singapore who, as stipulated in Article 39 of the Constitution and the Parliamentary Elections Act, is declared to have been elected a Member of Parliament (MP) without constituency representation, despite having lost in a general election, by virtue of having been one of the opposition candidates with the highest vote shares among the unelected. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:١٠، ٧ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-29 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Immunolabeling]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Immunolabeling process image.png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Immunolabeling''' is a biochemical process that enables the detection and localization of an antigen to a particular site within a cell, tissue, or organ. Antigens are organic molecules, usually proteins, capable of binding to an antibody. These antigens can be visualized using a combination of antigen-specific antibody as well as a means of detection, called a tag, that is covalently linked to the antibody <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> ---[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ١٣:٤٤، ١٤ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28945528 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-30 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Vespa analis]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Plumpy hornet on the ground - 1.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Vespa analis''''', the yellow-vented hornet, is a species of common hornet found in Southeast Asia <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠١:٢٨، ٢١ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28984647 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-31 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Fernando de Noronha Marine National Park]]'''<br /> <small>''([[:pt:Parque Nacional Marinho de Fernando de Noronha]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Baía dos Porcos - Fernando de Noronha (32811749914).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Fernando de Noronha Marine National Park''' (Portuguese: Parque Nacional Marinho de Fernando de Noronha) is a national park in the state of Pernambuco, Brazil. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠١:٤٠، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29047614 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-32 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Xie Zhiliu]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Xie Zhiliu''' (Chinese: 谢稚柳; 1910–1997) was a leading traditional painter, calligrapher, and art connoisseur of modern China. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠١:٢١، ٤ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29077280 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-33 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Lethocerus patruelis]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lethocerus patruelis.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Lethocerus patruelis''''' is a giant water bug in the family Belostomatidae. It is native to southeastern Europe, through Southwest Asia, to Pakistan, India and Burma. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٢٠، ١١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29085671 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-34 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Ikiza]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:CIA map of Burundi and surrounding countries during 1972 killings.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Ikiza''' (variously translated from Kirundi as the Catastrophe, the Great Calamity, and the Scourge), or the Ubwicanyi (Killings), was a series of mass killings—often characterised as a genocide—which were committed in Burundi in 1972 by the Tutsi-dominated army and government, primarily against educated and elite Hutus who lived in the country. Conservative estimates place the death toll of the event between 100,000 and 150,000 killed, while some estimates of the death toll go as high as 300,000. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٤٣، ١٨ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29115447 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-35 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Corallite]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Recent azooxanthellate Scleractinia (Cnidaria, Anthozoa) - ZooKeys-227-001-g004.jpeg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''corallite''' is the skeletal cup, formed by an individual stony coral polyp, in which the polyp sits and into which it can retract. The cup is composed of aragonite, a crystalline form of calcium carbonate, and is secreted by the polyp. Corallites vary in size, but in most colonial corals they are less than 3 mm (0.12 in) in diameter. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:١٨، ٢٥ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29115447 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-36 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Diksam Plateau]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Dixam plateau (6407168437).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Diksam Plateau''' or Dixam Plateau (Arabic: دكسم) is a limestone plateau in Socotra, Yemen. The Firmihin forest, located east of the Dirhur canyon within the plateau, has the highest concentration of Dragon's Blood Trees on the entire island. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٤٠، ١ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29195081 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-37 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Ttongsul]]'''<br /> <small>''([[:ja:トンスル]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Ttongsul (imitation).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''ttongsul''' (똥술), o vino di feci, è una tradizionale preparazione medicinale coreana con gradazione alcolica al 9% a base di feci, solitamente umane e preferibilmente di bambino. Nato probabilmente traendo spunto dalla medicina tradizionale cinese, nelle credenze popolari il vino di feci avrebbe proprietà benefiche per molti tipi di malesseri: sarebbe un rimedio per dolori muscolari, ustioni, infiammazioni, epilessia e fratture ossee. Sebbene alcuni media occidentali abbiano in passato riportato che questa bevanda sia diffusa tra la popolazione coreana, al giorno d'oggi un numero molto limitato di persone ne fa uso, dopo aver subito un declino di popolarità nei secoli scorsi, tanto che la maggioranza dei giovani coreani non ne ha mai sentito parlare. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٢٨، ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29195081 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-38 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pak Kum-chol]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Pak Kum-chol in 1961 (cropped).jpg|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pak Kum-chol''' was a North Korean politician. Having been a guerrilla during the anti-Japanese struggle, he became a high-ranking politician after the liberation of Korea. Pak aligned himself with his former guerrilla brothers in arms from the Kapsan Operation Committee to form a faction within the ruling Workers' Party of Korea (WPK) called the "Kapsan faction". This faction sought to replace Kim Il Sung with Pak. Kim retaliated by purging the faction in 1967 in what is known as the Kapsan faction incident. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:١٨، ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29249252 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-39 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Federation of Central America (1921–1922)]]'''<br /> <small>''([[:es:Federación de Centro América (1921-1922)]])&#32;([[:ar:اتحاد أمريكا الوسطى (1921-1922)]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Central America's Northern Triangle (orthographic projection).png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Federation of Central America''' (Spanish: Federación de Centro América)[1] was a short-lived federal republic that existed in Central America between 1921 and 1922. The federation consisted of the Central American nations of El Salvador, Guatemala, and Honduras. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٤٥، ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29311347 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-40 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Palazzo delle Poste (Latina)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Postelittoria2.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''Palazzo delle Poste''', fino al 1945 Ricevitoria Postelegrafonica di Littoria, è un edificio postale di Latina, situato in piazzale dei Bonificatori. Costruito nel 1932 in stile razionalista con influenze futuriste, riscontrabili nell'utilizzo di ampie superfici vetrate e di volumi verticali, oltre che per la presenza di l’utilizzo di materiali e scelte di design molto in voga all'epoca come, come i mattoni a vista, il travertino di Tivoli e l'Anticorodal (una lega di alluminio), ospita l'ufficio postale Latina Centro. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٠:٥٨، ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29341788 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-41 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Majed Abu Maraheel]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Majed Abu Maraheel''' was a Palestinian long-distance runner, football player, security officer, and athletics coach, who was the first Palestinian to compete at the Olympic Games. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ١٢:٤٨، ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29341788 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-42 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Abortion in Eritrea]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> In Eritrea, abortion is banned except on the grounds of pregnancy from rape or incest, pregnancy of a minor, or risk to physical or mental health. Legal abortions require medical or judicial approval. Prior to Eritrea's independence, it applied Ethiopia's abortion law of the 1950s, which banned abortion unless life-saving. After independence, the 1991 penal code adapted this law to lift punishments on abortions on the grounds of rape, incest, or risk to life or health, but legal abortions did not exist in effect. The penal codes of 2001 and 2015 required physicians to prove health grounds for abortion. Unsafe abortion is common and contributes to maternal mortality in Eritrea. Post-abortion care is unavailable in some regions. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠١:٠٦، ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29341788 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-43 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Liberation of Auschwitz concentration camp]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Auschwitz Liberated January 1945.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> On 27 January 1945, Auschwitz—a Nazi concentration camp and extermination camp in occupied Poland where more than a million people were murdered as part of the Nazis' "Final Solution" to the Jewish question—was liberated by the Soviet Red Army during the Vistula–Oder Offensive. Although most of the prisoners had been forced onto a death march, about 7,000 had been left behind. The Soviet soldiers attempted to help the survivors and were shocked at the scale of Nazi crimes. The date is recognized as International Holocaust Remembrance Day. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٠٤، ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29452019 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-44 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Black Diaries]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Black Diaries''' are diaries purported to have been written by the Irish revolutionary Roger Casement, which contained accounts of homosexual liaisons with young men. They cover the years 1903, 1910 and 1911 (two) and were handed in to Scotland Yard after his capture in April 1916. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٥١، ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29487357 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-45 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Consolations (Liszt)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Franz Liszt - Consolation No. 3, Lento placido.ogg|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Consolations''', S. 171a/172 (German: Tröstungen) are a set of six solo piano works by Franz Liszt. The compositions take the musical style of nocturnes with each having its own distinctive style. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠١:٥٢، ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29558323 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-46 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Marine coastal ecosystem]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Vegetation and fauna processes controlling benthic biogeochemical fluxes.jpg|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''marine coastal ecosystem''' is a marine ecosystem which occurs where the land meets the ocean. Worldwide there is about 620,000 kilometres (390,000 mi) of coastline. Coastal habitats extend to the margins of the continental shelves, occupying about 7 percent of the ocean surface area. Marine coastal ecosystems include many very different types of marine habitats, each with their own characteristics and species composition. They are characterized by high levels of biodiversity and productivity. For example, estuaries are areas where freshwater rivers meet the saltwater of the ocean, creating an environment that is home to a wide variety of species, including fish, shellfish, and birds. Salt marshes are coastal wetlands which thrive on low-energy shorelines in temperate and high-latitude areas, populated with salt-tolerant plants such as cordgrass and marsh elder that provide important nursery areas for many species of fish and shellfish. Mangrove forests survive in the intertidal zones of tropical or subtropical coasts, populated by salt-tolerant trees that protect habitat for many marine species, including crabs, shrimp, and fish. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠١:٥٤، ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29584005 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-47 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Elephant communication]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Three elephant's curly kisses.jpg|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Elephants communicate''' via touching, visual displays, vocalisations, seismic vibrations, and semiochemicals. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٢٤، ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29627457 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-48 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Animal-made art]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Painting Queen 1024x768.png|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Animal-made art''' consists of works by non-human animals, that have been considered by humans to be artistic, including visual works, music, photography, and videography. Some of these are created naturally by animals, often as courtship displays, while others are created with human involvement. There have been debates about the copyright status of these works, with the United States Copyright Office stating in 2014 that works that lack human authorship cannot have their copyright registered at the US Copyright Office. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:١٣، ٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29627457 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-49 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Halachic state]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The term "'''halachic state'''" (Hebrew: מְדִינַת הֲלָכָה‎ Medīnat Hălāḵā) refers to a sovereign state that endorses Judaism in an official capacity and governs by Jewish religious law. It has been a subject of discussion among Orthodox Jews, particularly with regard to modern Israel, which, although a Jewish state, is not classified as a theocracy. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٨:٠١، ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29719355 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-50 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:ru:Сто лошадей]]'''<br /> <small>''([[:en:One Hundred Horses]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:A_Hundred_Steeds.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''One Hundred Horses''''' (Chinese: 百駿圖) is a Qing dynasty silk and ink painting by Giuseppe Castiglione. It was painted in 1728 for the Yongzheng emperor. The painting depicts a hundred horses in a variety of poses and activities, combining Western realism with traditional Chinese composition and brushwork. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٢٩، ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29719355 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-51 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:First Universal Races Congress]]'''<br /> <small>''([[:fr:Premier Congrès universel des races]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Universal Races Congress seated outside the entrance to the Imperial Institute, London, 1911.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''First Universal Races Congress''' met in 1911 for four days at the University of London as an early effort at anti-racism. Speakers from a number of countries discussed race relations and how to improve them. The congress, with 2,100 attendees, was organised by prominent humanists of that era. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠١:٥٦، ١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29779168 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-52 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pin Malakul]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Pin Malakul, January 1922.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pin Malakul''' (24 October 1903 – 5 October 1995) was a Thai professor, educator and writer. His contributions to education in Thailand include the establishment of various institutions of higher education, the introduction of fixed class schedules, and the implementation of teacher-training programmes. In his career he served as Director-General of the Department of General Education, later becoming Permanent Secretary, and Minister, of Education. He was also a member of the executive board of UNESCO. His writings earned him the title of National Artist in 1987, and the 100th anniversary of his birth was celebrated by the UNESCO in 2003 as recognition of his contribution to the advancement of education in Thailand and Southeast Asia. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> -[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٢٦، ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29802495 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-01 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:The Morning of the Magicians]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Le Matin des magiciens, couverture.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''The Morning of the Magicians: Introduction to Fantastic Realism''''' (French: Le Matin des magiciens: Introduction au réalisme fantastique) is a 1960 book by the journalists Louis Pauwels and Jacques Bergier. It covers topics like cryptohistory, ufology, occultism in Nazism, alchemy, spiritual philosophy. The second half of the book is entirely dedicated to the Nazi-Occult connections; the book is widely credited with the proliferation of numerous myths related to occultism in Nazism. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٢٠، ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29802495 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-02 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Somaliland War of Independence]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Somaliland, fighters of the Somali National Movement (SNM), 1980s.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Somaliland War of Independence''' was a rebellion waged by the Somali National Movement (SNM) against the ruling military junta in Somalia led by General Siad Barre lasting from its founding on 6 April 1981 and ended on 18 May 1991 when the SNM declared what was then northern Somalia independent as the Republic of Somaliland. The conflict served as the main theater of the larger Somali Rebellion that started in 1978. The conflict was in response to the harsh policies enacted by the Barre regime against the main clan family in Somaliland, the Isaaq, including a declaration of economic warfare on the clan-family. These harsh policies were put into effect shortly after the conclusion of the disastrous Ogaden War in 1978. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٣:٠٠، ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29871911 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-03 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Pietro Lauro]]'''<br /> <small>''([[:en:Pietro Lauro]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Master I.A.V.F., Pietro Lauro, born 1508, Modenese Poet and Scholar (obverse), 1555, NGA 45072.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pietro Lauro''', conosciuto anche come Pietro Lauro Modonese o Pietro Lauro da Modona (Modena o dintorni, 1510 circa – Venezia, 1568 circa) è stato un traduttore, scrittore e divulgatore scientifico italiano. Nonostante non si conosca gran parte della sua biografia, fu uno dei poligrafi italiani più conosciuti del Cinquecento. La sua produzione raccoglie traduzioni dal latino, dal greco e dallo spagnolo e riguardano opere di autori classici, stranieri e protestanti. Lauro si dimostrò abile nel trattare testi con temi molto diversi, come la filosofia, l'architettura, la medicina, il giardinaggio, l'agronomia, le scienze biologiche, la storia, la teologia e l'astronomia. Si cimentò anche nella scrittura di un poema cavalleresco sullo stile di quelli spagnoli, il Polendo, sua magnum opus in questo senso. Aderente alla Riforma protestante, sebbene le sue trasposizioni siano state oggetto di critiche già degli autori a lui contemporanei, che le giudicarono troppo letterali, rozze e imparziali, a Lauro si deve il merito di aver ultimato la traduzione in lingua volgare di numerosi testi sia classici, sia scientifici, sia epistolari. I suoi lavori ebbero una notevole diffusione, non solo tra i letterati veneziani della sua epoca, ma in tutta Italia, tanto che alcune sue traduzioni vengono ancora oggi ristampate in nuove edizioni. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠١:٤٥، ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29894468 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-04 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Volto di Palazzo Vecchio]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Piazza della signoria angolo via della ninna, palazzo vecchio, cantonata con testa scolpita 02.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''volto di Palazzo Vecchio''' (conosciuto anche come L'importuno o L'inopportuno) è un incisione su pietraforte attibuita a Michelangelo Buonarroti, scolpita in una delle pietre di Palazzo Vecchio a Firenze. Secondo le varie leggende, il profilo sarebbe stato realizzato come graffito dall'artista toscano, con soggetto un suo importunatore, un debitore, un condannato a morte o se stesso. Nel 2020, gli studiosi hanno ipotizzato possa invece trattarsi di un ritratto di Francesco Granacci, pittore amico di Michelangelo. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:١٤، ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-05 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Raffaello Kobayashi]]'''<br /> <small>''([[:en:Raffaello Kobayashi]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Raffaello Kobayashi''', nato Raffaele Sanzio (Bari, 14 gennaio 1917 – Yokohama, 1 aprile 2011), è stato un militare italiano naturalizzato giapponese. Sommergibilista durante la Seconda guerra mondiale, prestò servizio per tutte e tre le principali Potenze dell'Asse: Regno d'Italia, Germania nazista e Impero giapponese. Alla fine della guerra si nascose in Giappone per evitare di subire l'internamento in un campo di prigionia, divenendo poi cittadino nipponico e cambiando il proprio nome. Prese parte all'affondamento della HMS Calypso nel 1940, primo successo italiano in campo navale nel corso del conflitto mondiale. Con l'abbattimento di un bombardiere statunitense il 22 agosto 1945, otto giorni dopo il discorso di resa del Giappone alle potenze alleate della seconda guerra mondiale, a bordo del Comandante Cappellini, sarebbe stata l'ultima persona in assoluto a mettere fuori combattimento un velivolo degli Alleati nella stessa guerra. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٠٥، ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-06 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Censorship in the Czech Republic]]'''<br /> <small>''([[:cs:Cenzura v Česku]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Censorship in the Czech Republic''' had been highly active until 17 November 1989 and the fall of Communism in the former Czechoslovakia. Czech Republic was ranked as the 13th most free country in the World Press Freedom Index in 2014. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٣٢، ٢ی شوباتی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-07 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Petites Heures of Jean de France, Duc de Berry]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Jacquemart de Hesdin 002.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Petites Heures of Jean de France, Duc de Berry''' is an illuminated book of hours commissioned by John, Duke of Berry between 1375 and 1385–90. It is known for its ornate miniature leaves and border decorations. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٣:٥٩، ٩ی شوباتی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-08 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Lysmata grabhami]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lysmata grabhami1.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Lysmata grabhami''''' is a species of saltwater shrimp in the family Hippolytidae. It was first described by Gordon in 1935. It occurs in the tropical and subtropical Atlantic Ocean and is a cleaner shrimp, operating a cleaning station to which fish come to have parasites removed. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ١٣:٤٥، ١٦ی شوباتی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-09 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Elefante di Cremona]]'''<br /> <small>''([[:de:Elefant von Cremona]])&#32;([[:eo:Elefanto de Cremona]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Matthew Paris Elephant from Parker MS 16 fol 151v.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> L''''elefante di Cremona''' (Asia, prima del 1228 - Parma, gennaio 1248) fu un esemplare di elefante donato nel 1228 a Federico II di Svevia da parte del sultano ayyubide al-Malik al-Kamil durante gli incontri che porteranno alla Pace di Giaffa. Usato principalmente per le manifestazioni trionfali del sovrano, l'elefante è citato da numerosi cronachisti e testimoni dell'epoca ed è noto per aver trainato il Carroccio dopo la grande vittoria delle armate di Federico II nella battaglia di Cortenuova del 1237. Rimasto a lungo nell'immaginario popolare collettivo, l'animale venne ucciso durante alcuni scontri occorsi nelle settimane immediatamente precedenti alla battaglia di Parma. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ١١:٤٣، ٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30097839 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-10 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Treaty of the Danish West Indies]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:The Virgin islands of the United States of America; historical and descriptive, commercial and industrial facts, figures, and resources (1918) (14596880870).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Treaty of the Danish West Indies''' (Danish: Vestindiens traktat), officially the Convention between the United States and Denmark for cession of the Danish West Indies (Danish: Konventionen mellem USA og Danmark), was a 1916 treaty transferring sovereignty of the Danish West Indies from Denmark to the United States in exchange for a sum of US$25,000,000 in gold ($722 million in 2024) and a declaration from the United States that it would "not object to the Danish Government extending their political and economic interests to the whole of Greenland". It is one of the most recent permanent expansions of United States territory. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٤٣، ٢ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30097839 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-11 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Steens Mountain]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Steens Mountain near Andrews, Oregon.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Steens Mountain''' is a large fault-block mountain in the northwest United States, located in Harney County, Oregon. Stretching some fifty miles (80 km) north to south, on its east side it rises from the Alvord Desert at an elevation of about 4,200 feet (1,280 m) to 9,738 feet (2,968 m) at the summit. Steens Mountain is not part of a mountain range but is properly a single mountain, the largest of Oregon's fault-block mountains. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٧:٣٠، ٩ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30097839 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-12 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Casque (anatomy)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Great hornbill (Buceros bicornis) Photograph by Shantanu Kuveskar.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''casque''' is an anatomical feature found in some species of birds, reptiles, and amphibians. In birds, it is an enlargement of the bones of the upper mandible or the skull, either on the front of the face, the top of the head, or both. The casque has been hypothesized to serve as a visual cue to a bird's sex, state of maturity, or social status; as reinforcement to the beak's structure; or as a resonance chamber, enhancing calls. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٤٣، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30245038 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-13 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Etruscan sculpture]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Frontone A del grande tempio di luni con concilio degli dei, 175-150 ac. ca. 01.JPG|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Etruscan sculpture''' was one of the most important artistic expressions of the Etruscan people, who inhabited the regions of Northern Italy and Central Italy between about the 9th century BC and the 1st century BC. Etruscan art was largely a derivation of Greek art, although developed with many characteristics of its own. Given the almost total lack of Etruscan written documents, a problem compounded by the paucity of information on their language—still largely undeciphered—it is in their art that the keys to the reconstruction of their history are to be found, although Greek and Roman chronicles are also of great help. Like its culture in general, Etruscan sculpture has many obscure aspects for scholars, being the subject of controversy and forcing them to propose their interpretations always tentatively, but the consensus is that it was part of the most important and original legacy of Italian art and even contributed significantly to the initial formation of the artistic traditions of ancient Rome. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٠٧، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30245038 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-14 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pulse (nightclub)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Orlando FL Pulse Nightclub01.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pulse''' was a gay bar, dance club, and nightclub in Orlando, Florida, founded in 2004 by Barbara Poma and Ron Legler. On June 12, 2016, the club was the scene of the second-deadliest mass shooting by a single gunman in U.S. history, and the second-deadliest terrorist attack on U.S. soil since the September 11 attacks. Forty-nine people were killed and 58 other people were injured. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٣٧، ٣٠ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30306870 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-15 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Tofana di Rozes]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Tofana di Rozes 04.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Tofana di Rozes''' (3,225 metres (10,581 ft)) is a mountain of the Dolomites in the Province of Belluno, Veneto, Italy. Located west of the resort of Cortina d'Ampezzo, the mountain's giant three-edged pyramid shape and its vertical south face, above the Falzarego Pass, makes it the most popular peak in the Tofane group, and one of the most popular in the Dolomites. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ١٢:٢٧، ٦ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30306870 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-16 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Very-low-calorie diet]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Green smoothie (8222465502).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''very-low-calorie diet''' (VLCD), also known as semistarvation diet and crash diet, is a type of diet with very or extremely low daily food energy consumption. VLCDs are defined as a diet of 800 kilocalories (3,300 kJ) per day or less. Modern medically supervised VLCDs use total meal replacements, with regulated formulations in Europe and Canada which contain the recommended daily requirements for vitamins, minerals, trace elements, fatty acids, protein and electrolyte balance. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٥٦، ١٣ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30306870 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-17 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Chromodoris willani]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Babosa de mar (Chromodoris willani), Anilao, Filipinas, 2023-08-24, DD 34.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Chromodoris willani''''', commonly known as Willan's chromodoris, is a species of sea slug, a dorid nudibranch, a shell-less marine gastropod mollusk in the family Chromodorididae. The species is named for the renowned nudibranch taxonomist Dr. Richard C. Willan. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٣٤، ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30430366 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-18 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Platypus venom]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Platypus spur.JPG|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The platypus is one of the few living mammals to produce venom. The venom is made in venom glands that are connected to hollow spurs on their hind legs; it is primarily made during the mating season.[1] While the venom's effects are described as extremely painful, it is not lethal to humans. Many archaic mammal groups possess similar tarsal spurs, so it is thought that, rather than having developed this characteristic uniquely, the platypus simply inherited this characteristic from its ancestors. Rather than being a unique outlier, the platypus is the last demonstration of what was once a common mammalian characteristic, and it can be used as a model for non-therian mammals and their venom delivery and properties. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٠٤، ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30449041 --> == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) ١٨:٣٠، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) </div> <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Keegan (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-19 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Kuwait National Assembly Building]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Kuwait City Arabian Gulf Street 10.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Kuwait National Assembly Building''' is the building that housed the National Assembly of Kuwait. Designed by Danish architect Jørn Utzon in 1972, it was completed in 1982 under the direction of his son Jan. The structural design was by Max Walt. The building was seriously damaged in February 1991 when retreating Iraqi troops set it on fire but has since been restored. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ١٢:١٦، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30464799 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-20 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Macau National Security Law]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lei relative à defesa da segurança do Estado projecto.JPG|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Macau National Security Law''' is a law in Macau which prohibits and punishes acts of treason, secession, and subversion against the Central government, as well as preparative acts leading to any of the three acts. Taken into effect on 3 March 2009, the purpose of the law is to fulfil Article 23 of the Macau Basic Law, the de facto constitution of the Macau Special Administration Region. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٥٣، ١١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30513945 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-21 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Stela of the cactus bearer]]'''<br /> <small>''([[:es:Estela del portador del cactus]])&#32;([[:ca:Estela del portador del cactus]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Estela Wachumero en Chavin.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''stela of the cactus bearer''' is a monolith or stele of a single piece of granite, belonging to the Chavín culture of ancient Peru, which remains in its original location on the northwest side of the circular plaza at the archaeological site known as the ceremonial center of Chavín de Huántar in the Ancash region of Peru. It was discovered during the 1972 excavation season by Peruvian archaeologist Luis Guillermo Lumbreras. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٤:٠٥، ٢١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-22 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Griffith Hughes]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The Reverend '''Griffith Hughes''' (1707 – c.1758), FRS, was a Welsh naturalist, clergyman, and author. Hughes wrote The Natural History of Barbados, which included the first description of the grapefruit (also known as "The Forbidden Fruit"). His work was praised by Linnaeus, but it has also been considered a "scientific fraud". <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٣٢، ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> {{نامەت ھەیە}} &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ١٣:٤٩، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) 2p0e1yyrtbhhz4gsyr4eer8qymmff7q 0 279590 1592299 1503545 2026-06-20T07:22:20Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1592299 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{داتابۆکس}} '''دەریای باشووری کالیفۆرنیا'''، درێژییەکەی ٦٩٢ کیلۆمەترە، کە دەکەوێتە کەناری ڕۆژاوای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و [[مەکسیک]]. لە خاڵی کۆنسێپشنەوە لە [[کالیفۆڕنیا]] درێژ دەبێتەوە ھەتا پونتا کۆلۆنێت لە [[باخا کالیفۆرنیا (ویلایەت)|باخا کالیفۆرنیا]]. ھەروەھا ئەو ناوچەیەی [[ئۆقیانووسی ئارام]] دەگرێتەوە کە بەو چەماوەیە دیاری کراوە.<ref name=NOAA>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Restoration Activities - Montrose/PV Shelf, CA - Southwest Region - DARRP|ناونیشان=https://webarchive.library.unt.edu/eot2008/20080917224810/http://www.darrp.noaa.gov/southwest/montrose/baja.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=webarchive.library.unt.edu|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205102704/https://webarchive.library.unt.edu/eot2008/20080917224810/http://www.darrp.noaa.gov/southwest/montrose/baja.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Southern California Bight Regional Monitoring Program|ناونیشان=https://www.sccwrp.org/about/research-areas/regional-monitoring/southern-california-bight-regional-monitoring-program/|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Southern California Coastal Water Research Project|زمان=en-US}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Southern California Bight}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} h3oo5pcetfpcz4gaacjhql7805m53pc 3 284995 1592314 1438789 2026-06-20T09:33:47Z Tessla 41338 /* داڕێژە */ بەشی نوێ 1592314 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ٢٠:٥٩، ١٦ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) == داڕێژە == سڵاو، یەکێک لە داڕێژەکانت کە دروستت کردوون سەبارەت بە نەبوونی سەرچاوە، دەسڕدرێتەوە. داڕێژەی وەھا لێرە بوونی هەیە؛ [[داڕێژە:سەرچاوەی باوەڕپێنەکراو|یەک]] - [[داڕێژە:بێسەرچاوە|دوو]]. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٣٣، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ky541z26prtcicqzli5vjtehwuppdtm 1592366 1592314 2026-06-20T11:36:44Z IIXZER0XII 68933 /* داڕێژە */ وەڵامدانەوە 1592366 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ٢٠:٥٩، ١٦ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) == داڕێژە == سڵاو، یەکێک لە داڕێژەکانت کە دروستت کردوون سەبارەت بە نەبوونی سەرچاوە، دەسڕدرێتەوە. داڕێژەی وەھا لێرە بوونی هەیە؛ [[داڕێژە:سەرچاوەی باوەڕپێنەکراو|یەک]] - [[داڕێژە:بێسەرچاوە|دوو]]. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٣٣، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :باش بیسڕەوە وەک تێستێک درووستم کردن نەک بۆ بەکارهێنان [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١١:٣٦، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 7qm8psupcitl2hyi1jzr3amvjhantcf 1 285795 1591988 1448590 2026-06-19T13:03:57Z حوسێن 42516 حوسێن پەڕەی [[وتووێژ:دۆراغ (روەک)]]ی گواستەوە بۆ [[وتووێژ:شویت]]: ناوی باوتر 1448590 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[دۆراغ (روەک)]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1448589 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20230520221557/https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=24491&type=tandrwsti بۆ https://www.khaktv.net/all-detail.aspx?jimare=24491&type=tandrwsti زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٥:٥٢، ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٥ (UTC) obdkyboe35yivjd1mxau1viltr4qd7s 0 286850 1592211 1456849 2026-06-19T21:59:39Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1592211 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''جەمیل ئەسەد''' (١٩٣٣ – ١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٤) برا بچووکەکەی [[حافز ئەسەد|حافز ئەسەدی]] سەرۆکی کۆچکردووی [[سووریا]]یە و مامی [[بەشار ئەسەد|بەشار ئەسەدی]] سەرۆکی پێشووی سووریایە. لە ساڵی ١٩٧١ تا کۆچی دوایی لە پەرلەمانی سووریا کە ئەنجومەنی گەل بوو خزمەتی کردووە، ھاوکات فەرماندەی میلیشیایەکی بچووکیش بووە.<ref>https://www.ajnet.me/news/2015/3/28/%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A9-%D8%B4%D8%A8%D9%8A%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D9%84%D8%A7%D8%B0%D9%82%D9%8A%D8%A9-%D9%81%D9%88%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B3%D8%AF-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%B9%D9%82%D9%88%D8%AF</ref> == ژیان == دەوترێت جەمیل بە قووڵی ئایینی بووە، بە پێچەوانەی براکانی [[حافز ئەسەد|حافز]] و [[ڕیفعەت ئەسەد]] کە [[عەلمانی|عەلمانییەتیان]] سەپاندووە. لە ماوەی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، جەمیل چالاکانە پشتگیری لە گۆڕینی ئایینی [[شیعە|شیعەگەری]] دەکرد لە چیای [[لازقیە]]، بەتایبەتی لەنێو ئەندامانی کۆمەڵگەی [[عەلەوییەکان (مەزھەب)|عەلەوییەکان]]. کۆمەڵێک عەلەویی نارد بۆ خوێندنی [[شیعەی دوازدە ئیمام]] لە [[ئێران]]. لەگەڵ گەڕانەوەیان بۆ [[سووریا]]، ئەو کەسانە یارمەتیدەر بوون لە بڵاوکردنەوەی باوەڕی شیعە لەنێو ھاو عەلەوییەکانیاندا. ھەروەھا جەمیل لە شاخەکاندا حوسێینییەکانی دروستکرد، کە پێشتر تەنھا مەزارگە عەلەوییەکانی تێدابوو. بۆ زیاتر یەکخستنی شیعەگەری، شێخێکی شیعەی بۆ سەرکردایەتی مزگەوتی عەلەوییەکانی زەھرا لە شاری [[بانیاس]] دەستنیشان کرد. جگە لەوەش ڕێگەی بە بەرپرسانی ئێرانی دا بچنە ناو سووریا بۆ ھاوکاریکردن لە ھەوڵەکانی گۆڕینی خەڵکی سووریا بۆ شیعەبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.meforum.org/meib/articles/0007_s2.htm |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190613221147/https://www.meforum.org/meib/articles/0007_s2.htm |url-status=dead }}</ref><ref>https://web.archive.org/web/20121222171417/http://www.currenttrends.org/docLib/20090603_CT8final(post).pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20250105010909/https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/nov/21/syria-end-assad-in-sight</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شیعە|سووریا}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٢]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٠٤]] [[پۆل:نوێنەرانی پەرلەمانی نیشتیمانی سووریا]] j5igq7ypzcz6um7t2am43jz26tviihm 0 287580 1591949 1591947 2026-06-19T12:00:31Z AramBot 39807 بۆت: پارامەترە واڵاکان لابران (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591949 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی یاریزانی لەشجوانی|image=13_Maggio_1995_Paolo_Tassetto_con_Tom_Platz%2C_Mr._Universo_%28cropped%29.JPG|caption=تۆم پلاتز لە ١٩٩٥|name=تۆم پلاتز|nickname=کوادفادەر، گۆڵدن ئیگڵ، کوادزیلا|birth_date={{birth date and age|١٩٥٥|٠٦|٢٦}}|birth_place=[[فۆرت سیل]]، [[ئۆکلەھۆما]]، [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]|height={{height|ft=5|in=7+29/32}}<ref name="Ref1">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tom Platz - Greatest Physiques |ناونیشان=https://www.greatestphysiques.com/male-physiques/tom-platz/ |وێبگە=www.greatestphysiques.com |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref>|weight=١٠٢-١٠٦.٦ کیلۆگرام<ref name="Ref1"/>|firstproshow=پاڵەوانێتییەکانی وۆرڵد پرۆ بادیبیڵدینگ|firstproshowyear=١٩٧٩|bestwin=مستەر یوونیڤێرسی [[فیدراسیۆنی نێودەوڵەتیی لەشساغی و لەشجوانی]]|predecessor=|successor=|bestwinyear=١٩٨١|yesorretiredyear=١٩٧٣–١٩٨٧<ref name="Ref1"/>}} '''تۆماس ستیڤن پلاتز''' (لەدایکبووی ٢٦ی حوزەیرانی ١٩٥٥) یاریزانێکی لەشجوانیی پیشەگەری خانەنشینبووی ئەمریکییە. ئەو بە گەشەکردنی قاچەکانی ناسرابوو، کە لە باشترینیدا زیاتر لە ٣٠ ئینج بوون، و بەھۆی ئەمەشەوە نازناوی '''کوادفادەر'''ی لێنرا.<ref name="Ref2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.muscleandfitness.com/flexonline/flex-news/tom-platzs-legs-look-ridiculous-at-65-years-old/|سەردێڕ=Tom Platz's Legs Look Ridiculous at 65 Years Old|دوایین=McNulty, Rose|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ئیش=Muscleandfitness.com}}</ref> پلاتز بەشێک بوو لە فیدراسیۆنی جیھانیی لەشجوانی (WBF)ی کورتتەمەنی [[ڤینس ماکمان|ڤینس مەکمان]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی ئازاری ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.muscleandfitness.com/athletes-celebrities/news/vince-mcmahons-failed-attempt-take-over-world-bodybuilding/|سەردێڕ=Vince McMahon's Failed Attempt to Take Over The World of Bodybuilding |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=Muscle & Fitness |زمان=en-US}}</ref> ئەو بۆسەی بۆ ئاھەنگەکانی کۆتاییی [[مستەر ئۆڵۆمپیای ١٩٩٠]] دانا بۆ ڕاگەیاندنی پێکھێنانەکەی، دوای ئەوەی لە پاڵەوانێتییەکەدا لەگەڵ مەکمان وەک نوێنەرانی گۆڤاری ''بافدیبیڵدینگ ڵایفستایڵ'' بەشدارییان کرد.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Muchnick|یەکەم=Irvin|سەردێڕ=Wrestling Babylon : piledriving tales of drugs, sex, death and scandal|ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=ECW Press|ژپنک=٩٧٨-١-٥٥٤٩٠-٧٦١-٨|شوێن=Toronto [Ont.]|oclc=٢٤٤٧٦٩٠١٨}}</ref><ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Dilbert |یەکەم=Ryan |ناونیشان=https://bleacherreport.com/articles/2542941-vince-mcmahons-failed-attempt-to-take-over-bodybuilding|سەردێڕ=Vince McMahon's Failed Attempt to Take over Bodybuilding |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=Bleacher Report |زمان=en}}</ref> ئەو لە ئێستادا بە سیمینارەکانی لەسەر ژیان، کار، ئیلھام، و پاڵنەرەکانی ناسراوە و ھەروەھا بە ڕاھێنانپێکردنی لەشجوانانی وەک [[دەیڤد ھۆفمان|دەیڤید ھۆفمان]] ناسراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشان=https://physicalculturestudy.com/2018/07/02/old-school-leg-training-with-tom-platz/|سەردێڕ=Old School Leg Training with Tom Platz - Physical Culture Study |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=physicalculturestudy.com |زمان=en-US}}</ref> == سەرەتای ژیان == تۆم پلاتز لە ٢٦ی حوزەیرانی ١٩٥٥ لەدایکبووە. دوای ئەوەی لە تەمەنی ١١ ساڵیدا سەیری گۆڤارێکی [[پاڵەوانێتیی یوونیڤێرس|مستەر یوونیڤێرس]] دەکات بڕیاریدا ببێتە [[لەشجوانیی پیشەگەر|یاریزانێکی لەشجوانیی پیشەگەر]]. لە تەمەنی ١٥ ساڵیدا کێشی نزیکەی ٧٤ کیلۆگرام بووە.<ref name="Ref1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.greatestphysiques.com/male-physiques/tom-platz/|سەردێڕ=Tom Platz - Greatest Physiques|وێبگە=www.greatestphysiques.com|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> دواتر پلاتز بەشداریی ھۆڵی وەرزشیی ئارمێنتۆوە کرد و لەگەڵ بەرزکەرەوەی قورسایی ئۆڵۆمپی نۆرب شیمانسکی و فرێدی لۆو ئاشنا بوو و شێوازی دروستی سکوات فێربوو. بەھێزی و قەبارەی ماسولکەکانی بە خێرایی پەرەی سەند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Alexander |یەکەم=D'monte |ناونیشان=https://www.sportsfighters.com/fitness-best-bodybuilder-of-all-time|سەردێڕ=SportsFighters |وێبگە=SportsFighters}}</ref> لە کاتێکدا تەنیا بە ٥٠ دۆلار پێ بوو، لە ساڵی ١٩٧٧ ڕووی لە شاری ڤێنیس لە ویلایەتی کالیفۆرنیا کرد و لە ھۆڵی وەرزشیی گۆڵد و دەستی بە ڕاھێنان کرد. ھەر لەو ساڵەدا بوو بە براوەی مستەر یوونیڤێرس لە پۆلەکەی خۆیدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Merritt |یەکەم=Greg |ناونیشان=https://thebarbell.com/tom-platz-workout/|سەردێڕ=Tom Platz Workout: Full-Body Ultimate Guide |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=The Barbell |زمان=en-US}}</ref> == "سکوات ئۆف"ی ١٩٩٢ == لە ساڵی ١٩٩٢، تۆم پلاتز ڕووبەڕووی 'دکتۆر سکوات' [[فرێدریک ھاتفیڵد|فرێد ھاتفیڵد]] بووەوە لە پێشبڕکێیەکی سکوات. کێبڕکێکە بە "سکوات ئۆف" ناسراوە و لە شاری ئێسن لە ئەڵمانیا بەڕێوە چوو. بڕیاردرا کە ئەوان لە دوو قۆناغدا ڕکابەری بکەن - بەشی زۆرترین بەرزکردنەوە و یەک سێت بە ٢٣٨ کیلۆ بۆ زۆرترین دووبارەکردنەوە. بۆ ٢٣٨ کۆلۆکە، پلاتز ٢٣ دووبارەکردنەوەی تەواو کرد. لە بەرامبەردا دکتۆر سکوات توانی ١١ دووبارەکردنەوە ئەنجام بدات. ئەمە بۆ فرێد ھاتفیڵد گرنگییەکی کەمی ھەبوو کە، لە بەشی زۆرترین دووبارەکردنەوەی پێشبڕکێکەدا، توانی بە ٣٨٨ کیلۆ سکوات بکات بەرامبەر ٣٤٧ کیلۆکەی پلاتز.{{CompetitionRecordTableTop||200px|Tom Platz}} {{CompetitionRecordSport|[[Bodybuilder]]}} {{MedalCompetition|[[Mr. Olympia|IFBB Mr. Olympia]]}} {{CompetitionRecord|8th|[[1979 Mr. Olympia|IFBB Mr. Olympia 1979]]|}} {{CompetitionRecord|8th|[[1980 Mr. Olympia|IFBB Mr. Olympia 1980]]|}} {{CompetitionRecord|3rd|[[1981 Mr. Olympia|IFBB Mr. Olympia 1981]]|}} {{CompetitionRecord|6th|[[1982 Mr. Olympia|IFBB Mr. Olympia 1982]]|}} {{CompetitionRecord|9th|[[1984 Mr. Olympia|IFBB Mr. Olympia 1984]]|}} {{CompetitionRecord|7th|[[1985 Mr. Olympia|IFBB Mr. Olympia 1985]]|}} |- align=center bgcolor=white valign=middle| |- align=center bgcolor=white valign=middle| |bgcolor=white| '''11th''' |bgcolor=white| {{ناوەند|[[1986 Mr. Olympia|IFBB Mr. Olympia 1986]]}} {{MedalCompetition|World Amateur Bodybuilding Championships}} {{CompetitionRecord|3rd|IFBB Mr. Universe 1978|}} {{MedalCompetition|World Pro Bodybuilding Championships}} {{CompetitionRecord|1st|IFBB Mr. Universe 1980|}} {{MedalCompetition|[[Amateur Athletic Union|AAU]] Teen Mr. America}} {{CompetitionRecord|2nd|AAU Teen Mr. America 1974|}} {{MedalCompetition|AAU Mr. Southeastern USA}} {{CompetitionRecord|1st|AAU Mr. Southeastern USA 1977|}} {{MedalCompetition|AAU Mr. Ironman}} {{CompetitionRecord|1st|AAU Mr. Ironman 1973|}} {{MedalCompetition|AAU Mr. Adonis}} {{CompetitionRecord|1st|AAU Mr. Adonis 1973|}} {{MedalCompetition|AAU Mr. Michigan}} {{CompetitionRecord|1st|AAU Mr. Michigan 1975|}} {{MedalCompetition|Junior & Senior State Powerlifting Championships}} {{CompetitionRecord|1st|AAU 220 Class Champ 1974|}} {{MedalCompetition|IFBB Night of Champions}} |- align=center bgcolor=white valign=middle| |- align=center bgcolor=white valign=middle| |bgcolor=white| '''12th''' |bgcolor=white| IFBB Night of Champions 1980 {{MedalCompetition|IFBB Detroit Pro Invitational}} {{CompetitionRecord|6th|Detroit Pro Invitational 1987|}} {{MedalBottom}} == کتێبەکان == ''پرۆ-ستایڵ بادیبیڵدینگ'' لەلایەن تۆم پلاتز (نووسەر)، بیڵ ڕێینۆڵدز (نووسەر)، ژمارەی لاپەڕە: ١٩٢ لاپەڕە، بڵاوکەرەوە: ستێرلینگ (٢٠ی ئایاری ١٩٨٥)، زمان ئینگلیزی، {{ISBN|0806979100}}, {{ISBN|978-0806979106}} == فیلمۆگرافی == * ''کێ جۆنی ڵەڤی کوشت؟'' (١٩٩٨) .... ئیمسی * ''٨ سەر لە جانتایەکی دەفڵدا'' (١٩٩٧) .... سەری ھیوگۆ * ''[[Flex...Body Love|فلێکس...بادی ڵەڤ]]'' (١٩٩١) .... تۆم ستیڵ، یاریزانی لەشجوانی * ''کتێبی خۆشەویستی'' (١٩٩٠) .... یاریزانی لەشجوانی * ''دووانە'' (١٩٨٨) .... کوڕی گرەینجەر #١ * ''گەڕانەوەکە'' (١٩٨٠) .... خۆی == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{وێبگەی فەرمی|http://www.tomplatz.com}} * [http://www.builtreport.com/platz.html پێشانگای تۆم پلاتز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151209113846/http://www.builtreport.com/platz.html |date= ٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ }} * {{IMDb name|name=تۆم پلاتز|id=0686949}} * [http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0KFY/is_7_21/ai_107422324 فلێکس، ٢٠٠٦] * [https://thebarbell.com/tom-platz-workout/ یاریی تەواوی لەشی تۆم پلاتز] {{پۆلی کۆمنز|Tom Platz}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥]] [[پۆل:یاریزانە لەشجوانییە پیشەگەرە ئەمریکییەکان]] pc1vm5qlnjvmonjpd7ceo37vavbyuoe 0 288350 1591952 1553780 2026-06-19T12:02:09Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1591952 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''تۆنی کورت''' ({{بە ئینگلیزی|Short ton}}) (کورتکراوە: '''tn'''<ref name="NIST44-C">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.nist.gov/system/files/documents/2023/01/30/appc-23-HB44.pdf|سەردێڕ=Wayback Machine |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئایاری ٢٠٢٣|پەڕە=C-٧|وتەگێڕانەوە=20 hundredweights = 1 ton}}</ref> یان '''st'''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://sage-answers.com/what-is-a-short-ton-vs-long-ton/|سەردێڕ=Redirecting...|ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=sage-answers.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|archive-url=https://web.archive.org/web/20250606181524/https://sage-answers.com/what-is-a-short-ton-vs-long-ton/|url-status=dead}}</ref>)، ھەروەھا ناسراو بە '''تۆنی ئەمریکی'''،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=AME |ڕێکەوت=٣ی نیسانی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.asseteng.com.au/blog/whats-difference-ton-tonne-one-heavier/|سەردێڕ=Ton vs Tonne, what's the difference? Which one is heavier? |ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=Asset Management Engineers |زمان=en}}</ref> [[یەکەکانی پێوان|یەکەیەکی]] پێوانەیە کە یەکسانە بە ٢٬٠٠٠ پاوەند (٩٠٧٫١٨ کیلۆگرام). بە شێوەیەکی باو لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بەکاردەھێنرێت، کە لەوێدا بە سادەیی بە '''تۆن''' ناسراوە؛<ref name="NIST44-C"/> بەڵام، زاراوەکە ناڕوونە، و وشەی تاکی «تۆن» بە شێوەی جیاواز بۆ تۆنی کورت، [[تۆنی درێژ|درێژ]]، و [[تۆن|مەتری]] بەکاردەھێنرێت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فیزیک}} [[پۆل:یەکەکانی بارستە]] 0ujzuad8u24fjo5dsk6yq1uoixz333g 0 288530 1591965 1591780 2026-06-19T12:04:07Z AramBot 39807 بۆت: پارامەترە واڵاکان لابران (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591965 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی کەسایەتی |ناو = کەویار ھەورامی |ناوی کاتی لەدایکبوون = کەویار ھادی سەعید |ڕێکەوتی لەدایکبوون = {{ڕێکەوتی لەدایکبوون و تەمەن|١٩٩٩|١|١}} <!-- وردی ڕۆژ و مانگ لە سەرچاوەکاندا نەبوو --> |شوێنی لەدایکبوون = [[ھەڵەبجە]]، [[عێراق]] |پیشە = [[گۆرانیبێژ]] |ساڵانی چالاکی = ٢٠١٠–ئێستا |ھاوسەر = [[ڕێبین سالار]] |شێواز = [[مۆسیقای کوردی]] }} '''کەویار ھەورامی''' (ناوی تەواوی: '''کەویار ھادی سەعید'''؛ لەدایکبووی ١٩٩٩<ref name="xendan_shajarian">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کەویار گۆرانییەکی شەجەریان دەڵێتەوە | ناونیشان=https://www.xendan.org/life/detailnews?jimare=17547&babet=40&relat=8127 | وێبگە=خەندان | ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠٢٥ }}</ref> یان ١٩٩٨<ref name="nrt_marriage">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کەویار هەورامی هاوسەرگیریی کرد | ناونیشان=https://www.nrttv.com/nrt2/detail2/7456 | وێبگە=ئێن ئاڕ تی ٢ |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> لە [[ھەڵەبجە]]) گۆرانیبێژێکی [[کورد]]ە. ئەو بە ستایلە سوننەتییەکەی و توانای لە وتنەوەی گۆرانیی ھونەرمەندە کلاسیکەکان ناسراوە.<ref name="spee_marriage">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کەویار هەورامی ژیانی هاوسەرگیری پێکهێنا | ناونیشان=https://speemedia.com/dreja.aspx?=hewal&jmare=115980&Jor=25 | وێبگە=سپی میدیا | ڕێکەوت=١٦ی تەممووزی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠٢٥ }}</ref> == کاروانی ھونەری == کەویار لە ساڵی ٢٠١٠ـەوە دەستی بە کاری ھونەری کردووە، کاتێک بەشداریی لە بەرنامەیەکی تەلەڤیزیۆنیی تایبەت بە منداڵانی بەھرەمەند کرد بە ناوی «تۆ نموونەی».<ref name="spee_marriage"/> بەھۆی دەنگە تایبەتەکەیەوە توانیویەتی ناوبانگێکی باش پەیدا بکات و توانایەکی باشی لە وتنەوەی گۆرانییەکانی ھونەرمەندان [[مەزھەر خالقی|مەزھەری خالقی]]، [[محەممەد ماملێ|محەممەدی ماملێ]] و [[عەدنان کەریم]] ھەیە.<ref name="spee_marriage"/> لە دوای کۆچی دوایی ھونەرمەندی گەورەی ئێرانی، [[محەممەدڕەزا شەجەریان]]، لە ساڵی ٢٠٢٠، کەویار گۆرانیی «مرغ سحر»ی بە دەنگی خۆی وتەوە و وەک ڕێزێک پێشکەشی ڕۆحی ئەو ھونەرمەندەی کرد.<ref name="xendan_shajarian"/> == بەرھەمەکان == === تاکە گۆرانییەکان === * '''نیوەشەو''' (٢٠١٨): ئەم گۆرانییە یەکەم بەرھەمی تایبەتی کەویار بوو کە بەشێوەی ڤیدیۆکلیپ بڵاوی کردەوە. تێکستی گۆرانییەکە لەلایەن «ژەنەڕاڵی پایز»<ref name="spee_niwashew">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کەویار نوێترین کلیپی بە ناوی "نیوەشەو" بڵاوکردەوە | ناونیشان=https://speemedia.com/dreja.aspx?=hewal&jmare=66515&Jor=35 | وێبگە=سپی میدیا | ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠٢٥ }}</ref> (یان محەممەد عومەر)<ref name="xendan_niwashew">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کەویار کلیپێکی نوێی بڵاوکردەوە | ناونیشان=https://www.xendan.org/life/detailnews?jimare=10462&babet=40&relat=7038 | وێبگە=خەندان | ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠٢٥ }}</ref> نووسراوە و ئاوازەکەی لەلایەن [[عەدنان کەریم]] دانراوە. دابەشکردنی مۆسیقاکەی لەلایەن [[ڕێبین سالار]]ەوە کراوە.<ref name="spee_niwashew"/> سەرجەم گرتەکانی کلیپەکە لە خانوویەکی چۆڵی شاری [[سلێمانی]] تۆمار کراوە.<ref name="spee_niwashew"/> == ژیانی تایبەتی == کەویار ھەورامی لە مانگی تەممووزی ٢٠٢٢ ژیانی ھاوسەرگیریی لەگەڵ مۆسیقاژەن و ژەنیاری ئامێری [[سەنتوور]]، [[ڕێبین سالار]]، پێکھێنا.<ref name="spee_marriage"/><ref name="nrt_marriage"/> ڕێبین سالار یەکێکە لە مۆسیقاژەنە دیارەکانی کورد و لە ھەندێک لە کارە ھونەرییەکانی کەویاردا بەشداریی کردووە.<ref name="nrt_marriage"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{گۆرانیبێژانی کورد}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ژن|ھونەرەکان|مۆسیقا|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:حەڵکی ھەڵەبجە]] [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:گۆرانیبێژانی کوردیی ناوەندی]] [[پۆل:گۆرانیبێژە ژنەکانی کوردیی ناوەندی]] [[پۆل:گۆرانیبێژانی کوڕد]] loij3aiwq30569okcthusj86nakrt7d 0 290254 1591964 1591781 2026-06-19T12:03:57Z AramBot 39807 بۆت: پارامەترە واڵاکان لابران (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591964 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Databox}}'''بزووتنەوەی بەرخۆدان''' بریتییە لە کۆمەڵێک کەسی ڕێکخراو کە ھەوڵی بەرەنگاربوونەوە یان ھەوڵ بۆ ڕووخاندنی حکوومەتێک یان [[داگیرکاریی سەربازی|دەسەڵاتێکی داگیرکەر]] دەدەن، ئەمەش دەبێتە ھۆی پەککەوتن و نائارامی لە نەزم و سەقامگیری مەدەنیدا. ڕەنگە بزووتنەوەیەکی لەو شێوەیە ھەوڵی گەیشتن بە ئامانجەکانی بدات لە ڕێگەی بەکارھێنانی بەرخۆدانی توندوتیژ یان ناتوندوتیژ (ھەندێکجار پێی دەوترێت بەرخۆدانی مەدەنی)، یان بەکارھێنانی ھێز، چ چەکدار بێت یان بێ چەک. لە چەندین حاڵەتدا، وەک بۆ نموونە لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] لە سەردەمی [[شۆڕشی ئەمریکا]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی تەممووزی ٢٠١٦|ناونیشان=https://www.pri.org/stories/2016-07-04/often-overlooked-nonviolent-roots-american-revolution|سەردێڕ=The often-overlooked nonviolent roots of the American Revolution|وێبگە=pri.org}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.pri.org/stories/2016-07-04/often-overlooked-nonviolent-roots-american-revolution |date=حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> یان لە نەرویج لە جەنگی جیھانی دووەمدا، بزووتنەوەیەکی بەرخۆدان دەتوانێت ھەردوو شێوازی توندوتیژی و ناتوندوتیژ بەکاربھێنێت، بەزۆری لەژێر ڕێکخراوی جیاوازدا کاردەکات و لە قۆناغی جیاواز یان ناوچەی جوگرافی لەناو وڵاتێکدا مامەڵە بکات. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == کتێبنامە == * Gardam, Judith Gail (1993). ''Non-combatant Immunity as a Norm of International Humanitarian'', Martinus Nijhoff. {{ISBN|0-7923-2245-2}}[[ISBN (identifier)|ISBN]] [[Special:BookSources/0-7923-2245-2|<bdi>0-7923-2245-2</bdi>]]. * Ticehurst, Rupert. "[http://www.icrc.org/Web/Eng/siteeng0.nsf/html/57JNHY The Martens Clause and the Laws of Armed Conflict] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070415003954/http://www.icrc.org/Web/Eng/siteeng0.nsf/html/57JNHY |date=١٥ی نیسانی ٢٠٠٧ }} Archived 15ی نیسانی 2007 at the Wayback Machine" 30 April 1997, ''International Review of the Red Cross'' no. 317, pp. 125–34. {{ISSN|1560-7755}}[[ISSN (identifier)|ISSN]] [https://search.worldcat.org/issn/1560-7755 1560-7755] == بەستەرە دەرەکییەکان == {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{شریتی دەروازە|مێژوو|شەڕ|سیاسەت}} [[پۆل:بزووتنەوەی بەرخۆدان]] sn68m1jdclx4x9256omv6mpnl7j4uh0 0 291172 1591963 1591785 2026-06-19T12:03:47Z AramBot 39807 بۆت: پارامەترە واڵاکان لابران (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591963 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''بزووتنەوەی کۆبوونەوەی سوریانی''' ({{Langx|syr|ܙܘܥܐ ܟܢܘܫܝܐ ܣܘܪܝܝܐ}}) کە پێشتر بە '''بزووتنەوەی سەربەخۆی کۆبوونەوەی سوریانی''' ناسرابوو، [[حیزب|پارتێکی سیاسی]] ئاشوورییە و لە [[عێراق|عێراقە]]. ئەم حیزبە زیاتر لە [[ئاشوورییەکان|مەسیحییە ئاشوورییەکان]] و بە تایبەت [[کڵێسای کاسۆلیکی سوریانی|کاسۆلیکی سوریانی]] و تا ڕادەیەکی کەمتر لە [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی|ئۆرتۆدۆکسی سوریانی]] پێکھاتبوو. لە چەندین بۆنەدا ھاوکاریان لەگەڵ لایەنە سیاسییەکانی دیکەدا کردووە، بەتایبەتی لە پرسەکانی پەیوەست بە پاراستنی مافی نەتەوەیی و ئایینی کەمینەکان لە عێراقدا. بارەگای سەرەکی ئەم حیزبە لە شارۆچکەی [[قەرەقووش]] بوو، لە لووتکەی ناوبانگیدا لەلایەن ئەنوەر ماتی ھیدایەتەوە سەرکردایەتی دەکرا تا ئەو ساڵی ٢٠١٧ کۆچی دوایی کرد. {{Sfn|Teule|2012}} == مێژوو == لە بەیاننامەیەکدا کە لە ساڵی ٢٠٢٤ لە پەیجی [[فەیسبووک|فەیسبووکەکەیان]] بە ئاشکرا بڵاوکرایەوە، ئەو پارتە ڕێکەوتی دامەزراندنی خۆی وەک ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤ لەلایەن ئیشۆ مەجید ھیدایەتەوە ڕاگەیاند.<ref>{{فەیسبووک|100063569207231}}</ref> ھیدایەت لە ساڵی ١٩٥٤ لەدایکبووە، و دوای [[داگیرکردنی عێراق ٢٠٠٣|داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣]]، ئاواتەخوازی دامەزراندنی پارتێکی سیاسی بووە کە نوێنەرایەتی پێکھاتەکانی ئۆرتۆدۆکس و کاسۆلیکی سوریانی [[ئاشوورییەکانی عێراق|کۆمەڵگەی ئاشووری]] بکات، لەژێر ناوی ئارامیی سوریانی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Hadaya |یەکەم=Abdul |ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=https://www.tellskuf.com/index.php/2010-03-12-19-03-09/173-2010-03-17-20-17-16.html|سەردێڕ=• الشهيد يشوع مجيد هداية - مشهد من حياته |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241127071818/https://www.tellskuf.com/index.php/2010-03-12-19-03-09/173-2010-03-17-20-17-16.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=tellskuf.com}}</ref> ئەم پارتە دوای دامەزراندنی لەگەڵ چەندین لایەنی سیاسی ئاشووری و ڕێکخراوی دیکە ھاوکاری کرد، بەتایبەتی لە ڕووبەڕووبوونەوەی توندوتیژی دژی کۆمەڵگەی ئاشوورییەکان لە عێراق. {{Sfn|Salloum|2019}} ساڵی ٢٠١١ لەگەڵ ١٣ پارت و ڕێکخراوی [[ئەنجومەنی جەماوەری ئاشووری کلدانی سوریانی|سیاسی]] دیکەی [[عەنکاوە]] بەیاننامەیەکی ھاوبەشی ئامانجەکانی واژوو کرد. ھەروەھا ھەر لەو ساڵەدا [[بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشووری|لەگەڵ بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشووری]] لە [[بەرتڵە]] کۆبوونەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی ئابی ٢٠١١|ناونیشان=http://zowaa.co.uk/Arabic/kalih%20barach/news/kalih%20news%20260811.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230424001148/http://zowaa.co.uk/Arabic/kalih%20barach/news/kalih%20news%20260811.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی نیسانی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=zowaa.co.uk |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٧ سام پەیوەندی بە لایەنە مەسیحی/ئاشوورییەکانی دیکەوە کرد لە داڕشتنی بەرنامەیەکی سیاسی گشتگیر بۆ دروستکردنی پارێزگایەکی نوێ لە ناوچەی [[دەشتی نەینەوا]].{{Sfn|BarAbraham|2018}} دوای ئەوەی [[شەڕی ٢٠١٤ی مووسڵ|مووسڵ]] کەوتە دەست [[دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)|داعش]]، ئەو حیزبە ئیدانەکردنی توندوتیژیەکانی بڵاوکردەوە و بانگەوازێکی گشتی ئاراستەی [[حکوومەتی عێراق|حکوومەتی فیدراڵی عێراق]] و حکوومەتی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|ھەرێمی کوردستان]] کرد بۆ بەرەنگاربوونەوەی توندڕەوەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://noursat.tv/articles/حركة-تجمع-السريان-تدين-وتشجب-الاعمال-المشينة-التي-يتعرض-لها-الشعب-العراقي|سەردێڕ=حركة تجمع السريان تدين وتشجب الاعمال المشينة التي يتعرض لها الشعب العراقي|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=noursat.tv}}{{بەستەری مردوو|url=https://noursat.tv/articles/%D8%AD%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%AA%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%AA%D8%B4%D8%AC%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B4%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%8A-%D9%8A%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B9%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%8A |date=حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> لە ساڵی ٢٠١٧دا، ئەنوەر ماتی ھیدایەت، سەرۆکی ئەوکاتی ئەو حیزبە کۆچی دوایی کرد. جگە لە سەرکردایەتیکردنی ئەو حیزبە، ئەندامی ئەنجومەنی [[پارێزگای نەینەوا]] بووە کە [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] سەرپەرشتی دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://ado-world.com/2017/01/المنظمة-الآثورية-الديمقراطية-تعزي-بو/|سەردێڕ=المنظمة الآثورية الديمقراطية تعزي بوفاة الأستاذ أنور هداية رئيس حركة تجمع السريان: |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=ado-world.com}}</ref> === کوشتنی ئیشۆ مەجید ھیدایەت === ساڵی ٢٠٠٦ ئیشۆ مەجید ھیدایەت لە دەرەوەی نووسینگەکەی لە قەرەقووش تەقەی لێکرا و گیانی لەدەست دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ناونیشان=http://www.aina.org/news/20061130154255.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210410175639/http://www.aina.org/news/20061130154255.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی نیسانی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=aina.org |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لە ٣١ی تشرینی یەکەمدا پێشنیازێکی پێشکەش کردبوو کە داوای دامەزراندنی ھەرێمێکی خۆسەری ئاشووری لە عێراقدا کردبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ناونیشان=https://huyada.com/kravde-sjalvstyre-blev-mordad/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250717023042/https://huyada.com/kravde-sjalvstyre-blev-mordad/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٥|وێبگە=Huyada |زمان=sv-SE |وتەگێڕانەوە=The fight for an Assyrian free zone in Iraq claimed its first life on Wednesday. Isho Majid Hadaya, leader of The Independent Syriac Assembly, was shot dead in his car on his way home from the party headquarters. |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ڕەنگە [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] دەستی ھەبووبێت لە کوشتنەکەدا، بەو پێیەی بە توندی دژایەتی ئۆتۆنۆمی ئاشووری لە عێراقدا دەکرد و تۆمەتبارکرابوو بە پەراوێزخستنی [[سیاسەتی ئاشووری لە عێراق]] لە قۆناغە پڕ لە گێژاوەکاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ناونیشان=http://www.aina.org/news/20061127133032.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221006072442/http://www.aina.org/news/20061127133032.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=aina.org |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ساڵانێک دوای مردنی، کۆمەڵگە [[ئاشوورییەکان]] لە ڕەوەند بەردەوام بوون لە سازدانی ڕێوڕەسمی یادکردنەوە بۆی. ھەروەھا ئەو حیزبە ھەموو ساڵێک لە مانگی ئەیلوولدا یادی کۆچی دوایی دەکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشان=https://bakhdida.ca/Letters/yashohadaiya.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200712152911/http://www.bakhdida.ca/Letters/yashohadaiya.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تەممووزی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=bakhdida.ca |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == مێژووی ھەڵبژاردن == لە [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥|ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراقدا کە لە مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥ بەڕێوەچوو]]، پارتەکە وەک بەشێک لە ھاوپەیمانی نەھیرەینی نیشتمانی بەشداری ھەڵبژاردنەکانی کرد. ھەرچەندە ئەم ھاوپەیمانییە [[بەسرە|لە بەسرە]] و ھەندێک گوندی [[پارێزگای نەینەوا]] سەرکەوتنی بەدەستھێنا، بەڵام نەیتوانی ھیچ کورسییەکی پەرلەمان بەدەستبھێنێت. لە [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکانی عێراق ٢٠٠٩|ھەڵبژاردنەکانی پارێزگاکانی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٩]] دا، پارتەکە کورسییەکی لە پارێزگای نەینەوا بەدەستھێنا و جێگەی ئەو کورسییەی گرتەوە کە پێشتر لەلایەن لیستی نیشتمانی ڕافیدەین [[بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشووری|و بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشوورییەوە]] بوو. {{Sfn|Teule|2012}} پارتەکە وەک بەشێک لە لیستی نەتەوەیی عەشتار کە لەلایەن پارتی دیموکراتی کوردستان پاڵپشتی لێدەکرا، کێبڕکێی ھەڵبژاردنی کرد. ھەروەھا پارتەکە بەشداری [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠١٨|ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراقی ٢٠١٨ی]] کرد، لەسەر لیستی ١٣١. بەڵام کەمترین دەنگی ھەموو لایەنە ئاشوورییەکانیان بەدەستھێنا و ھیچ کورسییەکیان بەدەست نەھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://docs.google.com/spreadsheets/d/1lVgl_8trsPJ1iK03Xt4u_jMzjdji0GGzyTRaquew_BM/edit?gid=0#gid=0 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250221050209/https://docs.google.com/spreadsheets/d/1lVgl_8trsPJ1iK03Xt4u_jMzjdji0GGzyTRaquew_BM/edit?gid=0#gid=0 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی شوباتی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەو حیزبە توانی پاڵپشتی کڵێسای کاسۆلیکی سوریانی بەدەست بھێنێت، ئەمەش کاردانەوەی زۆر توندی لێکەوتەوە، بەتایبەتی دانیشتووانی [[قەرەقووش]]. {{Sfn|Hanna|Joseph|2018}} لە [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکانی عێراق ٢٠٢٣|ھەڵبژاردنی پارێزگاکانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٣]] دا، ئەو حیزبە وەک بەشێک لە ھاوپەیمانییەکی حیزبەکان بەناوی ھاوپەیمانی حامورابی بە سەرۆکایەتی [[ئانۆ جەوھەر]] بەشداری کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://ihec.iq/wp-content/uploads/2023/12/Candidates-names-15-12-2023.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250810023252/https://ihec.iq/wp-content/uploads/2023/12/Candidates-names-15-12-2023.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٢٥ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەڵام ھاوپەیمانی سەرکەوتوو نەبوو لە بەدەستھێنانی ھیچ کورسییەک. == ڕەخنە == بزووتنەوەکە لە ماوەی ڕابردوودا ڕووبەڕووی ڕەخنەی کۆمەڵگەی ئاشووری بووەتەوە بەھۆی پەیوەندیی بە [[پارتی دیموکراتی کوردستان]]ەوە. ڕاپۆرتێکی دەزگای سیاسەتی ئاشووری ڕەخنەی لە چۆنیەتی قۆستنەوەی دابەشبوونی تائیفی لەناو کۆمەڵگەی ئاشوورییەکان گرت بۆ ئەوەی نوێنەرایەتی سیاسییان تێکبدات. {{Sfn|Hanna|Joseph|2018}} لە ڕاپۆرتەکەدا ئاماژە بەوە کراوە کە ئەو پارتە پێشتر لەلایەن پارتی دیموکراتی کوردستانەوە پارەی وەرگرتووە و بەشێک بووە لە ئەنجومەنی [[پارێزگای نەینەوا]] بە سەرۆکایەتی پارتی دیموکراتی کوردستان. === دڵسۆزی بۆ سەلوان مۆمیکا === بەر لە ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق لە ساڵی ٢٠١٨، ڕۆژنامەنووسی ئاشووری [[ماکس جۆزێف]] لەبارەی بەشداریکردنی سام لە ھەڵبژاردنەکاندا نووسیبووی و [[سەلوان مۆمیکا|سەلوان مۆمیکا]] وەک کەسایەتییەکی سەرەکی بوو.<ref name="MaxJoseph">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Joseph |یەکەم=Max |ڕێکەوت=١٠ی ئایاری ٢٠١٨|ناونیشان=https://deadmanmax.medium.com/what-does-the-upcoming-iraqi-election-mean-for-assyrians-in-2018-9c97ee3c0777 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250710080508/https://deadmanmax.medium.com/what-does-the-upcoming-iraqi-election-mean-for-assyrians-in-2018-9c97ee3c0777 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وتەگێڕانەوە=This list, three members short of a full ten, has Salwan Momika as its key figure in the background. |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> جۆزێف ئاماژەی بەوەدا کە پارتەکە ھیچ کورسییەکی پەرلەمانی بەدەست نەھێناوە، لەگەڵ ئەوەشدا لە ھەڵبژاردنی پارێزگای نەینەوا لە ساڵی ٢٠٠٩ لە ڕێگەی [[گەندەڵ]]ییەوە سەرکەوتنی بەدەستھێناوە و سەلوان سەر بە بزووتنەوەی مشتومڕاوی [[داورۆنۆیە|داورنۆی]] بووە.<ref name="MaxJoseph"/> ھەروەھا لینکی پەیجێکی فەیسبووکی کردووە کە وێنەی سەلوانی تێدابوو کە بەشداری لە چالاکییە حیزبییەکان دەکات، ھەروەھا ھەڵگرتنی [[ئاڵای ئارامی سوریانی|ئاڵای سوریانی-ئارامی]]. پەیوەندی سەلوان لەگەڵ ئەو حیزبەدا دوای ئەو مشتومڕە گشتییەی کە لە دەوری ئەو و ڕۆڵی لە [[سووتاندنی قورئان لە سوێد|سووتاندنی قورئانی پیرۆز لە سوێد]] لە ساڵی ٢٠٢٣ دۆزرایەوە. == چالاکیی نوێ == بزووتنەوەی کۆبوونەوەی سوریانی تا ڕادەیەکی زۆر لەناو دیمەنی سیاسی ئاشووری مۆدێرن لە [[عێراق]]دا ناچالاکە؛ بەڵام لەم ساڵانەی دواییدا چەند حاڵەتێک ھەبووە کە حیزب لە چالاکییە بچووکەکاندا دەرکەوتووە. لە ساڵی ٢٠٢١دا پارتەکە پەیوەندی بە ھاوپەیمانییەکی شەش لایەنی دیکەوە کرد لە بڵاوکردنەوەی بەیاننامەیەک بۆ [[کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی ھەڵبژاردنەکان]]، داوای دووبارە ژماردنەوەی دەنگەکان دەکات دوای [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠٢١|ھەڵبژاردنەکانی پەرلەمانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢١.]] لە ڕاگەیەندراوەکەدا ئاماژە بە سەرکەوتنی گوماناوی [[بزووتنەوەی بابل]] لە دوای ھەڵبژاردنەکان کراوە و لایەنەکان شەرعییەتی ئەو سەرکەوتنەیان خستووەتە ژێر پرسیارەوە. لە ساڵی ٢٠٢٤، سەرۆکی ئێستای پارتەکە، جۆن ھیدایەت، لەگەڵ ڕۆمیۆ ھەکاری [[پارتی دیموکراتی بەیت نەھرەین]] کۆبووەوە و پیرۆزبایی کۆنفرانسی سەرکەوتووی حیزبەکەی لێکرد، ھەروەھا باسی بارودۆخی ئێستای [[ئاشوورییەکان]] لە عێراق کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.bet-nahrain.org/index.php/newsparty/item/1619-2024-01-02-07-41-20 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240102150121/http://www.bet-nahrain.org/index.php/newsparty/item/1619-2024-01-02-07-41-20 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=bet-nahrain.org |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەروەھا ئەو پارتە بەشێکە لە ھاوپەیمانی مەسیحی کە ھاوپەیمانییەکە لەسەر بنەمای ھاوپەیمانی حامورابیی پێشووی [[ئانۆ جەوھەر]] دامەزراوە و پەرەی سەندووە و ڕێکخراوە ئەرمەنییەکانیش دەگرێتەوە. لایەنەکانی تر بە ناچالاک دادەنرێن. دوابەدوای [[ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان، ٢٠٢٤|ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان لە ساڵی ٢٠٢٤]]، حیزبەکە (لە چوارچێوەی ھاوپەیمانی) بڕیاری خۆی بۆ بایکۆتی ھەڵبژاردن ڕاگەیاند دوای نەھێشتنی کورسی کەمینەکان لە مانگی پێشوودا؛ و حیزبەکە بەشێک بوو لە بەیاننامەیەک کە پاڵپشتی گشتی بۆ [[مەسروور بارزانی]] دەربڕی دوای ڕەخنە ئاڕاستەی ئەو. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|عێراق}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] [[پۆل:ئاشوورییەکان لە عێراق]] [[پۆل:حیزبەکانی عێراق]] iesojfnhz9r10k9gsz9ikumn5mve655 0 291385 1591976 1591723 2026-06-19T12:05:57Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591976 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Databox}} [[پەڕگە:Baghdad-ArmenianChildren1918.jpg|وێنۆک|منداڵانی ئەرمەنی لە [[بەغدا]] لە [[١٩١٨|ساڵی ١٩١٨]]]] '''ئەرمەنییەکانی عێراق''' یەکێکن لە کەمینە سەرەکییەکانی [[مەسیحییەت|مەسیحی]] لە [[عێراق]] پێکدەھێنن. سەرەتای بوونی ئەوان بۆ [[مێزۆپۆتامیا]] (عێراقی ئەمڕۆ) دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی کۆن، زیاتر لە دوو ھەزار ساڵ لەمەوبەر، کاتێک بازرگانانی ئەرمەنی گەشتیان دەکرد بۆ بازرگانیکردن بە کاڵا لە نێوان [[ئەرمەنستان]] و مێزۆپۆتامیای باکووری مێژوویی؛ بەڵام سەرەتای نیشتەجێبوونی ھەمیشەیی ئەوان وەک پێکھاتەیەک لە بەغدا دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی حەڤدەھەم. ئەم بوونە دوابەدوای فەتحکردنی کۆتایی عوسمانی لە [[بەغدا]] لە ساڵی ١٦٣٨ لە کۆتایی شەڕی عوسمانی و سەفەوی (١٦٢٣–١٦٣٩) ھات. ھەندێک تۆماری مێژوویی ئاماژە بە بوونی ئەرمەنەکانی کۆنتر لە بەغدا و [[بەسرە]] دەکەن.<ref name="eismena.com">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://eismena.com/en/article/the-armenians-of-iraq-since-2003-two-decades-of-progress-or-regression-2023-07-07|سەردێڕ=The Armenians of Iraq since 2003: Two Decades of Progress or Regression|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250610133940/https://eismena.com/en/article/the-armenians-of-iraq-since-2003-two-decades-of-progress-or-regression-2023-07-07|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەم بووندارە مێژووییە لە دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] و [[جینۆسایدی ئەرمەنەکان]] لە ساڵی ١٩١٥دا بەھێزتر بوو و ڕزگاربووان وەک پەنابەر گەیشتنە عێراق. لە ساڵی ١٩٢١ بەدواوە و بە درێژایی سەدەی دواتر ئەرمەنییەکان گەشەیان کرد، بە شوناسی [[مەسیحییەت|مەسیحی]] ناوازەی خۆیان و میراتی ئەرمەنی ماندوونەناسیان، کۆمەڵگەی زیندوویان دامەزراند و بەھێزیان کرد، بوونە بەشێکی دانەبڕاو لە کۆمەڵگەی عێراقی و پەیکەرە کولتوورییەکەی؛ بەڵام بەختیان لە دەیەکانی کۆتایی سەدەی بیستەمدا گۆڕانکارییەکی گەورەی بەسەردا ھات دوای چەندین ساڵ لە شەڕی وێرانکەر و قۆناغەکانی گێژاوی کۆمەڵایەتی و ئابووری. پێکھاتە ئەرمەنییەکان کە ڕۆژێک لە شارە گەورەکانی [[بەغدا|وەک بەغدا]] و [[بەسرە]] و [[مووسڵ]] و [[کەرکووک]] گەشەیان کردووە، وردە وردە دابەزینیان بەخۆوە بینی، ھەندێکیان بە تەواوی نەماون، لەنێو شەپۆلە یەک لە دوای یەکەکانی کۆچکردن و ئاوارەبوونی ناوخۆییدا. [[داگیرکردنی عێراق ٢٠٠٣|لەشکرکێشی ئەمریکا بۆ سەر عێراق]] لە ساڵی ٢٠٠٣ ئەم دابەزینەی خێراتر کرد. ھەروەھا ئەو ناسەقامگیرییەی دوای عێراق ھات کە بە ئاژاوەی سیاسی و ئابووری و تائیفەگەری و ھەڵچوونی کۆمەڵایەتی و گەندەڵی تایبەتمەند بوو، بەشداربوو لەم دابەزینە. بەردەوامیی ئەو بارودۆخە سەختانە ھەڕەشەی وجوودیی بۆ سەر ئەرمەنەکان و داھاتوویان لە عێراقدا دروست کرد. لە ئێستادا کەمتر لە ٤ ھەزار ئەرمەنی لەو وڵاتەدا دەژین.دەقی پەڕە.<ref name="eismena.com" /> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ئەرمەنستان|عێراق}} [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی عێراق]] [[پۆل:دانیشتووانی عێراق]] nehhq7pcmn2b44ih570gi8py3wxmtdb 4 292559 1592174 1591933 2026-06-19T20:57:18Z Kawanii 76577 1592174 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Kawanii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] * [[بەکارھێنەر:Basurakre]] * [[بەکارھێنەر:Kushared]] * [[بەکارھێنەر:Kurd2021]] '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == === پزیشکی === {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | [[گال]] | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | [[هەوکردنی جگەر A]] | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | ٧٩ کیلۆبایت (٦٬٣٨٨ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[دیفتیریا]] | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | [[نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون]] | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | [[سکەشۆرێ]] | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | [[Birmend121]] | | |- | [[ئێم پۆکس]] | [[:en:Mpox|Mpox]] | ١٣٢ کیلۆبایت (١١٬٠٦٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[زەردەتا]] | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | ٦ کیلۆبایت (٣٥٦ وشە) | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[تیفۆس]] | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | [[سۆرەک]] | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | [[سووربوونی چاو]] | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | [[داربەڕووی ئەورووپی]] | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | [[خەمگینی قووڵ]] | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | [[نەخۆشیی خەوی ئەفریقی]] | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | [[سارس]] | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | [[لیشمانیاز]] | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | |- | [[هیمۆفیلیا]] | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | [[هێرپس]] | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | [[تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ]] | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | [[نەخۆشیی لایم]] | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | چالاک | |- | [[شستۆسۆمیاز]] | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | [[شۆکی خوێنگەڕان]] | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | [[دەرمانی درۆینە]] | [[:en:Placebo|Placebo]] | ١٠٦ کیلۆبایت (٨٬٥٨٧ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[کورتەباڵایی]] | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | ٦٧ کیلۆبایت (٥٬١٣٢ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[بۆتولیزم]] | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | [[لیپتۆسپایرۆسیس]] | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | [[چاوچێتی]] | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | [[ئەکرۆمیگالی]] | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | [[نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری]] | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | [[لەبارچوون]] | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | ٧٤ کیلۆبایت (٥٬١٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی پێ و دەم]] | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | [[نەخۆشیی چاگاس]] | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | [[چیکۆنگۆنیا]] | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | [[فڕینی خوێنڕەگ]] | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | [[تووی سپی]] | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | [[ڕێکردن لە خەودا]] | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | ٧٤ کیلۆبایت (٦٬٠٩١ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداجوونەوە | تەواو بووە |- | [[کەمیی ئۆکسجین]] | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | [[سندرۆمی تۆرێت]] | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]] | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | [[Kawanii]] | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] | چالاک | تەواو بووە |- | [[مڕ]] | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | [[داربەڕووی هەمیشەسەوز]] | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[ئاسکاریاز]] | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | [[ئۆنکۆسێرکیاز]] | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | [[مایەستینیا گراڤیس]] | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | [[تراکۆما]] | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | [[دەریایی زەردەدار]] | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | [[بەکارھێنەر:Basurakre|Basurakre]] | چالاک | |- | [[پێش ئیکلامپسیا]] | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | [[تووشبوونی ڕێگای میز]] | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | [[مردووپەروەری سێکسی]] | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | [[ھەوکردنی لووت]] | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | [[خات]] | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | [[سەرمابردوو]] | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | [[نەخۆشیی ئەدیسن]] | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | [[سیستیسێرکۆسیس]] | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | [[گرێی کەمترخۆیی]] | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[نیمی هندی]] | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | [[چاوپیسی]] | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[تاوی زیکا]] | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | [[ترسی نەخۆشی]] | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | [[شەکرەی جۆری دوو]] | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | [[ترسی ژمارە ١٣]] | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | [[گەرمابردوویی]] | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[هێپارین]] | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | [[سارکۆیدۆسیس]] | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | [[نەخۆشیی گاگای شێت]] | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | [[سندرۆمی کلاینفێلتەر]] | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٣/٨ |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ١/٣ |- | [[بۆقی هاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نانۆبۆڕی]] | [[:en:Nanotube|Nanotube]] | ٨ کیلۆبایت (٨٠٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} mfe3rsfnmbadjv24m6akyjpje767nhf 1592333 1592174 2026-06-20T10:06:25Z Rahel khdhr 75558 /* پزیشکی */ 1592333 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Kawanii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] * [[بەکارھێنەر:Basurakre]] * [[بەکارھێنەر:Kushared]] * [[بەکارھێنەر:Kurd2021]] '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == === پزیشکی === {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | [[گال]] | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | [[هەوکردنی جگەر A]] | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | ٧٩ کیلۆبایت (٦٬٣٨٨ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[دیفتیریا]] | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | [[نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون]] | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | [[سکەشۆرێ]] | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | [[Birmend121]] | | |- | [[ئێم پۆکس]] | [[:en:Mpox|Mpox]] | ١٣٢ کیلۆبایت (١١٬٠٦٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[زەردەتا]] | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | ٦ کیلۆبایت (٣٥٦ وشە) | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[تیفۆس]] | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | [[سۆرەک]] | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | [[سووربوونی چاو]] | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | [[داربەڕووی ئەورووپی]] | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | [[خەمگینی قووڵ]] | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | [[نەخۆشیی خەوی ئەفریقی]] | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | [[سارس]] | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | [[لیشمانیاز]] | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | |- | [[هیمۆفیلیا]] | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | [[هێرپس]] | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | [[تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ]] | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | [[نەخۆشیی لایم]] | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | چالاک | |- | [[شستۆسۆمیاز]] | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | [[شۆکی خوێنگەڕان]] | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | [[دەرمانی درۆینە]] | [[:en:Placebo|Placebo]] | ١٠٦ کیلۆبایت (٨٬٥٨٧ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[کورتەباڵایی]] | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | ٦٧ کیلۆبایت (٥٬١٣٢ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[بۆتولیزم]] | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | [[لیپتۆسپایرۆسیس]] | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | [[چاوچێتی]] | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | [[ئەکرۆمیگالی]] | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | [[نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری]] | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | [[لەبارچوون]] | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | ٧٤ کیلۆبایت (٥٬١٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی پێ و دەم]] | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | [[نەخۆشیی چاگاس]] | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | [[چیکۆنگۆنیا]] | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | [[فڕینی خوێنڕەگ]] | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | [[تووی سپی]] | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | [[خەوگەڕی]] | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | ٧٤ کیلۆبایت (٦٬٠٩١ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداجوونەوە | تەواو بووە |- | [[کەمیی ئۆکسجین]] | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | [[سندرۆمی تۆرێت]] | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]] | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | [[Kawanii]] | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] | چالاک | تەواو بووە |- | [[مڕ]] | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | [[داربەڕووی هەمیشەسەوز]] | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[ئاسکاریاز]] | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | [[ئۆنکۆسێرکیاز]] | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | [[مایەستینیا گراڤیس]] | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | [[تراکۆما]] | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | [[دەریایی زەردەدار]] | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | [[بەکارھێنەر:Basurakre|Basurakre]] | چالاک | |- | [[پێش ئیکلامپسیا]] | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | [[تووشبوونی ڕێگای میز]] | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | [[مردووپەروەری سێکسی]] | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | [[ھەوکردنی لووت]] | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | [[خات]] | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | [[سەرمابردوو]] | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | [[نەخۆشیی ئەدیسن]] | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | [[سیستیسێرکۆسیس]] | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | [[گرێی کەمترخۆیی]] | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[نیمی هندی]] | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | [[چاوپیسی]] | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[تاوی زیکا]] | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | [[ترسی نەخۆشی]] | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | [[شەکرەی جۆری دوو]] | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | [[ترسی ژمارە ١٣]] | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | [[گەرمابردوویی]] | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[هێپارین]] | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | [[سارکۆیدۆسیس]] | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | [[نەخۆشیی گاگای شێت]] | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | [[سندرۆمی کلاینفێلتەر]] | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٣/٨ |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ١/٣ |- | [[بۆقی هاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نانۆبۆڕی]] | [[:en:Nanotube|Nanotube]] | ٨ کیلۆبایت (٨٠٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} qn7crkgpmrtfbojfmsc6vcgvt2mi3pl 1592355 1592333 2026-06-20T11:02:49Z Rahel khdhr 75558 /* پزیشکی */ 1592355 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:Kawanii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] * [[بەکارھێنەر:Basurakre]] * [[بەکارھێنەر:Kushared]] * [[بەکارھێنەر:Kurd2021]] '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == === پزیشکی === {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | [[گال]] | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | [[هەوکردنی جگەر A]] | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | ٧٩ کیلۆبایت (٦٬٣٨٨ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[دیفتیریا]] | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | [[نەخۆشیی وەسواس-ناچاربوون]] | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | [[سکەشۆرێ]] | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | [[Birmend121]] | | |- | [[ئێم پۆکس]] | [[:en:Mpox|Mpox]] | ١٣٢ کیلۆبایت (١١٬٠٦٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[زەردەتا]] | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | ٦ کیلۆبایت (٣٥٦ وشە) | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[تیفۆس]] | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | [[سۆرەک]] | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | [[سووربوونی چاو]] | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | [[داربەڕووی ئەورووپی]] | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | [[خەمگینی قووڵ]] | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | [[نەخۆشیی خەوی ئەفریقی]] | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | [[سارس]] | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | [[لیشمانیاز]] | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | |- | [[هیمۆفیلیا]] | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | [[هێرپس]] | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | [[تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ]] | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | [[نەخۆشیی لایم]] | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | چالاک | |- | [[شستۆسۆمیاز]] | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | [[شۆکی خوێنگەڕان]] | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | [[دەرمانی درۆینە]] | [[:en:Placebo|Placebo]] | ١٠٦ کیلۆبایت (٨٬٥٨٧ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[کورتەباڵایی]] | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | ٦٧ کیلۆبایت (٥٬١٣٢ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[بۆتولیزم]] | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | [[لیپتۆسپایرۆسیس]] | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | [[چاوچێتی]] | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | [[ئەکرۆمیگالی]] | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | [[نەخۆشیی کەسایەتیی سنووری]] | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | [[لەبارچوون]] | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | [[بەکارھێنەر:Kawanii|Kawanii]] | | تەواو بووە |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | ٧٤ کیلۆبایت (٥٬١٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نەخۆشیی پێ و دەم]] | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | [[نەخۆشیی چاگاس]] | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | [[چیکۆنگۆنیا]] | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | [[فڕینی خوێنڕەگ]] | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | [[تووی سپی]] | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | [[خەوگەڕی]] | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | ٧٤ کیلۆبایت (٦٬٠٩١ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداجوونەوە | تەواو بووە |- | [[کەمیی ئۆکسجین]] | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | [[سندرۆمی تۆرێت]] | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | [[بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە]] | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | [[Kawanii]] | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] | چالاک | تەواو بووە |- | [[مڕ]] | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | [[داربەڕووی هەمیشەسەوز]] | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[ئاسکاریاز]] | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | [[ئۆنکۆسێرکیاز]] | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | [[مایەستینیا گراڤیس]] | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | [[تراکۆما]] | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | [[دەریایی زەردەدار]] | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | [[بەکارھێنەر:Basurakre|Basurakre]] | چالاک | |- | [[پێش ئیکلامپسیا]] | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | [[تووشبوونی ڕێگای میز]] | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | [[مردووپەروەری سێکسی]] | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | [[ھەوکردنی لووت]] | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | [[خات]] | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | [[سەرمابردوو]] | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | [[نەخۆشیی ئەدیسن]] | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | [[سیستیسێرکۆسیس]] | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | [[گرێی کەمترخۆیی]] | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[نیمی هندی]] | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | [[چاوپیسی]] | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[تاوی زیکا]] | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | [[ترسی نەخۆشی]] | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | [[شەکرەی جۆری دوو]] | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | [[ترسی ژمارە ١٣]] | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] | | |- | [[نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب]] | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | [[گەرمابردوویی]] | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] | | |- | [[هێپارین]] | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | [[سارکۆیدۆسیس]] | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | [[نەخۆشیی گاگای شێت]] | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | [[سندرۆمی کلاینفێلتەر]] | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | چالاک | ٣/٨ |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | ٥٢ کیلۆبایت (٤٬١٠٣ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | پێداچوونەوە | تەواو بووە |- | [[بۆقی هاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |- | [[نانۆبۆڕی]] | [[:en:Nanotube|Nanotube]] | ٨ کیلۆبایت (٨٠٠ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} 9dirm6kdcjd7529igj78zh3qnkjwmk1 0 292684 1591961 1591858 2026-06-19T12:03:27Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591961 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٦}} {{Databox|وێنە=Bombardierung_Zürich_0756-0050.jpg}}لەکاتی [[جەنگی جیھانیی دووەم]]دا، وڵاتی بێلایەنی [[سویسرا]] ڕووبەڕووی بۆردوومان و شەڕی ئاسمانیی پچڕپچڕ بووەوە لە سەرەتادا، کە لە قۆناغەکانی کۆتایی جەنگەکەدا زیاتر بوون.<ref>https://web.archive.org/web/20070505083348/http://www.airpower.maxwell.af.mil/airchronicles/apj/apj00/sum00/helmreich.html</ref> سویسرا ھاوسنوور بوو لەگەڵ وڵاتانی تەوەر، یان ئەو وڵاتانەی لەلایەن تەوەرەوە داگیرکرابوون، و ھەندێک جار بە تەواوی گەمارۆدرابوو. لە چەندین بۆنەدا، ھێرشە ئاسمانییەکانی ھاوپەیمانان ئامانجەکانیان لە سویسرای پێکا، کە بووە ھۆی گیانلەدەستدان و زیانی ماددی. حکوومەتی سویسرا سەرەتا لە ساڵی ١٩٤٠ و لە کاتی [[جەنگی فەڕەنسا]]دا ڕێگری لە فڕۆکە ئەڵمانییەکان کرد، بەڵام بەرامبەر فشاری [[ئەڵمانیا]] تەسلیم بوو و دەستبەرداری ڕێگریکردن لە فڕۆکەکانیان بوو. ئەم ڕووداوانە بوونە ھۆی ئاڵوگۆڕی دیپلۆماسی. لەکاتێکدا ھێزەکانی ھاوپەیمانان ھۆکاری پێشێلکارییەکانیان بۆ ھەڵەی ئاڕاستە دۆزینەوە، لەکارکەوتنی ئامێرەکان، دۆخی کەشوھەوا و ھەڵەی فڕۆکەوانەکان دەگەڕاندەوە، ترس لە سویسرا دروست بوو کە ھەندێک لە پێشێلکارییەکانی بێلایەنی بە مەبەستی فشارخستنە سەر وڵاتەکە بێت بۆ کۆتاییھێنان بە ھاوکارییە ئابوورییەکانی لەگەڵ [[ئەڵمانیای نازی]]. سەرەڕای ھێرشە بۆردوومانەکان، ھێرشی ئاسمانی لەلایەن فڕۆکە جەنگییە تاکەکەسییەکانەوە لە کۆتایی جەنگەکەدا ئامانجەکانی سویسرایان دایە بەر دەستڕێژی گوللە. لە بەرامبەردا، سوپای سویسرا بە فڕۆکەی جەنگی و تۆپی دژە ئاسمانی ھێرشی کردە سەر فڕۆکەکانی ھاوپەیمانان کە بەسەر ئاسمانی سویسرادا دەفڕین. == پێشینە == لەکاتی [[جەنگی جیھانیی دووەم]]دا، ئاسمانی سویسرا لەلایەن ھەردوو لایەنەوە پێشێل دەکرا. لە کاتی [[جەنگی فەڕەنسا]]دا، ھێزی ئاسمانیی سویسرا یازدە فڕۆکەی ئەڵمانییان خستە خوارەوە کە ئاسمانی سویسرایان پێشێل کردبوو، لە بەرامبەر لەدەستدانی سێ فڕۆکەدا. دیارترین ئەم ڕووداوانە دوای ئەوە ڕوویدا کە سویسرییەکان فڕۆکەیەکی [[مێسەرشمیت بی ئێف ١١٠]]یان لە ٤ی حوزەیرانی ١٩٤٠ خستە خوارەوە. لە وەڵامی ئەمەدا، ھێرمان گۆرینگ فەرمانی ھێرشێکی بە ٣٢ فڕۆکەی بی ئێف ١١٠ دەرکرد. ئەمانە لەلایەن ١٤ فڕۆکەی [[مێسەرشمیت ١٠٩]]ی سویسرییەوە ڕێگرییان لێکرا، کە بووە ھۆی لەدەستدانی چوار فڕۆکەی ١١٠. ئەمەش بووە ھۆی ھەڕەشەی ئەڵمانیا بۆ سەپاندنی سزای ئابووری و تۆڵەسەندنەوە، و لە ٢٠ی حوزەیراندا حکوومەتی سویسرا بڕیاریدا فەرمانی کۆتاییھێنان بە ڕێگریکردن لە فڕۆکە بیانییەکان لە ئاسمانی سویسرادا دەربکات.<ref>Bungay, Stephen (2015). The Most Dangerous Enemy. London: Aurum Press. p. 257. ISBN 978-1-78131-495-1.</ref><ref>https://www.historyanswers.co.uk/history-of-war/switzerland-in-world-war-ii-the-hypocrisy-and-bloodshed-behind-armed-neutrality/</ref> بەھۆی ئەوەی فڕۆکەکانی [[ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی دووەم|ھاوپەیمانان]] و [[وڵاتانی تەوەر|تەوەر]] بە ئازادی بەسەر سویسرادا دەفڕین، زیاتر لە ٧٠٠٠ زەنگی ئاگادارکردنەوە لە کاتی جەنگدا لە سویسرا لێدران. ھەندێک لە بۆمبھاوێژەکانی ھاوپەیمانان سوودیان لەم دۆخە وەرگرت بە بەکارھێنانی ئاسمانی سویسرا وەک ڕێگایەکی سەلامەتتر لە ئاسمانی دوژمن بۆ ھێرشەکانیان بۆ سەر ئامانجەکان لە ئەڵمانیا و گەڕانەوەیان، بەڵام زۆرجار، ئەو بۆمبھاوێژانەی تووشی کێشە دەبوون، نیشتنەوەیان لە سویسرای بێلایەن بۆ پەنابەری پێ باشتر بوو لەوەی لە خاکی ئەڵمانیا بنیشنەوە. لە ئەنجامدا، سویسرا لە کۆتاییدا ١٧٠٠ فڕۆکەوانی ئەمریکی دەستبەسەر کرد.<ref>http://www.geschichte-schweiz.ch/zweiter-weltkrieg-1939-1945.html</ref> لە ساڵی ١٩٤١ بۆ ١٩٤٢، بۆمبھاوێژەکانی ھاوپەیمانان زۆر بە دەگمەن بەسەر سویسرادا دەفڕین، چونکە دەسەڵاتدارانی سویسرا، لەژێر فشاری ئەڵمانیادا، بڕیاری کوژاندنەوەی گڵۆپەکانیان «black-outs» سەپاند بۆ ئەوەی ئاڕاستە دۆزینەوە بۆ تیمە ئاسمانییەکانی [[ئەمریکا]] و [[بەریتانیا]] ئاڵۆز بکەن. بەو پێیەی خاکی بێلایەنی سویسرا بۆ بۆمبھاوێژەکانی ھاوپەیمانان سەلامەت بوو، ئەڵمانیا فشاری خستە سەر سویسرییەکان تا تیمە ئاسمانییەکانی ھاوپەیمانان ناچار بە نیشتنەوە بکەن لە سویسرا، لە جیاتی ئەوەی ڕێگەیان پێ بدەن بەردەوام بن لە ھێرشەکان.<ref>Tanner, Stephen. Refuge from the Reich: American Airmen and Switzerland During World War II.</ref><ref>H.R. Kurz: "Die Schweiz im Zweiten Weltkrieg" (1959)</ref> == پێشێلکارییەکانی تەوەر بۆ سەر ئاسمانی سویسرا == ئەڵمانیای نازی بەردەوام ئاسمانی سویسرای پێشێل دەکرد. لە کاتی [[جەنگی فەڕەنسا]]دا، فڕۆکەکانی [[ئەڵمانیای نازی|ئەڵمانیا]] لانی کەم ١٩٧ جار ئاسمانی سویسرایان پێشێل کرد. لە چەندین ڕووداوی ئاسمانیدا، سویسرییەکان ١١ فڕۆکەی لوفتڤافەیان خستە خوارەوە لە نێوان ١٠ی ئایار و ١٧ی حوزەیرانی ١٩٤٠، لەکاتێکدا سێ فڕۆکەی خۆیان لەدەستدا. دیارترین ئەم ڕووداوانە دوای ئەوە ڕوویدا کە سویسرییەکان فڕۆکەیەکی [[مێسەرشمیت بی ئێف ١١٠]]یان لە ٤ی حوزەیرانی ١٩٤٠ خستە خوارەوە. لە وەڵامی ئەمەدا، ھێرمان گۆرینگ فەرمانی ھێرشێکی بە ٣٢ فڕۆکەی بی ئێف ١١٠ دەرکرد. ئەمانە لەلایەن ١٤ فڕۆکەی مێسەرشمیت ١٠٩ی سویسرییەوە ڕێگرییان لێکرا، کە بووە ھۆی لەدەستدانی چوار فڕۆکەی ١١٠. ئەمەش بووە ھۆی ھەڕەشەی ئەڵمانیا بۆ سەپاندنی سزای ئابووری و تۆڵەسەندنەوە، و لە ٢٠ی حوزەیرانی ١٩٤٠دا حکوومەتی سویسرا بڕیاریدا فەرمانی کۆتاییھێنان بە ڕێگریکردن لە فڕۆکە بیانییەکان لە ئاسمانی سویسرادا دەربکات، لە جیاتی ئەوە فڕۆکە جەنگییەکانی [[سویسرا]] دەستیان کرد بە ناچارکردنی فڕۆکە سنووربەزێنەکان بۆ نیشتنەوە لە فڕۆکەخانەکانی سویسرا. یەکەکانی دژە ئاسمانیش ھەر کارا بوون. ئادۆڵف ھیتلەر بە تایبەتی تووڕە بوو کاتێک بینی کەرەستەی ئەڵمانی بەکاردێت بۆ خستنەخوارەوەی فڕۆکەوانە ئەڵمانییەکان. ئەو وتی کە ئەوان «بە شێوازێکی تر» وەڵام دەدەنەوە. دواتر، ھیتلەر و ھێرمان گۆرینگ تێکدەریان نارد بۆ وێرانکردنی فڕۆکەخانەکانی سویسرا، بەڵام پێش ئەوەی بتوانن ھیچ زیانێک بگەیەنن لەلایەن ھێزەکانی سویسراوە دەستگیرکران.<ref>Fodor, Denis J (1982). The Neutral's. Time Life Books.</ref><ref>Essential Militaria, Nicholas Hobbes, 2005</ref> == پێشێلکارییەکانی ھاوپەیمانان بۆ سەر ئاسمانی سویسرا == لە ساڵی ١٩٤٣دا، سوپای سویسرا دەستی کرد بە ھێرشکردنە سەر فڕۆکەکانی ھاوپەیمانان کە ئاسمانی سویسرایان دەبەزاند. شەش فڕۆکەی ھاوپەیمانان لەلایەن فڕۆکە جەنگییەکانی ھێزی ئاسمانیی سویسراوە خرانە خوارەوە و چواری دیکەش بە تۆپی دژە ئاسمانی، کە بووە ھۆی کوژرانی ٣٦ فڕۆکەوانی ھاوپەیمانان. یەکەم فڕۆکەی ھاوپەیمانان کە خرانە خوارەوە دوو بۆمبھاوێژی ھێزی ئاسمانیی شاھانە بوون کە لە شەوی ١٢–١٣ی تەممووزی ١٩٤٣ بە نزمی بەسەر خاکی سویسرادا دەفڕین، کە بە تەقەی دژە ئاسمانیی سویسرا لە ڤالێ خرانە خوارەوە. یەکەم بۆمبھاوێژی ئەمریکی کە لەسەر سویسرا خرایە خوارەوە، لە [[نزیک باد ڕاگاچ]] لە ١ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٣ خرایە خوارەوە، و تەنھا سێ کەس لە تیمەکەی ڕزگاریان بوو.<ref>https://www.srf.ch/kultur/der-archivar-abgeschossen-von-der-neutralen-schweiz</ref> لە ٥ی ئەیلوولی ١٩٤٤، فڕۆکە ئەمریکییەکانی جۆری پی-٥١ مەستانگ کە پاسەوانی بۆمبھاوێژێکی بی-١٧ی زیانلێکەوتوویان دەکرد، پەڕینەوە بۆ ناو ئاسمانی سویسرا و ڕووبەڕووی فڕۆکە سویسرییەکانی جۆری [[مێسەرشمیت بی ئێف ١٠٩]] بوونەوە. بەبێ ئەوەی درک بەوە بکەن کە لەسەر سویسران، پی-٥١ەکان ھێرشیان کردە سەر مێسەرشمیتە سویسرییەکان، و دانەیەکیان خستە خوارەوە و فڕۆکەوانەکەیان کوشت، و زیانیان بە دانەیەکی تریش گەیاند.<ref>Forsgren, Jan: Messerschmitt Bf 109: The Design and Operational History</ref> == ڕێکارەکانی دادگایی سەربازی == سەبارەت بە بۆردوومانەکەی [[زوریخ]]، دادگایییەکی سەربازی لە ١ی حوزەیرانی ١٩٤٥ لە [[ئینگلتەرا]] بەڕێوەچوو. عەقید جەیمس ئێم. ستوارت، [[ئەکتەر|ڕۆڵگێڕ]]ی بەناوبانگ و فڕۆکەوانی بی-٢٤ی کاتی جەنگ، ئەفسەری سەرپەرشتیاری دادگایییەکە بوو. تۆمەتبارەکان بریتی بوون لە فڕۆکەوانی پێشەنگ مولازم ویلیام ئاڕ. سینکۆک و یەکێک لە ئاڕاستەدۆزەرەوەکانی، مولازم تیۆدۆر کیو. بالیدس، بەھۆی پێشێلکردنی ماددەی ٩٦ی جەنگ، و سینکۆک بە تایبەتی بەھۆی ئەوەی «بە ھەڵە و کەمتەرخەمی بووەتە ھۆی خستنەخوارەوەی بۆمب لە خاکی دۆستدا». دەرکەوت کە دۆخی کەشوھەوا و لەکارکەوتنی ئامێرەکان ھۆکار بوون؛ تۆمەتبارەکان بێتاوان دەرچوون لە بەرپرسیارێتی تاوانکاری. داواکارانی گشتی بۆ دادگای سەربازیی نێونەتەوەیی بۆ [[ڕۆژھەڵاتی دوور]] جارێک ئەم دۆسیەیەیان وەک پێشینەیەکی زیاتر تاوتوێ کرد بۆ دادگاییکردنی فڕۆکەوانە ژاپۆنییەکانی بەشداربوو لە ھێرشە لەناکاوەکەی [[پیرڵ ھاربەر]]. لەگەڵ ئەوەشدا، بە خێرایی بیرۆکەکەیان پشتگوێ خست دوای ئەوەی درکیان بەوە کرد کە ھیچ یاسایەکی نێودەوڵەتی نییە کە ناوچە بێلایەنەکان و ھاووڵاتیان بە تایبەتی لە ھێرشی فڕۆکە بپارێزێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.airpower.maxwell.af.mil/airchronicles/apj/apj00/sum00/helmreich1.htm |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120305210042/http://www.airpower.maxwell.af.mil/airchronicles/apj/apj00/sum00/helmreich1.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>Dr. Kirsten Sellars (22 April 2013). 'Crimes against Peace' and International Law. Cambridge University Press. p. 127. ISBN 978-1-107-02884-5.</ref> == قەرەبووکردنەوە == سەرەڕای ئەو ٤ ملیۆن دۆلارە ئەمریکییەی کە تا تشرینی یەکەمی ١٩٤٤ درابوو، حکوومەتی [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] ڕازی بوو بە پێدانی ٦٢٬١٧٦٬٤٣٣٫٠٦ [[فرەنکی سویسری]] (کە ئەوکات بەرامبەر بە ١٤٫٤ ملیۆن دۆلار بوو، یان ٢٥٧ ملیۆن دۆلار بە نرخی ئێستا) بە حکوومەتی سویسرا وەک پارەدانێکی تەواو و کۆتایی بۆ زیانی کەس و موڵک و ماڵ لەکاتی [[جەنگی جیھانیی دووەم]]دا لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٩.<ref>https://www.americanantiquarian.org/proceedings/44525121.pdf</ref> == سەرچاوەکان == {{شریتی دەروازە|شەڕ|سویس}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٦}} {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Alliierte Bombenabwürfe auf die Schweiz}} toe6l1bn20frkpxj64thq65nfdytmm6 0 293058 1591974 1591731 2026-06-19T12:05:37Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591974 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''ئەمریکییە سپیپێستەکان''' (ھەروەھا دەکرێت وەکو: ئەمریکییە [[ئەورووپا|ئەورووپییەکان]] یان ئەمریکییە بەڕەچەڵەک ئەورووپییەکانیش ئاماژەیان پێ بکرێت) ئەوانە ئەو ئەمریکییانەن کە خۆیان بە سەر بە ڕەگەزی [[سپیپێست]] دەناسێنن. ئەم گرووپە زۆرینەی دانیشتووانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] پێکدەھێنن. بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٢٠، تێدا ژمارەی ڕەگەزی سپیپێستی پەتی و تێکەڵ لە ئەمریکادا دەگاتە ٢٣٥٬٤١١٬٥٠٧ کەس (بە ڕێژەی ٧١٫٠٢٪ی پێکھاتەی دانیشتووان)، و ژمارەی ڕەگەزی سپیپێستی پەتی دەگاتە ٢٠٤٬٢٧٧٬٢٧٣ کەس (بە ڕێژەی ٦١٫٦٣٪ی پێکھاتەی دانیشتووان)، لەکاتێکدا ژمارەی ڕەگەزی سپیپێستی تێکەڵ دەگاتە ٣١٬١٣٤٬٢٣٤ کەس (بە ڕێژەی ٩٫٣٩٪ی پێکھاتەی دانیشتووان). ئەمەش دابەزینێکی [[دیمۆگرافیا|دیمۆگرافیی]] گەورەیە بۆ ڕەگەزی سپیپێست لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا، چونکە پێشتر بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠، ڕەگەزی سپیپێستی پەتی ڕێژەی ٧٢٫٤٪ی پێکھاتەی دانیشتووانیان پێکدەھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/US/PST045219 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191230202153/https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/US/PST045219 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.census.gov/library/stories/2021/08/improved-race-ethnicity-measures-reveal-united-states-population-much-more-multiracial.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ١ی ئایاری ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئایاری ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220501085621/https://www.census.gov/library/stories/2021/08/improved-race-ethnicity-measures-reveal-united-states-population-much-more-multiracial.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەر لە ١ی تەممووزی ٢٠٢٣ەوە، نووسینگەی سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا مەزەندەی ئەوە دەکات کە ٧٥٫٥٪ی دانیشتووانی ئەمریکا سەر بە ڕەگەزی سپیپێستن، لەکاتێکدا ئەوانەی سەر بە ڕەگەزی سپیپێستن و ئیسپانی نین ڕێژەی ٥٨٫٩٪ی پێکھاتەی دانیشتووانیان پێکدەھێنا. سەبارەت بەم مەزەندە دانیشتووانییانە، ئەو ١٥٫١٪یەی کە لە ساڵی ٢٠٢٠دا خۆیان وەک «ھەندێک لە ڕەگەزەکانی تری وەک [[ڕەشپێست]]ەکان و [[ئاسیاییەکان]]» دیاری کردبوو، دابەشکراونەتەوە سەر پۆلێنە ڕەگەزییەکانی تر، و زۆرینەیان تەنھا وەک [[سپیپێست]] ھەموار کراونەتەوە. ئەمریکییە ئەورووپییەکان گەورەترین گرووپی نەتەوەیی ئەمریکییە سپیپێستەکانن، و لە کاتی دامەزراندنی وڵاتەکەوە زۆرینەی دانیشتووانی ئەمریکایان پێکدەھێناوە.<ref>https://web.archive.org/web/20240620082817/https://www2.census.gov/programs-surveys/popest/technical-documentation/methodology/2020-2022/methods-statement-v2022.pdf</ref> دەیڤید ڕۆدیگەر ئیدیعای ئەوە دەکات کە دەرکەوتنی ئەوەی پێی دەوترێت ڕەگەزی سپیپێست لە ئەمریکادا، ھەوڵێک بووە بۆ جیاکردنەوەی کەسە ئازادکراوەکان لە کۆیلەکان. زۆرجار پرۆسەی پێناسەکردنی سپیپێست بە شێوەیەکی فەرمی بەپێی [[یاسا]]، لەو کێشە و ململانێ دادگاییانەدا ڕووی دەدا کە لەسەر ھەوڵدان بۆ بەدەستھێنانی [[ھاووڵاتینامە]]ی ئەمریکی دروست دەبوون.<ref>Roediger, Wages of Whiteness, 186; Tony Horwitz, Confederates in the Attic: Dispatches from the Unfinished Civil War (New York, 1998).</ref><ref>Sweet, Frank W. Legal History of the Color Line: The Notion of Invisible Blackness.</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|White Americans}} {{شریتی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٦}} cb0zm5h1fju6w763ie232kiz4nbrm35 1592115 1591974 2026-06-19T17:13:09Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژھەڵاتی ناوین]] 1592115 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''ئەمریکییە سپیپێستەکان''' (ھەروەھا دەکرێت وەکو: ئەمریکییە [[ئەورووپا|ئەورووپییەکان]] یان ئەمریکییە بەڕەچەڵەک ئەورووپییەکانیش ئاماژەیان پێ بکرێت) ئەوانە ئەو ئەمریکییانەن کە خۆیان بە سەر بە ڕەگەزی [[سپیپێست]] دەناسێنن. ئەم گرووپە زۆرینەی دانیشتووانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] پێکدەھێنن. بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٢٠، تێدا ژمارەی ڕەگەزی سپیپێستی پەتی و تێکەڵ لە ئەمریکادا دەگاتە ٢٣٥٬٤١١٬٥٠٧ کەس (بە ڕێژەی ٧١٫٠٢٪ی پێکھاتەی دانیشتووان)، و ژمارەی ڕەگەزی سپیپێستی پەتی دەگاتە ٢٠٤٬٢٧٧٬٢٧٣ کەس (بە ڕێژەی ٦١٫٦٣٪ی پێکھاتەی دانیشتووان)، لەکاتێکدا ژمارەی ڕەگەزی سپیپێستی تێکەڵ دەگاتە ٣١٬١٣٤٬٢٣٤ کەس (بە ڕێژەی ٩٫٣٩٪ی پێکھاتەی دانیشتووان). ئەمەش دابەزینێکی [[دیمۆگرافیا|دیمۆگرافیی]] گەورەیە بۆ ڕەگەزی سپیپێست لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا، چونکە پێشتر بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠، ڕەگەزی سپیپێستی پەتی ڕێژەی ٧٢٫٤٪ی پێکھاتەی دانیشتووانیان پێکدەھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/US/PST045219 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191230202153/https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/US/PST045219 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.census.gov/library/stories/2021/08/improved-race-ethnicity-measures-reveal-united-states-population-much-more-multiracial.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ١ی ئایاری ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئایاری ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220501085621/https://www.census.gov/library/stories/2021/08/improved-race-ethnicity-measures-reveal-united-states-population-much-more-multiracial.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەر لە ١ی تەممووزی ٢٠٢٣ەوە، نووسینگەی سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا مەزەندەی ئەوە دەکات کە ٧٥٫٥٪ی دانیشتووانی ئەمریکا سەر بە ڕەگەزی سپیپێستن، لەکاتێکدا ئەوانەی سەر بە ڕەگەزی سپیپێستن و ئیسپانی نین ڕێژەی ٥٨٫٩٪ی پێکھاتەی دانیشتووانیان پێکدەھێنا. سەبارەت بەم مەزەندە دانیشتووانییانە، ئەو ١٥٫١٪یەی کە لە ساڵی ٢٠٢٠دا خۆیان وەک «ھەندێک لە ڕەگەزەکانی تری وەک [[ڕەشپێست]]ەکان و [[ئاسیاییەکان]]» دیاری کردبوو، دابەشکراونەتەوە سەر پۆلێنە ڕەگەزییەکانی تر، و زۆرینەیان تەنھا وەک [[سپیپێست]] ھەموار کراونەتەوە. ئەمریکییە ئەورووپییەکان گەورەترین گرووپی نەتەوەیی ئەمریکییە سپیپێستەکانن، و لە کاتی دامەزراندنی وڵاتەکەوە زۆرینەی دانیشتووانی ئەمریکایان پێکدەھێناوە.<ref>https://web.archive.org/web/20240620082817/https://www2.census.gov/programs-surveys/popest/technical-documentation/methodology/2020-2022/methods-statement-v2022.pdf</ref> دەیڤید ڕۆدیگەر ئیدیعای ئەوە دەکات کە دەرکەوتنی ئەوەی پێی دەوترێت ڕەگەزی سپیپێست لە ئەمریکادا، ھەوڵێک بووە بۆ جیاکردنەوەی کەسە ئازادکراوەکان لە کۆیلەکان. زۆرجار پرۆسەی پێناسەکردنی سپیپێست بە شێوەیەکی فەرمی بەپێی [[یاسا]]، لەو کێشە و ململانێ دادگاییانەدا ڕووی دەدا کە لەسەر ھەوڵدان بۆ بەدەستھێنانی [[ھاووڵاتینامە]]ی ئەمریکی دروست دەبوون.<ref>Roediger, Wages of Whiteness, 186; Tony Horwitz, Confederates in the Attic: Dispatches from the Unfinished Civil War (New York, 1998).</ref><ref>Sweet, Frank W. Legal History of the Color Line: The Notion of Invisible Blackness.</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|White Americans}} {{شریتی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٦}} 5q130xec6ulx7gf1ndnx0qrtoufwgmq 0 293077 1592307 1591779 2026-06-20T08:30:49Z 1silent scientist 51740 1592307 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=شەڕی ئێران ٢٠٢٦|width=|partof=|image=Operation-Roaring-Lion-0018.jpg|caption=|date=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦–١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|place=[[ڕۆژاوای ئاسیا]]|coordinates=|map_type=|map_relief=|latitude=|longitude=|map_size=|map_marksize=|map_caption=|map_label=|territory=|result=|status=بەردەوامە|combatants_header=شەڕکەرەکان|combatant1={{ئاڵا|ئێران}}{{ھن}}{{ئاڵا|Hezbollah}}{{ھن}} [[حەشدی شەعبی]]{{ھن}}{{flagicon image|Kata'ib_Hezbollah_sans_logo.JPG}}[[حیزبوڵڵای عێراق]]|combatant2={{ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}}{{ھن}}{{ئاڵا|ئیسرائیل}}|combatant3=|commander1=|commander2=|commander3=|units1={{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}} [[عەلی خامنەیی]]{{Assassinated}}{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}}[[مەسعوود پزیشکیان]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}}[[عەلی لاریجانی]]{{Assassinated}}{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}} [[موجتەبا خامنەیی]]{{WIA}}{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}} [[عەباس عێراقچی]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}}[[عەلیرەزا ئەعرافی]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}}[[عەزیز نەسیرزادە]]{{Assassinated}}{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}}[[عەبدولڕەحیم مووسەوی]]{{Assassinated}}{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}}[[محەممەد پاکپوور]]{{Assassinated}}|units2={{flagicon image|US_flag_49_stars.svg}}[[دۆناڵد ترەمپ]]{{ھن}}{{flagicon image|US_flag_49_stars.svg}}[[پیت ھێگسێت]]{{ھن}}{{flagicon image|US_flag_49_stars.svg}}[[دان کەین]]{{ھن}}{{flagicon image|US_flag_49_stars.svg}}[[براد کوپەر]]{{ھن}} {{flagicon image|Flag_of_Israel.svg}}[[بێنیامین نێتانیاھوو]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Israel.svg}}[[یسرائیل کاتز]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Israel.svg}}[[ئیال زەمیر]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Israel.svg}}[[تۆمەر بار]]|units3=|strength1={{ئاڵا|ئێران}}|strength2={{ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}}{{ھن}}{{ئاڵا|ئیسرائیل}}|strength3=|casualties1='''بەپێی ئێران:'''{{ھن}}١،٤٤٤ کەس کوژراوە، و ١٨،٥٥١ کەسیش بریندار بووە<ref>{{استشهاد بخبر|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/13/us-hegseth-claims-irans-new-supreme-leader-mojtaba-khamenei-injured|title=US’s Hegseth claims new Iran Supreme Leader Mojtaba Khamenei injured|work=Aljazeera|quote=1,444 people have been killed and 18,551 injured in US-Israeli attacks on Iran per Iranian Health Ministry}}</ref> ---- '''بەپێی ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئیسڕائیل:'''{{ھن}}٤،٠٠٠-٥،٠٠٠ سەربازی ئێرانی کوژراون (تەنھا بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل)<ref>{{استشهاد بخبر|last1=Fabian |first1=Emanuel |title=IDF: Between 4,000 and 5,000 Iranian troops have been killed by Israeli strikes since war’s start |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-between-4000-and-5000-iranian-troops-have-been-killed-by-israeli-strikes-since-wars-start/ |access-date=13 مارس 2026 |publisher=The Times of Israel |date=13 مارس 2026}}</ref>{{ھن}}زیاتر لە ١٠ ھەزار سەربازی ئێرانی کوژراون یان بریندار بوون (تەنھا بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل)<ref>{{استشهاد بخبر|title=בכיר צבאי: "האמריקנים לא האמינו שנצליח בעריפה; איראן סופרת מעל 10,000 נפגעים" |url=https://www.mako.co.il/news-military/2026_q1/Article-f92fae09426ec91027.htm?Partner=searchResults|access-date=2026-03-13|trans-title=Senior military official: "The Americans did not believe we would succeed in the attack; Iran counts over 10,000 casualties"| language=he}}</ref>{{ھن}}زیاتر لە ١٩٠ مووشەکی بالیستی لەناوبراون<ref>{{استشهاد بخبر|title=בכיר צבאי: "האמריקנים לא האמינו שנצליח בעריפה; איראן סופרת מעל 10,000 נפגעים" |url=https://www.mako.co.il/news-military/2026_q1/Article-f92fae09426ec91027.htm?Partner=searchResults|access-date=2026-03-13|trans-title=Senior military official: "The Americans did not believe we would succeed in the attack; Iran counts over 10,000 casualties"| language=he}}</ref>{{ھن}}٩٠ کەشتیی دەریایی نوقم بوونە یان زیانیان پێگەیشتووە<ref>{{استشهاد بخبر|url=https://www.cbsnews.com/news/us-fired-at-iranian-vessel-that-approached-aircraft-carrier-officials-say/|title=U.S. fired at Iranian vessel that approached aircraft carrier, officials say}}</ref><ref>{{استشهاد بخبر|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/iranian-army-says-least-104-killed-us-attack-iranian-warship-last-week-2026-03-08/|title=Iranian army says at least 104 killed in US attack on Iranian warship last week|work=Reuters|date=8 مارس 2026}}</ref><nowiki>}}</nowiki>{{ھن}}{{ئاڵا|Hezbollah}}: ٢٠٠ چەکدار کوژراون<ref>{{استشهاد بويب|date=2026-03-08 |title=Israel killed 200 Hezbollah fighters in Lebanon, IDF says |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-889214 |access-date=2026-03-08 |website=The Jerusalem Post |language=en}}</ref>{{ھن}}حەشدی شەعبی: ٥٤ چەکدار کوژراون و ٨١ی دیکەش برینداربوون<ref name="Kurdistan 24-2026">{{استشهاد بويب|url=https://www.kurdistan24.net/en/story/897811/slug|title=Airstrike Targets PMF Base in Diyala, Drone Intercepted Near Baghdad Airport Amid Ongoing Strikes|date=4 مارس 2026|website=Kurdistan 24}}</ref><ref>{{استشهاد بويب|url=https://shafaq.com/en/Security/Airstrike-hits-PMF-in-Kirkuk-six-killed|title=Airstrike hits PMF in Kirkuk, six killed}}</ref><ref>{{استشهاد بويب|title=PMF: 27 members killed in 32 airstrikes on its sites across Iraq|url=https://shafaq.com/en/Security/PMF-27-members-killed-in-32-airstrikes-on-its-sites-across-Iraq}}</ref><ref>{{استشهاد بخبر|url=https://shafaq.com/en/Security/One-killed-seven-wounded-in-attack-on-PMF-site-in-Kirkuk|title=One killed, seven injured in attack on PMF site in Kirkuk}}</ref> ---- '''بەپێی ڕێکخراوە مرۆیییەکان:'''{{ھن}}مافەکانی مرۆڤ: ٣ ھەزار و ١٩ کەس کوژراون کە لانیکەم ھەزار و ٢٩٨ کەسیان ھاووڵاتیی مەدەنی بوونە.{{ھن}}'''بەپێی [[ڕێکخراوی ھەنگاو بۆ مافەکانی مرۆڤ|ھەنگاو]]:'''{{ھن}}لانیکەم ٤ ھەزار و ٣٠٠ کەس کوژراون کە سێ ھەزار و ٩١٠ سەرباز و ٣٩٠ ھاووڵاتیی مەدەنی بوون.|casualties2='''بەپێی ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئیسڕائیل:'''{{ھن}}{{ئاڵا|ئیسرائیل}}:{{ھن}}٢ سەرباز کوژراون<ref>{{استشهاد بخبر|last1=Planas |first1=Roque |last2=Dunbar |first2=Marina |last3=Lowe |first3=Yohannes |last4=Datoo |first4=Siraj |last5=Ellis-Petersen |first5=Hannah |title=Middle East crisis live: Israel warns it will pursue Iran's next supreme leader; black smoke smothers Tehran after missiles strike oil depots |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/08/middle-east-crisis-live-china-warns-world-cannot-return-to-law-of-the-jungle-trump-says-iran-being-decimated |access-date=8 مارس 2026 |work=the Guardian |date=8 مارس 2026}}</ref>{{ھن}}٢٠ کوژراو{{ھن}}٢،٩٧٥ بریندار{{ھن}}برینداربوونی ١٤ ئەندامانی سوپا{{ھن}}{{ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}}:{{ھن}}کوژرانی ١٣ ئەندامانی ھێزی سەربازی{{ھن}}برینداربوونی ٢٠٠ کەس{{ھن}}لانیکەم ١٧ شوێنی ئەمریکی لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست زیانیان بەرکەوتووە|casualties3={{ئاڵا|لوبنان}}: ٦٨٧ کوژراو و ١٧٧٤ بریندار{{ھن}}{{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}: ٣٠ کوژراوی ھێزە ئەمنی و ٢ کوژراوی مەدەنی، و برینداربوونی ٢ کەس{{ھن}}{{ئاڵا|کووەیت}}: چوار ئەندامی خزمەت و چوار ھاووڵاتیی مەدەنی گیانیان لەدەستداوە، ھەروەھا ٦٧ ئەندامی خزمەت و ٣٢ مەدەنی برینداربوون.{{ھن}}{{ئاڵا|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}}: دوو سەرباز و چوار ھاووڵاتیی مەدەنی کوژراون و ١٣١ کەسیش بریندار بوون.{{ھن}}{{ئاڵا|بەحرەین}}: ٣ کوژراو و ٣٨ بریندار{{ھن}}{{ئاڵا|عەرەبستانی سعوودی}}: ٣ کوژراو و ٣٨ بریندار{{ھن}}{{ئاڵا|فەڕەنسا}}: سەربازێک کوژرا و چەندی دیکەش بریندار بوون{{ھن}}{{ئاڵا|عومان}}: ١ کەس کوژراوە{{ھن}}{{ئاڵا|قەتەر}}: ١٦ بریندار{{ھن}}{{ئاڵا|ئوردن}}: ١٩ بریندار{{ھن}}{{ئاڵا|ئازەربایجان}}: ٤ بریندار|notes=|campaignbox= }}لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، [[ئیسرائیل]] و [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] ھێرشی ئاسمانی لەناکاویان بۆ سەر چەندین شوێن و شار لە سەرانسەری [[ئێران]] دەستپێکرد و بەھۆیەوە [[سەید عەلی خامنەیی|عەلی خامنەیی]]، ڕێبەری شۆڕشی ئیسلامیی [[ئێران]] و ژمارەیەکی زۆر لە بەرپرسانی دیکەی ئێران [[کوشتنی عەلی خامنەیی|کوژران]]. ئێران بە ھێرشی مووشەکی و [[فڕۆکەی بێفڕۆکەوان]] بۆ سەر ئیسرائیل و بنکەکانی ئەمریکا و لە وڵاتانی ھاوپەیمانی ئەمریکا لە ناوچەکە وەڵامی دایەوە. دوای ئەوەی قەیرانی [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] لە ساڵی ٢٠٢٣ دەستیپێکرد، ئێران و ئیسرائیل لە ساڵی ٢٠٢٤ دا ھێرشی مووشەکییان کردە سەریەکتری و بۆ جارێکی دیکە لە [[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|جەنگی دوازدە ڕۆژەدا]] لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٥ کە [[ھێرشی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بۆ سەر دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئێران|ھێرشی ئاسمانی ئەمریکای بۆ سەر دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئێران]] بەخۆیەوە بینی. لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ ھێزە ئەمنییەکانی ئێران لەکاتی یەکێک لە [[ناڕەزایەتییەکانی ئێران ٢٠٢٥–٢٠٢٦|گەورەترین ناڕەزایەتی]] لە دوای [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران|شۆڕشی ئیسلامییەوە]] کە تێدا ھەزاران خۆپیشاندەریان کوژران و برینداربوون. [[دۆناڵد ترامپ|دۆناڵد ترەمپ]] سەرۆکی [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]]، ھەڕەشەی گرتنەبەری ڕێوشوێنی سەربازی لە دژی ڕژێمی ئێرانی کرد لەسەر ئەو کوشتنانە. ئێران و ئەمریکا لە مانگی شوباتدا [[دانوستانەکانی ئەمریکا و ئێران ٢٠٢٥|دانوستانی ناڕاستەوخۆی ئەتۆمییان]] ئەنجامدا، لەھەمانکاتدا ئەمریکا زۆرترین ھێزی سەربازی خۆی لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست لە دوای [[داگیرکردنی عێراق ٢٠٠٣|داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣]]ەوە ئەنجامدا. ھێرشە ھاوبەشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل لەکاتی نوێبوونەوەی دانوستانە ئەتۆمییەکانی ئێران و ئەمریکادا، عەلی خامنەیی، ڕێبەری باڵای ئێرانیان تیرۆر کرد. ھەروەھا بەرپرسانی دیکەی ئێرانیش کوژراون. پاشان ئێران سەدان [[فڕۆکەی بێفڕۆکەوان]] و [[مووشەکی بالیستیکی]] ئاراستەی ئامانجەکانی ئیسرائیل و بنکە سەربازییەکانی ئەمریکا لە [[ھێرشی ئێران بۆ سەر بەحرەین ٢٠٢٦|بەحرەین]] و [[ھێرشی ئێران بۆ سەر ئوردن٢٠٢٦|ئوردن]] و [[ھێرشی ئێران بۆ سەر کووەیت ٢٠٢٦|کووەیت]] و [[ھێرشی ئێران بۆ سەر قەتەر ٢٠٢٦|قەتەر]] و [[ھێرشی ئێران بۆ سەر عەرەبستانی سعوودی ٢٠٢٦|عەرەبستانی سعوودی]] و [[ھێرشی ئێران بۆ سەر تورکیا ٢٠٢٦|تورکیا]] و [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] کرد. لە ئێران زیانی گیانی مەدەنی ھەبووە، ھەروەھا زیان بە [[قوتابخانە]] و [[نەخۆشخانە]] و شوێنەوارە کولتوورییەکان کەوتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Brown |یەکەم=Paul |دوایین٢=Sardarizadeh |یەکەم٢=Shayan |دوایین٣=Murphy |یەکەم٣=Matt |ڕێکەوت=٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/articles/cpw004xqxnjo|سەردێڕ=Iranian schools, hospital and landmarks among civilian sites hit during US-Israeli strikes |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[BBC Verify]]}}</ref> بینایەکی قوتابخانە لە ئێران بە ھەڵە وەک ئامانجێک بۆ ھێرشی مووشەکی ئەمریکا کرا بە ئامانج تێیدا و زیاتر لە ١٠٠ قوتابی کوژران. ئامانجە مەدەنییەکان لە [[ھێرشی ئێران بۆ سەر ئازەربایجان ٢٠٢٦|ئازەربایجان]] و [[ھێرشی ئێران بۆ سەر ھەرێمی کوردستان ٢٠٢٦|کوردستان]] و [[ھێرشی ئێران بۆ سەر عومان ٢٠٢٦|عومان]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/azerbaijan-threatens-to-respond-after-iranian-drones-hit-airport-and-near-school/|سەردێڕ=Azerbaijan threatens to respond after Iranian drones hit airport and near school |وێبگە=[[The Times of Israel]]}}</ref> لەلایەن ئێرانەوە کرانە ئامانج. بنکەی سەربازی ئەکرۆتیری [[بەریتانیا]] لەسەر [[قوبرس]] لەلایەن فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوانەوە کرایە ئامانج. ململانێی نێوان [[حیزبوڵڵای لوبنان]] و ئیسرائیل، کە لە ساڵی ٢٠٢٤ەوە سنووردار بوو بە ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر [[حیزبوڵڵای لوبنان|حیزبوڵڵا لە لوبنان]]، پەرەی سەند بۆ [[شەڕی لوبنان لە ساڵی ٢٠٢٦]] کاتێک حیزبوڵڵا دەستیان بە ئاراستەکردنی مووشەک و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان کردەوە بۆ سەر شوێنە سەربازییەکانی ئیسرائیل، ئیسرائیلیش ھێرشە ئاسمانییەکانی لە [[لوبنان]] زۆر فراوانتر کرد و بۆردومانی [[بەیرووت]]ی دەستپێکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/israel-attacks-central-beirut-in-escalation-of-deadly-assault-on-lebanon|سەردێڕ=Israel attacks central Beirut in escalation of deadly assault on Lebanon |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Al Jazeera]] |زمان=en}}</ref> ئەمریکا ئامانجی ئۆپەراسیۆنەکەی ڕوون نەکردەوە؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Sarovic |یەکەم=Alexander |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.spiegel.de/ausland/donald-trump-und-der-iran-krieg-praesident-siegessicher-kriegsziel-unbekannt-a-2df3b848-6ade-4cbb-a4c7-45ed6738fe63|سەردێڕ=(S+) Trump und Iran: Präsident siegessicher, Kriegsziel unbekannt |via=www.spiegel.de}}</ref> سەرۆک دۆناڵد ترەمپ و بەرپرسانی دیکەی ئەمریکا ھۆکاری جیاوازیان بۆ ھێرشەکە خستووەتەڕوو، لەوانە ئەوەی کە بۆ بەرپەرچدانەوەی ھەڕەشەی ئێران کە ببێتە خاوەن [[چەکی ئەتۆم]]، بۆ پێشگرتن لە تۆڵەسەندنەوەی ئێران لە سەروەت و سامانی ئەمریکا دوای ھێرشێکی حەتمی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، بۆ لەناوبردنی توانا مووشەکی و [[ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|سەربازییەکانی]] ئێران بۆ دەستەبەرکردنی سامانە سروشتییەکانی<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار |ڕێکەوت=٩ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=GOP Sen. Lindsey Graham Brags 'We Are Going to Make a Ton of Money' on Iran War |ناونیشان=https://people.com/lindsey-graham-brags-make-ton-of-money-iran-war-11922350 |journal=[[People (magazine)|People]] |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٦|وتەگێڕانەوە="Venezuela and Iran have 31% of the world's oil reserves. We're going to have a partnership with 31% of the known reserves. This is China's nightmare. This is a good investment," he said.}}</ref> و دواجار بە ھێنانەدی ئۆپۆزیسیۆنی ئێران بۆ سەر دەسەڵات، گۆڕینی ڕژێم.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار |دوایین=Glasser |یەکەم=Susan |بەستەری نووسەر=Susan Glasser |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Can Donald Trump Win a War with Iran If He Can't Explain Why He Started It? |ناونیشان=https://www.newyorker.com/news/letter-from-trumps-washington/can-donald-trump-win-a-war-with-iran-if-he-cant-explain-why-he-started-it |journal=[[The New Yorker]] |ڕێکەوتی بڵاوکردنەوە=2 March 2026 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> ئێران و ھەروەھا بەرپرسانی [[پنتاگۆن]] ئەو بانگەشانەیان ڕەتکردەوە کە گوایە ئێران ئامادەکاری بۆ ھێرشکردن کردووە.<ref name="Scahill-2026">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Scahill |یەکەم=Jeremy |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.dropsitenews.com/p/exclusive-interview-iran-deputy-foreign-minister-esmail-baghaei-trump-israel-big-lie|سەردێڕ=EXCLUSIVE: Iran’s Deputy Foreign Minister Rejects Trump’s “Big Lie” About Why He Went to War |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Drop Site News]] |زمان=en |وتەگێڕانەوە='They claim that Iran posed an imminent threat to the United States,' Baghaei added. 'Did we come to the Gulf of Mexico to target Los Angeles and other U.S. cities? Or did they come 6,500 miles away to Iranian shores?'}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Stewart |یەکەم=Phil |دوایین٢=Pamuk |یەکەم٢=Humeyra |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/us/pentagon-tells-congress-no-sign-that-iran-was-going-attack-us-first-sources-say-2026-03-02/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Reuters]]}}</ref> [[ئاژانسی نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی|ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆمی]] ڕای گەیاند کە ئەو دەستڕاگەیشتنەی نییە کە پێویستی پێیەتی بۆ دڵنیابوون لەوەی کە [[بەرنامەی ئەتۆمیی ئێران|بەرنامەی ئەتۆمی ئێران]] بە تەنیا ئاشتیانە بێت، بەڵام لە کاتی ھێرشەکاندا ھیچ بەڵگەیەک لەسەر بەرنامەیەکی ستراکتۆری چەکی ئەتۆمی نەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-israel-us-strikes-2026/card/iaea-chief-says-iran-has-no-structured-program-to-build-nuclear-weapons-currently-1IYdJPyg8uIZqlGS8Gni|سەردێڕ=Iran Has No Structured Program to Build Nuclear Weapons, IAEA Says |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The Wall Street Journal |زمان=en-US}}</ref> [[ئەنتۆنیۆ گوتیرێس]] سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان و چەند وڵاتێکی دیکە ھێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیلیان ئیدانە کرد؛ دواتر [[ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان|ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان]] بڕیارنامەیەکی دەرکرد کە ھێرشە تۆڵەسەندنەوەکانی ئێران بۆ سەر وڵاتانی کەنداو شەرمەزار دەکات. ڕەخنەگرانی مانگرتنە سەرەتاییەکان، لەوانەش شارەزایانی یاسایی، ئەو ھێرشانەیان بە پێشێلکردنی [[سەروەری]] ئێران وەسف کردووە بەپێی [[یاسای نێودەوڵەتی|یاسا نێونەتەوەیییەکان]].<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار |دوایین=Schneid |یەکەم=Rebecca |ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ |سەردێڕ=How the World Is Reacting to the Attack on Iran |ناونیشان=https://time.com/7381811/iran-war-world-leaders-reaction-russia-china-europe/ |journal=[[Time (magazine)|Time]] |زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠٢٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260412130753/https://time.com/7381811/iran-war-world-leaders-reaction-russia-china-europe/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.philstar.com/world/2026/03/01/2511286/us-israel-defend-strikes-un-iran-alleges-war-crime|سەردێڕ=US, Israel defend strikes at UN as Iran alleges 'war crime' |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The Philippine Star}}</ref>ململانێکان بووە ھۆی بەرزبوونەوەی دەستبەجێی نرخی [[نەوت]] و [[گاز]] و پچڕانی بەرفراوانی فڕۆکەوانی و گەشتیاری و بەرزبوونەوەی ناجێگیری لە بازاڕە داراییەکان.<ref name="Oxford Economics-2026">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.oxfordeconomics.com/resource/the-2026-iran-war-an-initial-take-and-implications|سەردێڕ=The 2026 Iran War, An Initial Take and Implications|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Oxford Economics|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260309001808/https://www.oxfordeconomics.com/resource/the-2026-iran-war-an-initial-take-and-implications/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئێران [[تەنگاوی ھورمز|گەرووی ھورمز]]ی داخست و ھێرشی کردە سەر دامەزراوەکانی وزە و ناردنی نەوت و غازی جیھانی پەکخست. لە ٨ی نیساندا ئەمریکا ئاگربەستێکی دوو حەفتەیی ڕاگەیاند بۆ ئەوە کە بە ناوجێیەتیی [[پاکستان]] وتووێژێک بکرێت.<ref name="Pager-2026">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٧ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=U.S., Iran and Israel Agree to Cease-Fire|ناونیشان=https://www.nytimes.com/live/2026/04/07/world/iran-war-trump-news/f1657559-8135-50c9-ad7f-63636e6a5106?smid=url-share|ڕێکەوتی سەردان=٧ی نیسانی ٢٠٢٦|ئیش=The New York Times|زمان=en-US|issn=0362-4331}}</ref> لە ماوەی ئاگربەستەکەدا ئێران و گرووپە هاوپەیمانەکانی هێرشەکانیان بۆ [[ھەرێمی کوردستان]] بەردەوام بوو کە ئەنجامی [[کوژرانی غەزال مەولان]] و چەند کەسی تر بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=The Jerusalem Post: Ghazal, youngest female Kurdish Peshmerga, dies after IRGC strike and medical neglect|ناونیشان=https://www.jpost.com/international/article-893452}}</ref> ئیسرائیلیش دەستی لە بۆمببارانی لوبنان هەڵنەگرت و هەتا ١٣ی نیسان بە خەستی لوبنانی کوتا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Trump says US will blockade strait of Hormuz after Iran peace talks fail|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/trump-says-us-will-blockade-strait-of-hormuz-as-iran-peace-talks-fail|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠٢٦|ئیش=[[The Guardian]]|ڕێکەوت=١٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|2026 Iran war}} {{تووڵی دەروازە|ڕووداوە بەردەوامەکان|شەڕ|سیاسەت|دەیەی ٢٠٢٠|ڕۆژھەڵاتی ناوین|ئێران|ئیسرائیل|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} [[پۆل:شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران| ]] [[پۆل:شەڕەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:شەڕەکانی شانشینی یەکگرتوو]] [[پۆل:شەڕەکانی سووریا]] [[پۆل:شەڕەکانی عەرەبستانی سعوودی]] [[پۆل:شەڕەکانی عێراق]] [[پۆل:شەڕەکانی ئێران]] [[پۆل:شەڕەکانی یۆنان]] [[پۆل:شەڕەکانی فەڕەنسا]] [[پۆل:عەلی خامنەیی]] [[پۆل:ململانێی بریکاریی ئێران و ئیسرائیل]] [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فارسی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عیبری]] [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:ھەموو ناکۆکییە دروستیبوونەکان]] [[پۆل:شەڕەکانی فەلەستین]] [[پۆل:ڕووداوە ھەنووکەیییەکان]] 79ayad9pt12krg2vupcp3a1o2jnkcs1 0 295288 1591995 1587472 2026-06-19T14:09:11Z 1silent scientist 51740 1591995 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = عەلی ئەلزەیدی | native_name = علي الزیدي | native_name_lang = ar | image = Ali Al-zaidi.png | image_size = | caption = زەیدی لە ٢٠٢٦ | office = [[سەرۆک وەزیرانی عێراق]] | status = [[سەرۆک وەزیرانی ڕاسپێردراو|ڕاسپێردراو]] | term_start = ١٤ی ئایاری ٢٠٢٦ | term_end = | deputy = | president = [[نزار ئامێدی]] | succeeding = [[محەممەد شیاع سوودانی]] | successor = | birth_date = {{birth year and age|١٩٨٥}} | birth_place = [[زی قاڕ|زیقار]]، [[عێراق]]<ref name="Aljazeera">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/amp/news/2026/4/28/who-is-ali-al-zaidi-the-businessman-named-as-iraqs-pm-designate|سەردێڕ=Who is Ali al-Zaidi, the businessman named as Iraq’s PM-designate?|وێبگە=Al Jazeera}}</ref> | party = [[سیاسەتوانی سەربەخۆ|سەربەخۆ]] | other_party = [[چوارچێوەی ھەماھەنگی|چوارچێوەی ھەماھەنگی]] | alma_mater = | occupation = {{hlist|[[بانکەوان]]|[[بازرگان]]|[[سیاسەتوان]]}} }} '''عەلی فالح کازم ئەلزەیدی''' ({{بە عەرەبی|علي فالح كاظم الزيدي}}؛ ١ی ئایاری ١٩٨٥) بانکەوان، [[بازرگان]] و [[ڕامیار]]ێکی عێراقییە کە لە ١٤ی نیسانی ٢٠٢٦ەوە وەک [[سەرۆک وەزیرانی عێراق]] کار دەکات. ئەو لە ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦دا وەک سەرۆک وەزیرانی ڕاسپێردراو ھەڵبژێردرا.<ref name="Aljazeera"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www.france24.com/en/middle-east/20260427-iraq-s-president-ask-pm-designate-ali-al-zaidi-to-form-government|سەردێڕ= Iraq’s president asks PM-designate Ali al-Zaidi to form government|وێبگە=France 24}}</ref> == ژیان == ئەلزەیدی لە ساڵی ١٩٨٦ لە [[بەغدا]] لە خێزانێکی دیار لەدایکبووە کە بنەچەیان بۆ پارێزگای [[پارێزگای زیقار|زیقار]]ی باشووری [[عێراق]] دەگەڕێتەوە.<ref name="Aljazeera"/><ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=الشرق |ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦ |سەردێڕ=من ھو علی الزیدی المرشح لرئاسة الوزراء فی العراق؟ |ناونیشان=https://asharq.com/politics/180977/%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8A%D8%AF%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B1%D8%B4%D8%AD-%D9%84%D9%85%D9%86%D8%B5%D8%A8-%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B2%D8%B1%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%8I/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦ |وێبگە=Asharq News |زمان=ar }}{{بەستەری مردوو|url=https://asharq.com/politics/180977/%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8A%D8%AF%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B1%D8%B4%D8%AD-%D9%84%D9%85%D9%86%D8%B5%D8%A8-%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B2%D8%B1%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%8I/ |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=الإطار التنسیقی فی العراق یرشح علی الزیدی لرئاسة الحکومة |ناونیشان=https://www.amad.com.ps/ar/post/575100 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=[[ئەمەد میدیا]] |زمان=ar}}</ref> ئەو خاوەنی بڕوانامەی بەکالۆریۆسە لە یاسا و دارایی و ھەروەھا بڕوانامەی ماستەری لە دارایی و بانکەوانیدا ھەیە. ئەو ئەندامی [[سەندیکای پارێزەرانی عێراق]]ە.<ref name=":3"/> == ژیانی بازرگانی == ئەو وەک سەرۆکی گرووپی وەتەنییە پۆڵدینگ دەستنیشانکرا، کە کۆمەڵەیەکی [[کەرتی تایبەت]]ی فرەبوارە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://shafaq.com/en/Report/Who-is-Ali-al-Zaidi-The-businessman-tapped-for-Iraq-s-premiership|سەردێڕ=Who is Ali Al-Zaidi? The businessman tapped for Iraq's premiership|وێبگە=Alshafaq}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٧دا دامەزراوە.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=تقی |یەکەم=غسان |ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=علی الزیدی.. رجل أعمال یقود سباق تشکیل الحکومة فی العراق |ناونیشان=https://alhurra.com/19152 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Al-Hurra |زمان=ar}}</ref> ئەلزەیدی ھەروەھا سەرۆکایەتی ئەنجومەنی کارگێڕی لە [[زانکۆی شەعب]]، [[پەیمانگای پزیشکیی عەشتار]] دەکات، جگە لەوەی بەڕێوەبەری جێبەجێکار و خاوەنی [[کەناڵی دیجلە|دیجلە تیڤی]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=العراق: الرئیس العراقی کلفە بتشکیل الحکومة.. من ھو علی الزیدی؟|ناونیشان=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/iraq/2026/04/27/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%8I-%D8%B3%D9%8A%D9%83%D9%84%D9%81%D9%87-%D8%A8%D8%AA%D8%B4%D9%83%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85%D8%A9-%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8A%D8%AF%D9%8A-|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Al Arabiya|زمان=ar}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/iraq/2026/04/27/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%8I-%D8%B3%D9%8A%D9%83%D9%84%D9%81%D9%87-%D8%A8%D8%AA%D8%B4%D9%83%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85%D8%A9-%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8A%D8%AF%D9%8A- |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref><ref name=":0" /> و زنجیرە ھایپەرمارکێتەکانی تەعاوونە لە [[بەغدا]].<ref name=":0" /> ھەروەھا خاوەنی گرووپی ئەلعووەیسە، کە کۆمەڵەیەکە ١٥ کۆمپانیا لەخۆدەگرێت کە لە پیشەسازییە جیاوازەکانی وەک بازرگانی خۆراک، بەرھەمھێنانی کشتوکاڵی و ئاژەڵداری، بەڵێندەرایەتی، چاپکردن، خزمەتگوزارییە ئەمنییەکان، ئەلیکترۆنیات و نەوتدا کاردەکەن. ھەروەھا گرێبەستی لەگەڵ [[وەزارەتی بازرگانی (عێراق)|وەزارەتی بازرگانی]] ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://english.aawsat.com/arab-world/5267628-who-iraq%E2%80%99s-pm-designate-al-zaidi|سەردێڕ=Who Is Iraq’s PM-Designate Al-Zaidi? |وێبگە=Asharq al-Awsat English}}</ref> ئەو پێشتر وەک سەرۆکی ئەنجومەنی کارگێڕی [[بانکی ئیسلامیی باشوور]] کاری کردووە تا دەستلەکارکێشانەوەی لە ساڵی ٢٠١٩،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=حیاة رئیس الوزراء الجدید قبل السلطة.. ماذا یعرف العراق عن علی الزیدی؟ |ناونیشان=https://964media.com/676383/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=964 Media |زمان=ar}}</ref> کە ئەزموونی لە بەڕێوەبردنی بانک و حوکمڕانی دارایی بەدەستھێناوە. بانکەکە لە ساڵی ٢٠٢٤ لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە سزای بەسەردا سەپێندرا بەھۆی گومانی سپیکردنەوەی پارە، فێڵ و بەکارھێنانی نایاسایی دراوی ئەمریکی، ھەروەھا لەلایەن [[بانکی ناوەندیی عێراق]]یشەوە قەدەغە کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Iraq's Shiite alliance nominates Ali al-Zaidi as PM candidate: What to know |ناونیشان=https://www.al-monitor.com/originals/2026/04/iraqs-shiite-alliance-nominates-ali-al-zaidi-pm-candidate-what-know |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Al-Monitor |زمان=en}}</ref> == ژیانی سیاسی == ئەلزەیدی پێش پاڵاوتنی وەک سەرۆک وەزیرانی ڕاسپێردراو، لە ناوەندی سیاسی عێراقدا زۆر ناسراو نەبوو،<ref name=":4" /> و سەرچاوەکان بە «نوێھاتووێکی سیاسی» وەسفی دەکەن.<ref name=":5" /><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Livni |یەکەم=Ephrat |ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Iraq's President Names Political Newcomer to Form Government |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2026/04/27/world/middleeast/iraq-prime-minister.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦|ئیش=The New York Times |زمان=en-US |issn=0362-4331}}</ref> لە کەرتی گشتیدا، ئەلزەیدی پێشتر لەگەڵ [[وەزارەتی بازرگانی (عێراق)|وەزارەتی بازرگانی]] کاری کردووە، کە تێیدا بەڕێوەبردنی سیستەمی کارتی بەشەخۆراکی نیشتمانی لە ئەستۆ بووە.<ref name=":0" /> ===سەرۆکایەتی وەزیران=== لە ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦، [[چوارچێوەی ھەماھەنگی|چوارچێوەی ھەماھەنگی]] ئەلزەیدی وەک کاندیدی تەوافوقی بۆ جێگرتنەوەی [[محەممەد شیاع ئەلسوودانی]] دەستنیشان کرد.<ref name=":5" /> ئەو بە فەرمی لەلایەن سەرۆک کۆمار [[نزار ئامیدی]] ڕاسپێردرا بۆ پێکھێنانی حکوومەت ڕاستەوخۆ دوای پاڵاوتنی لەلایەن چوارچێوەی ھەماھەنگییەوە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraq nominates businessman Ali al-Zaidi for prime minister |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/5218 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref><ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraqi president names Shia bloc candidate Ali al-Zaidi as PM-designate |ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/27/iraqi-president-names-shia-bloc-candidate-ali-al-zaidi-as-pm-designate |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Al Jazeera |زمان=en}}</ref> بەپێی [[دەستووری عێراق]]، ئەلزەیدی ٣٠ ڕۆژی لەبەردەمدایە بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی کابینەکەی و ناساندنیان بە ئەنجومەنی نوێنەران بۆ وەرگرتنی متمانە.<ref name=":2" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraqi president names Ali al-Zaidi as PM-designate to form new cabinet |ناونیشان=https://english.news.cn/20260428/674fe74bcc8e45468ce9d3779be16b5b/c.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=english.news.cn |زمان=en}}</ref> ئەم بڕیارە دوای چەند ھەفتەیەک لە چەقبەستوویی لەناو ھاوپەیمانییەکەدا ھات، کە پێشتر پشتگیری لە [[نووری ئەلمالیکی]] سەرۆک وەزیرانی پێشوو کردبوو بەڵام دواتر کاندیدبوونی کێشایەوە دوای ئەوەی [[دۆناڵد ترامپ]] سەرۆکی ئەمریکا ھەڕەشەی بڕینی دەستڕاگەیشتنی عێراقی بە [[پێترۆدۆلار]] کرد بەھۆی ھەڵوێستی لایەنگری ئێرانی ئەلمالیکی.<ref name=":5">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Iraq's dominant bloc taps newcomer Ali al-Zaidi for prime minister after weeks of wrangling |ناونیشان=https://apnews.com/article/iraq-prime-minister-parliament-alzaidi-bb629c0f14c6710cbb66500fe376218e |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=AP News |زمان=en}}</ref> پاڵاوتنی ئەلزەیدی دوای کۆبوونەوەیەک لە ماڵی سەرۆکی [[حەشدی شەعبی]] [[فالح فەیاز|فالح ئەلفەیاز]] لە بەغدا ھات، و لەلایەن ھەردوو ئەلمالیکی و سەرۆک وەزیرانی ئێستا ئەلسوودانی ڕێککەوتنی لەسەر کرا. بە وتەی ئەلسوودانی، «نەبوونی تەوافوق» لەسەر ناونانی کاندیدێک لە کاتی کۆبوونەوەکەدا ھەبووە، و ئەلزەیدی بۆ شکاندنی چەقبەستوویی سیاسی ھەڵبژێردراوە.<ref name=":0" /> [[فایەق زێدان]]، سەرۆکی [[ئەنجومەنی باڵای دادوەریی عێراق|ئەنجومەنی باڵای دادوەری]]، وەک کاندیدی چارەسەر بەشداری لە پاڵاوتنی ئەلزەیدی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ali al-Zaidi named Iraq's prime minister: Easy nomination, harder road ahead |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Report/Ali-al-Zaidi-named-Iraq-s-prime-minister-Easy-nomination-harder-road-ahead |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref> ئەلزەیدی لە یەکەم لێدوانی گشتی خۆیدا لە دوای پاڵاوتنی، ڕایگەیاند کە حکوومەتەکەی پەرە بە ھەوڵەکانی پێشوو دەدات بۆ باشترکردنی خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتییەکان و بارودۆخەکان، لە ھەمان کاتدا ھەڵسەنگاندن بۆ مەترسییەکان و سوودوەرگرتن لە دەرفەتەکان دەکات. ئەو ھەروەھا ھانی ھاوکاری نێوان «ھێزە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی» عێراقی دا لە کاتی دەستنیشانکردنیدا، و نیەتی خۆی بۆ پاراستنی پەیوەندییە دیپلۆماسییە ھاوسەنگەکان چ لەسەر ئاستی ناوچەیی و چ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی دووپاتکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ali Al-Zaidi: Tackling challenges will be a priority for new Iraqi government |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Iraq/Ali-Al-Zaidi-Tackling-challenges-will-be-a-priority-for-new-Iraqi-government |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|عێراق|زانستی سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Ali al-Zaidi}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦]] [[پۆل:سیاسەتمەدارانی سەدەی ٢١ەمی عێراق]] [[پۆل:شیعە عێراقییەکان]] [[پۆل:زیندووان]] d77xpsadg992bmpideg7fw7cv5q3uea 1591996 1591995 2026-06-19T14:10:30Z 1silent scientist 51740 /* ژیان */ 1591996 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = عەلی ئەلزەیدی | native_name = علي الزیدي | native_name_lang = ar | image = Ali Al-zaidi.png | image_size = | caption = زەیدی لە ٢٠٢٦ | office = [[سەرۆک وەزیرانی عێراق]] | status = [[سەرۆک وەزیرانی ڕاسپێردراو|ڕاسپێردراو]] | term_start = ١٤ی ئایاری ٢٠٢٦ | term_end = | deputy = | president = [[نزار ئامێدی]] | succeeding = [[محەممەد شیاع سوودانی]] | successor = | birth_date = {{birth year and age|١٩٨٥}} | birth_place = [[زی قاڕ|زیقار]]، [[عێراق]]<ref name="Aljazeera">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/amp/news/2026/4/28/who-is-ali-al-zaidi-the-businessman-named-as-iraqs-pm-designate|سەردێڕ=Who is Ali al-Zaidi, the businessman named as Iraq’s PM-designate?|وێبگە=Al Jazeera}}</ref> | party = [[سیاسەتوانی سەربەخۆ|سەربەخۆ]] | other_party = [[چوارچێوەی ھەماھەنگی|چوارچێوەی ھەماھەنگی]] | alma_mater = | occupation = {{hlist|[[بانکەوان]]|[[بازرگان]]|[[سیاسەتوان]]}} }} '''عەلی فالح کازم ئەلزەیدی''' ({{بە عەرەبی|علي فالح كاظم الزيدي}}؛ ١ی ئایاری ١٩٨٥) بانکەوان، [[بازرگان]] و [[ڕامیار]]ێکی عێراقییە کە لە ١٤ی نیسانی ٢٠٢٦ەوە وەک [[سەرۆک وەزیرانی عێراق]] کار دەکات. ئەو لە ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦دا وەک سەرۆک وەزیرانی ڕاسپێردراو ھەڵبژێردرا.<ref name="Aljazeera"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www.france24.com/en/middle-east/20260427-iraq-s-president-ask-pm-designate-ali-al-zaidi-to-form-government|سەردێڕ= Iraq’s president asks PM-designate Ali al-Zaidi to form government|وێبگە=France 24}}</ref> == ژیان == ئەلزەیدی لە ١ی ئایاری ١٩٨٥ لە [[زی قاڕ|زیقار]] لە خێزانێکی دیار لەدایکبووە.<ref name="Aljazeera"/><ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=الشرق |ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦ |سەردێڕ=من ھو علی الزیدی المرشح لرئاسة الوزراء فی العراق؟ |ناونیشان=https://asharq.com/politics/180977/%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8A%D8%AF%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B1%D8%B4%D8%AD-%D9%84%D9%85%D9%86%D8%B5%D8%A8-%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B2%D8%B1%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%8I/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦ |وێبگە=Asharq News |زمان=ar }}{{بەستەری مردوو|url=https://asharq.com/politics/180977/%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8A%D8%AF%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B1%D8%B4%D8%AD-%D9%84%D9%85%D9%86%D8%B5%D8%A8-%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B2%D8%B1%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%8I/ |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=الإطار التنسیقی فی العراق یرشح علی الزیدی لرئاسة الحکومة |ناونیشان=https://www.amad.com.ps/ar/post/575100 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=[[ئەمەد میدیا]] |زمان=ar}}</ref> ئەو خاوەنی بڕوانامەی [[بەکالۆریۆس]]ە لە [[یاسا]] و دارایی و ھەروەھا بڕوانامەی [[ماستەر]]ی لە دارایی و بانکەوانیدا ھەیە. ئەو ئەندامی [[سەندیکای پارێزەرانی عێراق]]ە.<ref name=":3"/> == ژیانی بازرگانی == ئەو وەک سەرۆکی گرووپی وەتەنییە پۆڵدینگ دەستنیشانکرا، کە کۆمەڵەیەکی [[کەرتی تایبەت]]ی فرەبوارە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://shafaq.com/en/Report/Who-is-Ali-al-Zaidi-The-businessman-tapped-for-Iraq-s-premiership|سەردێڕ=Who is Ali Al-Zaidi? The businessman tapped for Iraq's premiership|وێبگە=Alshafaq}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٧دا دامەزراوە.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=تقی |یەکەم=غسان |ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=علی الزیدی.. رجل أعمال یقود سباق تشکیل الحکومة فی العراق |ناونیشان=https://alhurra.com/19152 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Al-Hurra |زمان=ar}}</ref> ئەلزەیدی ھەروەھا سەرۆکایەتی ئەنجومەنی کارگێڕی لە [[زانکۆی شەعب]]، [[پەیمانگای پزیشکیی عەشتار]] دەکات، جگە لەوەی بەڕێوەبەری جێبەجێکار و خاوەنی [[کەناڵی دیجلە|دیجلە تیڤی]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=العراق: الرئیس العراقی کلفە بتشکیل الحکومة.. من ھو علی الزیدی؟|ناونیشان=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/iraq/2026/04/27/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%8I-%D8%B3%D9%8A%D9%83%D9%84%D9%81%D9%87-%D8%A8%D8%AA%D8%B4%D9%83%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85%D8%A9-%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8A%D8%AF%D9%8A-|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Al Arabiya|زمان=ar}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/iraq/2026/04/27/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%8I-%D8%B3%D9%8A%D9%83%D9%84%D9%81%D9%87-%D8%A8%D8%AA%D8%B4%D9%83%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85%D8%A9-%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8A%D8%AF%D9%8A- |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref><ref name=":0" /> و زنجیرە ھایپەرمارکێتەکانی تەعاوونە لە [[بەغدا]].<ref name=":0" /> ھەروەھا خاوەنی گرووپی ئەلعووەیسە، کە کۆمەڵەیەکە ١٥ کۆمپانیا لەخۆدەگرێت کە لە پیشەسازییە جیاوازەکانی وەک بازرگانی خۆراک، بەرھەمھێنانی کشتوکاڵی و ئاژەڵداری، بەڵێندەرایەتی، چاپکردن، خزمەتگوزارییە ئەمنییەکان، ئەلیکترۆنیات و نەوتدا کاردەکەن. ھەروەھا گرێبەستی لەگەڵ [[وەزارەتی بازرگانی (عێراق)|وەزارەتی بازرگانی]] ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://english.aawsat.com/arab-world/5267628-who-iraq%E2%80%99s-pm-designate-al-zaidi|سەردێڕ=Who Is Iraq’s PM-Designate Al-Zaidi? |وێبگە=Asharq al-Awsat English}}</ref> ئەو پێشتر وەک سەرۆکی ئەنجومەنی کارگێڕی [[بانکی ئیسلامیی باشوور]] کاری کردووە تا دەستلەکارکێشانەوەی لە ساڵی ٢٠١٩،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=حیاة رئیس الوزراء الجدید قبل السلطة.. ماذا یعرف العراق عن علی الزیدی؟ |ناونیشان=https://964media.com/676383/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=964 Media |زمان=ar}}</ref> کە ئەزموونی لە بەڕێوەبردنی بانک و حوکمڕانی دارایی بەدەستھێناوە. بانکەکە لە ساڵی ٢٠٢٤ لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە سزای بەسەردا سەپێندرا بەھۆی گومانی سپیکردنەوەی پارە، فێڵ و بەکارھێنانی نایاسایی دراوی ئەمریکی، ھەروەھا لەلایەن [[بانکی ناوەندیی عێراق]]یشەوە قەدەغە کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Iraq's Shiite alliance nominates Ali al-Zaidi as PM candidate: What to know |ناونیشان=https://www.al-monitor.com/originals/2026/04/iraqs-shiite-alliance-nominates-ali-al-zaidi-pm-candidate-what-know |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Al-Monitor |زمان=en}}</ref> == ژیانی سیاسی == ئەلزەیدی پێش پاڵاوتنی وەک سەرۆک وەزیرانی ڕاسپێردراو، لە ناوەندی سیاسی عێراقدا زۆر ناسراو نەبوو،<ref name=":4" /> و سەرچاوەکان بە «نوێھاتووێکی سیاسی» وەسفی دەکەن.<ref name=":5" /><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Livni |یەکەم=Ephrat |ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Iraq's President Names Political Newcomer to Form Government |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2026/04/27/world/middleeast/iraq-prime-minister.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦|ئیش=The New York Times |زمان=en-US |issn=0362-4331}}</ref> لە کەرتی گشتیدا، ئەلزەیدی پێشتر لەگەڵ [[وەزارەتی بازرگانی (عێراق)|وەزارەتی بازرگانی]] کاری کردووە، کە تێیدا بەڕێوەبردنی سیستەمی کارتی بەشەخۆراکی نیشتمانی لە ئەستۆ بووە.<ref name=":0" /> ===سەرۆکایەتی وەزیران=== لە ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦، [[چوارچێوەی ھەماھەنگی|چوارچێوەی ھەماھەنگی]] ئەلزەیدی وەک کاندیدی تەوافوقی بۆ جێگرتنەوەی [[محەممەد شیاع ئەلسوودانی]] دەستنیشان کرد.<ref name=":5" /> ئەو بە فەرمی لەلایەن سەرۆک کۆمار [[نزار ئامیدی]] ڕاسپێردرا بۆ پێکھێنانی حکوومەت ڕاستەوخۆ دوای پاڵاوتنی لەلایەن چوارچێوەی ھەماھەنگییەوە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraq nominates businessman Ali al-Zaidi for prime minister |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/5218 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref><ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraqi president names Shia bloc candidate Ali al-Zaidi as PM-designate |ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/27/iraqi-president-names-shia-bloc-candidate-ali-al-zaidi-as-pm-designate |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Al Jazeera |زمان=en}}</ref> بەپێی [[دەستووری عێراق]]، ئەلزەیدی ٣٠ ڕۆژی لەبەردەمدایە بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی کابینەکەی و ناساندنیان بە ئەنجومەنی نوێنەران بۆ وەرگرتنی متمانە.<ref name=":2" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraqi president names Ali al-Zaidi as PM-designate to form new cabinet |ناونیشان=https://english.news.cn/20260428/674fe74bcc8e45468ce9d3779be16b5b/c.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=english.news.cn |زمان=en}}</ref> ئەم بڕیارە دوای چەند ھەفتەیەک لە چەقبەستوویی لەناو ھاوپەیمانییەکەدا ھات، کە پێشتر پشتگیری لە [[نووری ئەلمالیکی]] سەرۆک وەزیرانی پێشوو کردبوو بەڵام دواتر کاندیدبوونی کێشایەوە دوای ئەوەی [[دۆناڵد ترامپ]] سەرۆکی ئەمریکا ھەڕەشەی بڕینی دەستڕاگەیشتنی عێراقی بە [[پێترۆدۆلار]] کرد بەھۆی ھەڵوێستی لایەنگری ئێرانی ئەلمالیکی.<ref name=":5">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Iraq's dominant bloc taps newcomer Ali al-Zaidi for prime minister after weeks of wrangling |ناونیشان=https://apnews.com/article/iraq-prime-minister-parliament-alzaidi-bb629c0f14c6710cbb66500fe376218e |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=AP News |زمان=en}}</ref> پاڵاوتنی ئەلزەیدی دوای کۆبوونەوەیەک لە ماڵی سەرۆکی [[حەشدی شەعبی]] [[فالح فەیاز|فالح ئەلفەیاز]] لە بەغدا ھات، و لەلایەن ھەردوو ئەلمالیکی و سەرۆک وەزیرانی ئێستا ئەلسوودانی ڕێککەوتنی لەسەر کرا. بە وتەی ئەلسوودانی، «نەبوونی تەوافوق» لەسەر ناونانی کاندیدێک لە کاتی کۆبوونەوەکەدا ھەبووە، و ئەلزەیدی بۆ شکاندنی چەقبەستوویی سیاسی ھەڵبژێردراوە.<ref name=":0" /> [[فایەق زێدان]]، سەرۆکی [[ئەنجومەنی باڵای دادوەریی عێراق|ئەنجومەنی باڵای دادوەری]]، وەک کاندیدی چارەسەر بەشداری لە پاڵاوتنی ئەلزەیدی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ali al-Zaidi named Iraq's prime minister: Easy nomination, harder road ahead |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Report/Ali-al-Zaidi-named-Iraq-s-prime-minister-Easy-nomination-harder-road-ahead |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref> ئەلزەیدی لە یەکەم لێدوانی گشتی خۆیدا لە دوای پاڵاوتنی، ڕایگەیاند کە حکوومەتەکەی پەرە بە ھەوڵەکانی پێشوو دەدات بۆ باشترکردنی خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتییەکان و بارودۆخەکان، لە ھەمان کاتدا ھەڵسەنگاندن بۆ مەترسییەکان و سوودوەرگرتن لە دەرفەتەکان دەکات. ئەو ھەروەھا ھانی ھاوکاری نێوان «ھێزە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی» عێراقی دا لە کاتی دەستنیشانکردنیدا، و نیەتی خۆی بۆ پاراستنی پەیوەندییە دیپلۆماسییە ھاوسەنگەکان چ لەسەر ئاستی ناوچەیی و چ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی دووپاتکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ali Al-Zaidi: Tackling challenges will be a priority for new Iraqi government |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Iraq/Ali-Al-Zaidi-Tackling-challenges-will-be-a-priority-for-new-Iraqi-government |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|عێراق|زانستی سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Ali al-Zaidi}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦]] [[پۆل:سیاسەتمەدارانی سەدەی ٢١ەمی عێراق]] [[پۆل:شیعە عێراقییەکان]] [[پۆل:زیندووان]] qv1tm6ktlymjd0gy0ybp0m45o4d3e7q 3 296242 1592221 1587656 2026-06-19T22:19:35Z Sakura emad 42467 تێبینیی گشتی: لابردنی ناوەڕۆک، واڵاکردنەوە. 1592221 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:٢١، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == حوزەیرانی 2,026 == [[پەڕگە:Information.svg|25px|alt=Information icon]] سڵاو، من [[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]]م. تێبینیم کرد کە ناوەڕۆکت سڕیوەتەوە لە پەڕەی [[:ویکیپیدیا:وتار چییە؟]]،&nbsp;[[ویکیپیدیا:لابردنی ناوەڕۆک|بەبێ نووسینی ھیچ ھۆکارێک]] یان بێ نووسینی ھۆکارێکی گونجاو. لە داھاتوودا، یارمەتیدەر دەبێت ئەگەر دەستکارییەکەت ڕوون بکەیتەوە بە [[یارمەتی:کورتەی دەستکاری|کورتەیەکی دەستکاریی شیاو]]. ئەگەر ئەمە ھەڵەیەک بووە، خەم مەخۆ؛ ناوەڕۆکە لابراوەکە ھێنراوەتەوە. ئەگەر حەزت کرد تاقیکردنەوە بکەیت، تکایە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|خۆڵەپەتانێ]] بەکار ببە. ئەگەر پێت وایە ھەڵەیەکم کردووە، یان ئەگەر ھەر چەشنە پرسیارێکت ھەیە، دەتوانیت پەیامێکم بۆ دابنێیت لەسەر [[User_talk:Sakura emad|پەڕەی وتووێژەکەم]]. سوپاس.<!-- Template:uw-delete1 --> [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٢:١٩، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 9h9xus9fz9kgw80eaczgnj3ef0z8u6x 0 296457 1592263 1589656 2026-06-20T00:15:20Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1592263 wikitext text/x-wiki {{Infobox war faction|image=[[File:Flag of Iraqi Turkmans.svg|Flag_of_Iraqi_Turkmans|200px]]|caption=|dates=2014–present<ref name= tugay>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.almadapaper.net/ar/news/483294/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B1%D9%83%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%83%D9%88%D9%86-%D9%81%D9%8A-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%AA%D9%83%D8%B1%D9%8A%D8%AA-%D8%A8%D9%84|سەردێڕ=الترکمان یشارکون فی معرکة تحریر تکریت بلواء من 4 آلاف مقاتل|ئیش=Almada|ڕێکەوت=٢٣ی ئازاری ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|archive-url=https://web.archive.org/web/20161011062818/http://www.almadapaper.net/ar/news/483294/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B1%D9%83%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%83%D9%88%D9%86-%D9%81%D9%8A-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%AA%D9%83%D8%B1%D9%8A%D8%AA-%D8%A8%D9%84|url-status=dead}} Retrieved 3 June 2016.</ref>|country={{flag|Iraq}}|allegiance={{flag|Iraq}}|branch=|size=٣٠،٠٠٠ ({{small|٢٠١٦}})|partof={{flagicon image|Popular Mobilization Forces.jpg}} [[حەشدی شەعبی]]|command_structure=|area=* [[پارێزگای سەڵاحەددین]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[پارێزگای نەینەوا]] * [[پارێزگای ئەنبار]]|garrison_label=|nickname=|patron=|motto=|colors=|clans={{tree list}} * ڕێکخراوەی بەدر (١٦یەمین لیوا) ** فەوجی بەشیر ** سەییدش شوھەدا * لیوای ٥٢ـەمین * لیوای ٩٢ـەمین ** فەوجی تەلەعفەر * فەوجی ئیمام حوسێن {{tree list/end}}|colors_label=|march=|mascot=|equipment=|allies=|opponents=|equipment_label=|battles=|anniversaries=|active=٢٠١٤–ئێستا|ideology=|leaders=* سەیید یەڵماز نەججاڕۆغڵوو<br /><small>(Supervisor)</small> * شەھباز یەڵماز نەججاڕۆغڵوو<ref>[https://www.facebook.com/797249833737058/photos/a.797270097068365.1073741828.797249833737058/1012354298893276 Yılmaz Şehbaz Neccaroğlu 16. Türkmen Tugayı Komutanı açıkladı: "2014'ün Haziran ayı itibariyle terör örgütü IŞİD işgali altında bulunan Türkmen şehri Telafer'i IŞİD'den temizlemek için Irak merkezi hükümetine bağlı olan Halk Gönüllü Teşkilatlar Genel Komutanlığı tarafından 16. Türkmen Tugayı görevlendirildi. En yakın zamanda operasyon başlayacaktır. Telafer ve çevresindeki Türkmen köyleri Türkmenlerin kendi elleriyle kurtalacak. Telaferlilerin en yakın zamanda kendi evlerine dönmeleri için çalışmalar başlatılacaktır."] {{User-generated source|certain=yes|date=March 2022}}</ref><br /><small>(فەرماندە)</small> * فاتح یڵدان<ref>[http://www.turkmenelicephesi.com/son-dakikairak-turkmeneli-projesi-onaylandi-gizli-kararlar-aciklanmadi.html Son Dakika:Irak Türkmeneli Projesi Onaylandı Gizli Kararlar Açıklanmadı] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180708071655/http://www.turkmenelicephesi.com/son-dakikairak-turkmeneli-projesi-onaylandi-gizli-kararlar-aciklanmadi.html |date=2018-07-08 }}</ref><br /><small>(فەرماندەی مەیدانی)</small>|spokesman=سەید عەلی حوسێنی<ref>http://www.tasnimnews.com/ar/news/2016/10/20/1216412/%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%BA%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D9%84-%D8%AC%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%A7%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D8%AA%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%A7-%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%AB%D8%A7%D9%86%D9%8D-%D9%84%D8%A7-%D8%AD%D8%A7%D8%AC%D8%A9-%D9%84%D9%84%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D8%A7 اردوغان ارسل جیشه الى العراق تجنبا لانقلاب ثانٍ.. لا حاجة للترکمان بترکیا</ref>|flying_hours=|website=|name=حەشدی تورکمانی|native_name=|native_name_lang=ar|alt=|current_commander=}} '''لیواکانی تورکمانی''' یان '''حەشدی تورکمانی''' میلیشیایەکی [[تورکمانەکانی عێراق|تورکمانیی عێراقین]] کە لە ساڵی ٢٠١٤ وەک بەشێک لە [[حەشدی شەعبی]] پێکھات. فەرماندەی کۆمەڵەکە، [[Sayyed Yilmaz|سەیید یەڵماز نەججاڕ]]، پێشنیارەکانی بۆ پێکھێنانی میلیشیایەکی یەکگرتووی تورکمانیی لایەنگری [[تورکیا]] و [[بەرەی تورکمانی عێراق|بەرەی تورکمانیی عێراقیی]] ڕەتکردەوە. نەججاڕ ھۆکاری ڕەتکردنەوەی ئەو پێشنیازەی خۆی ھێنایەوە بەوەی کۆمەڵەکەی ھەردوو تورکمانی [[شیعە]] و [[سوننە|سوننەیان]] ھەیە، لەکاتێکدا بەرەی تورکمانیی عێراقی تایبەتە بە سوننە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشان=http://aa.com.tr/en/world/iraqi-turkmen-to-take-part-in-mosul-attack/49126|سەردێڕ=Iraqi Turkmen to take part in Mosul attack |وێبگە=AA}}</ref> لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٦ لیوای ١٦ ڕایگەیاند کە میلیشیاکان بەشداری لە [[ھێرشی حەویجە (٢٠١٧)|ھێرشی حەویجە]] دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ناونیشان=http://www.wr-news.net/arabic/reports/2192|سەردێڕ=WWW - Report a Player After a Game – League of Legends Support how to begin a report |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160927020821/http://www.wr-news.net/arabic/reports/2192 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٦|وێبگە=WR news}}</ref> == سەرچاوەکان == <references /> {{تووڵی دەروازە|عێراق}} [[پۆل:بزووتنەوەی بەرخۆدان]] [[پۆل:گرووپە سەربزێوەکان لە عێراق]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:ھێزە عێراقییەکان]] [[پۆل:حەشدی شەعبی]] [[پۆل:یەکە سەربازییەکان و پێکھاتەکانی عێراق]] pauq7qy5bg0boc14wdepfkq3cpilc4d 0 296531 1592168 1590916 2026-06-19T20:07:22Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1592168 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Drawings_of_a_woman_in_catalepsy_by_Albert_Londe.jpg|alt=refer to caption|وێنۆک|وێنایەکی ساڵی ١٨٩٣ی ژنێک کە تووشی هیستێریا بووە]] <templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Sidebar/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Hlist/styles.css" /><templatestyles src="Hlist/styles.css" /><templatestyles src="Hlist/styles.css" />'''هیستێریا''' زاراوەیەکە کە بە واتای هەڵچوونێکی سۆزداریی لەڕادەبەدەر و کۆنترۆڵنەکراو دێت، و دەکرێت ئاماژە بێت بۆ حاڵەتێکی کاتیی دەروونی یان سۆزداری. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Basavarajappa |یەکەم=Chethan |دوایین٢=Dahale |یەکەم٢=Ajit Bhalchandra |دوایین٣=Desai |یەکەم٣=Geetha |ساڵ=٢٠٢٠|سەردێڕ=Evolution of bodily distress disorders |journal=Current Opinion in Psychiatry |بەرگ=٣٣|issue=5 |پەڕەکان=٤٤٧–٤٥٠|doi=10.1097/YCO.0000000000000630 |issn=0951-7367 |pmid=٣٢٧٠١٥٢٠|s2cid=220731306}}</ref> لە سەدەی نۆزدەهەمدا، هیستێریای ژنان وەک نەخۆشییەکی جەستەییی دەستنیشانکراو لە ژناندا سەیر دەکرا. وا مەزەندە دەکرێت کە بنەمای ئەم دەستنیشانکردنە لەسەر ئەو باوەڕە بووە کە ژنان زیاتر ئامادەییان تێدایە بۆ تووشبوون بە حاڵەتە دەروونی و ڕەفتارییەکان, کە ئەمەش لێکدانەوەیەکە لەسەر بنەمای جیاوازیی نێوان ڕەگەزەکان لە کاتی کاردانەوەیان بەرامبەر بە [[فشاری دەروونی]]. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chaplin TM, Hong K, Bergquist K, Sinha R |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Gender differences in response to emotional stress: an assessment across subjective, behavioral, and physiological domains and relations to alcohol craving |journal=Alcoholism: Clinical and Experimental Research |بەرگ=٣٢|issue=7 |پەڕەکان=١٢٤٢–١٢٥٠|doi=10.1111/j.1530-0277.2008.00679.x |pmc=٢٥٧٥٠١٨|pmid=١٨٤٨٢١٦٣}}</ref> لە سەدەی بیستەمدا، ئەم تێڕوانینە گۆڕدرا کە وەک نەخۆشییەکی دەروونی سەیر بکرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Counselling Skills for Working with Gender Diversity and Identity|vauthors=Beattie M, Lenihan P|بڵاوکەرەوە=Jessica Kingsley Publishers|ساڵ=٢٠١٨|ژپنک=٩٧٨١٧٨٥٩٢٧٤١٦|شوێن=London|پەڕەکان=٨٣}}</ref> پزیشکە کاریگەرەکانی وەک [[زیگمۆند فرۆید|سیگمۆند فرۆید]] و ژان مارتن شارکۆت لێکۆڵینەکانیان تەرخان کردبوو بۆ نەخۆشانی هیستێریا. <ref name=":4">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=North CS |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=The Classification of Hysteria and Related Disorders: Historical and Phenomenological Considerations |journal=Behavioral Sciences |بەرگ=٥|issue=4 |پەڕەکان=٤٩٦–٥١٧|doi=10.3390/bs5040496 |pmc=٤٦٩٥٧٧٥|pmid=٢٦٥٦١٨٣٦|doi-access=free}}</ref> لە ئێستادا، زۆربەی پزیشکان هیستێریا وەک حاڵەتێکی پزیشکی قبوڵ ناکەن. <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=SX96DwAAQBAJ&q=Approaching+hysteria:+Disease+and+its+interpretations&pg=PA3|سەردێڕ=Approaching Hysteria: Disease and Its Interpretations|vauthors=Micale MS|ڕێکەوت=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-٦٠٥٦١-٦}}</ref> لە ئەمڕۆدا، ڕەنگە پزیشکانی دەروونی ئەم زاراوەیە بەکاربهێنن بۆ ئاماژەدان بەو ڕەفتارانەی کە تێیدا نەخۆشەکان "لاسایی ئەو نەخۆشییە جەستەیی یان دەروونییانە دەکەنەوە بە جۆرێک کە سەرنجی چواردەور بۆ خۆیان ڕابکێشن"، کە زۆرجار ئەمەش وەک خۆخەڵەتاندنێکە نەوەک هەوڵدان بۆ فێڵکردن یان ساختەکاری. <ref name=":17">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McHugh|یەکەم=Paul R.|سەردێڕ=Try to remember: psychiatry's clash over meaning, memory, and mind|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Dana Press|ژپنک=٩٧٨-١-٩٣٢٥٩٤-٣٩-٣|شوێن=New York|پەڕە=١٥٣}}</ref> دەستنیشانکردنە گشتییەکەی هیستێریا دابەش کراوە بەسەر چەندین پۆلێنی پزیشکیی جۆراوجۆردا، وەک [[فێ]] (epilepsy)، تێکچوونی کەسایەتیی نواندنکارانە (histrionic personality disorder)، تێکچوونەکانی گۆڕین (conversion disorders)، تێکچوونە دابڕانەکان (dissociative disorders)، یان حاڵەتە پزیشکییەکانی تر. <ref name=":0" /> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Slater E |ڕێکەوت=ئایاری ١٩٦٥|سەردێڕ=Diagnosis of "Hysteria" |journal=British Medical Journal |بەرگ=١|issue=5447 |پەڕەکان=١٣٩٥–١٣٩٩|doi=10.1136/bmj.1.5447.1395 |pmc=٢١٦٦٣٠٠|pmid=١٤٢٨٦٩٩٨}}</ref> جگە لەوەش، هەڵبژاردنی شێوازی ژیانکردن، نموونە بڕیاری نەکردنی هاوسەرگیری، چیتر بە نیشانەکانی تێکچوونی دەروونی وەک هیستێریا نازانرێت. <ref name=":0" />[[پەڕگە:Pr_Charcot_DSC09405.jpg|وێنۆک|''ئاندرێ برویلێت: وانەیەکی کلینیکی لە [[:en:Pitié-Salpêtrière_Hospital|سالپێتریێر]]'']] == مێژوو == وشەی هیستێریا لە وشەی یۆنانی هیستێرا (hystera) هاتووە کە بە مانای منداڵدان (ڕەحم) دێت. کۆنترین تۆمار دەربارەی هیستێریا بۆ ساڵی ١٩٠٠ی پێش زایین دەگەڕێتەوە، کاتێک میسرییە کۆنەکان لە تۆماری [[پاپیروسی کاهوندا]] هەندێک ناڕێکی ڕەفتاری لە ئافرەتانی پێگەشتوو تۆمار کرد. <ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ |سەردێڕ=Women and hysteria in the history of mental health |journal=Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health |بەرگ=٨ |پەڕەکان=١١٠–١١٩ |doi=10.2174/1745017901208010110 |pmc=٣٤٨٠٦٨٦ |pmid=٢٣١١٥٥٧٦}}</ref> میسرییەکان پێیان وابوو ئەو ناڕێکییە هۆکارەکەی گۆڕانی بەردەوامی شوێنی منداڵدان بوو؛ بۆیە دواتر ئەم دۆخە بە ناوی هیستێریا ناسرا. بۆ چارەسەرکردنی هیستێریا، پزیشکانی میسر دەرمانی جۆراوجۆریان پێشنیار دەکرد. بۆ نموونە، ماددەی بەهێز و بۆنی توندیان لە نزیک ئەندامی زاوزێی ئافرەتاب دادەنا بۆ ئەوەی منداڵدان بگەڕێتەوە شوێنی سروشتی خۆی. شێوازێکی دیکە ئەوە بوو کە ئافرەتان بۆنی ڕووەکی ناخۆشیان دەکرد یان دەرمانی تاڵیان دەخوارد، بۆ ئەوەی منداڵدان بگەڕێتەوە بۆ بەشی خوارەوەی سک. <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=SX96DwAAQBAJ&q=Approaching+hysteria:+Disease+and+its+interpretations&pg=PA3|سەردێڕ=Approaching Hysteria: Disease and Its Interpretations|vauthors=Micale MS|ڕێکەوت=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-٦٠٥٦١-٦}}</ref> یۆنانییە کۆنەکان ئەو ڕوونکردنەوەیەی میسرییە کۆنەکانیان سەبارەت بە هیستێریا قبووڵ بوو؛ بەڵام لە پێناسەی خۆیاندا بۆ هیستێریا، ناتوانایی لە منداڵبوون یان نەبوونی ئارەزووی هاوسەرگیریشیان بۆ زیاد کرد. <ref name=":14">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Krasny|یەکەم=Elke|ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/j.ctv18dvt2d.10|سەردێڕ=Hysteria Activism: Feminist Collectives for the Twenty-First Century|ڕێکەوت=٢٠٢٠|ئیش=Performing Hysteria|بڵاوکەرەوە=Leuven University Press|ژپنک=٩٧٨-٩٤-٦٢٧٠-٢١١-٠|editor-last=Braun|editor-first=Johanna|زنجیرە=Images and Imaginations of Hysteria|پەڕەکان=١٢٥–١٤٦|chapter=Hysteria Activism|doi=10.2307/j.ctv18dvt2d.10|jstor=j.ctv18dvt2d.10|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> [[ئەفلاتوون]] و [[ئەرستۆ]] چەندین بۆچوونیان خستەڕوو کە دەکرێت بە گەڕانەوە بۆ دواوە (Retroactively) وەکو هیستێریا پۆلێن بکرێن. لە پەڕتووکی "تیمایۆس - [[:en:Timaeus_(dialogue)|Timaeus]]"ی ئەفلاتووندا، تیمایۆس چیرۆکێکی مەزەندەکراو (ئەفسانەیەک) سەبارەت بە گەردوون دەگێڕێتەوە کە باسی حاڵەتێکی هاوشێوەی هیستێریا لەخۆدەگرێت؛ تێیدا منداڵدان، کاتێک لە دوای کاتی سروشتیی خۆی بە نەزۆکی دەمێنێتەوە، تووشی شڵەژان دەبێت و بەناو جەستەدا وێڵ دەبێت، ئەمەش دەبێتە هۆی گیرانی ڕێڕەوەکان و دروستبوونی خنکان و چەندین نەخۆشیی جۆراوجۆر. <ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Women and hysteria in the history of mental health |journal=Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health |بەرگ=٨|پەڕەکان=١١٠–١١٩|doi=10.2174/1745017901208010110 |pmc=٣٤٨٠٦٨٦|pmid=٢٣١١٥٥٧٦}}</ref> لە سەدەی پێنجەمی پێش زاییندا، [[ھیپۆکرات|هیپۆکرات]] (بوقرات) بۆ یەکەمجار زاراوەی هیستێریای بەکارهێنا. <ref name=":2" /> ڕۆمانییە کۆنەکانیش هیستێریایان دەگەڕاندەوە بۆ بوونی کێشە لە منداڵداندا؛ بەڵام ڕوونکردنەوە باوەکەی (وێڵبوونی منداڵدان)یان ڕەتکردەوە. لەبری ئەوە، ڕۆمانییەکان پێیان وابوو هیستێریا دەگەڕێتەوە بۆ نەخۆشییەکی منداڵدان یان تێکچوونێک لە کرداری زاوزێدا (بۆ نموونە: لەبارچوون، وەستانی سووڕی مانگانە، هتد). تیۆرییەکانی تایبەت بە هیستێریا لەلایەن میسری، یۆنانی، و ڕۆمانییە کۆنەکانەوە بوونە بەردی بناغەی تێگەیشتنی ڕۆژئاوا بۆ نەخۆشیی هیستێریا. <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=SX96DwAAQBAJ&q=Approaching+hysteria:+Disease+and+its+interpretations&pg=PA3|سەردێڕ=Approaching Hysteria: Disease and Its Interpretations|vauthors=Micale MS|ڕێکەوت=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-٦٠٥٦١-٦}}</ref> بەڵام لە نێوان سەدەکانی پێنجەم و سێزدەهەمدا، زیادبوونی هەژموونی مەسیحییەت لە ڕۆژئاوای لاتینیدا تێگەیشتنی پزیشکی و گشتیی بۆ هیستێریا گۆڕی. نووسینەکانی قەشە ([[ئۆگەستین]]) ئاماژەیان بەوە دەکرد کە ئازارەکانی مرۆڤ دەرەنجامی گوناهەکانن، هەر بۆیە هیستێریا وەکو (شەیتانگیری یان شەیتان چوونە جەستە - Satanic possession) سەیر دەکرا. لەگەڵ ئەم گۆڕانکارییە لە تێڕوانین بۆ هیستێریادا، بژاردەکانی چارەسەریش گۆڕان. کەنیسە لە ڕێگەی نزاکردن، چاوەزار (Amulets)، و دەرکردنی ڕۆحە پیسەکانەوە ([[:en:Exorcism|Exorcism]]) چارەسەری نەخۆشەکانی دەکرد. لەو سەردەمەدا، نووسینەکانی وەکو پەڕتووکەکانی "ڤیاتیکۆم - Viaticum" و "پانتێگنی - Pantegni" لە نووسینی (کۆنستنتینی ئەفریقی)، ژنانی تووشبوو بە هیستێریا یان وەکو هۆکاری دروستبوونی حاڵەتی "ئامۆر هێرۆیکوس - Amor heroycus" وەسف دەکرد، کە جۆرێک بوو لە ئارەزوویەکی سێکسیی هێندە بەهێز کە دەبووە هۆی شێتبوون، نەک وەکو کەسێک کە کێشەیەکی هەبێت و پێویستی بە چارەسەر بێت. <ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Women and hysteria in the history of mental health |journal=Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health |بەرگ=٨|پەڕەکان=١١٠–١١٩|doi=10.2174/1745017901208010110 |pmc=٣٤٨٠٦٨٦|pmid=٢٣١١٥٥٧٦}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTascaRapettiCartaFadda2012">Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B (October 19, 2012). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3480686 "Women and hysteria in the history of mental health"]. ''Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health''. '''8''': <span class="nowrap">110–</span>119. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.2174/1745017901208010110|10.2174/1745017901208010110]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3480686 3480686]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23115576 23115576].</cite></ref> (ترۆتا دێ ڕوگێرۆ - Trota de Ruggiero) بە یەکەمین پزیشکی ژن لە ئەوروپای مەسیحیدا و یەکەمین پزیشکی نەخۆشییەکانی ژنان دادەنرێت، هەرچەندە نەیتوانی پلەی (ماجستێر - [[:en:Magisterium|Magister]]) بەدەست بهێنێت. ئەو درکی بەوە کرد کە زۆرجار ژنان شەرم دەکەن بۆ کێشەکانی تایبەت بە ژنان سەردانی پزیشک بکەن، بۆیە دەستی کرد بە لێکۆڵینەوە لە نەخۆشییەکانی ژنان. هەروەها چارەسەری وەکو نەعنای بۆ ئەو ژنانە دەنووسی کە بەدەست هیستێریاوە دەیانناڵاند. <ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Women and hysteria in the history of mental health |journal=Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health |بەرگ=٨|پەڕەکان=١١٠–١١٩|doi=10.2174/1745017901208010110 |pmc=٣٤٨٠٦٨٦|pmid=٢٣١١٥٥٧٦}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTascaRapettiCartaFadda2012">Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B (October 19, 2012). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3480686 "Women and hysteria in the history of mental health"]. ''Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health''. '''8''': <span class="nowrap">110–</span>119. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.2174/1745017901208010110|10.2174/1745017901208010110]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3480686 3480686]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23115576 23115576].</cite></ref> (هێلدێگارد ئۆڤ بینگین - Hildegard of Bingen) پزیشکێکی تری ژن بوو کە کارەکانی بەشێک بوون لە هەوڵێک بۆ یەکخستنی زانست و باوەڕ. ئەو لەگەڵ تیۆرییەکانی هیپۆکراتدا هاوڕا بوو و پێشنیاری ئەوەی کرد کە ڕەنگە هیستێریا پەیوەندیی بە بیرۆکەی "گوناهی بنەڕەتی - Original sin"یەوە هەبێت؛ پێی وابوو کە پیاوان و ژنان هەردووکیان بەرپرسیارن لە گوناهی بنەڕەتی و دەشێت هەردوو ڕەگەز تووشی هیستێریا ببن. <ref name=":2" /> سەرەڕای ئەوەش، لە سەردەمی ڕێنسانسدا، زۆرێک لە تووشبووانی هیستێریا وەکو جادووگەر مامەڵەیان لەگەڵ دەکرا و ڕووبەڕووی لێکۆڵینەوە، ئەشکەنجەدان، دەرکردنی ڕۆحە پیسەکان، و لەسێدارەدان دەبوونەوە. <ref name=":9">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=KYFGBQAAQBAJ&pg=PP1|سەردێڕ=Hysteria and Related Mental Disorders: An Approach to Psychological Medicine|vauthors=Abse DW|ڕێکەوت=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Butterworth-Heinemann|ژپنک=٩٧٨-١-٤٨٣٢-٢١٦٦-٣|زمان=en}}</ref> لەو ماوەیەدا، تێڕوانینی باو ئەوە بوو کە ژنان بوونەوەرێکی نزمترن، ئەمەش بەستراوەتەوە بە بۆچوونەکانی ئەرستۆ سەبارەت بە باڵادەستیی پیاوان. قەشە (تۆماس ئەکویناس) پشتگیریی لەم بیرۆکەیە دەکرد و لە پەڕتووکی (سوما سیۆلۆجیکا - Summa Theologica)دا ئاماژەی بەوە کرد کە "'هەندێک ژنی پیر' بیرخراپن؛ بە شێوەیەکی ژەهراوی و شەڕانگێزانە دەڕواننە منداڵان، و ئەو شەیتانانەی کە جادووگەرەکان ڕێککەوتنیان لەگەڵدا دەکەن، لە ڕێگەی چاوەکانیانەوە کارلێک دەکەن". <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Aquinas|یەکەم=Saint Thomas|سەردێڕ=The "Summa theologica" of St. Thomas Aquinas|ڕێکەوت=١٨٤٥|بڵاوکەرەوە=Burns Oates & Washbourne Ltd|oclc=٣٠٤٣٥٠}}</ref> ئەم جۆرە ترسە لە جادووگەران و فاڵچێتی بەشێکە لە یاساکانی ڕەبەنی و داوێنپاکی کە بەسەر پیاوانی ئایینیدا سەپێنراون. <ref name=":2" /> (فیلیپ پینێڵ) پێی وابوو کە جیاوازییەکی کەم لە نێوان شێتبوون و کەسانی تەندروستدا هەیە، و بڕوای وابوو کە دەبێت خەڵک چارەسەر بکرێن ئەگەر باری تەندروستییان باش نەبوو. ئەو هیستێریای وەکو تێکچوونێکی تایبەت بە ژنان لە قەڵەم دەدا. <ref name=":2" /> لەگەڵ ئەوەشدا، لە ماوەی سەدەکانی شازدەهەم و حەڤدەهەمدا، چالاکوانان و زانایان کاریان لەسەر ئەوە کرد کە تێڕوانین بۆ هیستێریا بگەڕێننەوە بۆ ئەوەی وەکو حاڵەتێکی پزیشکی سەیر بکرێت. بەتایبەتی، پزیشکی فەڕەنسی (چارڵز لێ پوا) پێداگری لەسەر ئەوە کرد کە هیستێریا نەخۆشییەکی مێشکە. سەرەڕای ئەوەش، لە ساڵی ١٦٩٧دا، پزیشکی ئینگلیزی (تۆماس سیدینهام) ئەو تیۆرییەی خستەڕوو کە هیستێریا حاڵەتێکی سۆزدارییە، نەک حاڵەتێکی جەستەیی. زۆرێک لە پزیشکان شوێنپێی لێ پوا و سیدینهامیان هەڵگرت، و بەمجۆرە هیستێریا لە پەیوەندییەکەی بە ڕۆح و منداڵدانەوە جیاکرایەوە. لەم قۆناغەدا، زانست دەستی کرد بەوەی تیشک بخاتە سەر پەیوەندیی هیستێریا بە سیستەمی دەماریی ناوەندییەوە. کاتێک پزیشکان تێگەیشتنێکی باشتریان بۆ سیستەمی دەماریی مرۆڤ پەرەپێدا، مۆدێلە دەمارناسییەکەی هیستێریا دروست بوو، کە زیاتر پاڵنەر بوو بۆ سەیرکردنی چەمکی هیستێریا وەکو تێکچوونێکی دەروونی. <ref name=":4">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=North CS |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=The Classification of Hysteria and Related Disorders: Historical and Phenomenological Considerations |journal=Behavioral Sciences |بەرگ=٥|issue=4 |پەڕەکان=٤٩٦–٥١٧|doi=10.3390/bs5040496 |pmc=٤٦٩٥٧٧٥|pmid=٢٦٥٦١٨٣٦|doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFNorth2015">North CS (November 2015). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4695775 "The Classification of Hysteria and Related Disorders: Historical and Phenomenological Considerations"]. ''Behavioral Sciences''. '''5''' (4): <span class="nowrap">496–</span>517. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/bs5040496|10.3390/bs5040496]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4695775 4695775]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26561836 26561836].</cite></ref> <ref name=":10">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=LdxmV5J0pPkC&q=hysteria+beyond+freud&pg=PA3|سەردێڕ=Hysteria Beyond Freud|vauthors=Gilman SL, King H, Porter R, Rousseau GS|ڕێکەوت=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=University of California Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٠-٠٨٠٦٤-٥|زمان=en}}</ref> (جۆزێف ڕاولین) لە ساڵی ١٧٤٨دا بەرهەمێکی بڵاوکردەوە کە تێیدا هیستێریای بەستەوە بە کوالێتیی هەوای شارەکانەوە. ئەو پێشنیاری ئەوەی کرد کە هەردوو ڕەگەزی نێر و مێ دەکرێت تووشی هیستێریا ببن، بەڵام ئەگەری تووشبوونی ژنان زیاترە بەهۆی تەممەڵی و بێجووڵەییەوە. <ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Women and hysteria in the history of mental health |journal=Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health |بەرگ=٨|پەڕەکان=١١٠–١١٩|doi=10.2174/1745017901208010110 |pmc=٣٤٨٠٦٨٦|pmid=٢٣١١٥٥٧٦}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTascaRapettiCartaFadda2012">Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B (October 19, 2012). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3480686 "Women and hysteria in the history of mental health"]. ''Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health''. '''8''': <span class="nowrap">110–</span>119. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.2174/1745017901208010110|10.2174/1745017901208010110]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3480686 3480686]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23115576 23115576].</cite></ref> <ref name=":15">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Micale|یەکەم=Mark S.|سەردێڕ=On the "disappearance" of hysteria: a study in the clinical deconstruction of a diagnosis|ڕێکەوت=١٩٩٣|oclc=٩٠٧٨٠٦٢٠٨}}</ref> لە ساڵی ١٨٥٩دا، ([[پۆڵ بریکوێت]]) هیستێریای وەکو کۆنیشانەیەکی (سیندڕۆمێکی) درێژخایەن پێناسە کرد کە لە شێوەی چەندین نیشانەی ڕووننەکراوەدا لە سەرانسەری سیستەمەکانی ئەندامەکانی جەستەدا دەردەکەوێت. <ref name=":5">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Mai FM, Merskey H |ڕێکەوت=شوباتی ١٩٨١|سەردێڕ=Briquet's concept of hysteria: an historical perspective |journal=Canadian Journal of Psychiatry |بەرگ=٢٦|issue=1 |پەڕەکان=٥٧–٦٣|doi=10.1177/070674378102600112 |pmid=٧٠٠٨٩٣٠|s2cid=45207808}}</ref> ئەوەی بریکوێت وەسفی کرد، دواتر لە ساڵی ١٩٧١دا بە "کۆنیشانەی بریکوێت" یان "تێکچوونەکانی بەجەستەییکردن - Somatization disorders" ناسرا. <ref name=":6">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Sex Roles and Psychopathology|vauthors=Winstead BA|ڕێکەوت=١٩٨٤|بڵاوکەرەوە=Springer US|ژپنک=٩٧٨-١-٤٦٨٤-٤٥٦٢-٦|veditors=Widom CS|پەڕەکان=٧٣–١٠٠|زمان=en|chapter=Hysteria|doi=10.1007/978-1-4684-4562-6_4}}</ref> لە ماوەی دە ساڵدا، بریکوێت ٤٣٠ توێژینەوەی حاڵەتی (Case study) لەسەر تووشبووانی هیستێریا ئەنجام دا. <ref name=":52">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Mai FM, Merskey H |ڕێکەوت=شوباتی ١٩٨١|سەردێڕ=Briquet's concept of hysteria: an historical perspective |journal=Canadian Journal of Psychiatry |بەرگ=٢٦|issue=1 |پەڕەکان=٥٧–٦٣|doi=10.1177/070674378102600112 |pmid=٧٠٠٨٩٣٠|s2cid=45207808}}</ref> لە دوای بریکوێت، (ژان-مارتین شارکۆ) لە یەکێک لە شێتخانەکانی فەڕەنسادا لێکۆڵینەوەی لەسەر ژنان کرد و تەکنیکی خەواندنی موگناتیسی وەکو چارەسەر بەکارهێنا. <ref name=":42">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=North CS |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=The Classification of Hysteria and Related Disorders: Historical and Phenomenological Considerations |journal=Behavioral Sciences |بەرگ=٥|issue=4 |پەڕەکان=٤٩٦–٥١٧|doi=10.3390/bs5040496 |pmc=٤٦٩٥٧٧٥|pmid=٢٦٥٦١٨٣٦|doi-access=free}}</ref> شارکۆ بە وردی باسی لە ئاڵۆزییەکانی هیستێریا کرد، و پێی وابوو هۆکارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سیستەمی پیاوسالاری. <ref name=":142">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Krasny|یەکەم=Elke|ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/j.ctv18dvt2d.10|سەردێڕ=Hysteria Activism: Feminist Collectives for the Twenty-First Century|ڕێکەوت=٢٠٢٠|ئیش=Performing Hysteria|بڵاوکەرەوە=Leuven University Press|ژپنک=٩٧٨-٩٤-٦٢٧٠-٢١١-٠|editor-last=Braun|editor-first=Johanna|زنجیرە=Images and Imaginations of Hysteria|پەڕەکان=١٢٥–١٤٦|chapter=Hysteria Activism|doi=10.2307/j.ctv18dvt2d.10|jstor=j.ctv18dvt2d.10|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|s2cid=226345056}}</ref><ref name=":152">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Micale|یەکەم=Mark S.|سەردێڕ=On the "disappearance" of hysteria: a study in the clinical deconstruction of a diagnosis|ڕێکەوت=١٩٩٣|oclc=٩٠٧٨٠٦٢٠٨}}</ref> ئەو هەروەها سەرپەرشتیاری (پیێر جانێت) بوو کە دەروونناسێکی تری فەڕەنسی بوو، ئەم دەروونناسە بە قووڵی لێکۆڵینەوەی لەسەر پێنج لە نیشانەکانی هیستێریا کرد (سڕبوون، لەبیرچوونەوە، بێئیرادەیی یان ئابولیا، نەخۆشییەکانی کۆنترۆڵی جووڵە، لەگەڵ گۆڕانی کەسایەتی) و ئەو بیردۆزەی خستە ڕوو کە نیشانەکانی هیستێریا بەهۆی پچڕان یان دابڕانێکەوە لە هۆشیاریدا (Lapse in consciousness) ڕوودەدەن. <ref name=":72">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=yyQ6AAAAMAAJ&pg=PR7|سەردێڕ=The Major Symptoms of Hysteria: Fifteen Lectures Given in the Medical School of Harvard University|vauthors=Janet P|ڕێکەوت=١٩٢٠|بڵاوکەرەوە=Macmillan Company|زمان=en}}</ref> هەردوو شارکۆ و جانێت ئیلهامبەخش بوون بۆ کارەکانی فرۆید. فرۆید ئەو تیۆرییەی خستە ڕوو کە هیستێریا سەرچاوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ دەستدرێژیی سێکسی یان سەرکوتکردنی دەروونی لە قۆناغی منداڵیدا. بریکوێت، فرۆید و شارکۆ تێبینیی هیستێریایان لە پیاوانیشدا کرد؛ بەوەی هەردوو ڕەگەزەکە دەشێت ئەم کۆنیشانەیەیان تێدا دەربکەوێت. زۆرجار نەخۆشە هیستێریاییەکان توانای ئەوەیان هەیە یاری بە هەستی چاودێرەکانیان بکەن (هەڵیانبخەڵەتێنن)، ئەمەش پرۆسەی چارەسەرکردن ئاڵۆزتر دەکات. <ref name=":22">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Women and hysteria in the history of mental health |journal=Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health |بەرگ=٨|پەڕەکان=١١٠–١١٩|doi=10.2174/1745017901208010110 |pmc=٣٤٨٠٦٨٦|pmid=٢٣١١٥٥٧٦}}</ref><ref name=":143">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Krasny|یەکەم=Elke|ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/j.ctv18dvt2d.10|سەردێڕ=Hysteria Activism: Feminist Collectives for the Twenty-First Century|ڕێکەوت=٢٠٢٠|ئیش=Performing Hysteria|بڵاوکەرەوە=Leuven University Press|ژپنک=٩٧٨-٩٤-٦٢٧٠-٢١١-٠|editor-last=Braun|editor-first=Johanna|زنجیرە=Images and Imaginations of Hysteria|پەڕەکان=١٢٥–١٤٦|chapter=Hysteria Activism|doi=10.2307/j.ctv18dvt2d.10|jstor=j.ctv18dvt2d.10|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|s2cid=226345056}}</ref> (ئێڵ. ئی. ئیمەرسۆن) دەروونشیکارێکی سەر بە قوتابخانەی فرۆیدی بوو کە لە نەخۆشخانەی سایکۆپاثیی بۆستن کاریدەکرد و نەخۆشی هیستێریایی دەبینی. لە کاتی لێکۆڵینەوە لە دۆسیەکاندا، (ئێلیزابێس لونبێک) بۆی دەرکەوت کە زۆربەی نەخۆشە هیستێریاییەکانی ئەم نەخۆشخانەیە سەڵت بوون، جا چ بەهۆی کەمیی تەمەنیانەوە بێت، یان بەهۆی ئەوەی بە ئەنقەست خۆیان لە پیاوان بەدوورگرتووە لە دەرەنجامی بەرکەوتنیان بە دەستدرێژیی سێکسی لە ڕابردوودا. ئیمەرسۆن گرنگییەکی زۆری بەو چیرۆکانە دەدا کە نەخۆشەکانی دەیانگێڕایەوە، و چەندین توێژینەوەی حاڵەتی بڵاوکردەوە کە تێیاندا چیرۆکی نەخۆشەکانی بەستبووەوە بە بابەتە سێکسییەکان و ململانێ سێکسییە ناوەکییەکانیانەوە. ئیمەرسۆن ئاماژەی بەوە کرد کە هیستێریاکەیان، کە لە ئازاردانی خۆیانەوە دەستی پێدەکرد تا دەگەیشتە هەستکردنێکی گەورە بە تاوان بەرامبەر بەو ڕووداوانەی بەسەریان هاتووە، دەرەنجامی زەبرە دەروونییەکانی نەخۆشەکان یان نەبوونی هۆشیاریی سێکسی بووە، هەر بۆیەش باسی لەوە دەکرد کە ئەوانە لە ڕووی سێکسییەوە سەرکوتکراو بوون. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Lunbeck |یەکەم=Elizabeth |ڕێکەوت=١٩٩٧|سەردێڕ=Hysteria: The Revolt of the "Good Girl" |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/j.ctv1h9dgrh |journal=Psychiatric Persuasion |بڵاوکەرەوە=[[Princeton University Press]] |پەڕەکان=٢٠٩–٢٢٨|jstor=j.ctv1h9dgrh}}</ref> لە ماوەی سەدەی بیستەمدا، هاوکات لەگەڵ پێشکەوتنی دەروونپزیشکی لە ڕۆژئاوادا، دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکانی خەمۆکی و دڵەڕاوکێ وردە وردە جێگەی دەستنیشانکردنی هیستێریایان گرتەوە لە وڵاتانی ڕۆژئاوادا. بۆ نموونە، لە نێوان ساڵانی ١٩٤٩ بۆ ١٩٧٨دا، ڕێژەی ساڵانەی داخڵبوونی نەخۆشانی هیستێریا لە نەخۆشخانەکانی ئینگلتەرا و وێڵز بە نزیکەی دوو لەسەر سێ کەمی کرد. {{Citation needed|date=June 2026|reason=Previously cited a source which did not support this statement.}} لەگەڵ کەمبوونەوەی نەخۆشانی هیستێریا لە کولتوورەکانی ڕۆژئاوادا، ژمارەی نەخۆشانی خەمۆکی و دڵەڕاوکێ ڕووی لە زیادبوون کرد. ئەو تیۆرییانەی باس لە هۆکاری دابەزینی ڕێژەی دەستنیشانکردنی هیستێریا دەکەن جیاوازن، بەڵام زۆرێک لە مێژوونووسان دەگەنە ئەو دەرەنجامەی کە جەنگی جیهانیی دووەم، شانبەشانی بەکارهێنانی دەستنیشانکردنی "شۆکی جەنگ - Shell-shock"، بەڕۆژئاواییکردن و کۆچکردن، بوونە هۆی گۆڕینی چاوەڕوانییەکانی تایبەت بە تەندروستیی دەروونی لە ڕۆژئاوادا. <ref name=":43">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=North CS |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=The Classification of Hysteria and Related Disorders: Historical and Phenomenological Considerations |journal=Behavioral Sciences |بەرگ=٥|issue=4 |پەڕەکان=٤٩٦–٥١٧|doi=10.3390/bs5040496 |pmc=٤٦٩٥٧٧٥|pmid=٢٦٥٦١٨٣٦|doi-access=free}}</ref><ref name=":23">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Women and hysteria in the history of mental health |journal=Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health |بەرگ=٨|پەڕەکان=١١٠–١١٩|doi=10.2174/1745017901208010110 |pmc=٣٤٨٠٦٨٦|pmid=٢٣١١٥٥٧٦}}</ref><ref name=":153">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Micale|یەکەم=Mark S.|سەردێڕ=On the "disappearance" of hysteria: a study in the clinical deconstruction of a diagnosis|ڕێکەوت=١٩٩٣|oclc=٩٠٧٨٠٦٢٠٨}}</ref><ref name=":16">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Macleod |یەکەم=AD (Sandy) |ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ٢٠١٨|سەردێڕ=Abrupt treatments of hysteria during World War I, 1914–18 |ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1177/0957154x18757338 |journal=History of Psychiatry |بەرگ=٢٩|issue=2 |پەڕەکان=١٨٧–١٩٨|doi=10.1177/0957154x18757338 |issn=0957-154X |pmid=٢٩٤٨٠٠٧٤|s2cid=3586670 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> کۆمەڵگە ڕۆژئاواییەکانی سەدەی بیستەم چاوەڕوانییان دەکرد کە خەمۆکی و دڵەڕاوکێ زیاتر لە نەوەکانی دوای جەنگی جیهانیی دووەم و کەسە ئاوارەکاندا دەربکەوێت؛ هەر بەو هۆیەشەوە کەسەکان لەسەر ئەو بنەمایە ڕاپۆرت دەکران یان دەستنیشان دەکران. سەرباری ئەوەش، پێشکەوتنە پزیشکییەکان ئەو حاڵەتانەیان ڕوون کردەوە کە پێشتر دەخرانە پاڵ هیستێریا، وەکو فێداربوون یان نەزۆکی. جەنگە جیهانییەکان وایان کرد کە پزیشکە سەربازییەکان سەرنجیان بخەنە سەر هیستێریا، چونکە لەو سەردەمەدا وا دەردەکەوت کە حاڵەتەکانی تووشبوون ڕوویان لە زیادبوون کردبێت، بەتایبەتی لە ژێر هەلومەرجەکانی پەستانی دەروونیی زۆردا. لە ساڵی ١٩١٩دا، (ئارسەر فرێدریک هێرست) نووسیویەتی "چەندین حاڵەتی سەرهەڵدانی نیشانە گەورەکانی هیستێریا لەو سەربازانەدا بینرا کە هیچ مێژوویەکی خێزانی یان کەسییان لە تێکچوونی شڵەژانی دەماری (neuroses) نەبوو، و بەتەواویش لەڕووی تەندروستییەوە گونجاو بوون". لە ساڵی ١٩٧٠دا، (کۆڵن پی. مەکئیڤدی) و (ئالانسن دەبلیو. بێرد) <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=McEvedy |یەکەم١=Colin P. |دوایین٢=Beard |یەکەم٢=A. W. |ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ١٩٧٠|سەردێڕ=Concept of Benign Myalgic Encephalomyelitis |journal=British Medical Journal |بەرگ=١|issue=5687 |پەڕەکان=١١–١٥|doi=10.1136/bmj.1.5687.11 |issn=0007-1447 |pmc=١٧٠٠٨٩٥|pmid=٥٤١١٥٩٦}}</ref> پێشنیاری ئەوەیان کرد کە نەخۆشیی (ڕۆیاڵ فری - نەخۆشیی نەخۆشخانەی ڕۆیاڵ فری، کە ئێستا بە کۆنیشانەی شەکەتیی درێژخایەن / هەوکردنی مێشک و دڕکەپەتک دەناسرێت، کە نەخۆشییەکی دەمارییە)، کە زیاتر کاریگەریی لەسەر ژنانی گەنج هەبوو، لە ڕاستیدا پەتایەکی هیستێریا بووە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Prince |یەکەم=Raymond |ڕێکەوت=حوزەیرانی ١٩٨٣|سەردێڕ=Abstracts and Reviews : PSYCHIATRY AROUND THE GLOBE. A TRANSCULTURAL VIEW by JULIAN LEFF. New York: Marcel Dekker, 1981. 204 pages. $20.00 |ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1177/136346158302000205 |journal=Transcultural Psychiatric Research Review |بەرگ=٢٠|issue=2 |پەڕەکان=١١٤–١١٨|doi=10.1177/136346158302000205 |issn=0041-1108 |s2cid=144131356 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> هەروەها ئاماژەیان بەوە کرد کە هیستێریا لە ڕووی مێژووییەوە مانایەکی شاراوەی نەرێنیی لەپشتەوەیە، بەڵام ئەمە نابێت ڕێگر بێت لە بەردەم پزیشکاندا بۆ هەڵسەنگاندنی نیشانەکانی نەخۆش. <ref name=":24">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Women and hysteria in the history of mental health |journal=Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health |بەرگ=٨|پەڕەکان=١١٠–١١٩|doi=10.2174/1745017901208010110 |pmc=٣٤٨٠٦٨٦|pmid=٢٣١١٥٥٧٦}}</ref><ref name=":154">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Micale|یەکەم=Mark S.|سەردێڕ=On the "disappearance" of hysteria: a study in the clinical deconstruction of a diagnosis|ڕێکەوت=١٩٩٣|oclc=٩٠٧٨٠٦٢٠٨}}</ref><ref name=":162">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Macleod |یەکەم=AD (Sandy) |ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ٢٠١٨|سەردێڕ=Abrupt treatments of hysteria during World War I, 1914–18 |ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1177/0957154x18757338 |journal=History of Psychiatry |بەرگ=٢٩|issue=2 |پەڕەکان=١٨٧–١٩٨|doi=10.1177/0957154x18757338 |issn=0957-154X |pmid=٢٩٤٨٠٠٧٤|s2cid=3586670 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> لە ساڵی ١٩٨٠دا، دوای دابەزینێکی پلە بە پلە لە ژمارەی دەستنیشانکردن و ڕاپۆرتەکاندا، هیستێریا لە "ڕێبەری دەستنیشانکردن و ئاماریی تێکچوونە دەروونییەکان - DSM"ی سەر بە (کۆمەڵەی دەروونپزیشکیی ئەمریکی) دەرهێنرا، کە پێشتر لە بڵاوکراوەی دووەمیدا لە ساڵی ١٩٦٨دا هیستێریای وەکو تێکچوونێکی دەروونی لەخۆگرتبوو. <ref name=":44">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=North CS |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=The Classification of Hysteria and Related Disorders: Historical and Phenomenological Considerations |journal=Behavioral Sciences |بەرگ=٥|issue=4 |پەڕەکان=٤٩٦–٥١٧|doi=10.3390/bs5040496 |pmc=٤٦٩٥٧٧٥|pmid=٢٦٥٦١٨٣٦|doi-access=free}}</ref><ref name=":62">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Sex Roles and Psychopathology|vauthors=Winstead BA|ڕێکەوت=١٩٨٤|بڵاوکەرەوە=Springer US|ژپنک=٩٧٨-١-٤٦٨٤-٤٥٦٢-٦|veditors=Widom CS|پەڕەکان=٧٣–١٠٠|زمان=en|chapter=Hysteria|doi=10.1007/978-1-4684-4562-6_4}}</ref> ئەم زاراوەیە هێشتا لە سەدەی بیست و یەکەدا بەکاردەهێنرێت، هەرچەندە وەکو دەستنیشانکردنێکی پزیشکی نییە. کاتێکیش بەکاردەهێنرێت، زۆرجار وەکو زاراوەیەکی گشتییە بۆ ئاماژەدان بە هەر جۆرە نمایشێکی دراماتیکی لە تووڕەیی یان هەڵچوونی سۆزداری. <ref name=":14">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Krasny|یەکەم=Elke|ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/j.ctv18dvt2d.10|سەردێڕ=Hysteria Activism: Feminist Collectives for the Twenty-First Century|ڕێکەوت=٢٠٢٠|ئیش=Performing Hysteria|بڵاوکەرەوە=Leuven University Press|ژپنک=٩٧٨-٩٤-٦٢٧٠-٢١١-٠|editor-last=Braun|editor-first=Johanna|زنجیرە=Images and Imaginations of Hysteria|پەڕەکان=١٢٥–١٤٦|chapter=Hysteria Activism|doi=10.2307/j.ctv18dvt2d.10|jstor=j.ctv18dvt2d.10|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKrasny2020">Krasny, Elke (2020). "Hysteria Activism". In Braun, Johanna (ed.). [https://www.jstor.org/stable/j.ctv18dvt2d.10 ''Hysteria Activism: Feminist Collectives for the Twenty-First Century'']. Images and Imaginations of Hysteria. Leuven University Press. pp.&nbsp;<span class="nowrap">125–</span>146. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.2307/j.ctv18dvt2d.10|10.2307/j.ctv18dvt2d.10]]. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-94-6270-211-0|<bdi>978-94-6270-211-0</bdi>]]. [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/j.ctv18dvt2d.10 j.ctv18dvt2d.10]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:226345056 226345056]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">December 9,</span> 2022</span>.</cite><span data-ve-ignore=""> </span><span class="cs1-visible-error citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[داڕێژە:Cite book|cite book]]<nowiki>}}</nowiki></code>: </span><span class="cs1-visible-error citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code">&#x7C;work=</code> ignored ([[Help:CS1 errors#periodical ignored|help]])</span> </ref> == نیشانە مێژووییەکان == لە ڕووی مێژووییەوە نیشانەکانی هیستێریا جیاواز و زۆرن. <ref name=":12">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Db5lAgAAQBAJ&q=jean+martin+charcot+hysteria&pg=PP1|سەردێڕ=Clinical Lectures on Diseases of the Nervous System (Psychology Revivals)|vauthors=Charcot JM|ڕێکەوت=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٩١٠٠١-٥|زمان=en}}</ref> <ref name=":13">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=fQaGAgAAQBAJ&q=A+brief+history+of+hysteria:+From+ancient+to+modern&pg=PP1|سەردێڕ=Hippocrates' Woman: Reading the Female Body in Ancient Greece|vauthors=King H|ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-٧٧٢٢١-٦|زمان=en}}</ref> <ref name=":7">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=yyQ6AAAAMAAJ&pg=PR7|سەردێڕ=The Major Symptoms of Hysteria: Fifteen Lectures Given in the Medical School of Harvard University|vauthors=Janet P|ڕێکەوت=١٩٢٠|بڵاوکەرەوە=Macmillan Company|زمان=en}}</ref> * هەناسە تەنگی * دڵەڕاوکێ * نەخەوتن * بێهۆشبوون * لەبیرچوونەوە * ئیفلیجی * ئازار * گرژبوونی ماسولکە * تووشبوون بە تەشەنوج <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.museumdermoderne.at/ausstellungen/detail/arch-of-hysteria-zwischen-wahnsinn-und-ekstase/|سەردێڕ=Arch of Hysteria. Zwischen Wahnsinn und Ekstase - Museum der Moderne Salzburg |شوێن=Salzburg, Museum der Moderne}}</ref> * ڕشانەوە * کەڕبوون * جووڵەی سەیر و سەمەرە * گەشکە * هەلوەسە * بێتوانایی لە قسەکردن <ref name=":12">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Db5lAgAAQBAJ&q=jean+martin+charcot+hysteria&pg=PP1|سەردێڕ=Clinical Lectures on Diseases of the Nervous System (Psychology Revivals)|vauthors=Charcot JM|ڕێکەوت=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٩١٠٠١-٥|زمان=en}}</ref> <ref name=":13">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=fQaGAgAAQBAJ&q=A+brief+history+of+hysteria:+From+ancient+to+modern&pg=PP1|سەردێڕ=Hippocrates' Woman: Reading the Female Body in Ancient Greece|vauthors=King H|ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-٧٧٢٢١-٦|زمان=en}}</ref> <ref name=":7">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=yyQ6AAAAMAAJ&pg=PR7|سەردێڕ=The Major Symptoms of Hysteria: Fifteen Lectures Given in the Medical School of Harvard University|vauthors=Janet P|ڕێکەوت=١٩٢٠|بڵاوکەرەوە=Macmillan Company|زمان=en}}</ref> * نەزۆکی <ref name="auto">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.medicalnewstoday.com/articles/the-controversy-of-female-hysteria|سەردێڕ=Female hysteria: The history of a controversial 'condition' |ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=www.medicalnewstoday.com |زمان=en}}</ref> == چارەسەرە مێژووییەکان == * سێکسی ئاسایی هاوسەرگیری <ref name="mcgill">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mcgill.ca/oss/article/history-quackery/history-hysteria|سەردێڕ=The History of Hysteria |ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=Office for Science and Society |زمان=en}}</ref> * دووگیانی <ref name="mcgill" /> * منداڵبوون <ref name="mcgill" /> * چارەسەری پشوودان <ref name="auto">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.medicalnewstoday.com/articles/the-controversy-of-female-hysteria|سەردێڕ=Female hysteria: The history of a controversial 'condition' |ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=www.medicalnewstoday.com |زمان=en}}</ref> == تیۆرستە دیارەکان == === شارکۆ === لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەهەمدا، پزیشکی دەمارناسی فەڕەنسی، ژان-مارتین شارکۆ، لێکۆڵینەوەی لەسەر ئەو حاڵەتە کرد کە خۆی بە "شڵەژانی دەماریی گەورە" (neurosis) یان هیستێریا ناوی دەبرد. <ref name=":8">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mota Gomes M, Engelhardt E |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=A neurological bias in the history of hysteria: from the womb to the nervous system and Charcot |journal=Arquivos de Neuro-Psiquiatria |بەرگ=٧٢|issue=12 |پەڕەکان=٩٧٢–٩٧٥|doi=10.1590/0004-282X20140149 |pmid=٢٥٥١٧٦٤٥|doi-access=free}}</ref> شارکۆ ئەو بیردۆزەی خستە ڕوو کە هیستێریا تێکچوونێکی [[فیزیۆلۆژی]] بۆماوەییە. <ref name=":8" /> ئەو لەو باوەڕەدا بوو کە هیستێریا دەبێتە هۆی پەکخستنی کارایی هەندێک ناوچەی مێشک، ئەمەش دەبێتە پاڵنەر بۆ سەرهەڵدانی ئەو نیشانە جەستەییانەی کە لە هەر نەخۆشێکدا بەدی دەکرێن. <ref name=":8" /> سەرەڕای ئەوەی شارکۆ پێی وابوو کە هیستێریا بنچینەیەکی بۆماوەیی هەیە، بەڵام هاوکات باوەڕیشی وابوو کە هۆکارە ژینگەییەکانی وەکو گوشاری دەروونی دەتوانن ببنە هاندەر (Trigger) بۆ ورووژاندن و دەرکەوتنی نەخۆشییەکە لە کەسێکدا. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=N-GZDwAAQBAJ&q=A+brief+history+of+hysteria:+From+ancient+to+modern&pg=PP12|سەردێڕ=Fits and Starts: A Genealogy of Hysteria in Modern France|vauthors=Evans M|ڕێکەوت=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Cornell University Press|ژپنک=٩٧٨-١-٥٠١٧-٣٤٣١-١|زمان=en}}</ref> شارکۆ زیاتر لە ١٢٠ توێژینەوەی حاڵەتی (Case study) سەبارەت بەو نەخۆشانە بڵاوکردەوە کە هیستێریا تیایاندا دەستنیشان کردبوو، [[:en:Marie_Wittman|ماری ویتمانیش]] یەکێک بوو لەوان. <ref name=":3">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=S9NOnuPQpeQC&q=marie+blanche+wittmann&pg=PR9|سەردێڕ=Medical Muses: Hysteria in Nineteenth-Century Paris|vauthors=Hustvedt A|ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=W.W. Norton & Company|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٩٣-٠٨٢١٧-٣|زمان=en}}</ref> ویتمان کە بە «شاژنی تووشبووانی هیستێریا» ناوزەد دەکرا، تاوەکو ئێستاش وەک بەناوبانگترین نەخۆشی ئەم حاڵەتە دەناسرێت. <ref name=":3" /> بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشەکانی، شارکۆ تەکنیکی [[خەواندنی موگناتیسی]] (Hypnosis)ی بەکاردەهێنا، کە گەیشتە ئەو دەرەنجامەی ئەم ڕێکارە تەنها کاتێک سەرکەوتوو دەبێت کە لەسەر تووشبووانی هیستێریا جێبەجێ بکرێت. <ref name=":3" /> شارکۆ، بە بەکارهێنانی نەخۆشەکانی وەک ئامرازی نمایش، چەندین نمایشی گشتیی دراماتیکی لەسەر تووشبووانی هیستێریا و شێوازەکانی چارەسەرکردنی نەخۆشییەکە لەبەردەم ئامادەبوواندا ئەنجام دا، کە بە بۆچوونی زۆرێک لە شارەزایان، خودی ئەم جۆرە نمایشکردنانە بوونەتە هۆی دروستبوون و دەرکەوتنی زیاتری دیاردەی هیستێریاکە. <ref name=":3" /> سەرەڕای ئەوەش، شارکۆ تێبینی هەبوونی لێکچوونی کرد لە نێوان شەیتانگیری ([[:en:Spirit_possession|Demon possession]]) و هیستێریادا، هەر بۆیە گەیشتە ئەو دەرەنجامەی کە «دێمۆنۆمانیا - [[:en:Dæmonomania|Demonomania]]» جۆرێکە لە نەخۆشیی هیستێریا. <ref name=":4">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=North CS |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=The Classification of Hysteria and Related Disorders: Historical and Phenomenological Considerations |journal=Behavioral Sciences |بەرگ=٥|issue=4 |پەڕەکان=٤٩٦–٥١٧|doi=10.3390/bs5040496 |pmc=٤٦٩٥٧٧٥|pmid=٢٦٥٦١٨٣٦|doi-access=free}}</ref> ڕۆمانی مێژوویی "[[ژنە شێتەکانی پاریس]] - The Madwomen of Paris"ی ساڵی ٢٠٢٤ لە نووسینی ([[:en:Jennifer_Cody_Epstein|جێنیفەر کۆدی ئیپستاین]])، بە شێوەیەکی دراماتیکی بەرجەستەی ئەزموونی ژیانی چەند ژنێک دەکات کە لە نەخۆشخانەی (سالپێتریێر - Salpêtrière) نەخۆشیی هیستێریایان تێدا دەستنیشان کرابوو. هاوکات، ڕۆمانەکە شیکاری و وردبوونەوە دەکات بۆ ئەو بەکارهێنانە مشتومڕهەڵگرەی تەکنیکی خەواندنی موگناتیسی و ئەو نمایشە گشتییانەی کە لەژێر سەرپەرشتی و چاودێریی شارکۆدا ئەنجام دەدران. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.penguinrandomhouse.com/books/624441/the-madwomen-of-paris-by-jennifer-cody-epstein/|سەردێڕ=The Madwomen of Paris by Jennifer Cody Epstein: 9780593158029 {{!}} PenguinRandomHouse.com: Books |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> === فرۆید === لە ساڵی ١٨٩٦دا، دەروونشیکاری نەمسایی، [[زیگمۆند فرۆید]]، توێژینەوەیەکی لەژێر ناونیشانیهۆکارناسیی هیستێریا - [[:en:The_Aetiology_of_Hysteria|The Aetiology of Hysteria]] بڵاوکردەوە. <ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=caMNee9ybUQC&q=Suppressed+inventions+and+other+discoveries&pg=PP13|سەردێڕ=Suppressed Inventions|vauthors=Eisen J|ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Penguin|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٩٩-٥٢٧٣٥-٧|زمان=en}}</ref>لەم توێژینەوەیەدا، فرۆید ئەوە ڕوون دەکاتەوە کە بە بڕوای ئەو، شڵەژانی دەماریی (neurosis) لە نەخۆشە ژنەکانیدا - کە خۆی بە هیستێریا ناوزەدی کردووە - دەرەنجامی ئەو [[دەستدرێژیی سێکسی|دەستدرێژییە سێکسییانە]] بووە کە لە قۆناغی منداڵیدا ڕووبەڕوویان بووەتەوە. <ref name=":1" /> فرۆید چەمکی سەرهەڵدانی نیشانە جەستەییەکانی وەک دەرەنجامێک بۆ زەبرە دەروونییەکانی قۆناغی منداڵی بە ناوی «گۆڕانی هیستێریایی - [[:en:Conversion_disorder|Hysterical conversion]]» داهێنا, <ref name=":1" /> هەروەها فرۆید ئەو بیردۆزەی خستە ڕوو کە بۆ چارەسەرکردنی هیستێریا، پێویستە نەخۆشەکە لەژێر کاریگەریی خەواندنی موگناتیسیی سووکدا و لە ڕێگەی خەیاڵکردنەوە، بە زیندووترین و ڕوونترین شێوە دووبارە ئەو ئەزموونانە بچێژێتەو. <ref name=":1" /> دواتر فرۆید پێداچوونەوەی بۆ ئەم بۆچوونەی کرد و هەمواریکردەوە، کاتێک درکی بەوە کرد کە مەرج نییە دەستدرێژیی سێکسی تاکە هۆکار بێت بۆ سەرهەڵدانی شڵەژانە دەمارییەکان. پاشان ئەو بیردۆزەی خستە ڕوو کە، سەرەڕای خودی دەستدرێژییەکە، وەهم و خەیاڵکردنی ([[فەنتازیا]]) دەستدرێژیی سێکسیش دەتوانن هۆکار بن بۆ تووشبوون بە نەخۆشییەکە، ئەگەرچی هەرگیز ئەو ئەگەرەشی ڕەت نەکردەوە کە خودی دەستدرێژییە سێکسییەکە هۆکاری نەخۆشییەکە بێت، بەڵکو تەنها ئاماژەی بەوە کرد کە ئەمە تاکە هۆکاری مەزەندەکراو نییە. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Freud|یەکەم=Sigmund|ناونیشان=https://archive.org/details/inhibitionssympt0000freu|سەردێڕ=Inhibitions, symptoms, and anxiety|دوایین٢=Gay|یەکەم٢=Peter|بڵاوکەرەوە=W. W. Norton & Company|ژپنک=٠-٣٩٣-٠٠٨٧٤-٦|ڕێکەوتی بڵاوکردنەوە=1989|پەڕەکان=xiii|chapter=Sigmund Freud: a Brief Life}}</ref> فرۆید هەروەها یەکێک بوو لە یەکەمین پزیشکە دەروونییە دیارەکان کە بوونی نەخۆشیی هیستێریای دایە پاڵ پیاوانیش (پێی وابوو پیاوانیش تووشی هیستێریا دەبن). <ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Women and hysteria in the history of mental health |journal=Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health |بەرگ=٨|پەڕەکان=١١٠–١١٩|doi=10.2174/1745017901208010110 |pmc=٣٤٨٠٦٨٦|pmid=٢٣١١٥٥٧٦}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTascaRapettiCartaFadda2012">Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B (October 19, 2012). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3480686 "Women and hysteria in the history of mental health"]. ''Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health''. '''8''': <span class="nowrap">110–</span>119. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.2174/1745017901208010110|10.2174/1745017901208010110]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3480686 3480686]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23115576 23115576].</cite></ref> تەنانەت هیستێریای لە خودی خۆیشیدا دەستنیشان کرد، و لە نووسینەکانیدا ئاماژەی بەوە کردووە کە ترسی لەوە هەبووە کار و توێژینەوەکانی هێندەی تر حاڵەتەکەیان لەسەر خراپتر (ئاڵۆزتر) کردبێت. <ref name=":2" /> == تێگەیشتنی سەردەمیانە == بە شێوەیەکی گشتی، لە ئێستادا لە کولتووری پزیشکیی ڕۆژئاوادا هیستێریا وەک نەخۆشییەک دەستنیشان ناکرێت، بەڵکو جێگەی گیراوەتەوە بە دەستنیشانکردنی دیکەی وەکو تێکچوونەکانی گۆڕان - Conversion disorders یان تێکچوونە کاراییەکان - Functional disorders <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Reynolds EH |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Hysteria, conversion and functional disorders: a neurological contribution to classification issues |journal=The British Journal of Psychiatry |بەرگ=٢٠١|issue=4 |پەڕەکان=٢٥٣–٢٥٤|doi=10.1192/bjp.bp.111.107219 |pmid=٢٣٠٢٨٠٨٠|doi-access=free}}</ref> کاریگەرییەکانی هیستێریا وەکو نەخۆشییەکی دەستنیشانکراو لە سەدەکانی هەژدە و نۆزدەهەمدا، شوێنەوارێکی درێژخایەنی بەجێهێشتووە لەسەر ڕێکارەکانی چارەسەری پزیشکیی تایبەت بە تەندروستیی ژنان <ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B |ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Women and hysteria in the history of mental health |journal=Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health |بەرگ=٨|پەڕەکان=١١٠–١١٩|doi=10.2174/1745017901208010110 |pmc=٣٤٨٠٦٨٦|pmid=٢٣١١٥٥٧٦}}</ref> لە دەرەوەی بواری پزیشکیش، کاتێک زاراوەی (هیستێریایی) بۆ کەسێک بەکاردەهێنرێت، دەکرێت بەو واتایە بێت کە ئەو کەسە لەڕادەبەدەر سۆزدارە، بە شێوەیەکی ناژیرانە شڵەژاوە، یان لە دۆخێکی هەڵچوون و شێتگیریدایە ([[:en:Rage_(emotion)|Frenzied]]). <ref name=":11">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/hysterical|سەردێڕ=hysterical adjective - Definition, pictures, pronunciation and usage notes {{!}} Oxford Advanced Learner's Dictionary at OxfordLearnersDictionaries.com |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٠|وێبگە=www.oxfordlearnersdictionaries.com}}</ref> لەلایەکی دیکەوە، کاتێک ئەم زاراوەیە بۆ دۆخێک بەکاردەهێنرێت کە پەیوەندیی بە ترس و [[دڵەڕاوکێ|دڵەڕاوکێوە]] (Panic) نییە، هیستێریا بەو مانایە دێت کە دۆخەکە بە شێوەیەکی کۆنترۆڵنەکراو خۆش و پێکەنیناوییە – لێرەدا واتای شاراوەی (Connotation) زاراوەکە ئەوەیە کە دۆخەکە دەبێتە هۆی دروستبوونی پێکەنینی هیستێریایی. <ref name=":11" /> لە ئەمڕۆدا، لەوانەیە پزیشکانی دەروونی زاراوەی هیستێریا بۆ ئاماژەدان بە "ئەو ڕەفتارانەی مرۆڤ بەکاربهێنن کە تێیدا کەسەکان بە شێوازێک هەڵسوکەوت دەکەن و لاسایی تێکچوونە جەستەیی یان دەروونییەکان دەکەنەوە، بە جۆرێک کە سەرنج و چاودێریی پزیشکی و پەرستاری بۆ لای خۆیان ڕابکێشن". بەپێی بۆچوونی (ماکهیو - McHugh)، پزیشکانی دەروونی جەخت لەوە دەکەنەوە کە هیستێریا (یان "نمایشە ڕەفتارییە لاساییکەرەوەکان لە ڕووی پزیشکییەوە") زیاتر بریتییە لە "فۆرمێکی ڕوون و ئاشکرای خۆخەڵەتاندن، نەک فێڵبازی و ساختەکاری". <ref name=":17">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McHugh|یەکەم=Paul R.|سەردێڕ=Try to remember: psychiatry's clash over meaning, memory, and mind|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Dana Press|ژپنک=٩٧٨-١-٩٣٢٥٩٤-٣٩-٣|شوێن=New York|پەڕە=١٥٣}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Hysteria}} {{تووڵی دەروازە|ژن|پزیشکی|دەروونناسی}} [[پۆل:CS1 errors: periodical ignored]] [[پۆل:مناڵدان]] [[پۆل:سۆزەکان]] [[پۆل:ترس]] 9zzlt2optf17qk5u9rc8h0mi7xqf5g4 1 296537 1592348 1590332 2026-06-20T10:36:43Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1592348 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[زمانی کەتەلۆنی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1590331 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20081110110444/http://cpnl.cat/ بۆ http://www.cpnl.cat/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٠:١٤، ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[زمانی کەتەلۆنی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1592347 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20060721163713/http://www.intercat.gencat.net/eng/index.html گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20060721163713/http://www.intercat.gencat.net/eng/index.html لە http://www.intercat.gencat.net/eng/index.html تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٠:٣٦، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 6t7h9bcx7th92140v5w6jjkfe78u1fc 0 296599 1592288 1591251 2026-06-20T04:11:14Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1592288 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''دامەزراوەی کۆکردنەوەی میشوود''' ('''ئێم ئەی ئێف''') کۆمەڵگەیەکی پیشەسازیی {{Convert|832|acre|ha|0}}ە بۆ بەرھەمھێنان و کۆکردنەوەی پێکھاتەییی پێڕاگوێزەکان و پارچەکانی فڕین لە بۆشاییی ئاسمان. خاوەنەکەی [[ناسا]]یە و لە ڕۆژھەڵاتی نیوئۆرلەنس، بەشێک لە [[نیوئۆرلەنس|نیوئۆرلەنس، لویزیانا]]، لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ھەڵکەوتووە. لە ڕووی ڕێکخستنەوە بەشێکە لە [[ناوەندی مارشاڵ بۆ گەڕان بە دوای بۆشاییی ئاسمان|ناوەندی مارشاڵ بۆ فڕینی بۆشاییی ئاسمانی]] ناسا، و لە ئێستادا کۆمەڵگەیەکی فرە-کرێنشینە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.jacobstechnology.com/|سەردێڕ=redirect to jacobs.com|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤|archive-url=https://web.archive.org/web/20040101020144/http://www.jacobstechnology.com/|url-status=dead}}</ref> بۆ ئەوەی ڕێگە بە بەڵێندەرانی بازرگانی و حکومی، ھەروەھا ئاژانسە حکومییەکان بدات، سایتەکە بەکاربھێنن. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Michoud Assembly Facility}} [[پۆل:بەرنامەی ئەپۆلۆ]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] aawi0ntra97hesiukcifcedn1ceap6n 0 296670 1591978 1591703 2026-06-19T12:06:17Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ پارامەترە واڵاکان لابران (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591978 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کورتەباڵایی|image=Ethan Crough, male dwarf.jpg|caption=پیاوێک لە [[کۆڵومبس، ئیندیانا]]، تووشبوو بە کورتەباڵایی [[ئاکۆندرۆپلاژیا|ئاکۆندرۆپلاژی]]|field=زانستی کوێرەڕژێنەکان (ئێندۆکراینۆلۆژی)، بۆماوەزانیی پزیشکی|pronounce={{IPAc-en|ˈ|d|w|ɔːr|f|ɪ|z|əm|audio=LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Dwarfism.wav}}|symptoms=|complications=|onset=|duration=|types=|causes=کەم-دەردانی هۆرمۆنی گەشە لە ڕژێنی ژێر مێشککە (کەمیی هۆرمۆنی گەشە)، تێکچوونە بۆماوەییەکان|risks=|diagnosis=|differential=|prevention=|treatment=|medication=|prognosis=|frequency=|deaths=|image_size=250}}'''کورتەباڵایی''' (Dwarfism) حاڵەتێکە لە مرۆڤ و ئاژەڵەکاندا کە بە بچووکیی قەبارە یان کورتیی باڵا بە شێوەیەکی نائاسایی دەناسرێتەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.merriam-webster.com/dictionary/dwarfism|سەردێڕ=Definition of DWARFISM |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠١٧|وێبگە=Merriam-webster.com |زمان=en}}</ref> لە مرۆڤدا، ئەم حاڵەتە پێناسە دەکرێت بە هەبوونی باڵایەکی ١٤٧ سانتیمەتر (٤ پێ و ١٠ ئینج) یان کەمتر لە قۆناغی پێگەیشتوویدا، بەبێ گوێدانە ڕەگەزی کەسەکە؛ تێکڕای باڵای پێگەیشتووان لە ناو کەسانی تووشبوو بە کورتەباڵاییدا نزیکەی ١٢٠ سانتیمەترە. <ref name="NLM2008">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠٠٨|ناونیشان=https://www.medlineplus.gov/dwarfism.html|سەردێڕ=Dwarfism |ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|وێبگە=MedlinePlus}}</ref> <ref name="lpaonline">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.lpaonline.org/faq-#Definition|سەردێڕ=FAQ |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠١٧|وێبگە=Lpaonline.org |زمان=en-us}}</ref> <ref name="mayo-symptoms">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=symptoms|سەردێڕ=Dwarfism: Symptoms - MayoClinic.com |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=MayoClinic.com}}</ref> "کورتەباڵاییی ناهاوسەنگ - Disproportionate dwarfism" بە کورتیی پەلەکان (قۆڵ و قاچ) یان کورتیی قەدە (ناوچەی سنگ و سک) دەناسرێتەوە. بەڵام لە حاڵەتەکانی "کورتەباڵاییی هاوسەنگ - Proportionate dwarfism"دا، هەردوو پەلەکان و قەدە بە شێوەیەکی نائاسایی بچووک دەبن. بەزۆری ئاستی زیرەکی لەم کەسانەدا ئاساییە، و زۆربەیان تێکڕای تەمەنی چاوەڕوانکراویان (Life expectancy) نزیکە لە کەسانی ئاسایی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.nhs.uk/conditions/restricted-growth/Pages/Introduction.aspx|سەردێڕ=Restricted growth (dwarfism) - NHS Choices |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠١٧|وێبگە=Nhs.uk |زمان=en}}</ref> <ref name="Pau2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Pauli |یەکەم=RM |دوایین٢=Adam |یەکەم٢=MP |دوایین٣=Ardinger |یەکەم٣=HH |دوایین٤=Pagon |یەکەم٤=RA |دوایین٥=Wallace |یەکەم٥=SE |دوایین٦=Bean |یەکەم٦=LJH |دوایین٧=Mefford |یەکەم٧=HC |دوایین٨=Stephens |یەکەم٨=K |دوایین٩=Amemiya |یەکەم٩=A |دوایین١٠=Ledbetter |یەکەم١٠=N |ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=Achondroplasia |journal=GeneReviews |pmid=٢٠٣٠١٣٣١}}</ref> بەگشتی کەسانی کورتەباڵا دەتوانن منداڵیان ببێت، هەرچەندە مەترسیی زیاتر لەسەر دایکەکە و منداڵەکە هەیە کە پەیوەستە بە جۆری حاڵەتە بنەڕەتییەکەوە. باوترین و ناسراوترین جۆری کورتەباڵایی لە مرۆڤدا (کە ٧٠٪ی حاڵەتەکان پێکدەهێنێت) بریتییە لە (ئەکۆندرۆپلازیا - Achondroplasia)، کە تێکچوونێکی بۆماوەییە و تێیدا پەلەکان زۆر کورت دەبن. <ref name="Çevik-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Çevik |یەکەم=Banu |دوایین٢=Çolakoğlu |یەکەم٢=Serhan |ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=Anesthetic management of achondroplastic dwarf undergoing cesarean section |ناونیشان=http://www.meja.aub.edu.lb/downloads/20_6/907.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |journal=M.E.J. Anesth. |بەرگ=٢٠|issue=6 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180713022612/http://www.meja.aub.edu.lb/downloads/20_6/907.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> (کەمیی هۆڕمۆنی گەشە - Growth hormone deficiency) بەرپرسیارە لە زۆربەی حاڵەتەکانی تر. <ref name="urlDwarfism">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://kidshealth.org/parent/growth/growth/dwarfism.html|سەردێڕ=Dwarfism {{!}} Nemours KidsHealth |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}</ref> هەروەها چەندین هۆکاری تری دەگمەن هەیە. چارەسەرکردنی ئەم حاڵەتە پشت دەبەستێت بە هۆکارە بنەڕەتییەکەی. ئەوانەی کە تێکچوونی بۆماوەییی وەکو گەشەی نائاساییی ئێسک و کڕکڕاگەیان (Osteochondrodysplasia) هەیە، هەندێک جار دەکرێت لە ڕێگەی نەشتەرگەری یان چارەسەری فیزیکییەوە (سروشتی) چارەسەر بکرێن. تێکچوونە هۆڕمۆنییەکانیش دەتوانرێت لە ڕێگەی پێدانی هۆڕمۆنی گەشەوە چارەسەر بکرێن، پێش ئەوەی پلێتەکانی گەشەی ئێسکی منداڵەکە (Growth plates) بەیەکەوە بلکێن و دابخرێن. زۆرجار کەسانی تووشبوو بە کورتەباڵایی پێداویستیی ژینگەییی گونجێندراو بەکاردەهێنن، وەکو کەلوپەلی ناوماڵی تایبەت. <ref name="pmid14671400">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Hagenäs L, Hertel T |ساڵ=٢٠٠٣|سەردێڕ=Skeletal dysplasia, growth hormone treatment and body proportion: comparison with other syndromic and non-syndromic short children |ناونیشان=http://content.karger.com/produktedb/produkte.asp?typ=fulltext&file=HRE2003060S03065 |journal=Horm. Res. |بەرگ=٦٠ Suppl ٣|issue=3 |پەڕەکان=٦٥–٧٠|doi=10.1159/000074504 |pmid=١٤٦٧١٤٠٠|s2cid=29174195 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨}}</ref> چەندین گرووپی پاڵپشتی هەن کە خزمەتگوزاری پێشکەش دەکەن بۆ یارمەتیدانی ئەم تاکانە لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو جیاکارییە کۆمەڵایەتییەی کە لەوانەیە دووچاری ببن. <ref name="mayo-treatment">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=treatments-and-drugs|سەردێڕ=Dwarfism: Treatments and drugs - MayoClinic.com |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨}}</ref> سەرباری لایەنە پزیشکییەکانی ئەم حاڵەتە، چەندین لایەنی کۆمەڵایەتیش بوونیان هەیە. بۆ کەسێکی تووشبوو، جیاکاری لەسەر بنەمای باڵا دەتوانێت ببێتە هۆی گاڵتەپێکردن لە قۆناغی منداڵیدا و جیاکاری پێکردن لە قۆناغی پێگەیشتوویدا. <ref name="UPenn">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.ssc.upenn.edu/~persico/research/Papers/short.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070710052009/http://www.ssc.upenn.edu/~persico/research/Papers/short.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٢}}</ref> لە وڵاتانی ئینگلیزی زماندا، ئەو زاراوانەی کە لەلایەن کەسانی تووشبووەوە پەسەندکراون بریتین لە "کورتەباڵا - Dwarf"، "کەسی بچووک - Little person"، یان "کەسی باڵا کورت - Person of short stature". <ref name="LPA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠٠٦|ناونیشان=http://www.lpaonline.org/resources_faq.html|سەردێڕ=LPA Online |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060516011550/http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئایاری ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.littlepeopleuk.org/|سەردێڕ=Home - Little People UK |ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣}}</ref> لە ڕووی مێژووییەوە، زاراوەی (Midget - کورتەبنە) بەکاردەهێنرا بۆ وەسفکردنی کەسانی کورتەباڵا؛ بەڵام، ئێستا هەندێک کەس ئەم زاراوەیە بە سووکایەتیپێکردن دەزانن. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.merriam-webster.com/dictionary/midget|سەردێڕ=Definition of MIDGET |وێبگە=Merriam-Webster.com Dictionary}}</ref> == نیشانە و ماکەکانی == [[پەڕگە:Dackelpferd.jpg|وێنۆک|کورتەباڵایی هاوشێوەی مرۆڤ لە ئاژەڵەکانیشدا دەردەکەوێت؛ بۆ نموونە دەکرێت لە ئەسپەکاندا نیشانەکانی (ئەکۆندرۆپلازیا) بوونیان هەبێت، وەک ئەوەی لێرەدا لە تەنیشت کەسێکی تووشبوو بە کورتەباڵاییدا پیشان دراوە. تەواوی ڕەچەڵەکە بچووکەکانی سەگ (Small dog breeds) دیاردەی کورتەباڵاییان تێدایە (قەبارەی ستاندارد و بنەڕەتیی سەگەکان، بەبێ هەبوونی دەستێوەردانی مرۆڤ، هاوتا و هاوشێوەی قەبارەی گورگەکانە).]] کورتەباڵایی پێناسە کراوە بە هەبوونی باڵای ١٤٧ سانتیمەتر یان کەمتر لە قۆناغی پێگەیشتوویدا، <ref name="NLM2008">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠٠٨|ناونیشان=https://www.medlineplus.gov/dwarfism.html|سەردێڕ=Dwarfism |ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|وێبگە=MedlinePlus}}</ref> <ref name="lpaonline">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.lpaonline.org/faq-#Definition|سەردێڕ=FAQ |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠١٧|وێبگە=Lpaonline.org |زمان=en-us}}</ref> <ref name="mayo-symptoms">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=symptoms|سەردێڕ=Dwarfism: Symptoms - MayoClinic.com |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=MayoClinic.com}}</ref> یان وەکو پێناسەیەکی جێگرەوە، هەبوونی باڵایەک کە بەلایەنی کەمەوە دوو لادانی پێوانەیی (Standard deviations) کەمتر بێت لە تێکڕای باڵای دانیشتووانی ناوچەکە، بە ڕەچاوکردنی تەمەن، ڕەگەز، و ڕەچەڵەک. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Jain |یەکەم=Megha |دوایین٢=Saber |یەکەم٢=Ahmed Y. |ڕێکەوت=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Dwarfism |ناونیشان=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK563282/ |journal=StatPearls [Internet] |بڵاوکەرەوە=StatPearls Publishing |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Grunauer |یەکەم=Michelle |دوایین٢=Jorge |یەکەم٢=Alexander A L |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠١٨|سەردێڕ=Genetic short stature |journal=Growth Horm IGF Res. |بەرگ=٣٨|issue=Epub 2017 Dec 6 |پەڕەکان=٢٩–٣٣|doi=10.1016/j.ghir.2017.12.003 |pmid=٢٩٢٤٩٦٢٤}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.cdc.gov/growthcharts/clinical_charts.htm|سەردێڕ=Growth Charts - CDC Growth Charts |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=Cdc.gov}}</ref> کۆمەڵێکی بەرفراوان لە تایبەتمەندییە جەستەیییەکان لەم حاڵەتەدا هەن. جیاوازییەکان لە نێوان تاکەکاندا دەستنیشان دەکرێن لە ڕێگەی دیاریکردن و چاودێریکردنی ئەو تێکچوونە بنەڕەتییانەی هۆکاری حاڵەتەکەن. لەوانەیە هیچ ئاڵۆزکارییەکی تەندروستی بوونی نەبێت جگە لە خۆگونجاندنیان لەگەڵ قەبارەی جەستەیاندا. زاراوەی "کورتیی باڵا - Short stature" زاراوەیەکی باوە کە جێگەی "کورتەباڵایی" دەگرێتەوە، بەتایبەتی لە چوارچێوەی پزیشکیدا. بەڵام، ئەو کەسانەی جۆرێکی سووکی گەشەی نائاساییی ئێسکیان (Skeletal dysplasia) هەیە، لەوانەیە کورتەباڵایی نەیانگرێتەوە. لە هەندێک حاڵەتی چارەسەرنەکراوی هایپۆکۆندرۆپلازیادا (Hypochondroplasia)، پیاوان باڵایان دەگاتە ١٦٥ سانتیمەتر. هەرچەندە ئەمە بە بەراورد کورتە، بەڵام ناکەوێتە خانە توندەکانی خشتەکانی گەشەکردنەوە. "کورتەباڵاییی ناهاوسەنگ" بە کورتیی پەلەکان یان کورتیی قەدە دەناسرێتەوە. لە ئەکۆندرۆپلازیادا، کەسەکە قەدەیەکی قەبارە مامناوەندی هەیە لەگەڵ پەلی کورت و ناوچەوانێکی گەورەتر لە قەبارەی ئاسایی. <ref name="dwarfism-pbshome">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Kennedy |یەکەم=Dan |ڕێکەوت=٨ی ئابی ٢٠٠٦|ناونیشان=https://www.pbs.org/pov/pov2005/bigenough/special_dwarfism_ety.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090313112314/http://www.pbs.org/pov/pov2005/bigenough/special_dwarfism_ety.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئازاری ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|وێبگە=[[POV (TV series)]]}}</ref> زۆرجار تایبەتمەندییەکانی دەموچاویش کاریگەرییان دەکەوێتە سەر. تەسکبوونەوەی کەناڵی دڕکەپەتک، هەوکردنی گوێ، و ئاو کۆبوونەوەی مێشک (Hydrocephalus) تێیاندا باون. "کورتەباڵاییی هاوسەنگ" بە کورتیی قەدە و پەلەکان پێکەوە دەناسرێتەوە، <ref name="mayo-symptoms">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=symptoms|سەردێڕ=Dwarfism: Symptoms - MayoClinic.com |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=MayoClinic.com}}</ref> کە دەبێتە هۆی ئەوەی باڵای کەسەکە بە شێوەیەکی بەرچاو لە خوار تێکڕای ئاسایییەوە بێت. زۆرجار گەشەی سێکسی لەم جۆرەدا دوادەکەوێت یان تێکدەچێت تا قۆناغی پێگەیشتووییش. ئەم جۆرەی کورتەباڵایی بەهۆی تێکچوونێکی کوێرەڕژێنەکانەوە دروست دەبێت نەک بەهۆی گەشەی نائاساییی ئێسکەوە. کاریگەرییە جەستەیییەکانی شێواویی ئێسکەکان بەپێی جۆری نەخۆشییەکە دەگۆڕێن. زۆرجار ئازاری جومگەیان لەگەڵدایە کە بەهۆی ناڕێکیی ڕیزبوونی ئێسکەکانەوە، یان پەستاوتنی دەمارەکانەوە دروست دەبێت. <ref name="LPA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠٠٦|ناونیشان=http://www.lpaonline.org/resources_faq.html|سەردێڕ=LPA Online |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060516011550/http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئایاری ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦}}</ref> نەخۆشیی داخورانی پێشوەختەی جومگەکان، چەمانەوەی زۆری بڕبڕەی پشتی بەشی خوارەوە، یان خواریی بڕبڕەی پشت، و تەسکبوونەوەی دڕکەپەتک دەکرێت ببنە هۆی ئازار و کەمئەندامی. <ref name="seattle-dysplasia">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://orthopedics.seattlechildrens.org/conditions_treated/dwarfism_and_bone_dysplasias.asp |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070504091309/http://orthopedics.seattlechildrens.org/conditions_treated/dwarfism_and_bone_dysplasias.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئایاری ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨}}</ref> بچووکیی قەبارەی قەفەزەی سنگ دەکرێت ببێتە هۆی سنووردارکردنی گەشەی سییەکان و کەمبوونەوەی کاراییی هەناسەدان. هەندێک جۆری کورتەباڵایی پەیوەندییان هەیە بە تێکچوونی کاراییی ئەندامەکانی ترەوە وەکو مێشک یان جگەر، کە هەندێک جار هێندە سەختە کە دەبێتە کەمئەندامییەکی گەورەتر لە خودی کێشەی ئێسکەکان. <ref name="mayo-complications">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=complications |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|وێبگە=MayoClinic.com}}</ref> <ref name="pmid5946547">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Escamilla RF, Hutchings JJ, Li CH, Forsham P |ڕێکەوت=ئابی ١٩٦٦|سەردێڕ=Achondroplastic dwarfism. Effects of treatment with human growth hormone |journal=Calif Med |بەرگ=١٠٥|issue=2 |پەڕەکان=١٠٤–١٠|pmc=١٥١٦٣٥٢|pmid=٥٩٤٦٥٤٧}}</ref> لە زۆربەی حاڵەتەکانی گەشەی نائاساییی ئێسکدا، وەک ئەکۆندرۆپلازیا، کاراییی مێشک و ژیری تێکناچێت. <ref name="mayo-symptoms">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=symptoms|سەردێڕ=Dwarfism: Symptoms - MayoClinic.com |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=MayoClinic.com}}</ref> بەڵام کۆنیشانەگەلێک هەن کە دەتوانن کاریگەری بکەنە سەر پێکهاتەی کەللەسەر و گەشەی مێشک، کە بە توندی کاراییی مێشکی دادەبەزێنن. ئەگەر مێشک بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بەهۆی تێکچوونە بنەڕەتییەکەوە زیانی پێنەگەیشتبێت، ئەوا ئەگەری تێکچوونی مێشکی کە بگەڕێتەوە بۆ کورتەباڵایی زۆر کەمە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hormone.org/Growth/overview.cfm|سەردێڕ=Hormone Foundation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130210025422/http://www.hormone.org/Growth/overview.cfm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٠٩}}</ref> سنووردارکردنە دەروونی و کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵگە لەوانەیە لە نیشانە جەستەیییەکان زیاتر پەکخەر بن، بەتایبەتی لە قۆناغەکانی منداڵی و هەرزەکاریدا. بەڵام کەسانی تووشبوو بە کورتەباڵایی بەپێی کەسەکان زۆر جیاوازن لەو ئاستەی کە تا چەند بەشداریکردنی کۆمەڵایەتی و تەندروستیی سۆزدارییان کاریگەریی تێدەکرێت. * پێشداوەریی کۆمەڵایەتی دژی کورتەباڵاییی توند، دەکرێت دەرفەتە کۆمەڵایەتی و هاوسەرگیرییەکان کەم بکاتەوە. <ref name="{{ISBN|0-8018-8121-8}}">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hall, Judith A.|سەردێڕ=Dwarfism: medical and psychosocial aspects of profound short stature|دوایین٢=Adelson, Betty M.|بڵاوکەرەوە=Johns Hopkins University Press|ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٠-٨٠١٨-٨١٢١-٨|شوێن=Baltimore}}</ref> <ref name="pmid12884421">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gollust SE, Thompson RE, Gooding HC, Biesecker BB |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Living with achondroplasia in an average-sized world: an assessment of quality of life |ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ajmg.a.20127 |journal=American Journal of Medical Genetics Part A |بەرگ=١٢٠A|issue=4 |پەڕەکان=٤٤٧–٥٨|doi=10.1002/ajmg.a.20127 |pmid=١٢٨٨٤٤٢١|s2cid=38614817 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> * چەندین توێژینەوە دەریانخستووە کە دەرفەتی کارکردن بۆ ئەم کەسانە کەمترە. کورتیی باڵای توند پەیوەندیی هەیە بە کەمیی داهاتەوە. <ref name="pmid12884421" /> * لەوانەیە متمانەبەخۆبوون دابەزێت و کاریگەری بکاتە سەر پەیوەندییە خێزانییەکان. * کورتەباڵاییی زۆر توند (لە مەودای ٦٠ بۆ ٩٠ سانتیمەتر یان ٢ بۆ ٣ پێ)، ئەگەر ژینگەی بۆ نەگونجێنرێت، دەتوانێت ببێتە ڕێگر لە بەردەم چالاکییەکانی ژیانی ڕۆژانەدا، وەکو شۆفێریکردن یان بەکارهێنانی ئەو مێزانەی بۆ کەسانی ئاسایی دروستکراون. تایبەتمەندییە باوەکانی تری کورتەباڵایی وەکو کەوانەییبوونی ئەژنۆکان و کورتیی نائاساییی پەنجەکان دەتوانن ببنە هۆی کێشەکانی پشتی مرۆڤ و سەختی لە ڕۆیشتن و مامەڵەکردن لەگەڵ کەلوپەلەکاندا. * منداڵانی کورتەباڵا بەتایبەتی زیاتر ڕووبەڕووی گاڵتەپێکردن و توانج دەبنەوە لەلایەن هاوپۆلەکانیانەوە. لەبەر ئەوەی کورتەباڵایی تا ڕادەیەک دەگمەنە، منداڵان لەوانەیە هەست بە گۆشەگیری بکەن لە هاوتەمەنەکانیان. <ref name="mayo-complications">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=complications |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|وێبگە=MayoClinic.com}}</ref> == هۆکارەکان == [[پەڕگە:Seneb_and_wife_statue.jpg|وێنۆک|''(سێنێب)، بەرپرسی داد و قەشە بۆ فیرعەونەکانی میسری کۆن (خوفو) و (جێدێفرێ)، لەگەڵ (سێنێتیتێس)ی هاوسەری و منداڵەکانیان'' <ref>''Ancient Egypt: Kingdom of the Pharaohs'', R. Hamilton, p. 47, Paragon, 2006, {{ISBN|1-4054-8288-5}}</ref>]] کورتەباڵایی دەکرێت لە دەرەنجامی چەندین حاڵەتی پزیشکییەوە دروست بێت، کە هەریەکەیان نیشانە و هۆکاری جیاوازی خۆیان هەیە. کورتە باڵای توند لە مرۆڤدا بە شێوەیەکی هاوسەنگ، بەزۆری هۆکارێکی هۆڕمۆنی هەیە، وەک کەمیی هۆڕمۆنی گەشە، کە جاران پێی دەوترا کورتەباڵاییی ڕژێنی ژێر مێشکە ڕژێن. <ref name="LPA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠٠٦|ناونیشان=http://www.lpaonline.org/resources_faq.html|سەردێڕ=LPA Online |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060516011550/http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئایاری ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦}}</ref> <ref name="dwarfism-pbshome">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Kennedy |یەکەم=Dan |ڕێکەوت=٨ی ئابی ٢٠٠٦|ناونیشان=https://www.pbs.org/pov/pov2005/bigenough/special_dwarfism_ety.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090313112314/http://www.pbs.org/pov/pov2005/bigenough/special_dwarfism_ety.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئازاری ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|وێبگە=[[POV (TV series)]]}}</ref> ئەکۆندرۆپلازیا (Achondroplasia) بەرپرسە لە زۆربەی حاڵەتەکانی کورتەباڵایی لە مرۆڤدا، بەدوایدا گەشەی نائاساییی سپۆندیلۆئێپیفیزیال ([[:en:Spondyloepiphyseal_dysplasia|spondyloepiphyseal dysplasia]]) و گەشەی نائاساییی دایاسترۆفیک ([[:en:Diastrophic_dysplasia|diastrophic dysplasia]]) دێن. <ref name="urlDwarfism">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://kidshealth.org/parent/growth/growth/dwarfism.html|سەردێڕ=Dwarfism {{!}} Nemours KidsHealth |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}</ref> === ئەکۆندرۆپلازیا === ناسراوترین و باوترین جۆری کورتە باڵایییە لە مرۆڤدا، کە ٧٠٪ی حاڵەتەکان پێکدەهێنێت و لە هەر ١٠٠,٠٠٠ لەدایکبوونێکی زیندوودا ٤ بۆ ١٥ حاڵەت ڕوودەدەن. <ref name="Çevik-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Çevik |یەکەم=Banu |دوایین٢=Çolakoğlu |یەکەم٢=Serhan |ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=Anesthetic management of achondroplastic dwarf undergoing cesarean section |ناونیشان=http://www.meja.aub.edu.lb/downloads/20_6/907.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |journal=M.E.J. Anesth. |بەرگ=٢٠|issue=6 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180713022612/http://www.meja.aub.edu.lb/downloads/20_6/907.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> ئەم حاڵەتە دەبێتە هۆی دروستبوونی پەل کورتی ڕایزۆمێلیک (Rhizomelic - واتە نزیکترین بەشی پەلەکان لە قەدە کورت دەبن)، زیادبوونی چەمانەوەی بڕبڕەی پشت، و شێواویی لە گەشەی کەللەسەردا. لە ئەکۆندرۆپلازیادا پەلەکانی جەستە بە شێوەیەکی ناهاوسەنگ کورتترن لە قەدە (ناوچەی سک)، لەگەڵ سەری گەورەتر لە قەبارەی مامناوەند و تایبەتمەندیی دیاریکراوی دەموچاو. ئەکۆندرۆپلازیا تێکچوونێکی بۆماوەییی زاڵە (Autosomal dominant) کە بەهۆی بوونی [[ئەلیل|ئەلیلێکی]] (Allele) گۆڕاوەوە لە [[جینۆم|جینۆمدا]] دروست دەبێت. ئەگەر جووتێک ئەلیلی ئەکۆندرۆپلازیا بوونیان هەبێت، دەرەنجامەکەی کوشندەیە، کە زۆرجار لە کاتی لەدایکبووندا دەمرن. ئەکۆندرۆپلازیا بریتییە لە بازدانێک لە وەرگری هۆکاری گەشەی فایبرۆبلاست ٣ (FGFR3). لەم حاڵەتەدا، بازدانەکە وادەکات وەرگری (FGFR3) بە شێوەیەکی بەردەوام چالاک بێت، کە ئەمەش دەبێتە هۆی سەرکوتکردن و ڕێگریکردن لە گەشەی ئێسک. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|ناونیشان=http://ghr.nlm.nih.gov/condition=achondroplasia|سەردێڕ=Achondroplasia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20030607165211/http://ghr.nlm.nih.gov/condition=achondroplasia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٣|ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|وێبگە=Genetics Home Reference}}</ref> === کەمیی هۆڕمۆنی گەشە === حاڵەتێکی پزیشکییە کە تێیدا جەستە بڕی پێویست لە هۆڕمۆنی گەشە بەرهەم ناهێنێت. هۆڕمۆنی گەشە، کە بە (سۆماتۆترۆپین - Somatotropin)یش دەناسرێت، هۆڕمۆنێکی [[پۆلیپێپتاید|پۆلیپێپتایدییە]] کە هاندەری گەشە و زۆربوونی خانەکانە. ئەگەر ئەم هۆڕمۆنە کەم بێت، لەوانەیە دواکەوتن یان وەستانی گەشە بە ڕوونی دەربکەوێت. ئەو منداڵانەی ئەم تێکچوونەیان هەیە لەوانەیە بە خاوی گەشە بکەن و باڵغبوونیان بە چەند ساڵێک یان بۆ کاتێکی نادیار دوابکەوێت. کەمیی هۆڕمۆنی گەشە تاکە هۆکاری دیاریکراوی نییە. دەکرێت بەهۆی بازدان لە جینی دیاریکراودا، زیانگەیشتن بە ڕژێنی ژێر مێشکە ڕژێن، کۆنیشانەی تێرنەر ([[:en:Turner's_syndrome|Turner's syndrome]])، خراپیی خۆراک، <ref name="ghdeficiency">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.childgrowthfoundation.org/ghd.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090116030454/http://www.childgrowthfoundation.org/ghd.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}}</ref> یان تەنانەت فشاری دەروونییەوە دروست ببێت (کە دەبێتە هۆی کورتەباڵاییی دەروونی). کۆنیشانەی لارۆن (بێ‌ هەستیاریی هۆڕمۆنی گەشە) یەکێکی ترە لە هۆکارەکان. ئەوانەی کێشەی هۆڕمۆنی گەشەیان هەیە بەزۆری جەستەیەکی هاوسەنگیان (قەبارەی پەلەکان بەراورد بە بەشەکانی تری جەستە) هەیە. === گەشەی نائاساییی مێتاترۆپیک === زاراوەی مێتاترۆپیک بە واتای "گۆڕینی شێوە" دێت و ئاماژەیە بۆ ئەم جۆرە لە گەشەی نائاساییی ئێسک کە تێیدا نائاسایییەک لە پلێتەکانی گەشەدا هەیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/metatropic-dysplasia#:~:text=What%20is%20metatropic%20dysplasia%3F,flattening%20of%20the%20vertebral%20bodies|سەردێڕ=Metatropic Dysplasia |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٢}}</ref> گۆڕانکارییە ئێسکییەکان بەپێی کات بەردەوام دەبن و لەوانەیە پێویست بە نەشتەرگەری بکات بۆ پاراستنی سییەکان. <ref name="NIH Rared Dseases">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/3571/metatropic-dysplasia|سەردێڕ=Metatropic dysplasia {{!}} About the Disease {{!}} GARD |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=Rarediseases.info.nih.gov}}</ref> نیشانەکانی کە لە کاتی لەدایکبوونەوە دەست پێدەکەن دەکرێت سووک بن یان کوشندە بن. <ref name="Medlineplus.gov">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://medlineplus.gov/genetics/condition/metatropic-dysplasia/|سەردێڕ=Metatropic dysplasia: MedlinePlus Genetics |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=Medlineplus.gov}}</ref> کۆمەڵێک تایبەتمەندیی ناسراو هەن لەو تاکانەی کە ئەم تێکچوونە بۆماوەییەیان هەیە. هەندێکیان بریتین لە کورتیی باڵا، تەسکبوونەوەی سنگ، "تایبەتمەندییەکانی دەموچاو وەکو ناوچەوانی دەرپەڕیو، کەم‌ گەشەکردنی شەویلگەی سەرەوە، کوڵمەکان و کونی چاوەکان (گەشەنەکردنی بەشی ناوەڕاستی دەموچاو)، و شەویلگەیەکی چوارگۆشەیی." <ref name="NIH Rared Dseases" /> ئەم جۆرە بە گەشەیەکی نائاساییی توندتری ئێسک دادەنرێت، بەڵام زۆر دەگمەنە و ژمارەی دروستی تووشبووانی نادیارە. <ref name="Medlineplus.gov" /> پێشبینیی پزیشکی تا ڕادەیەکی زۆر بەپێی قورسیی حاڵەتی هەر کەسێک دەگۆڕێت، و لەوانەیە کاریگەری لەسەر تەمەنی چاوەڕوانکراو نەبێت مەگەر ناڕێکی لە کۆئەندامی هەناسەدان ڕووبدات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئایاری ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.orpha.net/consor/cgi-bin/OC_Exp.php?lng=en&Expert=2635|سەردێڕ=Vérification de la connexion... |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=Orpha.net}}</ref> === هۆکارەکانی تر === هۆکارەکانی تری کورتەباڵایی بریتین لە گەشەی نائاساییی زگماکیی سپۆندیلۆئێپیفیزیال (Spondyloepiphyseal dysplasia congenita)، گەشەی نائاساییی دایاسترۆفیک (Diastrophic dysplasia)، سوودۆئەکۆندرۆپلازیا (Pseudoachondroplasia)، هایپۆکۆندرۆپلازیا (Hypochondroplasia)، کۆنیشانەی نوونان (Noonan syndrome)، کورتەباڵاییی بنەڕەتی (Primordial dwarfism)، کۆنیشانەی کۆکەین (Cockayne syndrome)، گەشەی نائاساییی کنیست (Kniest dysplasia)، کۆنیشانەی تێرنەر (Turner syndrome)، نەخۆشیی شوشەییی ئێسک (Osteogenesis imperfecta, OI)، و کەم‌کارکردنی تیڕۆید (Hypothyroidism). کورتیی باڵای توند لەگەڵ شێواویی ئێسکەکان هەروەها لە چەندین جۆری میوکۆپۆلیساکاریدۆسس (Mucopolysaccharidoses) و نەخۆشییەکانی تری کەڵەکەبوون (Storage disorders) دەردەکەوێت. هایپۆگۆنادۆترۆپیک هایپۆگۆنادیزم (Hypogonadotropic hypogonadism) دەتوانێت ببێتە هۆی کورتەباڵاییی هاوسەنگ، بەڵام کاتی. کورتەباڵاییی ناهاوسەنگی NPR2 (NPR2 disproportionate dwarfism) لەم دواییانەدا دۆزرایەوە کە بەهۆی [[جینی گۆڕاو|جینێکی گۆڕاو]] (Mutant gene) دروست دەبێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.jbc.org/article/S0021-9258(19)60512-0/pdf |وێبگە=Jbc.org |format=PDF}}</ref> == دەستنیشانکردن == کورتەباڵایی زۆرجار لە قۆناغی منداڵیدا دەستنیشان دەکرێت لەسەر بنەمای نیشانە بینراوەکان. پشکنینی جەستەیی بەزۆری بەسە بۆ دەستنیشانکردنی جۆرە دیاریکراوەکانی کورتەباڵایی، بەڵام پشکنینی بۆماوەیی و وێنەگرتنی پزیشکی دەکرێت بەکاربهێنرێن بۆ دیاریکردنی حاڵەتە دروستەکە. لە قۆناغی گەنجێتیی کەسێکدا، خشتەکانی گەشەکردن کە چاودێریی باڵا دەکەن دەکرێت بەکاربهێنرێن بۆ دەستنیشانکردنی جۆرە شاراوەکانی کورتەباڵایی کە هیچ تایبەتمەندییەکی جەستەییی زەقی تریان نییە. <ref name="urlDwarfism">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://kidshealth.org/parent/growth/growth/dwarfism.html|سەردێڕ=Dwarfism {{!}} Nemours KidsHealth |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}</ref> کورتیی باڵا یان وەستانی گەشە لە کاتی گەنجێتیدا بەزۆری ئەو هۆکارەیە کە وا دەکات حاڵەتەکە سەرنجی پزیشکی بۆ لای خۆی ڕابکێشێت. زۆرجار گومانی گەشەی نائاساییی ئێسک دەکرێت بەهۆی تایبەتمەندییە جەستەیییە ڕوونەکانەوە (بۆ نموونە، شێوەی نائاساییی دەموچاو یان کەللەسەر)، یان بەهۆی هەبوونی دایک یان باوکێکی تووشبووەوە، یانیش بەهۆی ئەوەی پێوانەکانی جەستە (درێژیی قۆڵەکان، ڕێژەی بەشی سەرەوە بۆ خوارەوەی جەستە) ئاماژە بە ناهاوسەنگی دەکەن. زۆرجار تیشکی ئێکس (X-rays) بۆ ئێسکەکان کلیلە بۆ دەستنیشانکردنی جۆرێکی دیاریکراوی گەشەی نائاساییی ئێسک، بەڵام تاکە ئامرازی دەستنیشانکردن نییە. زۆربەی ئەو منداڵانەی کە گومانیان لێ دەکرێت، ڕەوانەی کلینیکەکانی بۆماوەزانی دەکرێن بۆ پشتڕاستکردنەوە و ڕاوێژی بۆماوەیی. لە دوای ساڵی ٢٠٠٠ەوە، پشکنینی بۆماوەیی بۆ هەندێک لە تێکچوونە دیاریکراوەکان بەردەست بووە. <ref name="mayo-diagnosis">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٧ی ئابی ٢٠٠٧|ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=tests-and-diagnosis|سەردێڕ=Dwarfism: Tests and diagnosis - MayoClinic.com |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|وێبگە=Mayo Clinic}}</ref> لە کاتی هەڵسەنگاندنێکی پزیشکیی سەرەتاییدا بۆ کورتەباڵایی، نەبوونی ناهاوسەنگی لە جەستەدا و نیشانەکانی تری سەرەوە، زۆرجار ئاماژەن بۆ هۆکاری تر جگە لە گەشەی نائاساییی ئێسکەکان. === پۆلێنکردن === [[پەڕگە:Lavinia_Warren_-_Brady-Handy.jpg|وێنۆک|(لاڤینیا وارێن)، ئەکتەرێک کە تووشبووی کورتەباڵاییی ڕژێنی ژێر مێشکە ڕژێن بوو (کەمیی هۆرمۆنی گەشە)]] لە پیاوان و ژناندا، تاکە مەرج بۆ ئەوەی کەسێک بە کورتەباڵا هەژمار بکرێت بریتییە لە هەبوونی باڵایەکی ١٤٧ سانتیمەتر (٤ پێ و ١٠ ئینج) یان کەمتر لە قۆناغی پێگەیشتوویدا، و زۆربەی کات لەسەر بنەمای ئەو حاڵەتە بنەڕەتییەی کە هۆکاری کورتیی باڵاکەیە پۆلێن دەکرێت. کورتەباڵایی بەزۆری بەهۆی گۆڕانکارییەکی بۆماوەییەوەیە؛ بۆ نموونە ئەکۆندرۆپلازیا بەهۆی بازدانێکەوەیە لە کرۆمۆسۆمی ٤دا. ئەگەر کورتەباڵایی بەهۆی تێکچوونێکی پزیشکییەوە دروست ببوو، ئەوا کەسەکە بە ناوی ئەو تێکچوونە دەستنیشانکراوە بنەڕەتییەوە ناودەبرێت. زۆرجار ئەو تێکچوونانەی دەبنە هۆی کورتەباڵایی لەسەر بنەمای هاوسەنگیی جەستە پۆلێن دەکرێن. کورتەباڵاییی ناهاوسەنگ ئاماژەیە بۆ ئەو تێکچوونانەی کە دەبنە هۆی قەبارەی نائاسایی لە بەشەکانی جەستەدا، لە کاتێکدا کورتەباڵاییی هاوسەنگ دەبێتە هۆی وەستانێکی یەکسان لە گەشەی تەواوی جەستەدا. ئەو تێکچوونانەی دەبنە هۆی کورتەباڵایی لەوانەیە بەپێی یەکێک لە سەدان ناو پۆلێن بکرێن، کە بەزۆری پێکهاتەن لەم ڕەگ و وشە بنەڕەتییانەی خوارەوە: * شوێن ** ڕایزۆمێلیک (rhizomelic) = ڕەگ یان بن، واتە ئێسکەکانی بەشی سەرەوەی قۆڵ یان ڕان. ** میزۆمێلیک (mesomelic) = ناوەڕاست، واتە ئێسکەکانی پێشوو-قۆڵ یان بەشی خوارەوەی قاچ. ** ئەکرۆمێلیک (acromelic) = کۆتایی، واتە ئێسکەکانی دەست و پێ. ** مایکرۆمێلیک (micromelic) = تەواوی پەلەکان کورتن. * سەرچاوە ** کۆندرۆ (chondro) = پەیوەست بە کڕکڕاگە. ** ئۆستیۆ (osteo) = پەیوەست بە ئێسک. ** سپۆندیلۆ (spondylo) = پەیوەست بە بڕبڕەکانی پشت. ** پلازیا (plasia) = پێکهاتن یان دروستبوون. ** ترۆفی (trophy) = گەشەکردن. نموونەکانیان وەک ئەکۆندرۆپلازیا و کۆندرۆدیسترۆفی. == خۆپاراستن و ڕێگریکردن == لە ئێستادا ڕێگریکردن لە زۆربەی جۆرەکانی کورتەباڵایی مەحاڵە چونکە هۆکارەکەیان بۆماوەیییە. دەکرێت ئەو حاڵەتە بۆماوەییانەی دەبنە هۆی کورتەباڵایی لە ڕێگەی پشکنینی بۆماوەییەوە دەستنیشان بکرێن، ئەمەش لە ڕێگەی پشکنین بۆ ئەو گۆڕانکارییە دیاریکراوانەی کە دەبنە هۆی حاڵەتەکە. بەڵام بەهۆی زۆریی هۆکارەکانی کورتەباڵاییەوە، لەوانەیە مەحاڵ بێت بە تەواوی دیاری بکرێت ئایا منداڵێک بە کورتەباڵایی لەدایک دەبێت یان نا. ئەو کورتەباڵایییەی لە ئەنجامی بەدخۆراکی یان کێشەی هۆرمۆنییەوە دروست دەبێت، دەکرێت بە سیستەمێکی خۆراکیی گونجاو یان چارەسەری هۆرمۆنی چارەسەر بکرێت. کەمیی هۆرمۆنی گەشە دەکرێت لە ڕێگەی دەرزیی هۆرمۆنی گەشەی مرۆڤەوە لە قۆناغی منداڵیدا چارەسەر بکرێت. <ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Jørgensen |یەکەم=Jens O.L. |سەردێڕ=Clinical Aspects of Growth Hormone Deficiency in Adults |ڕێکەوت=٢٠٠٥|ئیش=Growth Hormone Deficiency in Adults |بەرگ=٣٣|پەڕەکان=١–٢٠|ناونیشان=https://www.karger.com/Article/Abstract/88338 |بڵاوکەرەوە=KARGER |doi=10.1159/000088338 |ژپنک=٣-٨٠٥٥-٧٩٩٢-٦|pmid=١٦١٦٦٧٥٢|دوایین٢=Christiansen |یەکەم٢=Jens S. |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> == مامەڵە و چارەسەرکردن == گۆڕانکارییە بۆماوەییەکانی زۆربەی جۆرەکانی کورتەباڵایی کە بەهۆی گەشەی نائاساییی ئێسکەوە دروست دەبن هێشتا ناتوانرێت دەستکاری بکرێن، هەر بۆیە دەستێوەردانە چارەسەرییەکان بەزۆری ئامانجیان ڕێگریکردن یان کەمکردنەوەی ئازار یان کەمئەندامییە جەستەیییەکانە، زیادکردنی باڵای کەسەکە لە قۆناغی پێگەیشتوویدا، یان کەمکردنەوەی فشارە دەروونی و کۆمەڵایەتییەکان و باشترکردنی خۆگونجاندنی کۆمەڵایەتییە. <ref name="mayo-treatment">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=treatments-and-drugs|سەردێڕ=Dwarfism: Treatments and drugs - MayoClinic.com |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨}}</ref> ئەو جۆرانەی کە پەیوەستن بە کۆئەندامی کوێرەڕژێنەکانەوە دەکرێت لە ڕێگەی چارەسەری هۆرمۆنییەوە چارەسەر بکرێن. ئەگەر هۆکارەکە کەم-دەردانی هۆرمۆنی گەشە بێت لە پێش قۆناغی باڵقبووندا، پێدانی هۆرمۆنی گەشەی زیادە دەتوانێت نائاسایییەکە چارەسەر بکات. بەڵام ئەگەر خودی وەرگری هۆرمۆنی گەشە زیانی بەرکەوتبێت، ئەوا چارەسەرکردنی حاڵەتەکە سەختتر دەبێت. تەمبەڵیی ڕژێنی دەرەقی هۆکارێکی تری ئەگەردارە بۆ کورتەباڵایی کە دەتوانرێت لە ڕێگەی چارەسەری هۆرمۆنییەوە کۆنترۆڵ بکرێت. دەرزییەکانی هۆرمۆنی دەرەقی دەتوانن کاریگەرییەکانی حاڵەتەکە کەم بکەنەوە، بەڵام لەوانەیە ناهاوسەنگیی جەستە بە هەمیشەیی بمێنێتەوە. دەکرێت ئازار و کەمئەندامییەکان لە ڕێگەی چارەسەری فیزیکی، بەستەری پزیشکی (Braces) یان ئامێرە پاڵپشتییەکانی تر، یان لە ڕێگەی نەشتەرگەرییەوە کەم بکرێنەوە. <ref name="mayo-treatment">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ناونیشان=http://www.mayoclinic.com/health/dwarfism/DS01012/DSECTION=treatments-and-drugs|سەردێڕ=Dwarfism: Treatments and drugs - MayoClinic.com |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨}}</ref> تاکە دەستێوەردانە سادەکان کە وادەکەن باڵای کەسەکە بەرزتر دەربکەوێت، بریتین لە باشترکردنی شێوازی پۆشاک، وەکو بەکارهێنانی پێڵاوی پاژنە بەرز یان شێوازی قژ. هۆرمۆنی گەشە زۆر بە دەگمەن بۆ کورتیی باڵای پەیوەست بە گەشەی نائاساییی ئێسک بەکاردێت، چونکە سوودی بەرزبوونی باڵاکە بەزۆری کەمە (کەمتر لە ٥ سم) و تێچووەکەشی بەرزە. <ref name="pmid14671400">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Hagenäs L, Hertel T |ساڵ=٢٠٠٣|سەردێڕ=Skeletal dysplasia, growth hormone treatment and body proportion: comparison with other syndromic and non-syndromic short children |ناونیشان=http://content.karger.com/produktedb/produkte.asp?typ=fulltext&file=HRE2003060S03065 |journal=Horm. Res. |بەرگ=٦٠ Suppl ٣|issue=3 |پەڕەکان=٦٥–٧٠|doi=10.1159/000074504 |pmid=١٤٦٧١٤٠٠|s2cid=29174195 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨}}</ref> کاریگەرترین ڕێگا بۆ زیادکردنی باڵای پێگەیشتووان بە بڕی چەند ئینجێک بریتییە لە پرۆسەی ڕاکێشان و درێژکردنی ئێسک (Distraction osteogenesis)، هەرچەندە بەردەستبوونی سنووردارە و تێچووەکەی زۆر بەرزە، هەم لە ڕووی دارایی و هەم لە ڕووی ناڕەحەتی و تێکدانی شێوازی ژیانەوە. زۆربەی کەسانی کورتەباڵا ئەم بژاردەیە هەڵنابژێرن، و هێشتا جێگەی مشتومڕە. <ref name="LPA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠٠٦|ناونیشان=http://www.lpaonline.org/resources_faq.html|سەردێڕ=LPA Online |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060516011550/http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئایاری ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦}}</ref> بۆ جۆرەکانی تری کورتەباڵایی، چارەسەری نەشتەرگەری گونجاو نییە. == کۆمەڵگە و کولتور == === زاراوەناسی === [[پەڕگە:Dwarfism_and_Gigantism.png|وێنۆک|''وێنەی بەراوردکاری لە تێزی پزیشکیی (تالبۆت)ی ساڵی ١٨٨٩ بە ناوی "پاشەکشە: هۆکارەکان، نیشانەکان و دەرەنجامەکانی"'']] [[پەڕگە:Two_Völuspá_Dwarves_by_Frølich.jpg|وێنۆک|دوو کورتەباڵای نۆرسی وەکو ئەوەی لە چاپی ساڵی ١٨٩٥ی شیعری ئێدای بە ناوی Völuspá لەلایەن لۆرێنز فرۆلیچەوە وێنا کراون]] زاراوەی گونجاو بۆ وەسفکردنی کەسێکی باڵاکورت (یان تووشبوو بە حاڵەتی بۆماوەییی ئەکۆندرۆپلازیا) بە شێوەیەکی نەرم و ڕێزدارانە پەرەی سەندووە. ناوی "dwarf" (کورتەباڵا) لە ئینگلیزیی کۆنەوە (dweorg) سەرچاوەی گرتووە، کە لە بنەڕەتدا ئاماژە بووە بۆ بوونەوەرێک لە ئەفسانەی جێرمانییەوە —کورتەباڵایەک— کە لە چیاکان و ناو زەویدا دەژیا، و پەیوەست بوو بە دانایی، ئاسنگەری، کانزاسازی و پیشەگەرییەوە. وشەناسی ئەم وشەیە جێگەی مشتومڕە، و زانایان چەندین بیردۆزی جیاوازیان سەبارەت بە سەرچاوەی ئەم بوونەوەرە خستووەتەڕوو، لە نێویاندا ئەوەی کە کورتەباڵاکان لەوانەیە وەک ڕۆحی سروشت یان وەک بوونەوەرێک پەیوەست بە مەرگەوە دەرکەوتبێتن، یان وەک تێکەڵەیەک لە چەمکەکان. سەرچاوە وشەناسییە کێبڕکێکارەکان ئەمانە لەخۆدەگرن: بنەڕەتێکی هیندۆ-ئەوروپی *dheur- (بە واتای 'زیان')، بنەڕەتی هیندۆ-ئەوروپی *dhreugh (کە وشەی هۆڵەندیی نوێ droom 'خەون' و bedrog 'فێڵکردن'ی لێوە هاتووە)، هەروەها بەراوردکاری کراوە لەگەڵ وشەی هیندیی کۆن dhvaras (کە جۆرێکە لە بوونەوەری شەیتانی). پێدەچێت ئەم بوونەوەرە تا سەردەمێکی درەنگتر پەیوەست نەکرابێت بە کورتیی باڵاوە. زاراوەکانی "کەسی بچووک"، "LP"، و "کەسی باڵاکورت" زاراوەی دڵخواز و پەسەندکراون لەلایەن زۆرێک لەو کەسانەی ئەم تێکچوونەیان هەیە، و لە کاتێکدا هەندێک کەس بە زاراوەی "Dwarf" (کورتەباڵا) ئاسوودە نین، بەڵام هێشتا زاراوەیەکی باوە لە هەندێک ناوچەدا. <ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=How are the terms "dwarf," "little person," and "person of short stature" commonly used? |ناونیشان=https://www.washington.edu/doit/how-are-terms-dwarf-little-person-and-person-short-stature-commonly-used}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Preferred Terms |ناونیشان=https://littlepeopleofontario.com/index.php?rt=product/category&path=64_79}}</ref> <ref name="dwarfism-pbshome">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Kennedy |یەکەم=Dan |ڕێکەوت=٨ی ئابی ٢٠٠٦|ناونیشان=https://www.pbs.org/pov/pov2005/bigenough/special_dwarfism_ety.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090313112314/http://www.pbs.org/pov/pov2005/bigenough/special_dwarfism_ety.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئازاری ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|وێبگە=[[POV (TV series)]]}}</ref> بەڵام، شێوەی کۆی "dwarfs" بە پێچەوانەی "dwarves" بەگشتی لە چوارچێوەی پزیشکیدا پەسەندترە، لەوانەیە لەبەر ئەوەی شێوەی کۆی "dwarves" لەلایەن نووسەر ([[جەی ئاڕ ئاڕ تۆلکین|جەی. ئاڕ. ئاڕ. تۆلکین]])ەوە ناوبانگی پێدرا، کە بۆ وەسفکردنی ڕەگەزێک لە کارەکتەرەکانی پەڕتووکەکانی "شای ئەنگوستیلەکان" بەکاریهێنابوو کە لە کورتەباڵاکانی نۆرس دەچوون. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Tolkien|یەکەم=John Ronald Reuel|ناونیشان=http://valarguild.org/varda/Tolkien/encyc/articles/d/dwarves/dwarfpluralof.htm|سەردێڕ=The Return of the King|بڵاوکەرەوە=George Allen & Unwin|ساڵ=١٩٥٥|پەڕەکان=Appendix F}}</ref> زاراوەی "Midget" (کورتەبنە)، کە لە وشەناسیدا بە واتای "مێروویەکی پێوەدەری زۆر بچووک" دێت، <ref name="midget-def">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://dictionary.reference.com/browse/midget|سەردێڕ=the definition of midget |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|وێبگە=Online Etymology Dictionary}}</ref> لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمدا ناوبانگی پەیدا کرد پاش ئەوەی (هارییەت بیچەر ستۆو) لە ڕۆمانەکانیدا بەکاریهێنا کە تێیدا منداڵان و پیاوێکی زۆر کورتەباڵای پێ وەسف کردبوو. <ref name="dwarfism-pbshome" /> دواتر هەندێک لە کەسانی باڵاکورت ئەم وشەیەیان بە سووکایەتیپێکردن زانی چونکە ئەو زاراوەیە بوو کە بۆ وەسفکردنی کورتەباڵاکانی (پی. تی. بارنۆم) بەکاردەهێنرا کە بۆ مەبەستی کاتسەربردنی خەڵک لە نمایشی سەیروسەمەرەکاندا (Freak shows) بەکاردەهێنران. <ref name="LPA">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠٠٦|ناونیشان=http://www.lpaonline.org/resources_faq.html|سەردێڕ=LPA Online |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060516011550/http://www.lpaonline.org/resources_faq.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئایاری ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦}}</ref> <ref name="Adelson2005">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Adelson|یەکەم=Betty M.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Ym5x3mq2p7EC&pg=PA295|سەردێڕ=The Lives Of Dwarfs: Their Journey From Public Curiosity Toward Social Liberation|بڵاوکەرەوە=Rutgers University Press|ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٩٧٨٠٨١٣٥٣٥٤٨٧|پەڕە=٢٩٥|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢}}</ref> هەروەها بە زاراوەیەکی دروستیش دانانرێت چونکە نە زاراوەیەکی پزیشکییە و نە ناوی دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکەشە، هەرچەندە هەندێک جار وەک زاراوەیەکی بازاڕی (Slang) بەکاردێت بۆ وەسفکردنی ئەو کەسانەی زۆر کورتن، جا کورتەباڵاییان هەبێت یان نا. <ref name="midget-med">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی ئازاری ٢٠٠٣|ناونیشان=http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=22596 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110623204524/http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=22596 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|وێبگە=MedicineNet}}</ref> === بەشداریکردن === تاکەکانی تووشبوو بە کورتەباڵایی توانای ئەوەیان هەیە بە شێوەیەکی چالاکانە لە لایەنە جیاوازەکانی کۆمەڵگەدا بەشداری بکەن. ئەوان دەستڕاگەیشتنیان بە پەروەردە و وەرزش هەیە، و دەتوانن کار و پیشە بگرنە بەر و لە چەندین بواری جیاوازدا کار بکەن. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Fred Short |ڕێکەوت=٢٠٠٨|ناونیشان=https://www.lpaonline.org/assets/documents/Occupations%20and%20Professions.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Little People of America |زمان=en}}</ref> === ''قبوڵکردن'' === زۆرجار کەسانی کورتەباڵا ڕووبەڕووی پێشداوەری و چەمکە باوە چەوتەکان (Stereotypes) دەبنەوە. لێکۆڵینەوەیەکی کلاین (٢٠١٩) دەریخستووە کە هۆشیاربوونەوە سەبارەت بە لەکەدارکردنی (Stigmatization) ئەم گرووپە دەتوانێت هاندەری بەشداریکردنی تەواوەتییان بێت لە کۆمەڵگەدا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Klein |یەکەم=A. |ساڵ=٢٠١٩|سەردێڕ=Stigmatization and Little People. |journal=Journal of Social Issues |زمان=en |بەرگ=٧٥|issue=4 |پەڕەکان=١١٣٣–١١٥٠}}</ref> لێکۆڵینەوەکەی گرین و پینتەر (٢٠١٨) لە بواری کۆمیدیا و دەروونناسیی کۆمەڵایەتیدا دەتوانێت تێگەیشتنی زیاتر دابین بکات بۆ کەمکردنەوەی چەمکە چەوتەکان و هاندانی تێڕوانینێکی بابەتییانەتر. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Green; Pinter |یەکەم=C.M.; K |ساڵ=٢٠١٨|سەردێڕ=Humor, comedy, and consumer behavior: A social psychological perspective. |journal=Journal of Applied Social Psychology |زمان=en |بەرگ=٤٨|پەڕەکان=٦٧٧–٦٩٢}}</ref> === گونجاندنی ژینگە === [[پەڕگە:Pedal_extenders_for_short_statured_individuals_(skeletal_dysplasia).jpg|چەپ|وێنۆک|درێژکەرەوەی پایدەرەکان بۆ کەسانی باڵاکورت (ئەوانەی گەشەی نائاساییی ئێسکیان هەیە)]] لە ژیانی ڕۆژانەدا، کەسانی باڵاکورت ڕووبەڕووی چەندین ئاستەنگ دەبنەوە لەبەر ئەوەی ژینگەی دەوروبەر بۆ کەسانی قەبارە-مامناوەند دروست کراوە. هەندێک لە کەسانی باڵاکورت تەنها بە یارمەتیی ئامرازی پاڵپشتی دەتوانن ئامێرەکانی ڕاکێشانی پارە (ATM)، چێشتخانە، دەستشۆر، و مەغسەلەکان بەکاربهێنن. کورسییە نزمەکان و پەیژە بچووکەکان ڕۆڵێکی تایبەت دەبینن، چونکە دەتوانرێت بە شێوازی جیاواز بەکاربهێنرێن بۆ پڕکردنەوەی جیاوازیی باڵا. کورسییەکان هەروەها بەسوودن وەکو جێپێ لە کاتی دانیشتندا، چونکە قاچی کەسانی باڵاکورت بە هەوادا شۆڕ دەبێتەوە کاتێک لەسەر کورسییەکی ئاسایی دادەنیشن، کە ئەمەش لە ماوەی درێژخایەندا دەبێتە هۆی ئازار و ناڕەحەتی و لەوانەیە کارامەیییە جووڵەیییە وردەکان لە کاتی کارکردندا پەکبخات. بۆ هاتوچۆکردن، هەندێک لە تاکەکان سکۆتەر یان پایسکیلی تایبەت بەکاردەهێنن، چونکە دەکرێت بەپێی جۆری کورتیی باڵاکە ڕۆیشتن بۆ مەودای دوور کێشەدار بێت. لە ڕێگەی ئۆتۆمبێلی تایبەت و گونجێندراوەوە، زۆربەی کەسانی باڵاکورت دەتوانن بەبێ هیچ ڕێگرییەکی تر شۆفێری بکەن. بە شێوەیەکی گشتی، درێژکەرەوەی پایدەرەکان و کوشنێکی گونجێندراو بۆ بەرزکردنەوەی ئاستەکەی پێویستن. هەندێک لە کەسانی باڵاکورت هێندە درێژن کە دەتوانن بەبێ درێژکەرەوەی پایدەر شۆفێری بکەن. بەزۆری نەخۆشانی گەشەی نائاساییی ئێسک کە جووڵەیان سنووردارە دەتوانن دەرماڵە یان یارمەتیی دارایی بۆ کڕین یان گونجاندنی ئۆتۆمبێل وەربگرن لە ڕێگەی هاوکارییە حکومییەکان یان دابینکەرانی خزمەتگوزاریی چاکسازییەوە. === وەرزشی کورتەباڵاکان === کورتەباڵاکان لەلایەن چەندین ڕێکخراوی ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەوە پشتگیری دەکرێن و بەشداری لە کێبڕکێ وەرزشییەکاندا دەکەن. بۆ نموونە لە هەندێک لە یارییە وەرزشییەکانی ئۆڵۆمپیادی هاوینەی کەمئەندامان (Paralympics)دا بەشدارییان پێ دەکرێت. کۆمەڵەی وەرزشیی کورتەباڵاکانی ئەمریکا و کۆمەڵەی وەرزشیی کورتەباڵاکانی بەریتانیا دەرفەت بۆ کورتەباڵاکان دەڕەخسێنن بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی لە ئەمریکای باکوور و ئەوروپادا کێبڕکێ بکەن. یارییە جیهانییەکانی کورتەباڵاکان (WDG) بۆنەیەکی وەرزشیی فرە-یارییە بۆ وەرزشکارە باڵاکورتەکان. لە ساڵی ١٩٩٣ەوە هەر چوار ساڵ جارێک یارییەکانی WDG ئەنجام دەدرێن و گەورەترین بۆنەی وەرزشیین لە جیهاندا کە تایبەت بن بە وەرزشکارە کورتەباڵاکان. کۆمەڵەی وەرزشیی کورتەباڵاکانی بەریتانیا مانگانە لە نێوان ٥ بۆ ٢٠ بۆنە ڕێکدەخات بۆ وەرزشکارانی تووشبوو بە حاڵەتەکانی سنوورداربوونی گەشە لە بەریتانیادا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.dsauk.org/events/?daterange=2&region_ID=0|سەردێڕ=Events |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠١٦|وێبگە=Dsauk.org}}</ref> بۆ نموونە، زۆرجار مەلەکردن و لێخوڕینی پایسکیل پێشنیار دەکرێت بۆ ئەو کەسانەی گەشەی نائاساییی ئێسکیان هەیە، چونکە ئەم چالاکییانە کەمترین فشار دەخەنە سەر بڕبڕەی پشت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Philadelphia |یەکەم=The Children's Hospital of |ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠١٤|ناونیشان=http://www.chop.edu/conditions-diseases/skeletal-dysplasias|سەردێڕ=Skeletal Dysplasias {{!}} Children's Hospital of Philadelphia |وێبگە=Chop.edu}}</ref> لە سەرەتاکانییەوە، زۆرانبازیی پیشەگەرانە بەشداریی وەرزشکارە کورتەباڵاکانی لەخۆگرتووە. "زۆرانبازیی کورتەباڵاکان - Midget wrestling" لە ساڵانی ١٩٥٠ەکان بۆ ١٩٧٠ەکاندا لە لوتکەدا بوو، کاتێک زۆرانبازەکانی وەکو (لیتل بیڤەر)، (لۆرد لیتلبڕوک)، و (فەزی کیوپید) گەشتیان بە سەرانسەری ئەمریکای باکووردا دەکرد، و (سکای لۆ لۆ) یەکەم هەڵگری پاڵەوانێتیی جیهانیی کورتەباڵاکانی سەر بە (هاوپەیمانێتیی نیشتمانیی زۆرانبازی) بوو. لە دوو دەیەی دواتردا، زۆرانبازانی تر زیاتر لە ئەمریکای باکوور ناوبانگیان پەیدا کرد لە نێویاندا زۆرانبازی بیانیی وەکو (لیتل تۆکیۆ)ی ژاپۆنی. هەرچەندە زاراوەی "Midget" لەلایەن هەندێکەوە وەک سووکایەتییەک سەیر دەکرێت، بەڵام زۆرێک لە زۆرانبازە کورتەباڵاکانی ڕابردوو و ئێستا، لە نێویاندا (هۆرنسوۆگڵ)، ڕایانگەیاندووە کە شانازی بەم زاراوەیەوە دەکەن بەهۆی مێژووەکەی لەم پیشەسازییەدا و توانا بازرگانییەکەی. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> === وێناکردنی لە هونەر و میدیادا === [[پەڕگە:Ivory_statuette_of_a_woman_with_dwarfism-IMG_4539-white.jpg|وێنۆک|پەیکەری عاجیی ژنێکی تووشبوو بە کورتەباڵایی، کولتووری گێرزێ (ناقادا II)، لە سەردەمی پێش مێژووی میسردا]] لە هونەر، وێژە، و فیلمەکاندا، کورتەباڵاکان زۆر بە دەگمەن وەکو کەسانی ئاسایی کە تەنها باڵایان کورتە وێنا دەکرێن، بەڵکو زۆرجار وەک جۆرێکی جیاوازی بوونەوەر پیشان دەدرێن. ڕۆماننووسان، هونەرمەندان، و سینەماکاران لەوانەیە گرنگییەکی ئەخلاقی یان جوانی‌ناسیی تایبەت بدەن بەو "جیاوازییە" یان نائاساییبوونەیان. وێناکردنی هونەریی کورتەباڵایی لەسەر گۆزە یۆنانییەکان و ئاسەوارەکانی تری سەردەمی کۆن دەبینرێت، لە نێویاندا هونەری میسری کۆن کە تێیدا پێدەچێت کورتەباڵاکان وەک دەرکەوتەیەکی خودایی سەیر کرابێتن، و تۆمارەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەوان لەو سەردەمەدا توانیویانە بگەنە پێگەی بەرز لە کۆمەڵگەدا. <ref name="nunn">''Ancient Egyptian Medicine'', John F. Nunn, University of Oklahoma Press, 2002, pp. 78–79, {{ISBN|0-8061-3504-2}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.sciencedaily.com/releases/2005/12/051227102614.htm|سەردێڕ=Dwarfs Commanded Respect In Ancient Egypt |وێبگە=Sciencedaily.com}}</ref> دەقی کۆنی هیندۆسیی "بهاگاڤاتا پورانا" نۆ بەش تەرخان دەکات بۆ ئەفسانەی (ڤامانا)، کە بریتییە لە دەرکەوتەیەکی کورتەباڵای خوداوەند (ڤیشنو). [[پەڕگە:Diego_Velázquez_–_El_bufón_el_Primo_(Museo_del_Prado,_1644).jpg|ڕاست|وێنۆک|کورتەباڵا دۆن سێباستیان دێ مۆرا، نزیکەی ساڵی ١٦٤٤ لەلایەن [[دیێگۆ ڤێلاسکێس|ڤێلاسکێزەوە]] کێشراوە]] وێناکردنی کورتەباڵایی هەروەها لە تابلۆ ئەوروپییەکان و چەندین وێنەی کێشراودا دەبینرێت. چەندین تابلۆی ئەوروپی (بەتایبەتی ئیسپانی) لە سەدەکانی ١٦ بۆ ١٩ کورتەباڵاکان بە تەنیا یان لەگەڵ کەسانی تردا پیشان دەدەن. لە پەڕتووکی تەلموددا (Talmud)، هاتووە کە کوڕی دووەمی فیرعەونی میسریی ناو ئینجیل کورتەباڵا بووە. لێکۆڵینەوەکانی ئەم دواییە پێشنیاری ئەوە دەکەن کە میسرییە کۆنەکان ڕێزێکی زۆریان بۆ کورتەباڵاکان هەبووە. <ref name="dwarfism-egypt">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kozma |یەکەم=Chahira |ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥|سەردێڕ=Dwarfs in ancient Egypt |ناونیشان=http://www3.interscience.wiley.com/journal/112222883/abstract |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |journal=American Journal of Medical Genetics |بەرگ=١٤٠A|issue=4 |پەڕەکان=٣٠٣–١١|doi=10.1002/ajmg.a.31068 |pmid=١٦٣٨٠٩٦٦|s2cid=797288 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=/http://www3.interscience.wiley.com/journal/112222883/abstract |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨}}</ref> چەندین کەسایەتیی گرنگی ئەفسانەیی لە نەتەوەی (وایدۆت)ی ئەمریکای باکوور وەک کورتەباڵا وێنا کراون. <ref>Trigger, Bruce G., ''The Children of Aataentsic: A History of the Huron People to 1660'' McGill-Queen's University Press, 1987 {{ISBN|0-7735-0627-6}}, p. 529.</ref> لەگەڵ بەربڵاوبوونی میدیای جەماوەریدا، ژمارەی ئەو بەرهەمانەی کورتەباڵاکان پیشان دەدەن بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە. کورتەباڵایی لە چەندین پەڕتووک، فیلم، و زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیدا وێنا کراوە وەک: (Willow)، (The Wild Wild West)، (The Man with the Golden Gun - کە دواتر لە Austin Powers دا گاڵتەی پێکرا)، (گەشتەکانی گۆلیڤەر لەلایەن جۆناثان سویفتەوە)، (The Wizard of Oz)، (Willy Wonka & the Chocolate Factory)، (Bad Santa)، (A Son of the Circus)، (Little People, Big World)، (The Little Couple)، (A Song of Ice and Fire - و وەرگێڕانە تەلەڤیزیۆنییەکەی Game of Thrones)، (Seinfeld)، (The Orator)، (In Bruges)، (The Tin Drum لەلایەن گونتەر گراسەوە)، بەرنامەی ڕاستەقینەی کورتخایەنی (The Littlest Groom)، و فیلمەکانی (The Station Agent) و (Zero). زنجیرە تەلەڤیزیۆنیی (Pit Boss) لە کەناڵی (Animal Planet) باس لە ئەکتەری کورتەباڵا (شۆرتی ڕۆسی) و ئاژانسی بەهرەمەندەکانی "Shortywood Productions" دەکات، کە ڕۆسی بەکاریدەهێنێت بۆ دابینکردنی پارە بۆ پرۆسەی ڕزگارکردنی سەگەکانی جۆری پیت بوڵ بە ناوی "Shorty's Rescue". سێ کارمەندە هەمیشەیییەکەی ڕۆسی، کە لە زنجیرەکەدا دەردەکەون، کەسانی باڵاکورتن و ئاواتەخوازن ببنە ئەکتەر. لە ئەیلولی ٢٠١٤دا، کۆمپانیای (Creative Business House) بە هاوبەشی لەگەڵ (Donnons Leur Une Chance)، "نمایشی نێودەوڵەتیی جلوبەرگی کورتەباڵاکان"یان دروستکرد بۆ هۆشیارکردنەوە و بەرزکردنەوەی متمانەبەخۆبوونی ئەو کەسانەی بە کورتەباڵاییەوە دەژین. چەندین زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی ڕاستەقینە لە کەناڵی (Lifetime)، کە بە (Little Women: LA) لە ساڵی ٢٠١٤ دەستی پێکرد، تیشکیان خستە سەر ژیانی ئەو ژنانەی کە بە کورتەباڵاییەوە لە چەندین شاری جیاوازی سەرانسەری ئەمریکادا دەژین. == سەرچاوەکان == {{بەستەری پرۆژە خوشکەکان||d=Q194101|c=Category:Dwarfism|n=no|q=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|s=no|wikt=dwarf|species=no}}{{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Sister project links/styles.css"></templatestyles> * [https://www.littlepeopleoftheworld.org/ Little People of the World Organization] Archived 2021-05-10 at the Wayback Machine [Hub for all International Organizations; services/advocacy/know your rights/support] * [http://www.lpaonline.org/ Little People of America] (Includes a list of International support groups) * [http://www.littlepeopleofcanada.com/ Little People of Canada] (Includes a list of Canadian Provincial support groups) * [https://littlepeopleuk.org/ Little People UK] * [http://www.dsauk.org/ Dwarf Sports Association UK] * [https://rgauk.org/ Restricted Growth Association UK] {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|ژینناسی|کۆمەڵگا}} [[پۆل:باڵای مرۆڤ]] [[پۆل:پەڕەکان بە لەخۆگرتنی گۆکردنە تۆمارکراوەکان]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] 26hkqroh4x6ch14b1tfz9lu03te9jrv 0 296671 1591972 1591741 2026-06-19T12:05:17Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591972 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:A_man_whose_face_exemplifies_the_melancholy_temperament._Dra_Wellcome_V0009108ER.jpg|وێنۆک|[[ڕووخسارناسی]] میزاجی خەمۆکی (وێنەکێشانی تۆماس هۆلۆوەی کە بۆ وتارەکانی یۆهان کاسپار لاڤاتەر ''لەسەر فیزیۆگنۆمی'' دروستکراوە، )]] '''خەمگینی قووڵ''' <ref name="Bell2014">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=zblUBAAAQBAJ|سەردێڕ=Melancholia: The Western Malady|vauthors=Bell M|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٧-٠٦٩٩٦-١|شوێن=United Kingdom|پەڕە=٣٨|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220828114252/https://www.google.co.uk/books/edition/Melancholia/zblUBAAAQBAJ|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> چەمکێکە کە لەلایەن پزیشکانى کۆن و سەدەی ناوەڕاست و پێش مۆدێرن لە ئەوروپادا دۆزراوەتەوە کە باس لە حاڵەتێک دەکات کە بە تێکچوونى [[خەمۆکی|باری دەروونی]] و جەستەیی و هەندێکجاریش [[خەیاڵاویبوون]] و [[وڕیمە]] تایبەتمەندە. جگە لە حاڵەتێکی نەخۆشی، خەمۆکی دەتوانێت ئاماژە بە مەزاجێک یان میزاجێکیش بکات و تەنانەت لە هەندێک کاتدا وەک وەسفکردنی بارودۆخی مرۆڤ بە گشتی بەکاردەهێنرا. {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == {{پۆلی کۆمنز|Melancholia}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|دەروونناسی|فەلسەفە}} [[پۆل:سۆزەکان]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] fqgbdw7sd93662sf4uy0hj6bt7sqf01 0 296675 1592072 1591739 2026-06-19T16:10:52Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|RS-25 (rocket engine)}} 1592072 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''ئاڕ ئێس-٢٥'''، کە ھەروەھا بە '''بزوێنەری سەرەکیی مەکۆکی بۆشایی''' ('''ئێس ئێس ئێم ئی''') ناسراوە، بزوێنەرێکی مووشەکی [[مووشەکی سووتەمەنیی شل|سووتەمەنیی شلی]] کرایۆجینیکە کە لەسەر [[مەکۆکی ئاسمانی|مەکۆکی بۆشاییی]] [[ناسا]] بەکارھاتووە و لەسەر [[سیستمی ھەڵدانی بۆشایی]] بەکاردێت. ئاڕ ئێس-٢٥ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لەلایەن ڕۆکێتداین (دواتر پڕات ئاند ویتنی ڕۆکێتداین و ئێرۆجێت ڕۆکێتداین) دیزاین و بەرھەم ھێنراوە، پاڵنەرەکانی [[ھیدرۆجینی شل]] و [[ئۆکسجینی شل]]ی کرایۆجینیک (پلەی گەرمی زۆر نزم) دەسووتێنێت، و ھەر بزوێنەرێک {{Convert|1859|kN}} [[پاڵ پێوەنان|ھێزی پاڵپێوەنان]] لە کاتی ھەستاندا بەرھەم دەھێنێت. ھەرچەندە مێژووی ئاڕ ئێس-٢٥ بۆ شەستەکانی سەدەی بیستەم دەگەڕێتەوە، بەڵام پەرەپێدانی چڕوپڕی لە حەفتاکاندا دەستی پێ کرد و یەکەم گەشتی لە ١٢ی نیسانی ١٩٨١ لەگەڵ [[ئێس تی ئێس-١]] ئەنجام دا. ئاڕ ئێس-٢٥ لە مێژووی کارکردنیدا چەندین نوێکردنەوەی بەسەردا ھاتووە بۆ باشترکردنی ھێزی پاڵپێوەنان، متمانەپێکراوی، سەلامەتی، و باری چاککردنەوەی بزوێنەرەکە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{پۆلی کۆمنز|RS-25 (rocket engine)}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] fo18jrbt4hw5d08f9r7l7z6vd39nu3s 1592081 1592072 2026-06-19T17:01:49Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:فڕینی بۆشایی|فڕینی بۆشایی]]، [[دەروازە:وزە|وزە]] و [[دەروازە:ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] 1592081 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''ئاڕ ئێس-٢٥'''، کە ھەروەھا بە '''بزوێنەری سەرەکیی مەکۆکی بۆشایی''' ('''ئێس ئێس ئێم ئی''') ناسراوە، بزوێنەرێکی مووشەکی [[مووشەکی سووتەمەنیی شل|سووتەمەنیی شلی]] کرایۆجینیکە کە لەسەر [[مەکۆکی ئاسمانی|مەکۆکی بۆشاییی]] [[ناسا]] بەکارھاتووە و لەسەر [[سیستمی ھەڵدانی بۆشایی]] بەکاردێت. ئاڕ ئێس-٢٥ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لەلایەن ڕۆکێتداین (دواتر پڕات ئاند ویتنی ڕۆکێتداین و ئێرۆجێت ڕۆکێتداین) دیزاین و بەرھەم ھێنراوە، پاڵنەرەکانی [[ھیدرۆجینی شل]] و [[ئۆکسجینی شل]]ی کرایۆجینیک (پلەی گەرمی زۆر نزم) دەسووتێنێت، و ھەر بزوێنەرێک {{Convert|1859|kN}} [[پاڵ پێوەنان|ھێزی پاڵپێوەنان]] لە کاتی ھەستاندا بەرھەم دەھێنێت. ھەرچەندە مێژووی ئاڕ ئێس-٢٥ بۆ شەستەکانی سەدەی بیستەم دەگەڕێتەوە، بەڵام پەرەپێدانی چڕوپڕی لە حەفتاکاندا دەستی پێ کرد و یەکەم گەشتی لە ١٢ی نیسانی ١٩٨١ لەگەڵ [[ئێس تی ئێس-١]] ئەنجام دا. ئاڕ ئێس-٢٥ لە مێژووی کارکردنیدا چەندین نوێکردنەوەی بەسەردا ھاتووە بۆ باشترکردنی ھێزی پاڵپێوەنان، متمانەپێکراوی، سەلامەتی، و باری چاککردنەوەی بزوێنەرەکە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{پۆلی کۆمنز|RS-25 (rocket engine)}} {{تووڵی دەروازە|فڕینی بۆشایی|وزە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] i7uffs7itodtl85wga9hbab91m6jvhi 0 296676 1591973 1591738 2026-06-19T12:05:27Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591973 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ڕۆکێتداین''' کۆمپانیایەکی ئەمریکیی دیزاینکردن و بەرھەمھێنانی [[بزوێنەری مووشەک]] بوو کە بارەگا سەرەکییەکەی لە کانۆگا پارک بوو، لە ڕۆژاوای [[دۆڵی سان فێرناندۆ]] لە دەوروبەری [[لۆس ئانجلەس]]، لە باشووری [[کالیفۆڕنیا]]. ڕۆکێتداین لە ساڵی ١٩٥٥ وەک بەشێک لە نۆرس ئەمریکان ئاڤیەیشن دامەزرا و دواتر لە ساڵی ١٩٦٧ تا ١٩٩٦ بەشێک بوو لە ڕۆک وێڵ ئینتەرناشناڵ و لە ١٩٩٦ تا ٢٠٠٥ بەشێک بوو لە [[بۆینگ]]. لە ساڵی ٢٠٠٥دا، بۆینگ بەشی ڕۆکێتداینی بە کۆمپانیای یونایتد تەکنەلۆجیز فرۆشت، و بوو بە پڕات ئاند ویتنی ڕۆکێتداین وەک بەشێک لە پڕات ئاند ویتنی. لە ساڵی ٢٠١٣دا، ڕۆکێتداین بە جێن کۆرپ فرۆشرا، کە تێکەڵی کرد لەگەڵ ئێرۆجێت بۆ پێکھێنانی ئێرۆجێت ڕۆکێتداین.<ref name="gencorp">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ناونیشان=http://www.rocket.com/article/gencorp-completes-acquisition-pratt-whitney-rocketdyne-united-technologies-corporation|سەردێڕ=GenCorp Completes Acquisition of Pratt & Whitney Rocketdyne From United Technologies Corporation - GenCorp News Release {{!}} Aerojet Rocketdyne |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210819072522/https://www.rocket.com/article/gencorp-completes-acquisition-pratt-whitney-rocketdyne-united-technologies-corporation |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٣|وێبگە=جێن کۆرپ}}</ref> بەشی بۆشاییی ئاسمانی ئێرۆجێت ڕۆکێتداین لە نیوەی دووەمی ٢٠٢٦دا وەک کۆمپانیایەکی نوێ بەناوی «ڕۆکێتداین» جیا دەکرێتەوە، دوای کڕینەوەی لە ئێڵ ٣ ھاریس لەلایەن ئەی ئی ئیندەستریال پارتنەرز. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:تێکخستن و دەستکەوتەکان لە ١٩٩٦]] [[پۆل:کۆمپانیاکانی تەکنەلۆجیا کە لە لۆس ئەنجلۆسی گەورە جێگیرن]] [[پۆل:کۆمپانیاکانی فڕۆکەوانی ئەمریکا]] [[پۆل:ڕۆکێتسازی]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] dlc19c82crcd2v89kc6hf00eqkmvosp 1592035 1591973 2026-06-19T16:02:09Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Rocketdyne}} 1592035 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ڕۆکێتداین''' کۆمپانیایەکی ئەمریکیی دیزاینکردن و بەرھەمھێنانی [[بزوێنەری مووشەک]] بوو کە بارەگا سەرەکییەکەی لە کانۆگا پارک بوو، لە ڕۆژاوای [[دۆڵی سان فێرناندۆ]] لە دەوروبەری [[لۆس ئانجلەس]]، لە باشووری [[کالیفۆڕنیا]]. ڕۆکێتداین لە ساڵی ١٩٥٥ وەک بەشێک لە نۆرس ئەمریکان ئاڤیەیشن دامەزرا و دواتر لە ساڵی ١٩٦٧ تا ١٩٩٦ بەشێک بوو لە ڕۆک وێڵ ئینتەرناشناڵ و لە ١٩٩٦ تا ٢٠٠٥ بەشێک بوو لە [[بۆینگ]]. لە ساڵی ٢٠٠٥دا، بۆینگ بەشی ڕۆکێتداینی بە کۆمپانیای یونایتد تەکنەلۆجیز فرۆشت، و بوو بە پڕات ئاند ویتنی ڕۆکێتداین وەک بەشێک لە پڕات ئاند ویتنی. لە ساڵی ٢٠١٣دا، ڕۆکێتداین بە جێن کۆرپ فرۆشرا، کە تێکەڵی کرد لەگەڵ ئێرۆجێت بۆ پێکھێنانی ئێرۆجێت ڕۆکێتداین.<ref name="gencorp">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ناونیشان=http://www.rocket.com/article/gencorp-completes-acquisition-pratt-whitney-rocketdyne-united-technologies-corporation|سەردێڕ=GenCorp Completes Acquisition of Pratt & Whitney Rocketdyne From United Technologies Corporation - GenCorp News Release {{!}} Aerojet Rocketdyne |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210819072522/https://www.rocket.com/article/gencorp-completes-acquisition-pratt-whitney-rocketdyne-united-technologies-corporation |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٣|وێبگە=جێن کۆرپ}}</ref> بەشی بۆشاییی ئاسمانی ئێرۆجێت ڕۆکێتداین لە نیوەی دووەمی ٢٠٢٦دا وەک کۆمپانیایەکی نوێ بەناوی «ڕۆکێتداین» جیا دەکرێتەوە، دوای کڕینەوەی لە ئێڵ ٣ ھاریس لەلایەن ئەی ئی ئیندەستریال پارتنەرز. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Rocketdyne}} [[پۆل:تێکخستن و دەستکەوتەکان لە ١٩٩٦]] [[پۆل:کۆمپانیاکانی تەکنەلۆجیا کە لە لۆس ئەنجلۆسی گەورە جێگیرن]] [[پۆل:کۆمپانیاکانی فڕۆکەوانی ئەمریکا]] [[پۆل:ڕۆکێتسازی]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] bc50t3ywdazvphpqlwul6caxpdhf9hj 0 296677 1592073 1591737 2026-06-19T16:11:02Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Rockwell}} 1592073 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ڕۆک وێڵ ئینتەرناشناڵ''' کۆمپانیایەکی تێکەڵاوی گەورەی بەرھەمھێنانی ئەمریکی بوو. لە بوارەکانی فڕۆکە، پیشەسازیی بۆشاییی ئاسمان، ئەلکترۆنیاتی بەرگری و بازرگانی، پارچەکانی پیشەسازیی ئۆتۆمۆبیل، چاپخانەکان، ئاڤیۆنیک و بەرھەمە پیشەسازییەکاندا چالاک بوو. لە لووتکەی کارەکانیدا، ڕۆک وێڵ ئینتەرناشناڵ لە ڕیزبەندیی ٢٧ەمی لیستی فۆڕچن ٥٠٠دا بوو، کە خاوەنی زیاتر لە ٨ ملیار دۆلار دارایی، ٢٧ ملیار دۆلار فرۆش و ١١٥٬٠٠٠ کارمەند بوو. پێشینەی ڕۆک وێڵ ئینتەرناشناڵ کۆمپانیای بەرھەمھێنانی ڕۆک وێڵ بوو، کە لە ساڵی ١٩١٩ لەلایەن ویلارد ڕۆک وێڵەوە دامەزرا. لە ساڵی ١٩٦٨دا، کۆمپانیای بەرھەمھێنانی ڕۆک وێڵ حەوت بەشی کارپێکردنی لەخۆدەگرت کە ڤاڵڤی پیشەسازی، بزوێنەری ٢-خولیی ئەڵمانی، ئامێرە کارەبایییەکان، و پێوەرەکانی گاز و ئاویان بەرھەم دەھێنا. لە ساڵی ١٩٧٣دا، لەگەڵ بەرھەمە فڕۆکەوانی و بۆشایییەکانی نۆرس ئەمریکان ڕۆک وێڵ تێکەڵ کرا و ناوی گۆڕدرا بۆ ڕۆک وێڵ ئینتەرناشناڵ. لە سەرەتای ھەشتاکانی سەدەی بیستەمەوە دابەش کرا بۆ چەندین کۆمپانیای جیاواز، لەوانە دابەشبوونی کۆتایی لە ساڵی ٢٠٠١ بۆ ڕۆک وێڵ ئۆتۆمەیشن و ڕۆک وێڵ کۆڵینز.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Rockwell}} [[پۆل:کۆمپانیاکانی تەکنەلۆجیا کە لە لۆس ئەنجلۆسی گەورە جێگیرن]] [[پۆل:کۆمپانیاکانی فڕۆکەوانی ئەمریکا]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] g5rat70f9dkkyk6bmuvs7wd0kztj4wk 1592080 1592073 2026-06-19T17:01:29Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]، [[دەروازە:فڕینی بۆشایی|فڕینی بۆشایی]]، [[دەروازە:کۆمپانیا|کۆمپانیا]]، [[دەروازە:فڕین|فڕین]] و [[دەروازە:دەیەی ٢٠٠٠|دەیەی ٢٠٠٠]] 1592080 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ڕۆک وێڵ ئینتەرناشناڵ''' کۆمپانیایەکی تێکەڵاوی گەورەی بەرھەمھێنانی ئەمریکی بوو. لە بوارەکانی فڕۆکە، پیشەسازیی بۆشاییی ئاسمان، ئەلکترۆنیاتی بەرگری و بازرگانی، پارچەکانی پیشەسازیی ئۆتۆمۆبیل، چاپخانەکان، ئاڤیۆنیک و بەرھەمە پیشەسازییەکاندا چالاک بوو. لە لووتکەی کارەکانیدا، ڕۆک وێڵ ئینتەرناشناڵ لە ڕیزبەندیی ٢٧ەمی لیستی فۆڕچن ٥٠٠دا بوو، کە خاوەنی زیاتر لە ٨ ملیار دۆلار دارایی، ٢٧ ملیار دۆلار فرۆش و ١١٥٬٠٠٠ کارمەند بوو. پێشینەی ڕۆک وێڵ ئینتەرناشناڵ کۆمپانیای بەرھەمھێنانی ڕۆک وێڵ بوو، کە لە ساڵی ١٩١٩ لەلایەن ویلارد ڕۆک وێڵەوە دامەزرا. لە ساڵی ١٩٦٨دا، کۆمپانیای بەرھەمھێنانی ڕۆک وێڵ حەوت بەشی کارپێکردنی لەخۆدەگرت کە ڤاڵڤی پیشەسازی، بزوێنەری ٢-خولیی ئەڵمانی، ئامێرە کارەبایییەکان، و پێوەرەکانی گاز و ئاویان بەرھەم دەھێنا. لە ساڵی ١٩٧٣دا، لەگەڵ بەرھەمە فڕۆکەوانی و بۆشایییەکانی نۆرس ئەمریکان ڕۆک وێڵ تێکەڵ کرا و ناوی گۆڕدرا بۆ ڕۆک وێڵ ئینتەرناشناڵ. لە سەرەتای ھەشتاکانی سەدەی بیستەمەوە دابەش کرا بۆ چەندین کۆمپانیای جیاواز، لەوانە دابەشبوونی کۆتایی لە ساڵی ٢٠٠١ بۆ ڕۆک وێڵ ئۆتۆمەیشن و ڕۆک وێڵ کۆڵینز.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Rockwell}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فڕینی بۆشایی|کۆمپانیا|فڕین|دەیەی ٢٠٠٠}} [[پۆل:کۆمپانیاکانی تەکنەلۆجیا کە لە لۆس ئەنجلۆسی گەورە جێگیرن]] [[پۆل:کۆمپانیاکانی فڕۆکەوانی ئەمریکا]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 1tg385srx80n9w4hp0yz8l2epftevlj 0 296678 1592074 1591736 2026-06-19T16:11:12Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Screen protector}} 1592074 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:Screen_protector.png|وێنۆک|پارێزەرێکی شاشە، کە ھێشتا دانەنراوە]] [[پەڕگە:I7500_with_screen_protector.jpg|وێنۆک|[[تەلەفۆنی زیرەک|مۆبایلێکی زیرەک]] کە پارێزەری شاشەی تێدا جێگیر کراوە]] '''پارێزەری شاشە''' پەڕەیەکی زێدە لە ماددەیە، کە بەزۆری لە پۆلییۆریتان یان شووشەی لامینەیت دروست دەکرێت و دەکرێت بە شاشەی [[ئەلەکترۆنیک|ئامێرێکی ئەلەکترۆنییەوە]] بلکێنرێت و لە زیانی فیزیکی بیپارێزێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{پۆلی کۆمنز|Screen protector}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] qtiha8nrzozyvp7qs0x1rk6e4mu69eu 0 296680 1592075 1591735 2026-06-19T16:11:22Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Vassal states}} 1592075 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} [[پەڕگە:Afsharid Iran 1741.png|وێنۆک|289x289پیکسڵ|نەخشەی [[خانەدانی ئەفشاری|ئێرانی ئەفشاری]] و دەوڵەتە ژێردەستەکانی لە ساڵی ١٧٤١، کە یەکێک لەو دەوڵەتە ژێردەستانە [[میرنشینی ئەردەڵان]] بوو، کە بە ژمارە (١) ئاماژەی پێدراوە]] '''دەوڵەتی ژێردەستە''' ({{بە ئینگلیزی|Vassal State}}) ھەر [[دەوڵەت|دەوڵەتێکە]] کە پابەندبوونێکی ھاوبەشی ھەبێت بەرامبەر بە دەوڵەتێک یان ئیمپراتۆریەتێکی باڵاتر، لە پێگەیەکی ھاوشێوەی ژێردەستە لە [[دەرەبەگایەتی|سیستەمی دەرەبەگایەتی]] لە ئەورووپای [[سەدەکانی ناوین|سەدەی ناوەڕاستدا]]. دەوڵەتانی ژێردەستە لە نێو ئیمپراتۆریەتەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیک|ڕۆژھەڵاتی نزیکدا]] باو بوون، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ململانێی [[میسری کۆن|میسری]]، [[ھیتییەکان|ھیتی]]، [[کەنعان|کەنعانی]] و [[میتانی]]، ھەروەھا لە [[مێژووی چین|چینی کۆن]]. پەیوەندییەکانی نێوان فەرمانڕەوا ژێردەستەکان و ئیمپراتۆریەتەکان وابەستەی سیاسەت و ڕێککەوتنەکانی ھەر ئیمپراتۆریەتێک بوو. لە کاتێکدا کە دانی باج و خزمەتکردنی سەربازی لەلایەن دەوڵەتانی ژێردەستەوە باو بوو، بەڵام پلەی سەربەخۆیی و سوودەکانی کە دەدرا بە دەوڵەتە ژێردەستەکان جیاواز بوون. == نموونە مێژوویییەکان == === ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی === [[پەڕگە:OttomanEmpire1590.png|وێنۆک|[[دەوڵەتی خەراجگوزار|دەوڵەتە خەراجگوزارەکان]] و ژێردەستەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لە ساڵی ١٥٩٠ (بە تەواوەتی ھەموویان ئاماژەیان پێنەدراوە)]] [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] (١٢٩٩-١٩٢٢) ژمارەیەک دەوڵەتی خەراجگوزار یان ژێردەستەی لە ناوچە دەوروبەرییەکانی خاکەکەیدا کۆنترۆڵ دەکرد. دۆخە ژێردەستەیییەکە کۆمەڵێک فۆڕمی جیاوازی گرتەبەر و ھەندێک لە ویلایەتەکان ڕێگەیان پێدرا سەرکردەکانی خۆیان ھەڵبژێرن. ھەندێک لە دەوڵەتانی دیکەش باجیان بۆ زەوییەکانیان داوە. [[پەڕگە:Kurdish states 1835.png|وێنۆک|میرنشینە کوردییە ژێردەستەکانی عوسمانییەکان (لە لایەنە زەردەکە) و میرنشینە کوردییە ژێردەستەکانی ئێران (لە لایەنە پەمەیییەکە)]] لە ماوەی سەدەی ١٨دا، ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی زۆرێک لە دەوڵەتە ژێردەستە و خەراجگوزارەکانی وەک میرنشینەکانی [[میرنشینی ئەفلاق|ئەفلاق]] و [[میرنشینی بۆغدان|بۆغدان]] و [[خاناتی کریمە|خاناتی قرم]] و ھتد کۆنترۆڵ دەکرد. نموونەکانی دیکەش [[میرنشینە کوردییەکان]] بوون لە سەردەمی عوسمانییەکان، کە دوای [[ڕێککەوتننامەی کورد و عوسمانی]] قبووڵیان کرد ببن بە ژێردەستەیێکی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە ١٥١٤. کە خۆیان بەڕێوەدەبرد و بەو سیستمە حوکمڕانییە دەڕۆیشتن کە میرنشینەکان پەیڕەوییان لێدەکرد (نیمچە سەربەخۆ بوون)، بەڵام ژێردەستەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوون. === چینی کۆن === لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتی ژۆو|ئیمپراتۆریەتیی ژۆو]] (١٠٤٦-٧٧٠ پێش زایین) تا [[ئیمپراتۆریەتیی ھان]] (٢٠٦{{بۆشایییەکان}}پێش زایین{{Spaced ndash}} ٢٢٠ زایینی)، ژمارەیەکی جیاوازی دەوڵەتانی ژێردەستە لە ژێر دەستی چینی کۆن ھەبوون. ئەمانە قەبارەیان لە ویلایەتی شارە بچووکەکانەوە دەست پێدەکرد تا دەگاتە ئەو دەوڵەتە ژێردەستانەی کە بەشێکی گەورەی خاکیان وەک ویلایەتی [[ویلایەتی چوو|چوو]] و [[ویلایەتی چی|چی]] کۆنتڕۆڵ دەکرد. تەنانەت یەکێک لەو دەوڵەتە ژێردەستانە دەچێتە سەر داگیرکردنی چین و ھەموو وڵاتەکە لە سەردەمی ئیمپراتۆری یەکەم [[چین شی ھوانگ|چین شی ھوانگدا]] یەکبخات. ==== مشتومڕ لەسەر دۆخی جۆسۆن (کۆریا) ==== [[ئیمپراتۆریەتیی چینگ]] لە چین [[جۆسۆن|شانشینی جۆسۆنی]] کۆریای وەک دەوڵەتێکی [[ئۆتۆنۆمی|خۆبەڕێوەبەری]] ژێردەستە سەیردەکرد.{{Sfn|Rockhill|1889}}{{Sfn|Battistini|1952}} شانشینی جۆسۆن لە کاروباری ناوخۆیی و دەرەکیدا سەربەخۆ بوو.{{Sfn|Lin|1991}}{{Sfn|Oh|2019}} کۆلۆنی یان وابەستەی چین نەبوو.{{Sfn|Lin|1991}} چین وازی لە سیاسەتی ئاساییی خۆی ھێنا بۆ دەستێوەردان نەکردن بەرامبەر بە کۆریا، بەڵام لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەھەمدا، چین دەستێوەردانێکی توندڕەوی گرتەبەر.{{Sfn|Lin|1991}} == سەرچاوەکان == {{پۆلی کۆمنز|Vassal states}} [[پۆل:ئۆتۆنۆمی]] 352k542gpela59kaewukebn60khbdiq 1592079 1592075 2026-06-19T17:01:09Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:سیاسەت|سیاسەت]] و [[دەروازە:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان]] 1592079 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} [[پەڕگە:Afsharid Iran 1741.png|وێنۆک|289x289پیکسڵ|نەخشەی [[خانەدانی ئەفشاری|ئێرانی ئەفشاری]] و دەوڵەتە ژێردەستەکانی لە ساڵی ١٧٤١، کە یەکێک لەو دەوڵەتە ژێردەستانە [[میرنشینی ئەردەڵان]] بوو، کە بە ژمارە (١) ئاماژەی پێدراوە]] '''دەوڵەتی ژێردەستە''' ({{بە ئینگلیزی|Vassal State}}) ھەر [[دەوڵەت|دەوڵەتێکە]] کە پابەندبوونێکی ھاوبەشی ھەبێت بەرامبەر بە دەوڵەتێک یان ئیمپراتۆریەتێکی باڵاتر، لە پێگەیەکی ھاوشێوەی ژێردەستە لە [[دەرەبەگایەتی|سیستەمی دەرەبەگایەتی]] لە ئەورووپای [[سەدەکانی ناوین|سەدەی ناوەڕاستدا]]. دەوڵەتانی ژێردەستە لە نێو ئیمپراتۆریەتەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیک|ڕۆژھەڵاتی نزیکدا]] باو بوون، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ململانێی [[میسری کۆن|میسری]]، [[ھیتییەکان|ھیتی]]، [[کەنعان|کەنعانی]] و [[میتانی]]، ھەروەھا لە [[مێژووی چین|چینی کۆن]]. پەیوەندییەکانی نێوان فەرمانڕەوا ژێردەستەکان و ئیمپراتۆریەتەکان وابەستەی سیاسەت و ڕێککەوتنەکانی ھەر ئیمپراتۆریەتێک بوو. لە کاتێکدا کە دانی باج و خزمەتکردنی سەربازی لەلایەن دەوڵەتانی ژێردەستەوە باو بوو، بەڵام پلەی سەربەخۆیی و سوودەکانی کە دەدرا بە دەوڵەتە ژێردەستەکان جیاواز بوون. == نموونە مێژوویییەکان == === ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی === [[پەڕگە:OttomanEmpire1590.png|وێنۆک|[[دەوڵەتی خەراجگوزار|دەوڵەتە خەراجگوزارەکان]] و ژێردەستەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لە ساڵی ١٥٩٠ (بە تەواوەتی ھەموویان ئاماژەیان پێنەدراوە)]] [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] (١٢٩٩-١٩٢٢) ژمارەیەک دەوڵەتی خەراجگوزار یان ژێردەستەی لە ناوچە دەوروبەرییەکانی خاکەکەیدا کۆنترۆڵ دەکرد. دۆخە ژێردەستەیییەکە کۆمەڵێک فۆڕمی جیاوازی گرتەبەر و ھەندێک لە ویلایەتەکان ڕێگەیان پێدرا سەرکردەکانی خۆیان ھەڵبژێرن. ھەندێک لە دەوڵەتانی دیکەش باجیان بۆ زەوییەکانیان داوە. [[پەڕگە:Kurdish states 1835.png|وێنۆک|میرنشینە کوردییە ژێردەستەکانی عوسمانییەکان (لە لایەنە زەردەکە) و میرنشینە کوردییە ژێردەستەکانی ئێران (لە لایەنە پەمەیییەکە)]] لە ماوەی سەدەی ١٨دا، ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی زۆرێک لە دەوڵەتە ژێردەستە و خەراجگوزارەکانی وەک میرنشینەکانی [[میرنشینی ئەفلاق|ئەفلاق]] و [[میرنشینی بۆغدان|بۆغدان]] و [[خاناتی کریمە|خاناتی قرم]] و ھتد کۆنترۆڵ دەکرد. نموونەکانی دیکەش [[میرنشینە کوردییەکان]] بوون لە سەردەمی عوسمانییەکان، کە دوای [[ڕێککەوتننامەی کورد و عوسمانی]] قبووڵیان کرد ببن بە ژێردەستەیێکی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە ١٥١٤. کە خۆیان بەڕێوەدەبرد و بەو سیستمە حوکمڕانییە دەڕۆیشتن کە میرنشینەکان پەیڕەوییان لێدەکرد (نیمچە سەربەخۆ بوون)، بەڵام ژێردەستەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوون. === چینی کۆن === لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتی ژۆو|ئیمپراتۆریەتیی ژۆو]] (١٠٤٦-٧٧٠ پێش زایین) تا [[ئیمپراتۆریەتیی ھان]] (٢٠٦{{بۆشایییەکان}}پێش زایین{{Spaced ndash}} ٢٢٠ زایینی)، ژمارەیەکی جیاوازی دەوڵەتانی ژێردەستە لە ژێر دەستی چینی کۆن ھەبوون. ئەمانە قەبارەیان لە ویلایەتی شارە بچووکەکانەوە دەست پێدەکرد تا دەگاتە ئەو دەوڵەتە ژێردەستانەی کە بەشێکی گەورەی خاکیان وەک ویلایەتی [[ویلایەتی چوو|چوو]] و [[ویلایەتی چی|چی]] کۆنتڕۆڵ دەکرد. تەنانەت یەکێک لەو دەوڵەتە ژێردەستانە دەچێتە سەر داگیرکردنی چین و ھەموو وڵاتەکە لە سەردەمی ئیمپراتۆری یەکەم [[چین شی ھوانگ|چین شی ھوانگدا]] یەکبخات. ==== مشتومڕ لەسەر دۆخی جۆسۆن (کۆریا) ==== [[ئیمپراتۆریەتیی چینگ]] لە چین [[جۆسۆن|شانشینی جۆسۆنی]] کۆریای وەک دەوڵەتێکی [[ئۆتۆنۆمی|خۆبەڕێوەبەری]] ژێردەستە سەیردەکرد.{{Sfn|Rockhill|1889}}{{Sfn|Battistini|1952}} شانشینی جۆسۆن لە کاروباری ناوخۆیی و دەرەکیدا سەربەخۆ بوو.{{Sfn|Lin|1991}}{{Sfn|Oh|2019}} کۆلۆنی یان وابەستەی چین نەبوو.{{Sfn|Lin|1991}} چین وازی لە سیاسەتی ئاساییی خۆی ھێنا بۆ دەستێوەردان نەکردن بەرامبەر بە کۆریا، بەڵام لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەھەمدا، چین دەستێوەردانێکی توندڕەوی گرتەبەر.{{Sfn|Lin|1991}} == سەرچاوەکان == {{پۆلی کۆمنز|Vassal states}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان}} [[پۆل:ئۆتۆنۆمی]] ox29krudfsw7mx3akyhzc56wb19zrxw 0 296683 1592070 1591761 2026-06-19T16:10:22Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Flashlights}} 1592070 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:LED_Flashlights.jpg|alt=شێوازی C8 لە لای چەپ، شێوازی بۆری لە لای ڕاست|وێنۆک|کۆمەڵێک چرادەستیی ئێڵ ئی دیی سەردەمیانە]] '''چرادەستی''' ([[ئینگلیزیی ئەمریکای باکوور]])یان '''مەشخەڵی کارەبایی''' (ئینگلیزیی وڵاتە ھاوپەیمانەکان)، کە بەزۆری کورت دەکرێتەوە بۆ مەشخەڵ، چرایەکی کارەباییی دەستیی گواستراوەیە. پێشتر، سەرچاوەی ڕووناکییەکە بە شێوەیەکی ئاسایی گڵۆپێکی بچووکی تاڵدار (Incandescent) بوو، بەڵام لە سەرەتای ساڵانی ٢٠٠٠وە ئەمانە شوێنیان بۆ [[ئێڵ ئی دی|دیۆدە ڕووناکیدەرەکان]] (ئێڵ ئی دی) چۆڵ کردووە. چرادەستییەکی ئاسایی لە سەرچاوەی ڕووناکی پێکھاتووە کە لەناو ڕەنگدەرەوەیەکدا جێگیر کراوە، بەرگێکی شەفاف (ھەندێک جار لەگەڵ [[لێنز|لێنزێک]] تێکەڵ دەکرێت) بۆ پاراستنی سەرچاوەی ڕووناکییەکە و ڕەنگدەرەوەکە، [[باتری|باترییەک]]، و سویچێک، کە ھەموویان لەناو قاپێکدا کۆکراونەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Flashlights}} [[پۆل:ئامرازەکانی ناوماڵ]] [[پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] 2y53hb34xzkw9o3osknvhzyjyq5l2ps 1592082 1592070 2026-06-19T17:02:09Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] و [[دەروازە:تەکنۆلۆژیا|تەکنۆلۆژیا]] 1592082 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:LED_Flashlights.jpg|alt=شێوازی C8 لە لای چەپ، شێوازی بۆری لە لای ڕاست|وێنۆک|کۆمەڵێک چرادەستیی ئێڵ ئی دیی سەردەمیانە]] '''چرادەستی''' ([[ئینگلیزیی ئەمریکای باکوور]])یان '''مەشخەڵی کارەبایی''' (ئینگلیزیی وڵاتە ھاوپەیمانەکان)، کە بەزۆری کورت دەکرێتەوە بۆ مەشخەڵ، چرایەکی کارەباییی دەستیی گواستراوەیە. پێشتر، سەرچاوەی ڕووناکییەکە بە شێوەیەکی ئاسایی گڵۆپێکی بچووکی تاڵدار (Incandescent) بوو، بەڵام لە سەرەتای ساڵانی ٢٠٠٠وە ئەمانە شوێنیان بۆ [[ئێڵ ئی دی|دیۆدە ڕووناکیدەرەکان]] (ئێڵ ئی دی) چۆڵ کردووە. چرادەستییەکی ئاسایی لە سەرچاوەی ڕووناکی پێکھاتووە کە لەناو ڕەنگدەرەوەیەکدا جێگیر کراوە، بەرگێکی شەفاف (ھەندێک جار لەگەڵ [[لێنز|لێنزێک]] تێکەڵ دەکرێت) بۆ پاراستنی سەرچاوەی ڕووناکییەکە و ڕەنگدەرەوەکە، [[باتری|باترییەک]]، و سویچێک، کە ھەموویان لەناو قاپێکدا کۆکراونەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Flashlights}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|تەکنۆلۆژیا}} [[پۆل:ئامرازەکانی ناوماڵ]] [[پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] f59pp9ckt3275p2py8lin8iof9jssbx 1592163 1592082 2026-06-19T20:06:32Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1592163 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:LED_Flashlights.jpg|alt=شێوازی C8 لە لای چەپ، شێوازی بۆری لە لای ڕاست|وێنۆک|کۆمەڵێک چرادەستیی ئێڵ ئی دیی سەردەمیانە]] '''چرادەستی''' ([[ئینگلیزیی ئەمریکای باکوور]])یان '''مەشخەڵی کارەبایی''' (ئینگلیزیی وڵاتە ھاوپەیمانەکان)، کە بەزۆری کورت دەکرێتەوە بۆ مەشخەڵ، چرایەکی کارەباییی دەستیی گواستراوەیە. پێشتر، سەرچاوەی ڕووناکییەکە بە شێوەیەکی ئاسایی گڵۆپێکی بچووکی تاڵدار (Incandescent) بوو، بەڵام لە سەرەتای ساڵانی ٢٠٠٠وە ئەمانە شوێنیان بۆ [[ئێڵ ئی دی|دیۆدە ڕووناکیدەرەکان]] (ئێڵ ئی دی) چۆڵ کردووە. چرادەستییەکی ئاسایی لە سەرچاوەی ڕووناکی پێکھاتووە کە لەناو ڕەنگدەرەوەیەکدا جێگیر کراوە، بەرگێکی شەفاف (ھەندێک جار لەگەڵ [[لێنز|لێنزێک]] تێکەڵ دەکرێت) بۆ پاراستنی سەرچاوەی ڕووناکییەکە و ڕەنگدەرەوەکە، [[باتری|باترییەک]]، و سویچێک، کە ھەموویان لەناو قاپێکدا کۆکراونەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Flashlights}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|تەکنۆلۆژیا}} [[پۆل:ئامرازەکانی ناوماڵ]] [[پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] asegfd9qh4rrq4laedvd93cz7oor6jn 0 296685 1592069 1591765 2026-06-19T16:10:12Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Miners}} 1592069 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''کرێکاری کانگا''' کەسێکە کە خاو، [[خەڵووزی بەردین|خەڵووز]]، تەباشیر، قوڕ، یان [[کانزایی|کانزاکانی]] تر لە ڕێگەی کانزاکارییەوە لە زەوی دەردەھێنێت. ئەم زاراوەیە بە دوو واتا بەکاردێت؛ لە تەسکترین واتایدا، کرێکاری کانگا کەسێکە کە لە بەردەم ڕووی بەردەکەدا کار دەکات؛ بە بڕین، تەقاندنەوە، یان بە ھەر شێوەیەکی تر کارکردن و لادانی بەردەکە. لە واتایەکی بەرفراوانتردا، «کرێکاری کانگا» ھەر کەسێکە کە لەناو کانگایەکدا کار بکات، نەک تەنیا کرێکارێکی سەر ڕووی بەردەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Miners}} [[پۆل:کانزاکاری]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] nowmmaqmzde2folcgkz0vmqu9asd1in 1592164 1592069 2026-06-19T20:06:42Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1592164 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''کرێکاری کانگا''' کەسێکە کە خاو، [[خەڵووزی بەردین|خەڵووز]]، تەباشیر، قوڕ، یان [[کانزایی|کانزاکانی]] تر لە ڕێگەی کانزاکارییەوە لە زەوی دەردەھێنێت. ئەم زاراوەیە بە دوو واتا بەکاردێت؛ لە تەسکترین واتایدا، کرێکاری کانگا کەسێکە کە لە بەردەم ڕووی بەردەکەدا کار دەکات؛ بە بڕین، تەقاندنەوە، یان بە ھەر شێوەیەکی تر کارکردن و لادانی بەردەکە. لە واتایەکی بەرفراوانتردا، «کرێکاری کانگا» ھەر کەسێکە کە لەناو کانگایەکدا کار بکات، نەک تەنیا کرێکارێکی سەر ڕووی بەردەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Miners}} [[پۆل:کانزاکاری]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] awfrlgaxe3ef5nusx8kg3i40k84np0y 0 296686 1591966 1591777 2026-06-19T12:04:17Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ پارامەترە واڵاکان لابران (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591966 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=|width=|partof=[[شەڕەکانی ئێران و عوسمانی]]|image=Abbas Mirza in battle.jpg|caption=|date=١٠ی ئەیلوولی ١٨٢١ – ٢٣ی تەممووزی ١٨٢٣|place=سنووری ئێران و عوسمانی؛ [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆلیا]] و [[عێراق]]|coordinates=|map_type=|map_relief=|latitude=|longitude=|map_size=|map_marksize=|map_caption=|map_label=|territory=|result=بێ ئەنجام<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Sabri |دوایین=Ateş |ناونیشان=http://worldcat.org/oclc/980068476 |سەردێڕ=The Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914 |ڕێکەوت=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٥|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٧-٥٤٥٧٧-٩|oclc=٩٨٠٠٦٨٤٧٦|پەڕە=٥٤|وتەگێڕانەوە=The culmination of frontier raids carried out by Abbas Mirza and Dawlatshah, '''the war of 1821–22 was inconclusive,''' despite Iran’s many victories. The emergence of cholera, mutual concerns about Russia’s advance, the war in Greece, and pressure from Iranian merchants trading with the Ottoman Empire all helped bring hostilities to an end. Abbas Mirza claimed he had waged the campaign not for land or against the sultan, but in defense of his family’s honor; however, Sultan Mahmud II remained upset with Tehran and considered a counter-campaign. Abbas Mirza’s pleas to Stratford Canning, the powerful British ambassador in Istanbul, might have changed his mind. Following negotiations between Rauf Pasha and the Iranian envoy, Mirza Mohammad Ali Ashtiyani, on July 28, 1823, the first Treaty of Erzurum was signed.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Farmanfarmaian |یەکەم=Roxane |ناونیشان=https://books.google.com.tr/books?id=FxN9AgAAQBAJ&q=ottoman+persian+war+of+1821-1823+persian+victory&pg=PA88&redir_esc=y#v=onepage&q=ottoman%20persian%20war%20of%201821-1823%20persian%20victory&f=false |سەردێڕ=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present |ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-١٠٣٠٨-٩|زمان=en|پەڕەکان=٨٨-٩٧}}</ref><ref>Azap, Eralp Yaşar (2023). ''[https://www.otuken.com.tr/u/otuken/docs/s/a/sah-mat-1685435606.pdf?srsltid=AfmBOooICZAkB8-15kHITURVGAoPFMzKTuxR5epYB249F-6DJf1R9GV1 Şah Mat: 1820–1823 Osmanlı-İran Savaşı (Siyaset–Harekât–Lojistik / Organizasyon).]'' İstanbul: [[Ötüken Neşriyat |Ötüken Neşriyat A.Ş]]., p. 286. ISBN 978-625-408-517-8.</ref > * [[پەیماننامەکانی ئەرزڕۆم|پەیماننامەی ئەرزڕۆم]]|status=|combatants_header=|combatant1={{tree list}} *{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[ئێرانی قاجاڕی]]|combatant2={{tree list}} *{{flagicon image|Ottoman Empire 1793-1844 alternative.png}} [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] **{{flagicon image|Ottoman Empire 1793-1844 alternative.png}} [[مەمالیکی عێراق|عێراقی عوسمانی]]|combatant3=|commander1={{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} '''[[فەتحعەلی شا]]'''{{ھن}}{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[عەباس میرزا|عەبباس میرزا]]{{ھن}}{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[محەممەد عەلی دەولەتشاھ|محەممەد عەلی]]{{ھن}}{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[مووسا خەمیس]]{{ھن}}{{flagicon image|War Flag of Fath Ali Shah.svg}} [[ئیحسان خان نەخچیڤانی|ئیحسان خان]]|commander2={{flagicon image|Ottoman Empire 1793-1844 alternative.png}} '''[[مەحموودی دووەم]]'''{{ھن}}{{flagicon image|Ottoman Empire 1793-1844 alternative.png}} [[داوود پاشای بەغدا|داوود پاشا]]{{ھن}}{{flagicon image|Ottoman Empire 1793-1844 alternative.png}} [[محەممەد ئەمین ڕەئووف پاشا|محەممەد ئەمین]]{{ھن}}{{flagicon image|Ottoman Empire 1793-1844 alternative.png}} [[خوسرەو محەممەد پاشا|خوسرەو محەممەد]]|commander3=|units1=|units2=|units3=|strength1=|strength2=|strength3=|casualties1=|casualties2=|casualties3=|notes=|campaignbox=}} '''شەڕی عوسمانی و ئێران لە ساڵانی ١٨٢١–١٨٢٣''' یان '''شەڕی عوسمانی و قاجاڕی'''، لە ساڵی ١٨٢١ تاوەکوو ساڵی ١٨٢٣ لە نێوان [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕی]] ڕوویدا.{{Sfn|Sicker|2001}} == پێشینە == گرژییەکانی نێوان ھەردوو ئیمپراتۆریەتەکە بەھۆی داڵدەدانی خەڵکی ھۆزە یاخیبووەکانی [[ئازەربایجان (ھەرێم)|پارێزگای ئازەربایجانی]] ئێران لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە پەرەی سەند.{{Sfn|Tucker|2010}} پرسەکانی تایبەت بە [[ھۆزە کوردەکان|ھۆزە سنوورییەکانی کورد]] وەک ھۆزەکانی حەیدەران و سیپکی پەیوەندییەکانی نێوان ئەو دوو ئیمپراتۆریەتەیان ئاڵۆزتر کردبوو. بۆ نموونە ئێران ھەڵمەتێکی سەربازیی لە دژی دەروێش پاشای ''موحافزی'' [[وان]] دەستپێکرد، کاتێک ڕەتیکردەوە ئەو کوردە سیپکییانە بگەڕێنێتەوە کە پەنایان بردبوو بۆ عوسمانییەکان و لە [[ئەردیش]] نیشتەجێ ببوون.{{Sfn|Ateş|2013}} شەڕی عوسمانی و ئێران کە لە ساڵی ١٨٢١ دەستی پێکرد، بەشێک بوو لە [[شەڕەکانی ئێران و عوسمانی|زنجیرەیەک شەڕی نێوان ھەردوو ئیمپراتۆریەتەکە]]، کە دەگەڕێتەوە بۆ کاریگەرییەکانی زلھێزە بیانییەکان، بەتایبەتی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|بەڕیتانیا]] و [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]].{{Sfn|Sorkhabi|2017}} ئێرانییەکان و عوسمانیەکان لە چوارچێوەی کایەی نفووزی خۆیاندا بوون و بەرەو ڕکابەرییەکانیان ڕاکێشران. [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]] ھەوڵی دەدا فشار بخاتە سەر ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی کە ئەو کاتە [[شەڕی سەربەخۆییی یۆنان|لەگەڵ یۆنانیەکان لە شەڕدا]] بوو.{{Sfn|Tucker|2010}} == شەڕەکە == [[پەڕگە:A_Persian_Cavalier_smoking_(Letters_from_the_Caucasus_and_Georgia).jpg|ڕاست|وێنۆک|246x246پیکسڵ|سوارچاکێکی فارس جگەرە دەکێشێت (نامەکانی قەوقاز و گورجستان)]] [[عەباس میرزا|عەبباس میرزا]] شازادەی جێنشینی ئێران بە ھاندانی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]] ھێرشی کردە سەر [[ئەرمەنستانی ڕۆژاوا]] و ناوچەکانی دەوروبەری پارێزگای [[ئازەربایجان (ھەرێم)|ئازەربایجانی]] ئێران.{{Sfn|Tucker|2010}} لە ١٠ی ئەیلوولی ساڵی ١٨٢١ ھێزەکانی ئێران لە [[تەورێز|تەبرێزەوە]] بەرەو سنوور ڕێپێوانیان کرد.<ref>{{Cite thesis|title=The grand strategy of the Russian Empire in the Caucasus against its southern rivals (1821-1833)|url=http://etheses.lse.ac.uk/3512/|publisher=The London School of Economics and Political Science (LSE)|date=October 2016|degree=phd|language=en|first=Serkan|last=Keçeci}}</ref> لە ١٦ی ئەیلوولدا، ھێزەکانی ئێران لە گووربوڵاک سنووریان بەزاند و لە تشرینی دووەمی ١٨٢١دا ھەڵیانکوتایە سەر [[بازید|قەڵای بایزید]] و ڕێگاکانی دابینکردنی ئێرانیان مسۆگەر کرد. لەگەڵ ڕێپێوانەکەی سوپای ئێران بۆ ناو ناوچەکە، بە دوای عەشیرەتەکانی حەیدەراندا دەڕۆیشتن، کە بەرەو دیاربەکر ھەڵدەھاتن.<ref>{{Cite thesis|title=Fragile alliances in the Ottoman East: the Heyderan Tribe and the empire, 1820 - 1929|url=http://hdl.handle.net/11693/46654|publisher=Bilkent University|date=April 2018|language=English|first=Erdal|last=Çiftçi|hdl=11693/46654}}</ref> دوای ھەڵمەتە سەرکەوتووەکەی [[عەباس میرزا|عەبباس میرزا]] لە زستاندا، زۆربەی ھێزەکانی بۆ [[تەورێز]] کشاندەوە لەکاتێکدا مۆڵگە سەربازییەکانی شار و شارۆچکە بەرچاوەکان بەجێھێشت.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=War and peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-١٠٣٠٧-٢|editor-last=Farmanfarmaian|editor-first=Roxane|oclc=١٢٩٤٦٣٨٣٧٣}}</ref> تورکەکان دەستیان کرد بە ڕێکخستنی ھێرشی پێچەوانە، کە لە ژێر دەستی سەرعەسکەری نوێ، [[Mohammad Amin Rauf Pasha|محەممەد ئەمین ڕەئووف پاشا]] ڕێکخرابوو. ئەوان پلانیان دانابوو کە مۆڵگە سەربازییەکانی [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ]] بشکێنن و ڕایانماڵن و بەشێک لە ئازەربایجان داگیر بکەن بۆ ئەوەی ڕێگری لە کۆکردنەوەی ھێزەکانی ئێران بکەن و بەمەش مەرجی ئاشتی لەگەڵ عوسمانی ناچاری بکەن.<ref name=":0" /> بەڵام قەڵای تۆپراککالێ بە ھۆی ھەڵکەوتە ستراتژییەکەیەوە لەبەردەم پلانەکانی عوسمانیدا وەستا. سەردارەکەی ئەریوان بەردەوام ھێرشی دەکردە سەر پێگەکانی عوسمانی لە دەوروبەری تۆپراککالێ، ئەمەش کاتێکی بەنرخی بە [[عەباس میرزا|عەبباس میرزا]] دەدا بۆ وەرگرتنەوەی ھێزەکان بۆ ڕزگارکردنی قەڵاکە. شەڕی دەرەنجام لە مانگی ئایاری ساڵی ١٨٢٢ بۆ عوسمانییەکان شکستێک بوو، بەڵام ئێرانییەکان نەیانتوانی سوود لە سەرکەوتنەکانیان وەربگرن.<ref name=":0" /> [[پەڕگە:The_path_followed_by_Mohammad_Ali_Mirza_during_the_siege.jpg|ڕاست|وێنۆک|246x246پیکسڵ|ئەو ڕێگایەی کە [[محەممەد عەلی دەولەتشاھ|محەممەد عەلی میرزا]] لە کاتی گەمارۆدا پەیڕەوی کرد]] ھێرشی پێچەوانەی دووەم لەلایەن والیی عوسمانی (پارێزگار)ی بەغدا، [[داوود پاشای بەغدا|داوود پاشا]] ڕێکخرا، کە ھێرشی کردە سەر ئێران. لەشکرکێشییەکە سەرکەوتوو نەبوو و لەلایەن سوپای قاجاڕییەوە بە سەرپەرشتیی کوڕە گەورەکەی شا، شازادە [[محەممەد عەلی دەولەتشاھ|محەمەد عەلی میرزا]]، شکێنرا.<ref name="Cenage">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.encyclopedia.com/humanities/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/turko-iranian-war-1821-1823|سەردێڕ=Turko–Iranian War (1821–1823) {{!}} Encyclopedia.com |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=[[Cengage Group]] |via=[[Encyclopedia.com]]}}</ref> عوسمانییەکان پاشەکشەیان کرد بۆ خاکی خۆیان، لە کاتێکدا ئێرانییەکان [[شارەزوور|شارەزووریان]] بە درێژاییی [[ڕووباری دیالە|ڕووباری سیروان]] گرت، بە پشتیوانی [[کوردانی فەیلی]] و [[لوڕە فەیلییەکان]] کە بەرەی عوسمانییان تێکشکاند و ناچاریان کردن زیاتر پاشەکشە بکەن بۆ [[کەرکووک]].<ref name="Farrokh">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Farrokh|یەکەم=Kaveh|ناونیشان=https://archive.org/details/ogm-iran-at-war-1500-1988/page/204/mode/2up?q=1821|سەردێڕ=Iran At War 1500-1988|بڵاوکەرەوە=Osprey Publishing|ساڵ=٢٠١١|پەڕە=٢٠٤}}</ref> محەمەد عەلی میرزا [[سلێمانی|سلێمانیی]] گرت و دوای گرتنی [[سامەڕا]]، بە ٤٠ ھەزار ھێزی پیادە و تۆپخانە [[Siege of baghdad (1821-1823)|گەمارۆی بەغدای دا]]. پاشەکشەی عوسمانی لێرە کۆتاییی ھات، بەو پێیەی [[داوود پاشای بەغدا|داوود پاشا]] بەسەرکەوتوویی بەرگریی لە شارەکە کرد بە ٣٩٠٠ پیادە و ٨٨٠٠ سوارەوە، ئەمەش وایکرد قاجاڕەکان نەتوانن بەغدای لە ڕوو ستراتیژییەوە گرنگ بگرن. بە تێکەڵکردنی لەگەڵ کاریگەرییەکانی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی کۆلێرا، لە کۆتاییدا [[محەممەد عەلی دەولەتشاھ|محەمەد عەلی میرزا]] ناچار بوو گەمارۆکە ھەڵبگرێت.<ref name="Farrokh" /><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Tekdemir |یەکەم=Arş Gör Aziz |ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=XIX. YÜZYILIN İLK ÇEYREĞİNDE OSMANLI-İRAN İHTİLAFLARI VE 1821–1823 SAVAŞI |ناونیشان=https://dergipark.org.tr/tr/pub/kdeniz/article/175623 |journal=Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi |زمان=tr |issue=4 |پەڕەکان=٨٣|issn=1308-6200}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Al-Bustani|یەکەم=Butrus|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=geIHzgEACAAJ|سەردێڕ=Muhit-ul-muhit: an Arabic-Arabic dictionary|ڕێکەوت=١٩٧٩|بڵاوکەرەوە=Librairie du Liban|پەڕەکان=٦٥|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.iranicaonline.org/articles/dawlatsah-mohammad-ali-mirza/|سەردێڕ=DAWLATŠĀH, MOḤAMMAD-ʿALĪ MĪRZĀ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=Encyclopaedia Iranica |زمان=en-US}}</ref><ref>Karakuş, Sadık Emre.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/details/mufassal-osmanli-tarihi-1.-cilt/Mustafa%20Cezar%20-%20Mufassal%20Osmanl%C4%B1%20Tarihi.%2005/page/2868/mode/2up|سەردێڕ=Mufassal Osmanlı Tarihi 6 Cilt Takım|پەڕەکان=٢٨٦٨}}</ref> [[محەممەد عەلی دەولەتشاھ|محەمەد عەلی میرزا]] خۆی لە کاتی گەمارۆدا تووشی نەخۆشییەکە بوو، و لە ٢٢ی تشرینی دووەمدا کۆچی دواییی کرد، کاتێک لە [[تیسفۆن|شاری تیسفۆن]] بوو.<ref name="Farrokh" /><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hambly|یەکەم=Gavin R. G.|سەردێڕ=The Cambridge History of Iran|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=١٩٦٨|بەرگ=٧|پەڕە=١٦٣|chapter=Ch. 4|chapter-url=https://archive.org/details/cambridgehistory0007unse_b4w5/page/162/mode/2up?q=1821}}</ref> == دەرئەنجام == ئاشتی تا [[پەیماننامەکانی ئەرزڕۆم|پەیمانی ئەرزڕۆم]] دوای دوو ساڵ نەھاتە ئاراوە؛{{Sfn|Williamson|2008}} ھەردوو لایەن دانیان نا بەو سنوورانەی پێشوو کە لە [[گرێبەستی زەھاب|پەیمانی زەھاودا]] لە ساڵی ١٦٣٩ دامەزرابوون،{{Sfn|Mikaberidze|2011}} و شەڕ بەبێ ھیچ گۆڕانکارییەکی خاکی تەواوبوو. ھەروەھا لە پەیماننامەکەدا ھاتبوو، کە دەبێت گەرەنتیی گەیشتن بە [[زیارەت (ئیسلام)|زیارەتی]] [[فارسەکان|فارس]] بۆ شوێنە پیرۆزەکانی [[مەککە]] و [[مەدینە]] لە ناو ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا بدرێ.{{Sfn|Tucker|2010}} [[پەڕگە:Treaty_of_Erzurum.png|چەپ|وێنۆک|پەیماننامەی ئەرزڕۆم، ئەرشیڤی عوسمانییەکان]] == سەرچاوەکان == <references /> == پەراوێزەکان == * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|ڕێکەوت=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Williamson|یەکەم=Graham|سەردێڕ=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨١١٣٤١٠٣٠٨٩|editor-last=Farmanfarmaian|editor-first=Roxane|chapter=The Turko-Persian War of 1821-1823: winning the war but losing the peace|chapter-url=https://books.google.com/books?id=FxN9AgAAQBAJ&q=ottoman+persian+war+of+1821-1823+persian+victory&pg=PA88}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mikaberidze|یەکەم=Alexander|سەردێڕ=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia|ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=ABC-CLIO|ژپنک=٩٧٨١٥٩٨٨٤٣٣٦١|شوێن=Santa Barbara, CA}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sicker|یەکەم=Martin|سەردێڕ=The Islamic World in Decline: From the Treaty of Karlowitz to the Disintegration of the Ottoman Empire|بڵاوکەرەوە=Praeger|ساڵ=٢٠٠١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sorkhabi|یەکەم=Rasoul|سەردێڕ=Tectonic Evolution, Collision, and Seismicity of Southwest Asia: In Honor of Manuel Berberian's Forty-Five Years of Research Contributions|ڕێکەوت=٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Geological Society of America|ژپنک=٩٧٨٠٨١٣٧٢٥٢٥٣|شوێن=Boulder, Colorado}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle|بڵاوکەرەوە=ABC-CLIO|ساڵ=٢٠١٠|editor-last=Tucker|editor-first=Spencer C.|بەرگ=III}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ward|یەکەم=Steven R.|سەردێڕ=Immortal: A Military History of Iran and Its Armed Forces|بڵاوکەرەوە=Georgetown University Press|ساڵ=٢٠٠٩}} {{تووڵی دەروازە|شەڕ|مێژوو|ئێران|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} [[پۆل:ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوت و ساڵ]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئێرانی قاجاڕی]] [[پۆل:دەیەی ١٨٢٠]] [[پۆل:١٨٢١]] [[پۆل:١٨٢٢]] [[پۆل:١٨٢٣]] [[پۆل:شەڕەکان]] [[پۆل:مێژووی ئێران]] kwqqqhrgmxkraukaaorp306s8y145sj 0 296688 1592120 1591776 2026-06-19T17:14:49Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئێران|ئێران]] و [[دەروازە:ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] 1592120 wikitext text/x-wiki {{Infobox treaty|image=An official copy of the treaty of Erzurum, Persia, Qajar, 19th Century.jpg|negotiators={{flagicon image|Fath Ali Shah Flag 1.svg}} [[ئێرانی قاجاڕ]]{{ھن}}{{flagicon image|Ottoman Empire 1793-1844 alternative.png}} [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]|date_signed=١٨٢٣|name=پەیماننامەی ئەرزڕۆمی یەکەم}} '''یەکەم پەیمانی ئەرزڕۆم''' لە تەممووزی [[١٨٢٣|ساڵی ١٨٢٣]] دوای سەرکەوتنی [[ئێرانی قاجاڕ|قاجاڕییەکان]] بەسەر [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] لە [[شەڕی ئەرزڕۆم (١٨٢٣)|شەڕی ئەرزروم ساڵی ١٨٢٣]] واژووکرا. == دووەم پەیماننامەی ئەرزڕۆم == {{بەشی واڵا}} == سەرچاوەکان == {{ئێران-کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} [[پۆل:پەیماننامەکانی سنوور]] [[پۆل:پارێزگای خووزستان]] [[پۆل:پەیماننامەکان]] [[پۆل:پەیماننامەکان، بەسرانی ١٨٢٣]] [[پۆل:١٨٢٣]] [[پۆل:دەیەی ١٨٢٠]] npo98hno8ksdcjhpi76pp1211f2662b 1592129 1592120 2026-06-19T20:00:52Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1592129 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{Infobox treaty|image=An official copy of the treaty of Erzurum, Persia, Qajar, 19th Century.jpg|negotiators={{flagicon image|Fath Ali Shah Flag 1.svg}} [[ئێرانی قاجاڕ]]{{ھن}}{{flagicon image|Ottoman Empire 1793-1844 alternative.png}} [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]|date_signed=١٨٢٣|name=پەیماننامەی ئەرزڕۆمی یەکەم}} '''یەکەم پەیمانی ئەرزڕۆم''' لە تەممووزی [[١٨٢٣|ساڵی ١٨٢٣]] دوای سەرکەوتنی [[ئێرانی قاجاڕ|قاجاڕییەکان]] بەسەر [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] لە [[شەڕی ئەرزڕۆم (١٨٢٣)|شەڕی ئەرزروم ساڵی ١٨٢٣]] واژووکرا. == دووەم پەیماننامەی ئەرزڕۆم == {{بەشی واڵا}} == سەرچاوەکان == {{ئێران-کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} [[پۆل:پەیماننامەکانی سنوور]] [[پۆل:پارێزگای خووزستان]] [[پۆل:پەیماننامەکان]] [[پۆل:پەیماننامەکان، بەسرانی ١٨٢٣]] [[پۆل:١٨٢٣]] [[پۆل:دەیەی ١٨٢٠]] almo9ja11dh3lm7faw1eaak3vwc81ue 0 296689 1592067 1591784 2026-06-19T16:09:27Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Chupanid dynasty}} 1592067 wikitext text/x-wiki '''چۆپانییەکان''' یان '''ئالی چۆپان'''، بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای [[مەغۆل]] لە ھۆزی «سەلدۆز» بوون کە لە سەدەی چواردەیەمی زایینیدا (٧٣٨–٧٥٨ی کۆچی) لە بەشێک لە خاکی [[ئێران]] و بەتایبەت ناوچەی [[ئازەربایجان]] حوکمڕانییان کردووە. ئەم بنەماڵەیە لە سەرەتادا وەک کاربەدەست و فەرماندە لەژێر سێبەری [[ئیلخانی|ئیلخانییەکاندا]] خزمەتیان دەکرد، بەڵام دوای کۆچی دوایی «ئەبوو سەعید بەھادور خان» (دوایین حاکمی بەھێزی ئیلخانی) و ڕووخانی دەسەڵاتی ناوەندی، توانییان بە شێوەیەکی سەربەخۆ کۆنترۆڵی بەشێک لە خاکەکەیان بگرنە دەست و ناوچەی ئازەربایجان بکەنە بنکەی سەرەکیی دەسەڵاتی خۆیان. دەسەڵاتی چۆپانیان تەنھا لە نێوان دوو برا بە نەوەکانی: # '''ئەمیر شێخ حەسەنی چۆپانی''' (کوڕە گەورە و دامەزرێنەر). # '''ئەمیر مەلیک ئەشرەفی چۆپانی''' (برا بچووکەکەی کە دوای ئەو دەسەڵاتی گرتە دەست). حوکمڕانیی چۆپانییەکان بەردەوام بوو تا ئەو کاتەی لەلایەن دەسەڵاتی [[جەلایرییەکان]] (کە لە بەغدا بەھێز ببوون) کۆتایی پێھێنرا. == ئەمانەش ببینە == * [[ئیلخانی|ئیلخانییەکان]] * [[دەوڵەتی جەلائیری|جەلایرییەکان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Chupanid dynasty}} [[پۆل:مێژووی ئێران]] [[پۆل:مەغۆل]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] 3ye65ue3q2xqs07ei7yhc153ykcsqgm 1592083 1592067 2026-06-19T17:02:29Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئازەربایجان|ئازەربایجان]]، [[دەروازە:ئێران|ئێران]]، [[دەروازە:ئیسلام|ئیسلام]]، [[دەروازە:مێژوو|مێژوو]] و [[دەروازە:وڵاتەکان|وڵاتەکان]] 1592083 wikitext text/x-wiki '''چۆپانییەکان''' یان '''ئالی چۆپان'''، بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای [[مەغۆل]] لە ھۆزی «سەلدۆز» بوون کە لە سەدەی چواردەیەمی زایینیدا (٧٣٨–٧٥٨ی کۆچی) لە بەشێک لە خاکی [[ئێران]] و بەتایبەت ناوچەی [[ئازەربایجان]] حوکمڕانییان کردووە. ئەم بنەماڵەیە لە سەرەتادا وەک کاربەدەست و فەرماندە لەژێر سێبەری [[ئیلخانی|ئیلخانییەکاندا]] خزمەتیان دەکرد، بەڵام دوای کۆچی دوایی «ئەبوو سەعید بەھادور خان» (دوایین حاکمی بەھێزی ئیلخانی) و ڕووخانی دەسەڵاتی ناوەندی، توانییان بە شێوەیەکی سەربەخۆ کۆنترۆڵی بەشێک لە خاکەکەیان بگرنە دەست و ناوچەی ئازەربایجان بکەنە بنکەی سەرەکیی دەسەڵاتی خۆیان. دەسەڵاتی چۆپانیان تەنھا لە نێوان دوو برا بە نەوەکانی: # '''ئەمیر شێخ حەسەنی چۆپانی''' (کوڕە گەورە و دامەزرێنەر). # '''ئەمیر مەلیک ئەشرەفی چۆپانی''' (برا بچووکەکەی کە دوای ئەو دەسەڵاتی گرتە دەست). حوکمڕانیی چۆپانییەکان بەردەوام بوو تا ئەو کاتەی لەلایەن دەسەڵاتی [[جەلایرییەکان]] (کە لە بەغدا بەھێز ببوون) کۆتایی پێھێنرا. == ئەمانەش ببینە == * [[ئیلخانی|ئیلخانییەکان]] * [[دەوڵەتی جەلائیری|جەلایرییەکان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Chupanid dynasty}} {{تووڵی دەروازە|ئازەربایجان|ئێران|ئیسلام|مێژوو|وڵاتەکان}} [[پۆل:مێژووی ئێران]] [[پۆل:مەغۆل]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] rybcnb5u5bwwezzam732gwa6ylcom69 1592162 1592083 2026-06-19T20:06:22Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1592162 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} '''چۆپانییەکان''' یان '''ئالی چۆپان'''، بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای [[مەغۆل]] لە ھۆزی «سەلدۆز» بوون کە لە سەدەی چواردەیەمی زایینیدا (٧٣٨–٧٥٨ی کۆچی) لە بەشێک لە خاکی [[ئێران]] و بەتایبەت ناوچەی [[ئازەربایجان]] حوکمڕانییان کردووە. ئەم بنەماڵەیە لە سەرەتادا وەک کاربەدەست و فەرماندە لەژێر سێبەری [[ئیلخانی|ئیلخانییەکاندا]] خزمەتیان دەکرد، بەڵام دوای کۆچی دوایی «ئەبوو سەعید بەھادور خان» (دوایین حاکمی بەھێزی ئیلخانی) و ڕووخانی دەسەڵاتی ناوەندی، توانییان بە شێوەیەکی سەربەخۆ کۆنترۆڵی بەشێک لە خاکەکەیان بگرنە دەست و ناوچەی ئازەربایجان بکەنە بنکەی سەرەکیی دەسەڵاتی خۆیان. دەسەڵاتی چۆپانیان تەنھا لە نێوان دوو برا بە نەوەکانی: # '''ئەمیر شێخ حەسەنی چۆپانی''' (کوڕە گەورە و دامەزرێنەر). # '''ئەمیر مەلیک ئەشرەفی چۆپانی''' (برا بچووکەکەی کە دوای ئەو دەسەڵاتی گرتە دەست). حوکمڕانیی چۆپانییەکان بەردەوام بوو تا ئەو کاتەی لەلایەن دەسەڵاتی [[جەلایرییەکان]] (کە لە بەغدا بەھێز ببوون) کۆتایی پێھێنرا. == ئەمانەش ببینە == * [[ئیلخانی|ئیلخانییەکان]] * [[دەوڵەتی جەلائیری|جەلایرییەکان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Chupanid dynasty}} {{تووڵی دەروازە|ئازەربایجان|ئێران|ئیسلام|مێژوو|وڵاتەکان}} [[پۆل:مێژووی ئێران]] [[پۆل:مەغۆل]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] ffp4w5q6uuoevypo3o3u4b99fujri6h 0 296691 1592045 1591929 2026-06-19T16:05:57Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Kay Kāvus}} 1592045 wikitext text/x-wiki '''کەی کاووس''' (بە فارسی: ''کیکاووس''، بە ئەڤێستایی: ''𐬐𐬀𐬎𐬎𐬌 𐬎𐬯𐬀𐬥''، ڕۆمانی کراو بۆ: ''Kauui Usan'')، یەکێکە لە پاشا (شا) کانی مێژووی ئەفسانەیی ئێران و یەکێک لە کارەکتەرە دیارەکانی ناو پەرتووکی نەتەوەیی '''[[شانامە]]'''ی [[فیردەوسی]]. ئەو کوڕی «کەی قوباد» (دامەزرێنەری خانەدانی کەیانیان) و باوکی شازادە «سیاوەش»ە. کەی کاووس بۆ ماوەی ١٥٠ ساڵ فەرمانڕوایی ئێران دەکات. لە ماوەی دەسەڵاتی جەنجاڵی ئەودا، پاڵەوانی ناودار'''[[ڕۆستەم]]'''، سەرەڕای ھەبوونی ناکۆکی و بە ناچاری، چەندین جار ھاوکاری دەکات و لە تێوەگلانەکان ڕزگاری دەکات. لە دوای مردنی، نەوەکەی کە ناوی «کەی خەسرەو»ە دەبێتە جێگرەوەی. بەپێی گێڕانەوە مێژوویییەکانی مێژوونووس مەسعوودی، کەی کاوووس تاوەرێکی بەرزی دروست کردووە بۆ «بەرەنگاربوونەوە و تەحەدای خودا»، ھەروەھا ھێرشی کردووەتە سەر وڵاتی [[یەمەن]]. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[کەیانیان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Kay Kāvus}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پاشا ئەفسانەیییەکان]] [[پۆل:ئەفسانەی تەمەندرێژی]] [[پۆل:میتۆلۆژیای فارسی]] 4gw1wez9p0rehxgy20rysh74vk4y9gj 1592103 1592045 2026-06-19T17:09:09Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ژیاننامە|ژیاننامە]] و [[دەروازە:ئێران|ئێران]] 1592103 wikitext text/x-wiki '''کەی کاووس''' (بە فارسی: ''کیکاووس''، بە ئەڤێستایی: ''𐬐𐬀𐬎𐬎𐬌 𐬎𐬯𐬀𐬥''، ڕۆمانی کراو بۆ: ''Kauui Usan'')، یەکێکە لە پاشا (شا) کانی مێژووی ئەفسانەیی ئێران و یەکێک لە کارەکتەرە دیارەکانی ناو پەرتووکی نەتەوەیی '''[[شانامە]]'''ی [[فیردەوسی]]. ئەو کوڕی «کەی قوباد» (دامەزرێنەری خانەدانی کەیانیان) و باوکی شازادە «سیاوەش»ە. کەی کاووس بۆ ماوەی ١٥٠ ساڵ فەرمانڕوایی ئێران دەکات. لە ماوەی دەسەڵاتی جەنجاڵی ئەودا، پاڵەوانی ناودار'''[[ڕۆستەم]]'''، سەرەڕای ھەبوونی ناکۆکی و بە ناچاری، چەندین جار ھاوکاری دەکات و لە تێوەگلانەکان ڕزگاری دەکات. لە دوای مردنی، نەوەکەی کە ناوی «کەی خەسرەو»ە دەبێتە جێگرەوەی. بەپێی گێڕانەوە مێژوویییەکانی مێژوونووس مەسعوودی، کەی کاوووس تاوەرێکی بەرزی دروست کردووە بۆ «بەرەنگاربوونەوە و تەحەدای خودا»، ھەروەھا ھێرشی کردووەتە سەر وڵاتی [[یەمەن]]. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[کەیانیان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Kay Kāvus}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئێران}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پاشا ئەفسانەیییەکان]] [[پۆل:ئەفسانەی تەمەندرێژی]] [[پۆل:میتۆلۆژیای فارسی]] g65ds2nv4xje0xi0ihuy21328ght9ql 1592142 1592103 2026-06-19T20:03:02Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1592142 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''کەی کاووس''' (بە فارسی: ''کیکاووس''، بە ئەڤێستایی: ''𐬐𐬀𐬎𐬎𐬌 𐬎𐬯𐬀𐬥''، ڕۆمانی کراو بۆ: ''Kauui Usan'')، یەکێکە لە پاشا (شا) کانی مێژووی ئەفسانەیی ئێران و یەکێک لە کارەکتەرە دیارەکانی ناو پەرتووکی نەتەوەیی '''[[شانامە]]'''ی [[فیردەوسی]]. ئەو کوڕی «کەی قوباد» (دامەزرێنەری خانەدانی کەیانیان) و باوکی شازادە «سیاوەش»ە. کەی کاووس بۆ ماوەی ١٥٠ ساڵ فەرمانڕوایی ئێران دەکات. لە ماوەی دەسەڵاتی جەنجاڵی ئەودا، پاڵەوانی ناودار'''[[ڕۆستەم]]'''، سەرەڕای ھەبوونی ناکۆکی و بە ناچاری، چەندین جار ھاوکاری دەکات و لە تێوەگلانەکان ڕزگاری دەکات. لە دوای مردنی، نەوەکەی کە ناوی «کەی خەسرەو»ە دەبێتە جێگرەوەی. بەپێی گێڕانەوە مێژوویییەکانی مێژوونووس مەسعوودی، کەی کاوووس تاوەرێکی بەرزی دروست کردووە بۆ «بەرەنگاربوونەوە و تەحەدای خودا»، ھەروەھا ھێرشی کردووەتە سەر وڵاتی [[یەمەن]]. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[کەیانیان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Kay Kāvus}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئێران}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پاشا ئەفسانەیییەکان]] [[پۆل:ئەفسانەی تەمەندرێژی]] [[پۆل:میتۆلۆژیای فارسی]] 0ur4b82dda7apl9u0yc6lcyl748skml 0 296692 1592046 1591928 2026-06-19T16:06:07Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Kayanian dynasty}} 1592046 wikitext text/x-wiki '''کەیانیان''' یان '''کەیان'''، بەپێی نەریتی حەماسی و ئەفسانەیی دێرینی ئێرانی، ناوی زنجیرە و بنەماڵەیەکی پاشایەتییە کە پێش سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] فەرمانڕوایییان کردووە. پاشاکانی ئەم قۆناغە ھەموویان پێشگری "کێ" یان "کەی"یان لە سەرەتای ناوەکانیاندا ھەبووە. لە مێژووی ئەفسانەییدا، کەیانیان لە دوای زنجیرەی [[پێشدادیان]] دێن. سەرجەم مێژوونووسانی سەرەتایی ئیسلامی وەک دینەوەری، تەبەری، بەلعەمی و میرخوەند باسیان لەم بنەماڵەیە کردووە. == کەیانیان لە دەقە کۆنەکاندا == لە پەرتووکی [[ئەڤێستا]] (لە بەشی یەشتەکان)، ناوی ئەم پاشایانە لە پاڵ پاڵەوانانی تردا ھاتووە کە قوربانییان بۆ خوداوەندەکان کردووە. ڕیزبەندییەکە لە ھۆشەنگ، تەھمۆرەس، جەمشید و فەریدوونەوە (پێشدادیان) دەست پێدەکات و دەگاتە کەیانیان، کە یەکەمینیان '''کەی قوباد''' (کائواتا) و دوایین پاشایان '''گوشتاسپ''' (ویشتاسپ) بووە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[پێشدادیان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Kayanian dynasty}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:کەیانیان]] [[پۆل:میتۆلۆژیای فارسی]] 9yxli9br991i1a3r89hy4fcsevaez4c 1592102 1592046 2026-06-19T17:08:49Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئەفغانستان|ئەفغانستان]] و [[دەروازە:ئێران|ئێران]] 1592102 wikitext text/x-wiki '''کەیانیان''' یان '''کەیان'''، بەپێی نەریتی حەماسی و ئەفسانەیی دێرینی ئێرانی، ناوی زنجیرە و بنەماڵەیەکی پاشایەتییە کە پێش سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] فەرمانڕوایییان کردووە. پاشاکانی ئەم قۆناغە ھەموویان پێشگری "کێ" یان "کەی"یان لە سەرەتای ناوەکانیاندا ھەبووە. لە مێژووی ئەفسانەییدا، کەیانیان لە دوای زنجیرەی [[پێشدادیان]] دێن. سەرجەم مێژوونووسانی سەرەتایی ئیسلامی وەک دینەوەری، تەبەری، بەلعەمی و میرخوەند باسیان لەم بنەماڵەیە کردووە. == کەیانیان لە دەقە کۆنەکاندا == لە پەرتووکی [[ئەڤێستا]] (لە بەشی یەشتەکان)، ناوی ئەم پاشایانە لە پاڵ پاڵەوانانی تردا ھاتووە کە قوربانییان بۆ خوداوەندەکان کردووە. ڕیزبەندییەکە لە ھۆشەنگ، تەھمۆرەس، جەمشید و فەریدوونەوە (پێشدادیان) دەست پێدەکات و دەگاتە کەیانیان، کە یەکەمینیان '''کەی قوباد''' (کائواتا) و دوایین پاشایان '''گوشتاسپ''' (ویشتاسپ) بووە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[پێشدادیان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Kayanian dynasty}} {{تووڵی دەروازە|ئەفغانستان|ئێران}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:کەیانیان]] [[پۆل:میتۆلۆژیای فارسی]] 6sngumgmy9bn3nvlq3mt355ii5xa8k9 1592143 1592102 2026-06-19T20:03:12Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1592143 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''کەیانیان''' یان '''کەیان'''، بەپێی نەریتی حەماسی و ئەفسانەیی دێرینی ئێرانی، ناوی زنجیرە و بنەماڵەیەکی پاشایەتییە کە پێش سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] فەرمانڕوایییان کردووە. پاشاکانی ئەم قۆناغە ھەموویان پێشگری "کێ" یان "کەی"یان لە سەرەتای ناوەکانیاندا ھەبووە. لە مێژووی ئەفسانەییدا، کەیانیان لە دوای زنجیرەی [[پێشدادیان]] دێن. سەرجەم مێژوونووسانی سەرەتایی ئیسلامی وەک دینەوەری، تەبەری، بەلعەمی و میرخوەند باسیان لەم بنەماڵەیە کردووە. == کەیانیان لە دەقە کۆنەکاندا == لە پەرتووکی [[ئەڤێستا]] (لە بەشی یەشتەکان)، ناوی ئەم پاشایانە لە پاڵ پاڵەوانانی تردا ھاتووە کە قوربانییان بۆ خوداوەندەکان کردووە. ڕیزبەندییەکە لە ھۆشەنگ، تەھمۆرەس، جەمشید و فەریدوونەوە (پێشدادیان) دەست پێدەکات و دەگاتە کەیانیان، کە یەکەمینیان '''کەی قوباد''' (کائواتا) و دوایین پاشایان '''گوشتاسپ''' (ویشتاسپ) بووە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[پێشدادیان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Kayanian dynasty}} {{تووڵی دەروازە|ئەفغانستان|ئێران}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:کەیانیان]] [[پۆل:میتۆلۆژیای فارسی]] mwlvsz6le8osio37qcskkhy4m8d8hh5 0 296693 1592119 1591927 2026-06-19T17:14:29Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:ئێران|ئێران]] 1592119 wikitext text/x-wiki '''پێشدادیان''' (بە [[زمانی ئاڤێستایی|ئاڤێستایی]]: ''𐬞𐬀𐬭𐬀𐬛𐬁𐬙𐬀''، ڕۆمانی کراو: ''Paradāta''؛ بەواتای «یەکەم کەس کە یاسای دانا»)، یەکەمین زنجیرە و بنەماڵەی پاشایەتیی کەناراو و ناوچەکانی [[ئێران]]ن لە پەرتووکی [[ئاڤێستا]]، '''[[شانامە]]''' و ئەفسانەناسیی ئێرانی کۆندا کە پێش سەردەمی [[کەیانیان]] فەرمانڕوایییان کردووە. ئەم پاشایەتییە لەلایەن '''[[کەیوومەرس]]'''ەوە دامەزراوە و بەپێی ئەفسانەکان ماوەی ٢٤٣٢ ساڵی خایاندووە. پاشاکانی پێشدادی نۆ کەس بوون کە بەناوبانگترینیان بریتین لە: [[جەمشید]]، [[زوحاک]] و [[فەریدوون]]. کۆتایی و ڕووخانی ئەم قۆناغە مێژوویییە ئەفسانەیییە بە مردنی پاشا «زەو» دێت، کە دوای ئەو دەسەڵات دەگوازرێتەوە بۆ کەیانیان. شارەکانی [[بەڵخ]]، [[ئامۆل]] و تەمییشە وەک پایتەختەکانی ئەم خانەدانە ناوزەد کراون. == قۆناغەکانی پاشایەتیی پێشدادی == پاشایەتیی پێشدادیان بە گشتی دابەش دەبێت بەسەر دوو بەشی سەرەکیدا: # '''قۆناغی ئەفسانەیی:''' کە لە سەرەتای پاشایەتیی کەیوومەرسەوە دەست پێدەکات و تا کۆتایی فەرمانڕوایی فەریدوون بەردەوام دەبێت. # '''قۆناغی پاڵەوانێتی:''' کە ھاوکاتە لەگەڵ ڕاپەڕینی «کاوەی ئاسنگەر» و دەرکەوتنی پاڵەوانانی گەورە لە مێژوودا. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[کەیانیان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{تووڵی دەروازە|ئێران}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پێشدادیان]] [[پۆل:میتۆلۆژیای فارسی]] o09u3rosun8gnuiezqzcg7buuuwzrv5 1592130 1592119 2026-06-19T20:01:02Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1592130 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''پێشدادیان''' (بە [[زمانی ئاڤێستایی|ئاڤێستایی]]: ''𐬞𐬀𐬭𐬀𐬛𐬁𐬙𐬀''، ڕۆمانی کراو: ''Paradāta''؛ بەواتای «یەکەم کەس کە یاسای دانا»)، یەکەمین زنجیرە و بنەماڵەی پاشایەتیی کەناراو و ناوچەکانی [[ئێران]]ن لە پەرتووکی [[ئاڤێستا]]، '''[[شانامە]]''' و ئەفسانەناسیی ئێرانی کۆندا کە پێش سەردەمی [[کەیانیان]] فەرمانڕوایییان کردووە. ئەم پاشایەتییە لەلایەن '''[[کەیوومەرس]]'''ەوە دامەزراوە و بەپێی ئەفسانەکان ماوەی ٢٤٣٢ ساڵی خایاندووە. پاشاکانی پێشدادی نۆ کەس بوون کە بەناوبانگترینیان بریتین لە: [[جەمشید]]، [[زوحاک]] و [[فەریدوون]]. کۆتایی و ڕووخانی ئەم قۆناغە مێژوویییە ئەفسانەیییە بە مردنی پاشا «زەو» دێت، کە دوای ئەو دەسەڵات دەگوازرێتەوە بۆ کەیانیان. شارەکانی [[بەڵخ]]، [[ئامۆل]] و تەمییشە وەک پایتەختەکانی ئەم خانەدانە ناوزەد کراون. == قۆناغەکانی پاشایەتیی پێشدادی == پاشایەتیی پێشدادیان بە گشتی دابەش دەبێت بەسەر دوو بەشی سەرەکیدا: # '''قۆناغی ئەفسانەیی:''' کە لە سەرەتای پاشایەتیی کەیوومەرسەوە دەست پێدەکات و تا کۆتایی فەرمانڕوایی فەریدوون بەردەوام دەبێت. # '''قۆناغی پاڵەوانێتی:''' کە ھاوکاتە لەگەڵ ڕاپەڕینی «کاوەی ئاسنگەر» و دەرکەوتنی پاڵەوانانی گەورە لە مێژوودا. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[کەیانیان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{تووڵی دەروازە|ئێران}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پێشدادیان]] [[پۆل:میتۆلۆژیای فارسی]] 78falh3tl6r0slqehuyeroj2pgbn3m4 0 296694 1592048 1591926 2026-06-19T16:06:18Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Kayumars}} 1592048 wikitext text/x-wiki '''کەیوومەرس''' یان '''گەیوومەرس''' (بە [[زمانی ئاڤێستایی|ئاڤێستایی]]: ''𐬔𐬀𐬌𐬌𐬊 𐬨𐬆𐬭𐬆𐬙𐬀𐬥''، ڕۆمانی کراو بۆ: ''Gayo Maretan''؛ بە فارسیی ناوەڕاست: ''گَیومَرْتْ'')، ناوی یەکەمین نموونەی مرۆڤە لە گەردوونناسیی ئایینی [[دینی زەردەشتی|زەردەشتیدا]] (مزدیسنا). ھەروەھا لە ئەفسانەناسیی ئێرانی و پەرتووکی [[شانامە]]ی [[فیردەوسی|فیردەوسیدا]]، وەک یەکەمین پاشای ئێران و دامەزرێنەری زنجیرەی پاشایەتیی [[پێشدادیان]] ناسراوە کە بۆ ماوەی ٣٠ ساڵ فەرمانڕوایی کردووە. ھەندێک لە لێکۆڵەر و مێژوونووسان، بەھۆی پێگەی کەیوومەرسەوە وەک یەکەمین مرۆڤ لە ئەفسانە دێرینەکاندا، پێیان وایە کە ئەو لەگەڵ [[ئادەم]] (یەکەمین مرۆڤ لە [[دینە ئیبراھیمییەکان|ئایینە ئیبراھیمییەکاندا]])یەک کەسایەتین یان ھاوشێوەی یەکترین. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[پێشدادیان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Kayumars}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پێشدادیان]] [[پۆل:ئەفسانەکانی سەدەی ناوەڕاست]] [[پۆل:دینی زەردەشت]] ja0xatt731kt9dg0tsz9w2b1pfd14ja 1592101 1592048 2026-06-19T17:08:29Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:ئێران|ئێران]] 1592101 wikitext text/x-wiki '''کەیوومەرس''' یان '''گەیوومەرس''' (بە [[زمانی ئاڤێستایی|ئاڤێستایی]]: ''𐬔𐬀𐬌𐬌𐬊 𐬨𐬆𐬭𐬆𐬙𐬀𐬥''، ڕۆمانی کراو بۆ: ''Gayo Maretan''؛ بە فارسیی ناوەڕاست: ''گَیومَرْتْ'')، ناوی یەکەمین نموونەی مرۆڤە لە گەردوونناسیی ئایینی [[دینی زەردەشتی|زەردەشتیدا]] (مزدیسنا). ھەروەھا لە ئەفسانەناسیی ئێرانی و پەرتووکی [[شانامە]]ی [[فیردەوسی|فیردەوسیدا]]، وەک یەکەمین پاشای ئێران و دامەزرێنەری زنجیرەی پاشایەتیی [[پێشدادیان]] ناسراوە کە بۆ ماوەی ٣٠ ساڵ فەرمانڕوایی کردووە. ھەندێک لە لێکۆڵەر و مێژوونووسان، بەھۆی پێگەی کەیوومەرسەوە وەک یەکەمین مرۆڤ لە ئەفسانە دێرینەکاندا، پێیان وایە کە ئەو لەگەڵ [[ئادەم]] (یەکەمین مرۆڤ لە [[دینە ئیبراھیمییەکان|ئایینە ئیبراھیمییەکاندا]])یەک کەسایەتین یان ھاوشێوەی یەکترین. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[پێشدادیان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Kayumars}} {{تووڵی دەروازە|ئێران}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پێشدادیان]] [[پۆل:ئەفسانەکانی سەدەی ناوەڕاست]] [[پۆل:دینی زەردەشت]] iubg5die6to25gv1gwr4vnsjf2ebdmm 1592144 1592101 2026-06-19T20:03:22Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1592144 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''کەیوومەرس''' یان '''گەیوومەرس''' (بە [[زمانی ئاڤێستایی|ئاڤێستایی]]: ''𐬔𐬀𐬌𐬌𐬊 𐬨𐬆𐬭𐬆𐬙𐬀𐬥''، ڕۆمانی کراو بۆ: ''Gayo Maretan''؛ بە فارسیی ناوەڕاست: ''گَیومَرْتْ'')، ناوی یەکەمین نموونەی مرۆڤە لە گەردوونناسیی ئایینی [[دینی زەردەشتی|زەردەشتیدا]] (مزدیسنا). ھەروەھا لە ئەفسانەناسیی ئێرانی و پەرتووکی [[شانامە]]ی [[فیردەوسی|فیردەوسیدا]]، وەک یەکەمین پاشای ئێران و دامەزرێنەری زنجیرەی پاشایەتیی [[پێشدادیان]] ناسراوە کە بۆ ماوەی ٣٠ ساڵ فەرمانڕوایی کردووە. ھەندێک لە لێکۆڵەر و مێژوونووسان، بەھۆی پێگەی کەیوومەرسەوە وەک یەکەمین مرۆڤ لە ئەفسانە دێرینەکاندا، پێیان وایە کە ئەو لەگەڵ [[ئادەم]] (یەکەمین مرۆڤ لە [[دینە ئیبراھیمییەکان|ئایینە ئیبراھیمییەکاندا]])یەک کەسایەتین یان ھاوشێوەی یەکترین. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[پێشدادیان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Kayumars}} {{تووڵی دەروازە|ئێران}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پێشدادیان]] [[پۆل:ئەفسانەکانی سەدەی ناوەڕاست]] [[پۆل:دینی زەردەشت]] 1uk5rjohammv9xma38c2j5xf7xqxt5e 0 296696 1592049 1591925 2026-06-19T16:06:27Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Fereydun}} 1592049 wikitext text/x-wiki '''فەریدوون''' یان '''ئافریدوون''' (بە ئەڤێستایی: ''𐬚𐬭𐬀𐬉𐬙𐬀𐬊𐬥𐬀''، ڕۆمانی کراو: ''Thraētaona''؛ بە فارسیی ناوەڕاست: ''فِرِدُن'')، یەکێکە لە دیارترین و ناسراوترین کەسایەتییە ئەفسانەیییەکانی مێژووی دێرینی ئێران. ئەو کوڕی «ئابتین» و «فەرانەک» و لە نەژادی پاشا [[جەمشید]]ە. فەریدوون بە ھاوکاریی [[کاوەی ئاسنگەر]] توانی بەسەر پاشای ستەمکار [[زوحاک]]دا سەربکەوێت و لە [[چیای دەماوەند]] بەندی بکات. لە دوای ئەم سەرکەوتنە، دەبێتە پاشای جیھان و لە [[شانامە]]ی فیردۆسیدا وەک یەکێک لە پاشا گەورەکانی زنجیرەی [[پێشدادیان]] دێت. == دابەشکردنی جیھان و چارەنووسی کوڕەکانی == فەریدوون لە سەردەمی پاشایەتیدا، جیھان بەسەر سێ کوڕەکەیدا (سەلم، توور و ئێرەج) دابەش دەکات. ئەو خاکی ئێران دەسپێرێتە دەست «ئێرەج»ی کوڕە بچووکی، بەڵام «سەلم» و «توور» حەسوودی بە ئێرەج دەبەن و دەیکوژن. فەریدوون دوای ئاگاداربوونەوە لەم کارەساتە، کچەزایەکی ئێرەج بە ناوی «مەنووچەھر» دەکاتە جێگرەوەی خۆی و حاکمی ئێران. == زێد و ئاوەدانکاری == ھەندێک لە سەرچاوەکان گوندی «وەرکە» (کە لە دەقە کۆنەکاندا بە وەرەنا یان وەر ناسراوە) لە ناوچەی لاریجانی سەر بە تەبەرستان وەک زێدی فەریدوون دادەنێن. ھەروەھا لە مێژوودا ھاتووە کە بەردی بناغەی دروستکردنی شارەکانی [[ئامۆل]] و ڕوویان لەلایەن فەریدوونەوە دانراوە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[پێشدادیان]] * [[زوحاک]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Fereydun}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پێشدادیان]] [[پۆل:کورووشی مەزن]] [[پۆل:فۆلکلۆری ئێرانی]] [[پۆل:ئەفسانەی تەمەندرێژی]] [[پۆل:میتۆلۆژیای فارسی]] 9t8imjnmosumzn98rb4shddhmfcp6kd 1592100 1592049 2026-06-19T17:08:09Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:ئێران|ئێران]] 1592100 wikitext text/x-wiki '''فەریدوون''' یان '''ئافریدوون''' (بە ئەڤێستایی: ''𐬚𐬭𐬀𐬉𐬙𐬀𐬊𐬥𐬀''، ڕۆمانی کراو: ''Thraētaona''؛ بە فارسیی ناوەڕاست: ''فِرِدُن'')، یەکێکە لە دیارترین و ناسراوترین کەسایەتییە ئەفسانەیییەکانی مێژووی دێرینی ئێران. ئەو کوڕی «ئابتین» و «فەرانەک» و لە نەژادی پاشا [[جەمشید]]ە. فەریدوون بە ھاوکاریی [[کاوەی ئاسنگەر]] توانی بەسەر پاشای ستەمکار [[زوحاک]]دا سەربکەوێت و لە [[چیای دەماوەند]] بەندی بکات. لە دوای ئەم سەرکەوتنە، دەبێتە پاشای جیھان و لە [[شانامە]]ی فیردۆسیدا وەک یەکێک لە پاشا گەورەکانی زنجیرەی [[پێشدادیان]] دێت. == دابەشکردنی جیھان و چارەنووسی کوڕەکانی == فەریدوون لە سەردەمی پاشایەتیدا، جیھان بەسەر سێ کوڕەکەیدا (سەلم، توور و ئێرەج) دابەش دەکات. ئەو خاکی ئێران دەسپێرێتە دەست «ئێرەج»ی کوڕە بچووکی، بەڵام «سەلم» و «توور» حەسوودی بە ئێرەج دەبەن و دەیکوژن. فەریدوون دوای ئاگاداربوونەوە لەم کارەساتە، کچەزایەکی ئێرەج بە ناوی «مەنووچەھر» دەکاتە جێگرەوەی خۆی و حاکمی ئێران. == زێد و ئاوەدانکاری == ھەندێک لە سەرچاوەکان گوندی «وەرکە» (کە لە دەقە کۆنەکاندا بە وەرەنا یان وەر ناسراوە) لە ناوچەی لاریجانی سەر بە تەبەرستان وەک زێدی فەریدوون دادەنێن. ھەروەھا لە مێژوودا ھاتووە کە بەردی بناغەی دروستکردنی شارەکانی [[ئامۆل]] و ڕوویان لەلایەن فەریدوونەوە دانراوە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[پێشدادیان]] * [[زوحاک]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Fereydun}} {{تووڵی دەروازە|ئێران}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پێشدادیان]] [[پۆل:کورووشی مەزن]] [[پۆل:فۆلکلۆری ئێرانی]] [[پۆل:ئەفسانەی تەمەندرێژی]] [[پۆل:میتۆلۆژیای فارسی]] 65oruv9pmpwkyigtcw5ppv26kr9x1z3 1592145 1592100 2026-06-19T20:03:32Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1592145 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''فەریدوون''' یان '''ئافریدوون''' (بە ئەڤێستایی: ''𐬚𐬭𐬀𐬉𐬙𐬀𐬊𐬥𐬀''، ڕۆمانی کراو: ''Thraētaona''؛ بە فارسیی ناوەڕاست: ''فِرِدُن'')، یەکێکە لە دیارترین و ناسراوترین کەسایەتییە ئەفسانەیییەکانی مێژووی دێرینی ئێران. ئەو کوڕی «ئابتین» و «فەرانەک» و لە نەژادی پاشا [[جەمشید]]ە. فەریدوون بە ھاوکاریی [[کاوەی ئاسنگەر]] توانی بەسەر پاشای ستەمکار [[زوحاک]]دا سەربکەوێت و لە [[چیای دەماوەند]] بەندی بکات. لە دوای ئەم سەرکەوتنە، دەبێتە پاشای جیھان و لە [[شانامە]]ی فیردۆسیدا وەک یەکێک لە پاشا گەورەکانی زنجیرەی [[پێشدادیان]] دێت. == دابەشکردنی جیھان و چارەنووسی کوڕەکانی == فەریدوون لە سەردەمی پاشایەتیدا، جیھان بەسەر سێ کوڕەکەیدا (سەلم، توور و ئێرەج) دابەش دەکات. ئەو خاکی ئێران دەسپێرێتە دەست «ئێرەج»ی کوڕە بچووکی، بەڵام «سەلم» و «توور» حەسوودی بە ئێرەج دەبەن و دەیکوژن. فەریدوون دوای ئاگاداربوونەوە لەم کارەساتە، کچەزایەکی ئێرەج بە ناوی «مەنووچەھر» دەکاتە جێگرەوەی خۆی و حاکمی ئێران. == زێد و ئاوەدانکاری == ھەندێک لە سەرچاوەکان گوندی «وەرکە» (کە لە دەقە کۆنەکاندا بە وەرەنا یان وەر ناسراوە) لە ناوچەی لاریجانی سەر بە تەبەرستان وەک زێدی فەریدوون دادەنێن. ھەروەھا لە مێژوودا ھاتووە کە بەردی بناغەی دروستکردنی شارەکانی [[ئامۆل]] و ڕوویان لەلایەن فەریدوونەوە دانراوە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[پێشدادیان]] * [[زوحاک]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Fereydun}} {{تووڵی دەروازە|ئێران}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پێشدادیان]] [[پۆل:کورووشی مەزن]] [[پۆل:فۆلکلۆری ئێرانی]] [[پۆل:ئەفسانەی تەمەندرێژی]] [[پۆل:میتۆلۆژیای فارسی]] 56llu3ouya89znwkfczol2jtjbpef8h 0 296697 1592050 1591924 2026-06-19T16:06:37Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Balkh}} 1592050 wikitext text/x-wiki '''بەڵخ''' کە لە مێژوودا بە ناوی «زەریئەسپە» ش ھاتووە، یەکێکە لە گرنگترین و دێرینترین شارەکانی وڵاتی [[ئەفغانستان]]. ئەم شارە مێژوویییە لە ئێستادا دەکەوێتە دووریی ٢٠ کیلۆمەتر لە شاری مەزار شەریف (ناوەندی پارێزگای بەڵخ) لە باکووری ئەفغانستان. لە سەردەمانی کۆندا، پایتەختی دەسەڵاتی یۆنانی-باختری و یەکێک لە شارە سەرەکی و ناسراوەکانی ناوچەی «خۆراسانی مەزن» بووە. == پێگە و گرنگیی مێژوویی == بەڵخ لە سەرەتای مێژووەوە ناوەندێکی دێرین و گرنگی ئایینەکانی [[دینی زەردەشتی|زەردەشتی]]، [[بودیزم|بوودایی]] و دواتریش ئایینی [[ئیسلام]] بووە. ئەم شارە زۆرجار وەک پایتەخت و چەقی ناوچەی باکتریا ناسراوە. گەڕیدەی بەناوبانگ [[مارکۆ پۆلۆ]] لە گەشتەکانیدا وەسفی بەڵخی کردووە و وەک «شارێکی شکۆمەند و مەزن» ناوی بردووە. لە ڕووی کارگێڕییەوە، لە سەردەمانی کۆندا بە فەرمانڕەواکانی ئەم شارە دەگوترا «ئەسپەھبێد». == ئەمانەش ببینە == * [[خۆراسان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Balkh}} [[پۆل:شارەکانی ئەفغانستان]] [[پۆل:شارە دێرینەکان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٢یەمی پ.ز]] 7y8fg1wxmad4xbv3idpaz5ddj3bkogb 1592099 1592050 2026-06-19T17:07:49Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئەفغانستان|ئەفغانستان]]، [[دەروازە:ئێران|ئێران]] و [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]] 1592099 wikitext text/x-wiki '''بەڵخ''' کە لە مێژوودا بە ناوی «زەریئەسپە» ش ھاتووە، یەکێکە لە گرنگترین و دێرینترین شارەکانی وڵاتی [[ئەفغانستان]]. ئەم شارە مێژوویییە لە ئێستادا دەکەوێتە دووریی ٢٠ کیلۆمەتر لە شاری مەزار شەریف (ناوەندی پارێزگای بەڵخ) لە باکووری ئەفغانستان. لە سەردەمانی کۆندا، پایتەختی دەسەڵاتی یۆنانی-باختری و یەکێک لە شارە سەرەکی و ناسراوەکانی ناوچەی «خۆراسانی مەزن» بووە. == پێگە و گرنگیی مێژوویی == بەڵخ لە سەرەتای مێژووەوە ناوەندێکی دێرین و گرنگی ئایینەکانی [[دینی زەردەشتی|زەردەشتی]]، [[بودیزم|بوودایی]] و دواتریش ئایینی [[ئیسلام]] بووە. ئەم شارە زۆرجار وەک پایتەخت و چەقی ناوچەی باکتریا ناسراوە. گەڕیدەی بەناوبانگ [[مارکۆ پۆلۆ]] لە گەشتەکانیدا وەسفی بەڵخی کردووە و وەک «شارێکی شکۆمەند و مەزن» ناوی بردووە. لە ڕووی کارگێڕییەوە، لە سەردەمانی کۆندا بە فەرمانڕەواکانی ئەم شارە دەگوترا «ئەسپەھبێد». == ئەمانەش ببینە == * [[خۆراسان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Balkh}} {{تووڵی دەروازە|ئەفغانستان|ئێران|جوگرافیا}} [[پۆل:شارەکانی ئەفغانستان]] [[پۆل:شارە دێرینەکان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٢یەمی پ.ز]] hlvpkmlasslrdx01h3z55uqrhejvmc8 1592146 1592099 2026-06-19T20:03:42Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1592146 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''بەڵخ''' کە لە مێژوودا بە ناوی «زەریئەسپە» ش ھاتووە، یەکێکە لە گرنگترین و دێرینترین شارەکانی وڵاتی [[ئەفغانستان]]. ئەم شارە مێژوویییە لە ئێستادا دەکەوێتە دووریی ٢٠ کیلۆمەتر لە شاری مەزار شەریف (ناوەندی پارێزگای بەڵخ) لە باکووری ئەفغانستان. لە سەردەمانی کۆندا، پایتەختی دەسەڵاتی یۆنانی-باختری و یەکێک لە شارە سەرەکی و ناسراوەکانی ناوچەی «خۆراسانی مەزن» بووە. == پێگە و گرنگیی مێژوویی == بەڵخ لە سەرەتای مێژووەوە ناوەندێکی دێرین و گرنگی ئایینەکانی [[دینی زەردەشتی|زەردەشتی]]، [[بودیزم|بوودایی]] و دواتریش ئایینی [[ئیسلام]] بووە. ئەم شارە زۆرجار وەک پایتەخت و چەقی ناوچەی باکتریا ناسراوە. گەڕیدەی بەناوبانگ [[مارکۆ پۆلۆ]] لە گەشتەکانیدا وەسفی بەڵخی کردووە و وەک «شارێکی شکۆمەند و مەزن» ناوی بردووە. لە ڕووی کارگێڕییەوە، لە سەردەمانی کۆندا بە فەرمانڕەواکانی ئەم شارە دەگوترا «ئەسپەھبێد». == ئەمانەش ببینە == * [[خۆراسان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Balkh}} {{تووڵی دەروازە|ئەفغانستان|ئێران|جوگرافیا}} [[پۆل:شارەکانی ئەفغانستان]] [[پۆل:شارە دێرینەکان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٢یەمی پ.ز]] 3zco4uivfnpcq3mskn8vfi134oiq41n 0 296698 1592051 1591923 2026-06-19T16:06:47Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Jamshid}} 1592051 wikitext text/x-wiki '''جەمشید''' یان '''جەم''' (بە [[زمانی ئاڤێستایی|ئاڤێستایی]]: ''𐬫𐬌𐬨𐬀 𐬑𐬱𐬀𐬉𐬙𐬀''، ڕۆمانی کراو: ''Yima xšaēta''؛ بە عیلامی: ''yamakšedda''؛ بە فارسیی کۆن: ''yama-xšaita'')، یەکێکە لە ناودارترین و گرنگترین کەسایەتییە ئەفسانەیییەکانی [[ئەڤێستا]]، '''[[شانامە]]'''ی فیردۆسی و کلتووری دێرینی ئێرانی کە لە سەردەمی زێڕینی [[پێشدادیان]]دا پاشایەتی جیھانی کردووە. لە فۆلکلۆر و ئەدەبیاتی فارسیدا، داھێنانی جەژنی سەرساڵ ([[نەورۆز]]) دەخرێتە پاڵ ئەم پاشایە. == جەمشید لە ئەڤێستادا == لە بەشی «وەندیداد»ی ئەڤێستادا ھاتووە کە [[وەرمەز]] (خودا)یەکەم جار لەگەڵ جەمشیددا قسەی کردووە. لەژێر سایەی فەرمانڕوایی ئەودا جیھان ئاوەدان بووەوە و گەشەی سەند. بەپێی دەقەکان، کاتێک زەوی لە دانیشتووان پڕ بوو، بڕیاردرا بەھۆی زستانی سەخت و لافاوەوە ژمارەی زیندەوەران کەم بکرێتەوە. وەرمەز ڕێگای دروستکردنی قەڵایەکی فێری جەمشید کرد تا نموونەیەک لە ھەموو زیندەوەران و ڕوەکەکان لەوێدا لە سەرما و لافاو بپارێزێت. جەمشید خاوەنی گەورەترین فەڕ و مووچەی شاھانە بوو لە نێوان مرۆڤەکاندا، بەڵام بەھۆی تێوەگلانی لە درۆ، فەڕی خودایی و پاشایەتییەکەی لەدەستدا و لە کۆتاییدا لەلایەن بوونەوەرێکی بەدکارەوە کرا بە دوو کەرتەوە. == تێڕوانینی زانایان لەسەر گوناھی جەمشید == لە سەدەکانی نۆزدە و بیستەمدا، لێکۆڵەران پێیان وابوو کە سەرکۆنەکردنی جەمشید لە دەقەکاندا بەشێک بووە لە چاکسازییەکانی خودی زەردەشت بۆ لابردنی باوەڕە کافرانەکانی پێشووەکان. لایەنگرانی ئەم ڕامانە پێیان وایە دەرکەوتنەوەی ئەفسانەی جەمشید لە ئەڤێستای نوێدا، نیشانەی گەڕانەوەی خەڵکە بۆ سەر باوەڕە کۆنەکان لە دوای مردنی پێغەمبەرەکەیانەوە. == جەمشید لە ئەدەبیاتی فارسیدا == لە ئەدەبیاتی کلاسیکی فارسیدا، دوو ھێڵی چیرۆک بۆ ژیانی جەمشید ھەیە: # '''گێڕانەوەی حەماسی و عورفی (سێکۆلار):''' کە تێیدا جەمشید بە کوڕی تەھموورەس شا دادەنرێت (ئەم ھێڵە لە شانامەدا ڕەنگی داوەتەوە و لەناو خەڵکیشدا باوە). # '''گێڕانەوەی ئایینی:''' کە تێیدا بە برای تەھموورەس دادەنرێت و لە کلتەوری قەشە زەردەشتییەکاندا ھاتووە. سەرڕای ئەوەی لە دەقە زەردەشتییەکاندا بەھۆی گوناھەکەیەوە سزای دۆزەخی بۆ دادەنرێت، بەڵام لە ئەدەبیات و فۆلکلۆردا بە تەواوی ڕێزی لێگیراوەتەوە و وەک زانایەکی خاوەن زانستی تایبەت و پیرۆز وێنا کراوە. ناسراوترین کەرەستە سیحرییەکانی ئەو بریتی بوون لە «جامی جەمشید» (جامی شەراب) و ئەنگوستیلەکەی. عاریفانی وەک [[عەتتار|عەتار]] و [[حافز|حافزی شیرازی]]، «جام»یان وەک خوازەیەک (ئیستعارە) بۆ دڵ، ڕۆح و لەوحی خوایی بەکارھێناوە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[پێشدادیان]] * [[نەورۆز]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Jamshid}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پێشدادیان]] [[پۆل:ئەفسانەی تەمەندرێژی]] [[پۆل:دینی زەردەشت]] c76hbnw0xp5rhal2nin1acdkfag4lmc 1592098 1592051 2026-06-19T17:07:29Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:وێژە|وێژە]] و [[دەروازە:ئێران|ئێران]] 1592098 wikitext text/x-wiki '''جەمشید''' یان '''جەم''' (بە [[زمانی ئاڤێستایی|ئاڤێستایی]]: ''𐬫𐬌𐬨𐬀 𐬑𐬱𐬀𐬉𐬙𐬀''، ڕۆمانی کراو: ''Yima xšaēta''؛ بە عیلامی: ''yamakšedda''؛ بە فارسیی کۆن: ''yama-xšaita'')، یەکێکە لە ناودارترین و گرنگترین کەسایەتییە ئەفسانەیییەکانی [[ئەڤێستا]]، '''[[شانامە]]'''ی فیردۆسی و کلتووری دێرینی ئێرانی کە لە سەردەمی زێڕینی [[پێشدادیان]]دا پاشایەتی جیھانی کردووە. لە فۆلکلۆر و ئەدەبیاتی فارسیدا، داھێنانی جەژنی سەرساڵ ([[نەورۆز]]) دەخرێتە پاڵ ئەم پاشایە. == جەمشید لە ئەڤێستادا == لە بەشی «وەندیداد»ی ئەڤێستادا ھاتووە کە [[وەرمەز]] (خودا)یەکەم جار لەگەڵ جەمشیددا قسەی کردووە. لەژێر سایەی فەرمانڕوایی ئەودا جیھان ئاوەدان بووەوە و گەشەی سەند. بەپێی دەقەکان، کاتێک زەوی لە دانیشتووان پڕ بوو، بڕیاردرا بەھۆی زستانی سەخت و لافاوەوە ژمارەی زیندەوەران کەم بکرێتەوە. وەرمەز ڕێگای دروستکردنی قەڵایەکی فێری جەمشید کرد تا نموونەیەک لە ھەموو زیندەوەران و ڕوەکەکان لەوێدا لە سەرما و لافاو بپارێزێت. جەمشید خاوەنی گەورەترین فەڕ و مووچەی شاھانە بوو لە نێوان مرۆڤەکاندا، بەڵام بەھۆی تێوەگلانی لە درۆ، فەڕی خودایی و پاشایەتییەکەی لەدەستدا و لە کۆتاییدا لەلایەن بوونەوەرێکی بەدکارەوە کرا بە دوو کەرتەوە. == تێڕوانینی زانایان لەسەر گوناھی جەمشید == لە سەدەکانی نۆزدە و بیستەمدا، لێکۆڵەران پێیان وابوو کە سەرکۆنەکردنی جەمشید لە دەقەکاندا بەشێک بووە لە چاکسازییەکانی خودی زەردەشت بۆ لابردنی باوەڕە کافرانەکانی پێشووەکان. لایەنگرانی ئەم ڕامانە پێیان وایە دەرکەوتنەوەی ئەفسانەی جەمشید لە ئەڤێستای نوێدا، نیشانەی گەڕانەوەی خەڵکە بۆ سەر باوەڕە کۆنەکان لە دوای مردنی پێغەمبەرەکەیانەوە. == جەمشید لە ئەدەبیاتی فارسیدا == لە ئەدەبیاتی کلاسیکی فارسیدا، دوو ھێڵی چیرۆک بۆ ژیانی جەمشید ھەیە: # '''گێڕانەوەی حەماسی و عورفی (سێکۆلار):''' کە تێیدا جەمشید بە کوڕی تەھموورەس شا دادەنرێت (ئەم ھێڵە لە شانامەدا ڕەنگی داوەتەوە و لەناو خەڵکیشدا باوە). # '''گێڕانەوەی ئایینی:''' کە تێیدا بە برای تەھموورەس دادەنرێت و لە کلتەوری قەشە زەردەشتییەکاندا ھاتووە. سەرڕای ئەوەی لە دەقە زەردەشتییەکاندا بەھۆی گوناھەکەیەوە سزای دۆزەخی بۆ دادەنرێت، بەڵام لە ئەدەبیات و فۆلکلۆردا بە تەواوی ڕێزی لێگیراوەتەوە و وەک زانایەکی خاوەن زانستی تایبەت و پیرۆز وێنا کراوە. ناسراوترین کەرەستە سیحرییەکانی ئەو بریتی بوون لە «جامی جەمشید» (جامی شەراب) و ئەنگوستیلەکەی. عاریفانی وەک [[عەتتار|عەتار]] و [[حافز|حافزی شیرازی]]، «جام»یان وەک خوازەیەک (ئیستعارە) بۆ دڵ، ڕۆح و لەوحی خوایی بەکارھێناوە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[پێشدادیان]] * [[نەورۆز]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Jamshid}} {{تووڵی دەروازە|وێژە|ئێران}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پێشدادیان]] [[پۆل:ئەفسانەی تەمەندرێژی]] [[پۆل:دینی زەردەشت]] 010dwe41nxb52j5tgff6onpzbten3ck 1592147 1592098 2026-06-19T20:03:52Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1592147 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''جەمشید''' یان '''جەم''' (بە [[زمانی ئاڤێستایی|ئاڤێستایی]]: ''𐬫𐬌𐬨𐬀 𐬑𐬱𐬀𐬉𐬙𐬀''، ڕۆمانی کراو: ''Yima xšaēta''؛ بە عیلامی: ''yamakšedda''؛ بە فارسیی کۆن: ''yama-xšaita'')، یەکێکە لە ناودارترین و گرنگترین کەسایەتییە ئەفسانەیییەکانی [[ئەڤێستا]]، '''[[شانامە]]'''ی فیردۆسی و کلتووری دێرینی ئێرانی کە لە سەردەمی زێڕینی [[پێشدادیان]]دا پاشایەتی جیھانی کردووە. لە فۆلکلۆر و ئەدەبیاتی فارسیدا، داھێنانی جەژنی سەرساڵ ([[نەورۆز]]) دەخرێتە پاڵ ئەم پاشایە. == جەمشید لە ئەڤێستادا == لە بەشی «وەندیداد»ی ئەڤێستادا ھاتووە کە [[وەرمەز]] (خودا)یەکەم جار لەگەڵ جەمشیددا قسەی کردووە. لەژێر سایەی فەرمانڕوایی ئەودا جیھان ئاوەدان بووەوە و گەشەی سەند. بەپێی دەقەکان، کاتێک زەوی لە دانیشتووان پڕ بوو، بڕیاردرا بەھۆی زستانی سەخت و لافاوەوە ژمارەی زیندەوەران کەم بکرێتەوە. وەرمەز ڕێگای دروستکردنی قەڵایەکی فێری جەمشید کرد تا نموونەیەک لە ھەموو زیندەوەران و ڕوەکەکان لەوێدا لە سەرما و لافاو بپارێزێت. جەمشید خاوەنی گەورەترین فەڕ و مووچەی شاھانە بوو لە نێوان مرۆڤەکاندا، بەڵام بەھۆی تێوەگلانی لە درۆ، فەڕی خودایی و پاشایەتییەکەی لەدەستدا و لە کۆتاییدا لەلایەن بوونەوەرێکی بەدکارەوە کرا بە دوو کەرتەوە. == تێڕوانینی زانایان لەسەر گوناھی جەمشید == لە سەدەکانی نۆزدە و بیستەمدا، لێکۆڵەران پێیان وابوو کە سەرکۆنەکردنی جەمشید لە دەقەکاندا بەشێک بووە لە چاکسازییەکانی خودی زەردەشت بۆ لابردنی باوەڕە کافرانەکانی پێشووەکان. لایەنگرانی ئەم ڕامانە پێیان وایە دەرکەوتنەوەی ئەفسانەی جەمشید لە ئەڤێستای نوێدا، نیشانەی گەڕانەوەی خەڵکە بۆ سەر باوەڕە کۆنەکان لە دوای مردنی پێغەمبەرەکەیانەوە. == جەمشید لە ئەدەبیاتی فارسیدا == لە ئەدەبیاتی کلاسیکی فارسیدا، دوو ھێڵی چیرۆک بۆ ژیانی جەمشید ھەیە: # '''گێڕانەوەی حەماسی و عورفی (سێکۆلار):''' کە تێیدا جەمشید بە کوڕی تەھموورەس شا دادەنرێت (ئەم ھێڵە لە شانامەدا ڕەنگی داوەتەوە و لەناو خەڵکیشدا باوە). # '''گێڕانەوەی ئایینی:''' کە تێیدا بە برای تەھموورەس دادەنرێت و لە کلتەوری قەشە زەردەشتییەکاندا ھاتووە. سەرڕای ئەوەی لە دەقە زەردەشتییەکاندا بەھۆی گوناھەکەیەوە سزای دۆزەخی بۆ دادەنرێت، بەڵام لە ئەدەبیات و فۆلکلۆردا بە تەواوی ڕێزی لێگیراوەتەوە و وەک زانایەکی خاوەن زانستی تایبەت و پیرۆز وێنا کراوە. ناسراوترین کەرەستە سیحرییەکانی ئەو بریتی بوون لە «جامی جەمشید» (جامی شەراب) و ئەنگوستیلەکەی. عاریفانی وەک [[عەتتار|عەتار]] و [[حافز|حافزی شیرازی]]، «جام»یان وەک خوازەیەک (ئیستعارە) بۆ دڵ، ڕۆح و لەوحی خوایی بەکارھێناوە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[پێشدادیان]] * [[نەورۆز]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Jamshid}} {{تووڵی دەروازە|وێژە|ئێران}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پێشدادیان]] [[پۆل:ئەفسانەی تەمەندرێژی]] [[پۆل:دینی زەردەشت]] 8oudizqih3j9h5yi613tjx0g18e5ek2 0 296702 1592065 1591812 2026-06-19T16:09:08Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Hushang}} 1592065 wikitext text/x-wiki '''ھوشەنگ''' (بە [[زمانی ئاڤێستایی|ئەڤێستایی]]: ''𐬵𐬀𐬊𐬱𐬌𐬌𐬀𐬢𐬵𐬀''، ڕۆمانی کراو: ''Haošyangha''؛ بە فارسیی ناوەڕاست: ''ھُشَنْگ'')، دووەمین پاشای زنجیرەی ئەفسانەییی [[پێشدادیان]]ە لە مێژووی کۆنی ئێرانی و پەرتووکی [[شانامە]]دا. ناوی ھوشەنگ لە بەشە جیاوازەکانی [[ئاڤێستا|ئەڤێستادا]] (وەک ئابان-یەشت و ڕام-یەشت) ھاتووە. ھوشەنگ لە کلتوور و ئەفسانەکاندا پێگەیەکی گرنگی ھەیە و وەک یەکەمین پاشا دادەنرێت کە [[وەرمەز]] (خودا) ئاگری پێ ناساندووە. ھەروەھا ئەو وەک یەکەمین کەس کە [[ئاسن]]ی لە کانزاکان دەرھێناوە، یەکەمین ئاسنگەر و یەکەمین قوربانیکەر بۆ خوداوەندەکان دەناسرێت. بەپێی گێڕانەوەی [[فیردەوسی]] لە شانامەدا، ھوشەنگ ڕۆڵێکی گرنگی لە فێرکردنی خەڵک بۆ نیشتەجێبوون لە یەک شوێندا و پەرەپێدانی شارستانییەتی و شارنشینی ھەبووە. == ھوشەنگ لە شانامەدا == لە دەقی شانامەدا، ھۆشەنگ کوڕی [[سیامەک]] و نەوەی [[کەیوومەرس]]ە (یەکەمین پاشای جیھان). ئەو دوای کوژرانی باوکی، تۆڵەی سیامەک لە ئەھریمەنەکان دەسەنێتەوە و «خەزروان» (دێوی گەورە) دەکوژێت. لە دوای کۆچی دوایی کەیوومەرسی باپیری، دەبێتە پاشای جیھان و بۆ ماوەی چل ساڵ حوکم دەکات. لە مێژوودا ھاتووە کە ھۆشەنگ بەردی بناغەی دروستکردنی دوو شاری گەورەی دێرینی ناوچەکەی داناوە کە بریتین لە شارەکانی [[بابل]] و [[شووش]]. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[پێشدادیان]] * [[کەیوومەرس]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Hushang}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پێشدادیان]] 05c9ihhfvqu2mv2q23dy2t8rr597llu 1592085 1592065 2026-06-19T17:03:09Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:ئێران|ئێران]] 1592085 wikitext text/x-wiki '''ھوشەنگ''' (بە [[زمانی ئاڤێستایی|ئەڤێستایی]]: ''𐬵𐬀𐬊𐬱𐬌𐬌𐬀𐬢𐬵𐬀''، ڕۆمانی کراو: ''Haošyangha''؛ بە فارسیی ناوەڕاست: ''ھُشَنْگ'')، دووەمین پاشای زنجیرەی ئەفسانەییی [[پێشدادیان]]ە لە مێژووی کۆنی ئێرانی و پەرتووکی [[شانامە]]دا. ناوی ھوشەنگ لە بەشە جیاوازەکانی [[ئاڤێستا|ئەڤێستادا]] (وەک ئابان-یەشت و ڕام-یەشت) ھاتووە. ھوشەنگ لە کلتوور و ئەفسانەکاندا پێگەیەکی گرنگی ھەیە و وەک یەکەمین پاشا دادەنرێت کە [[وەرمەز]] (خودا) ئاگری پێ ناساندووە. ھەروەھا ئەو وەک یەکەمین کەس کە [[ئاسن]]ی لە کانزاکان دەرھێناوە، یەکەمین ئاسنگەر و یەکەمین قوربانیکەر بۆ خوداوەندەکان دەناسرێت. بەپێی گێڕانەوەی [[فیردەوسی]] لە شانامەدا، ھوشەنگ ڕۆڵێکی گرنگی لە فێرکردنی خەڵک بۆ نیشتەجێبوون لە یەک شوێندا و پەرەپێدانی شارستانییەتی و شارنشینی ھەبووە. == ھوشەنگ لە شانامەدا == لە دەقی شانامەدا، ھۆشەنگ کوڕی [[سیامەک]] و نەوەی [[کەیوومەرس]]ە (یەکەمین پاشای جیھان). ئەو دوای کوژرانی باوکی، تۆڵەی سیامەک لە ئەھریمەنەکان دەسەنێتەوە و «خەزروان» (دێوی گەورە) دەکوژێت. لە دوای کۆچی دوایی کەیوومەرسی باپیری، دەبێتە پاشای جیھان و بۆ ماوەی چل ساڵ حوکم دەکات. لە مێژوودا ھاتووە کە ھۆشەنگ بەردی بناغەی دروستکردنی دوو شاری گەورەی دێرینی ناوچەکەی داناوە کە بریتین لە شارەکانی [[بابل]] و [[شووش]]. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[پێشدادیان]] * [[کەیوومەرس]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Hushang}} {{تووڵی دەروازە|ئێران}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پێشدادیان]] nfuukyiyarto4n41p1yuqkjf1q7w6gz 1592160 1592085 2026-06-19T20:06:02Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1592160 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''ھوشەنگ''' (بە [[زمانی ئاڤێستایی|ئەڤێستایی]]: ''𐬵𐬀𐬊𐬱𐬌𐬌𐬀𐬢𐬵𐬀''، ڕۆمانی کراو: ''Haošyangha''؛ بە فارسیی ناوەڕاست: ''ھُشَنْگ'')، دووەمین پاشای زنجیرەی ئەفسانەییی [[پێشدادیان]]ە لە مێژووی کۆنی ئێرانی و پەرتووکی [[شانامە]]دا. ناوی ھوشەنگ لە بەشە جیاوازەکانی [[ئاڤێستا|ئەڤێستادا]] (وەک ئابان-یەشت و ڕام-یەشت) ھاتووە. ھوشەنگ لە کلتوور و ئەفسانەکاندا پێگەیەکی گرنگی ھەیە و وەک یەکەمین پاشا دادەنرێت کە [[وەرمەز]] (خودا) ئاگری پێ ناساندووە. ھەروەھا ئەو وەک یەکەمین کەس کە [[ئاسن]]ی لە کانزاکان دەرھێناوە، یەکەمین ئاسنگەر و یەکەمین قوربانیکەر بۆ خوداوەندەکان دەناسرێت. بەپێی گێڕانەوەی [[فیردەوسی]] لە شانامەدا، ھوشەنگ ڕۆڵێکی گرنگی لە فێرکردنی خەڵک بۆ نیشتەجێبوون لە یەک شوێندا و پەرەپێدانی شارستانییەتی و شارنشینی ھەبووە. == ھوشەنگ لە شانامەدا == لە دەقی شانامەدا، ھۆشەنگ کوڕی [[سیامەک]] و نەوەی [[کەیوومەرس]]ە (یەکەمین پاشای جیھان). ئەو دوای کوژرانی باوکی، تۆڵەی سیامەک لە ئەھریمەنەکان دەسەنێتەوە و «خەزروان» (دێوی گەورە) دەکوژێت. لە دوای کۆچی دوایی کەیوومەرسی باپیری، دەبێتە پاشای جیھان و بۆ ماوەی چل ساڵ حوکم دەکات. لە مێژوودا ھاتووە کە ھۆشەنگ بەردی بناغەی دروستکردنی دوو شاری گەورەی دێرینی ناوچەکەی داناوە کە بریتین لە شارەکانی [[بابل]] و [[شووش]]. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[پێشدادیان]] * [[کەیوومەرس]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Hushang}} {{تووڵی دەروازە|ئێران}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پێشدادیان]] 0echsdca89s5zaev6id9ct25mjbzk0y 0 296703 1592066 1591810 2026-06-19T16:09:17Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Siamak}} 1592066 wikitext text/x-wiki '''سیامەک'''، یەکەمین شازادەی [[ئێران]] و دووەمین کارەکتەری ئەفسانەیییە لە دوای [[کەیوومەرس]] لە پەرتووکی [[شانامە]]ی [[فیردەوسی|فیردەوسیدا]]. ناوی سیامەک لە زمانە دێرینەکاندا بە واتای «خاوەن قژی ڕەش»یان «قژ ڕەش» دێت و یەکێکە لە کەسایەتییە ناسراوەکانی ئەفسانەناسیی ئێرانی. == مێژوو و داستان لە شانامەدا == سیامەک کوڕی [[کەیوومەرس]] (یەکەمین پاشای جیھان) بوو. کاتێک ئەھریمەن (شەیتان) و کوڕەکەی (دێوی ڕەش) ھێرش دەکەنە سەر پاشایەتیی باوکی، سیامەک بۆ پاراستنی خێزانەکەی و بەرگریکردن لە تەختی پاشایەتیی کەیوومەرس، دەچێتە شەڕی کوڕی ئەھریمەن. لەم پێدادانە قارەمانانەیەدا، سیامەک بە دەستی دێوی ڕەش دەکوژرێت و ژیانی خۆی بەخت دەکات، کە دواتر لەلایەن کوڕەکەیەوە تۆڵەی دەسەندرێتەوە. == نەوەکانی سیامەک == بەپێی گێڕانەوە ئەفسانەیییەکان، سیامەک دوو کوڕی بە ناوەکانی [[ھۆشەنگ]] و «فەراوگ» ھەبووە. ھۆشەنگی کوڕی، دوای کۆچی دوایی کەیوومەرس دەبێتە پاشا و لە دەقە کۆنەکاندا وەک باپیری گەورەی ئێرانیان ناوزەد دەکرێت. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[پێشدادیان]] * [[کەیوومەرس]] * [[ھۆشەنگ]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Siamak}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پێشدادیان]] narouk5ecsatezwvwlmp1v7bb6jj8my 1592084 1592066 2026-06-19T17:02:49Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ژیاننامە|ژیاننامە]]، [[دەروازە:ئێران|ئێران]] و [[دەروازە:مێژوو|مێژوو]] 1592084 wikitext text/x-wiki '''سیامەک'''، یەکەمین شازادەی [[ئێران]] و دووەمین کارەکتەری ئەفسانەیییە لە دوای [[کەیوومەرس]] لە پەرتووکی [[شانامە]]ی [[فیردەوسی|فیردەوسیدا]]. ناوی سیامەک لە زمانە دێرینەکاندا بە واتای «خاوەن قژی ڕەش»یان «قژ ڕەش» دێت و یەکێکە لە کەسایەتییە ناسراوەکانی ئەفسانەناسیی ئێرانی. == مێژوو و داستان لە شانامەدا == سیامەک کوڕی [[کەیوومەرس]] (یەکەمین پاشای جیھان) بوو. کاتێک ئەھریمەن (شەیتان) و کوڕەکەی (دێوی ڕەش) ھێرش دەکەنە سەر پاشایەتیی باوکی، سیامەک بۆ پاراستنی خێزانەکەی و بەرگریکردن لە تەختی پاشایەتیی کەیوومەرس، دەچێتە شەڕی کوڕی ئەھریمەن. لەم پێدادانە قارەمانانەیەدا، سیامەک بە دەستی دێوی ڕەش دەکوژرێت و ژیانی خۆی بەخت دەکات، کە دواتر لەلایەن کوڕەکەیەوە تۆڵەی دەسەندرێتەوە. == نەوەکانی سیامەک == بەپێی گێڕانەوە ئەفسانەیییەکان، سیامەک دوو کوڕی بە ناوەکانی [[ھۆشەنگ]] و «فەراوگ» ھەبووە. ھۆشەنگی کوڕی، دوای کۆچی دوایی کەیوومەرس دەبێتە پاشا و لە دەقە کۆنەکاندا وەک باپیری گەورەی ئێرانیان ناوزەد دەکرێت. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[پێشدادیان]] * [[کەیوومەرس]] * [[ھۆشەنگ]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Siamak}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئێران|مێژوو}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پێشدادیان]] 07dfanwdailmdyxjm0argavampowv7d 1592161 1592084 2026-06-19T20:06:12Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1592161 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''سیامەک'''، یەکەمین شازادەی [[ئێران]] و دووەمین کارەکتەری ئەفسانەیییە لە دوای [[کەیوومەرس]] لە پەرتووکی [[شانامە]]ی [[فیردەوسی|فیردەوسیدا]]. ناوی سیامەک لە زمانە دێرینەکاندا بە واتای «خاوەن قژی ڕەش»یان «قژ ڕەش» دێت و یەکێکە لە کەسایەتییە ناسراوەکانی ئەفسانەناسیی ئێرانی. == مێژوو و داستان لە شانامەدا == سیامەک کوڕی [[کەیوومەرس]] (یەکەمین پاشای جیھان) بوو. کاتێک ئەھریمەن (شەیتان) و کوڕەکەی (دێوی ڕەش) ھێرش دەکەنە سەر پاشایەتیی باوکی، سیامەک بۆ پاراستنی خێزانەکەی و بەرگریکردن لە تەختی پاشایەتیی کەیوومەرس، دەچێتە شەڕی کوڕی ئەھریمەن. لەم پێدادانە قارەمانانەیەدا، سیامەک بە دەستی دێوی ڕەش دەکوژرێت و ژیانی خۆی بەخت دەکات، کە دواتر لەلایەن کوڕەکەیەوە تۆڵەی دەسەندرێتەوە. == نەوەکانی سیامەک == بەپێی گێڕانەوە ئەفسانەیییەکان، سیامەک دوو کوڕی بە ناوەکانی [[ھۆشەنگ]] و «فەراوگ» ھەبووە. ھۆشەنگی کوڕی، دوای کۆچی دوایی کەیوومەرس دەبێتە پاشا و لە دەقە کۆنەکاندا وەک باپیری گەورەی ئێرانیان ناوزەد دەکرێت. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[پێشدادیان]] * [[کەیوومەرس]] * [[ھۆشەنگ]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Siamak}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئێران|مێژوو}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پێشدادیان]] d2m0muy281lr5x9qu15lrluw8wauu40 0 296704 1592167 1591922 2026-06-19T20:07:12Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1592167 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} '''فەرانەک''' کچێکی ئێرانییە لە پەرتووکی [[شانامە]]ی '''[[فیردەوسی]]'''دا. ئەو ھاوسەری «ئابتین» و دایکی پاشای ناودار [[فەریدوون]]ە. بەپێی گێڕانەوەکان، فەرانەک و ئابتین لە گوندێکی سەر بە خاکی ئێراندا، بە دوور لە چاوی کاربەدەست و سیخوڕەکانی پاشای ستەمکار [[زوحاک]]، بە بەخێوکردنی مەڕوماڵات و ڕاوکردنەوە ژیانیان بەسەر دەبرد. لە کۆتاییدا، ئابتینی ھاوسەری لەلایەن پیاوانی زوحاکەوە دەستگیر دەکرێت و دەکوژرێت، تا مێشکی بکرێتە خۆراکی ئەو مارانەی لەسەر شانەکانی زوحاک ڕووابوون. دوای ئەم کارەساتە، فەرانەک ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە شاردنەوە و پاراستنی فەریدوونی کوڕی تا ئەو کاتەی گەورە دەبێت و تۆڵەی باوکی دەسەنێتەوە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[پێشدادیان]] * [[فەریدوون]] * [[زوحاک]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پێشدادیان]] [[پۆل:پەڕەکانی ڕوونکردنەوە]] [[پۆل:ناوی کوڕان لە فەڕەنسی]] clr0kcszn9ixrmtlkiylbmodlgrhxts 0 296705 1592052 1591921 2026-06-19T16:06:57Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Rudaba}} 1592052 wikitext text/x-wiki '''ڕوودابە''' کچە شازادەیەکی ئەفسانەیییە لە پەرتووکی حەماسیی [[شانامە]]ی [[فیردەوسی]]دا. ئەو شازادەی [[کابول]] و کچی «مێھراب کابولی» و «سیندۆخت» بوو. ڕوودابە دوای عاشقبوونێکی مێژوویی، ھاوسەرگیری لەگەڵ پاڵەوانی ناودار [[زاڵ]] دەکات. بەرھەمی ئەم ھاوسەرگیرییە دوو منداڵ بوو، کە یەکێکیان بریتییە لە [[ڕۆستەم]]، گەورەترین و سەرەکیتری پاڵەوانی ناو چیرۆکەکانی شانامە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[زاڵ]] * [[ڕۆستەم]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Rudaba}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:ژنانی شانامە]] [[پۆل:وێژەی فارسی]] [[پۆل:میتۆلۆژیای فارسی]] ppuqklrm314joi4sdjfpug2wuyll6i8 1592097 1592052 2026-06-19T17:07:09Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ژن|ژن]] و [[دەروازە:ئێران|ئێران]] 1592097 wikitext text/x-wiki '''ڕوودابە''' کچە شازادەیەکی ئەفسانەیییە لە پەرتووکی حەماسیی [[شانامە]]ی [[فیردەوسی]]دا. ئەو شازادەی [[کابول]] و کچی «مێھراب کابولی» و «سیندۆخت» بوو. ڕوودابە دوای عاشقبوونێکی مێژوویی، ھاوسەرگیری لەگەڵ پاڵەوانی ناودار [[زاڵ]] دەکات. بەرھەمی ئەم ھاوسەرگیرییە دوو منداڵ بوو، کە یەکێکیان بریتییە لە [[ڕۆستەم]]، گەورەترین و سەرەکیتری پاڵەوانی ناو چیرۆکەکانی شانامە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[زاڵ]] * [[ڕۆستەم]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Rudaba}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ئێران}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:ژنانی شانامە]] [[پۆل:وێژەی فارسی]] [[پۆل:میتۆلۆژیای فارسی]] lk5eqpjtirume9cde8f1ptanrc6vlyc 1592148 1592097 2026-06-19T20:04:02Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1592148 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} '''ڕوودابە''' کچە شازادەیەکی ئەفسانەیییە لە پەرتووکی حەماسیی [[شانامە]]ی [[فیردەوسی]]دا. ئەو شازادەی [[کابول]] و کچی «مێھراب کابولی» و «سیندۆخت» بوو. ڕوودابە دوای عاشقبوونێکی مێژوویی، ھاوسەرگیری لەگەڵ پاڵەوانی ناودار [[زاڵ]] دەکات. بەرھەمی ئەم ھاوسەرگیرییە دوو منداڵ بوو، کە یەکێکیان بریتییە لە [[ڕۆستەم]]، گەورەترین و سەرەکیتری پاڵەوانی ناو چیرۆکەکانی شانامە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[زاڵ]] * [[ڕۆستەم]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Rudaba}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ئێران}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:ژنانی شانامە]] [[پۆل:وێژەی فارسی]] [[پۆل:میتۆلۆژیای فارسی]] lyh64f3ck89bmsb8xdt9f4g4uwt0mv6 0 296706 1592053 1591920 2026-06-19T16:07:08Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Tahmina}} 1592053 wikitext text/x-wiki '''تەھمینە''' کچە پاشایەکی ئەفسانەیییە لە چیرۆکی «ڕۆستەم و زۆراو» لە پەرتووکی حەماسیی [[شانامە]]ی [[فیردەوسی]]دا. ئەو کچی «سەمەنگانشا» بوو، کە فەرمانڕەوای ناوچەی سەمەنگان بوو. تەھمینە لە چیرۆکەکەدا وەک ھاوسەری پاڵەوانی ناودار [[ڕۆستەم]] دەردەکەوێت و دایکی پاڵەوانی لاو زۆراوە، کە چیرۆکەکەیان یەکێکە لە کاریگەرترین و غەمگینترین تراژیدیاکانی ناو شانامە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[ڕۆستەم]] * [[زۆراو]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Tahmina}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:ژنانی شانامە]] [[پۆل:وێژەی فارسی]] [[پۆل:میتۆلۆژیای فارسی]] ej10783bgo0biyzf80rg2grbe5vwbcv 1592096 1592053 2026-06-19T17:06:49Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ژن|ژن]]، [[دەروازە:ئێران|ئێران]] و [[دەروازە:وێژە|وێژە]] 1592096 wikitext text/x-wiki '''تەھمینە''' کچە پاشایەکی ئەفسانەیییە لە چیرۆکی «ڕۆستەم و زۆراو» لە پەرتووکی حەماسیی [[شانامە]]ی [[فیردەوسی]]دا. ئەو کچی «سەمەنگانشا» بوو، کە فەرمانڕەوای ناوچەی سەمەنگان بوو. تەھمینە لە چیرۆکەکەدا وەک ھاوسەری پاڵەوانی ناودار [[ڕۆستەم]] دەردەکەوێت و دایکی پاڵەوانی لاو زۆراوە، کە چیرۆکەکەیان یەکێکە لە کاریگەرترین و غەمگینترین تراژیدیاکانی ناو شانامە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[ڕۆستەم]] * [[زۆراو]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Tahmina}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ئێران|وێژە}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:ژنانی شانامە]] [[پۆل:وێژەی فارسی]] [[پۆل:میتۆلۆژیای فارسی]] k86332ra7jc2ch3yowsunju7y4040lf 1592149 1592096 2026-06-19T20:04:12Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1592149 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''تەھمینە''' کچە پاشایەکی ئەفسانەیییە لە چیرۆکی «ڕۆستەم و زۆراو» لە پەرتووکی حەماسیی [[شانامە]]ی [[فیردەوسی]]دا. ئەو کچی «سەمەنگانشا» بوو، کە فەرمانڕەوای ناوچەی سەمەنگان بوو. تەھمینە لە چیرۆکەکەدا وەک ھاوسەری پاڵەوانی ناودار [[ڕۆستەم]] دەردەکەوێت و دایکی پاڵەوانی لاو زۆراوە، کە چیرۆکەکەیان یەکێکە لە کاریگەرترین و غەمگینترین تراژیدیاکانی ناو شانامە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[ڕۆستەم]] * [[زۆراو]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Tahmina}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ئێران|وێژە}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:ژنانی شانامە]] [[پۆل:وێژەی فارسی]] [[پۆل:میتۆلۆژیای فارسی]] j17nxpm64dm3tvrjcs6mq64bwfhj10m 0 296707 1592054 1591919 2026-06-19T16:07:17Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Sohrab}} 1592054 wikitext text/x-wiki '''زۆراو''' یان '''سوھراب''' پاڵەوانێکی ئەفسانەیییە لە پەرتووکی حەماسیی [[شانامە]]ی [[فیردەوسی]]دا. ئەو کوڕی پاڵەوانی ناودار [[ڕۆستەم]] و [[تەھمینە]]ی کچی پاشای سەمەنگانە. زۆراو بە سوپایەکی تۆرانییەوە بەرەو ڕووی [[ئێران]] ھات بۆ شەڕ، بەڵام لە شەڕێکی تاکەکەسی لەلایەن باوکی خۆیەوە (ڕۆستەم) کوژرا، لەکاتێکدا کە ھیچ کامیان پێشتر یەکترییان نەدەناسی. تراژیدیای ڕۆستەم و زۆراو، بە گوتەی لێکۆڵەر «محەمەد عەلی ئیسلامی نەدەوشەن»، تراژیدیای بێئاگایی و نەناسینی یەکدییە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[ڕۆستەم]] * [[تەھمینە]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Sohrab}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پاڵەوانانی شانامە]] [[پۆل:میتۆلۆژیای فارسی]] eit486tmdbfvfj84dnknjhuszpk4jbw 1592095 1592054 2026-06-19T17:06:29Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئێران|ئێران]] و [[دەروازە:وێژە|وێژە]] 1592095 wikitext text/x-wiki '''زۆراو''' یان '''سوھراب''' پاڵەوانێکی ئەفسانەیییە لە پەرتووکی حەماسیی [[شانامە]]ی [[فیردەوسی]]دا. ئەو کوڕی پاڵەوانی ناودار [[ڕۆستەم]] و [[تەھمینە]]ی کچی پاشای سەمەنگانە. زۆراو بە سوپایەکی تۆرانییەوە بەرەو ڕووی [[ئێران]] ھات بۆ شەڕ، بەڵام لە شەڕێکی تاکەکەسی لەلایەن باوکی خۆیەوە (ڕۆستەم) کوژرا، لەکاتێکدا کە ھیچ کامیان پێشتر یەکترییان نەدەناسی. تراژیدیای ڕۆستەم و زۆراو، بە گوتەی لێکۆڵەر «محەمەد عەلی ئیسلامی نەدەوشەن»، تراژیدیای بێئاگایی و نەناسینی یەکدییە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[ڕۆستەم]] * [[تەھمینە]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Sohrab}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|وێژە}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پاڵەوانانی شانامە]] [[پۆل:میتۆلۆژیای فارسی]] 3kgd1czanpc9rlc8xhuld3b0tt07h2k 1592150 1592095 2026-06-19T20:04:22Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1592150 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''زۆراو''' یان '''سوھراب''' پاڵەوانێکی ئەفسانەیییە لە پەرتووکی حەماسیی [[شانامە]]ی [[فیردەوسی]]دا. ئەو کوڕی پاڵەوانی ناودار [[ڕۆستەم]] و [[تەھمینە]]ی کچی پاشای سەمەنگانە. زۆراو بە سوپایەکی تۆرانییەوە بەرەو ڕووی [[ئێران]] ھات بۆ شەڕ، بەڵام لە شەڕێکی تاکەکەسی لەلایەن باوکی خۆیەوە (ڕۆستەم) کوژرا، لەکاتێکدا کە ھیچ کامیان پێشتر یەکترییان نەدەناسی. تراژیدیای ڕۆستەم و زۆراو، بە گوتەی لێکۆڵەر «محەمەد عەلی ئیسلامی نەدەوشەن»، تراژیدیای بێئاگایی و نەناسینی یەکدییە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[ڕۆستەم]] * [[تەھمینە]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Sohrab}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|وێژە}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پاڵەوانانی شانامە]] [[پۆل:میتۆلۆژیای فارسی]] rrzfvr1f2w2b1zbe6lehhrzk8sk00v6 0 296709 1592055 1591918 2026-06-19T16:07:27Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Esfandiyar}} 1592055 wikitext text/x-wiki '''ئەسفەندیار''' (یان ئەسپەندیار)، شازادەیەکی [[کەیانیان|کەیانییە]] لە مێژووی ئەفسانەیی و حەماسیی ئێراندا. ئەو کوڕی گوشتاسپ و کەتایوون، و نەوەی لوھراسپە. ئەسفەندیار وەک پاڵەوانی شەڕە پیرۆزەکانی ئایینی [[دینی زەردەشتی|زەردەشتی]] دەناسرێت، بەڵام زۆرتر بەھۆی شەڕە تراژیدی و غەمگینەکەی لەگەڵ [[ڕۆستەم]]دا ناوبانگی دەرکردووە. براکانی بریتی بوون لە «پەشووتەن» و «فەرشیدوەرد»، مامیشی ناوی «زەریر» بوو، ھەروەھا باوکی «نۆشاژەر»، «مێھرنۆش»، «بەھمەن» و «تۆش» بووە. == لەشپۆڵایەتی ئەسفەندیار == ئەسفەندیار خاوەنی جەستەیەکی نەبڕ و پارێزراو بوو، بە جۆرێک کە چەک کاری تێ نەدەکرد. لە دەقی شانامەی فیردەوسیدا ئاماژە بە چۆنییەتیی بوونی ئەو بە لەشپۆڵایەتی نەکراوە، بەڵام لە «زەردەشتنامە» دا ھاتووە کە زەردەشتی پێغەمبەر، کاتێک ئەسفەندیار ھێشتا کۆرپە بووە، لە ئاوێکی پیرۆزدا شتووی کردووە و ئەمەش بووەتە ھۆی ئەوەی جەستەی بەرگەی ھەموو چەکێک بگرێت؛ تەنھا چاوەکانی نەبێت کە لە کاتی شتووەکەدا داخرابوون و بە پارێزراوی نەمانەوە. == زیندانیبوون و کۆتایی ژیانی == ئەسفەندیار لە شەڕی دژ بە «ئەرجاسپ» دا فەرماندەیی سوپای باوکی (گوشتاسپ)ی دەکرد و بە سەرکەوتنەوە گەڕایەوە، بەڵام کەسێک بە ناوی «گورزم» پاشای لە دژی ھان دا، بە جۆرێک کە گوشتاسپ فەرمانی دا ئەسفەندیار لە قەڵای گومبەدان زیندانی بکرێت. لە کۆتاییدا، ئەسفەندیار لە شەڕێکدا لە بەرامبەر ڕۆستەمدا، بە ڕێنوێنیی باڵندەی ئەفسانەیی [[سیمورغ]] بە تیرێک کە لە داری گەز دروست کرابوو و بەر چاوەکانی کەوت، کوژرا. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[ڕۆستەم]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Esfandiyar}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پاڵەوانانی شانامە]] [[پۆل:فۆلکلۆری ئێرانی]] fx5ihgxf3cbq9cz4dhksr9kvgiezj4g 1592094 1592055 2026-06-19T17:06:09Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:وێژە|وێژە]]، [[دەروازە:ژیاننامە|ژیاننامە]] و [[دەروازە:ئێران|ئێران]] 1592094 wikitext text/x-wiki '''ئەسفەندیار''' (یان ئەسپەندیار)، شازادەیەکی [[کەیانیان|کەیانییە]] لە مێژووی ئەفسانەیی و حەماسیی ئێراندا. ئەو کوڕی گوشتاسپ و کەتایوون، و نەوەی لوھراسپە. ئەسفەندیار وەک پاڵەوانی شەڕە پیرۆزەکانی ئایینی [[دینی زەردەشتی|زەردەشتی]] دەناسرێت، بەڵام زۆرتر بەھۆی شەڕە تراژیدی و غەمگینەکەی لەگەڵ [[ڕۆستەم]]دا ناوبانگی دەرکردووە. براکانی بریتی بوون لە «پەشووتەن» و «فەرشیدوەرد»، مامیشی ناوی «زەریر» بوو، ھەروەھا باوکی «نۆشاژەر»، «مێھرنۆش»، «بەھمەن» و «تۆش» بووە. == لەشپۆڵایەتی ئەسفەندیار == ئەسفەندیار خاوەنی جەستەیەکی نەبڕ و پارێزراو بوو، بە جۆرێک کە چەک کاری تێ نەدەکرد. لە دەقی شانامەی فیردەوسیدا ئاماژە بە چۆنییەتیی بوونی ئەو بە لەشپۆڵایەتی نەکراوە، بەڵام لە «زەردەشتنامە» دا ھاتووە کە زەردەشتی پێغەمبەر، کاتێک ئەسفەندیار ھێشتا کۆرپە بووە، لە ئاوێکی پیرۆزدا شتووی کردووە و ئەمەش بووەتە ھۆی ئەوەی جەستەی بەرگەی ھەموو چەکێک بگرێت؛ تەنھا چاوەکانی نەبێت کە لە کاتی شتووەکەدا داخرابوون و بە پارێزراوی نەمانەوە. == زیندانیبوون و کۆتایی ژیانی == ئەسفەندیار لە شەڕی دژ بە «ئەرجاسپ» دا فەرماندەیی سوپای باوکی (گوشتاسپ)ی دەکرد و بە سەرکەوتنەوە گەڕایەوە، بەڵام کەسێک بە ناوی «گورزم» پاشای لە دژی ھان دا، بە جۆرێک کە گوشتاسپ فەرمانی دا ئەسفەندیار لە قەڵای گومبەدان زیندانی بکرێت. لە کۆتاییدا، ئەسفەندیار لە شەڕێکدا لە بەرامبەر ڕۆستەمدا، بە ڕێنوێنیی باڵندەی ئەفسانەیی [[سیمورغ]] بە تیرێک کە لە داری گەز دروست کرابوو و بەر چاوەکانی کەوت، کوژرا. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[ڕۆستەم]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Esfandiyar}} {{تووڵی دەروازە|وێژە|ژیاننامە|ئێران}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پاڵەوانانی شانامە]] [[پۆل:فۆلکلۆری ئێرانی]] r2onlga4n3f6frun5wtc5x8awkhorzb 1592151 1592094 2026-06-19T20:04:32Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1592151 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''ئەسفەندیار''' (یان ئەسپەندیار)، شازادەیەکی [[کەیانیان|کەیانییە]] لە مێژووی ئەفسانەیی و حەماسیی ئێراندا. ئەو کوڕی گوشتاسپ و کەتایوون، و نەوەی لوھراسپە. ئەسفەندیار وەک پاڵەوانی شەڕە پیرۆزەکانی ئایینی [[دینی زەردەشتی|زەردەشتی]] دەناسرێت، بەڵام زۆرتر بەھۆی شەڕە تراژیدی و غەمگینەکەی لەگەڵ [[ڕۆستەم]]دا ناوبانگی دەرکردووە. براکانی بریتی بوون لە «پەشووتەن» و «فەرشیدوەرد»، مامیشی ناوی «زەریر» بوو، ھەروەھا باوکی «نۆشاژەر»، «مێھرنۆش»، «بەھمەن» و «تۆش» بووە. == لەشپۆڵایەتی ئەسفەندیار == ئەسفەندیار خاوەنی جەستەیەکی نەبڕ و پارێزراو بوو، بە جۆرێک کە چەک کاری تێ نەدەکرد. لە دەقی شانامەی فیردەوسیدا ئاماژە بە چۆنییەتیی بوونی ئەو بە لەشپۆڵایەتی نەکراوە، بەڵام لە «زەردەشتنامە» دا ھاتووە کە زەردەشتی پێغەمبەر، کاتێک ئەسفەندیار ھێشتا کۆرپە بووە، لە ئاوێکی پیرۆزدا شتووی کردووە و ئەمەش بووەتە ھۆی ئەوەی جەستەی بەرگەی ھەموو چەکێک بگرێت؛ تەنھا چاوەکانی نەبێت کە لە کاتی شتووەکەدا داخرابوون و بە پارێزراوی نەمانەوە. == زیندانیبوون و کۆتایی ژیانی == ئەسفەندیار لە شەڕی دژ بە «ئەرجاسپ» دا فەرماندەیی سوپای باوکی (گوشتاسپ)ی دەکرد و بە سەرکەوتنەوە گەڕایەوە، بەڵام کەسێک بە ناوی «گورزم» پاشای لە دژی ھان دا، بە جۆرێک کە گوشتاسپ فەرمانی دا ئەسفەندیار لە قەڵای گومبەدان زیندانی بکرێت. لە کۆتاییدا، ئەسفەندیار لە شەڕێکدا لە بەرامبەر ڕۆستەمدا، بە ڕێنوێنیی باڵندەی ئەفسانەیی [[سیمورغ]] بە تیرێک کە لە داری گەز دروست کرابوو و بەر چاوەکانی کەوت، کوژرا. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[ڕۆستەم]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Esfandiyar}} {{تووڵی دەروازە|وێژە|ژیاننامە|ئێران}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پاڵەوانانی شانامە]] [[پۆل:فۆلکلۆری ئێرانی]] 08wnbtw9lale5atjykr2lnv2srwc2ft 0 296710 1592056 1591917 2026-06-19T16:07:37Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Simurgh}} 1592056 wikitext text/x-wiki '''سیمورغ'''، باڵندەیەکی ئەفسانەیی و میتۆلۆژیی ناوداری ئێرانییە و دەکرێت وەک یەکێک لە گرنگترین بوونەوەرەکان لە ئەدەبیاتی [[زمانی فارسی|فارسیدا]] ئەژمار بکرێت. زانایانی زۆر لە مێژەوە لێکۆڵینەوەیان لەسەر ئەم باڵندەیە و ھاوشێوەکانی لە کلتورەکانی تردا کردووە، وەک: شاھین، گەرودای ھیندی، عەنقای عەرەبی، ھۆما و قەقنەس لە ئەدەبیاتی ڕۆژھەڵاتیدا، و فۆنیکسی یۆنانی. ھێلانەی ئەم باڵندەیە لەسەر چیای ئەفسانەییی «قاف»ە. == سیمورغ لە شانامەدا == سیمورغ ڕۆڵێکی سەرەکی و یەکلاکەرەوە لە چیرۆکەکانی شانامەی فیردەوسیدا دەگێڕێت. ئەو بوونەوەرێکی زانا و خاوەن ژیرییە کە لە ڕاز و نھێنییە شاراوەکان ئاگادارە. کاتێک [[زاڵ]] لەلایەن باوکییەوە لە بیابان جێدەھێڵدرێت، سیمورغ ھەڵی دەگرێت و لەژێر باڵەکانی خۆیدا بەخێوی دەکات و ھەمیشە پشتیوانی دەکات. ھەروەھا لە شەڕی حەماسی نێوان [[ڕۆستەم]] و [[ئەسفەندیار]]ی لەشپۆڵاییدا، سیمورغ یارمەتیی ڕۆستەم دەدات و ڕێگەی سەرکەوتن و پێکانی چاوەکانی ئەسفەندیاری پێ نیشان دەدات. == لە ئەدەبیاتی تردا == جگە لە شانامە، شاعیرانی تریش سیمورغیان کردووەتە پاڵەوانی سەرەکیی بەرھەمەکانیان؛ لەوانەش شاکاری «مەنتیقوت تەیر» (کۆڕی مەلان) نووسینی [[عەتتار|عەتاری نەیشابووری]] کە تێیدا سیمورغ ھێمایەکە بۆ ڕاستی و خوداوەندایەتی. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[زاڵ]] * [[ڕۆستەم]] * [[ئەسفەندیار]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Simurgh}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:گیانلەبەرانی شانامە]] [[پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ئێران]] do3ctfarjonsdbrggo5cavetiw468ko 1592093 1592056 2026-06-19T17:05:49Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ژینناسی|ژینناسی]]، [[دەروازە:ژن|ژن]]، [[دەروازە:ئەفغانستان|ئەفغانستان]]، [[دەروازە:باڵندەکان|باڵندەکان]] و [[دەروازە:ئێران|ئێران]] 1592093 wikitext text/x-wiki '''سیمورغ'''، باڵندەیەکی ئەفسانەیی و میتۆلۆژیی ناوداری ئێرانییە و دەکرێت وەک یەکێک لە گرنگترین بوونەوەرەکان لە ئەدەبیاتی [[زمانی فارسی|فارسیدا]] ئەژمار بکرێت. زانایانی زۆر لە مێژەوە لێکۆڵینەوەیان لەسەر ئەم باڵندەیە و ھاوشێوەکانی لە کلتورەکانی تردا کردووە، وەک: شاھین، گەرودای ھیندی، عەنقای عەرەبی، ھۆما و قەقنەس لە ئەدەبیاتی ڕۆژھەڵاتیدا، و فۆنیکسی یۆنانی. ھێلانەی ئەم باڵندەیە لەسەر چیای ئەفسانەییی «قاف»ە. == سیمورغ لە شانامەدا == سیمورغ ڕۆڵێکی سەرەکی و یەکلاکەرەوە لە چیرۆکەکانی شانامەی فیردەوسیدا دەگێڕێت. ئەو بوونەوەرێکی زانا و خاوەن ژیرییە کە لە ڕاز و نھێنییە شاراوەکان ئاگادارە. کاتێک [[زاڵ]] لەلایەن باوکییەوە لە بیابان جێدەھێڵدرێت، سیمورغ ھەڵی دەگرێت و لەژێر باڵەکانی خۆیدا بەخێوی دەکات و ھەمیشە پشتیوانی دەکات. ھەروەھا لە شەڕی حەماسی نێوان [[ڕۆستەم]] و [[ئەسفەندیار]]ی لەشپۆڵاییدا، سیمورغ یارمەتیی ڕۆستەم دەدات و ڕێگەی سەرکەوتن و پێکانی چاوەکانی ئەسفەندیاری پێ نیشان دەدات. == لە ئەدەبیاتی تردا == جگە لە شانامە، شاعیرانی تریش سیمورغیان کردووەتە پاڵەوانی سەرەکیی بەرھەمەکانیان؛ لەوانەش شاکاری «مەنتیقوت تەیر» (کۆڕی مەلان) نووسینی [[عەتتار|عەتاری نەیشابووری]] کە تێیدا سیمورغ ھێمایەکە بۆ ڕاستی و خوداوەندایەتی. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[زاڵ]] * [[ڕۆستەم]] * [[ئەسفەندیار]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Simurgh}} {{تووڵی دەروازە|ژینناسی|ژن|ئەفغانستان|باڵندەکان|ئێران}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:گیانلەبەرانی شانامە]] [[پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ئێران]] iwl2t2wtgsy0owbp49hcev9jfhn2804 1592152 1592093 2026-06-19T20:04:42Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1592152 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''سیمورغ'''، باڵندەیەکی ئەفسانەیی و میتۆلۆژیی ناوداری ئێرانییە و دەکرێت وەک یەکێک لە گرنگترین بوونەوەرەکان لە ئەدەبیاتی [[زمانی فارسی|فارسیدا]] ئەژمار بکرێت. زانایانی زۆر لە مێژەوە لێکۆڵینەوەیان لەسەر ئەم باڵندەیە و ھاوشێوەکانی لە کلتورەکانی تردا کردووە، وەک: شاھین، گەرودای ھیندی، عەنقای عەرەبی، ھۆما و قەقنەس لە ئەدەبیاتی ڕۆژھەڵاتیدا، و فۆنیکسی یۆنانی. ھێلانەی ئەم باڵندەیە لەسەر چیای ئەفسانەییی «قاف»ە. == سیمورغ لە شانامەدا == سیمورغ ڕۆڵێکی سەرەکی و یەکلاکەرەوە لە چیرۆکەکانی شانامەی فیردەوسیدا دەگێڕێت. ئەو بوونەوەرێکی زانا و خاوەن ژیرییە کە لە ڕاز و نھێنییە شاراوەکان ئاگادارە. کاتێک [[زاڵ]] لەلایەن باوکییەوە لە بیابان جێدەھێڵدرێت، سیمورغ ھەڵی دەگرێت و لەژێر باڵەکانی خۆیدا بەخێوی دەکات و ھەمیشە پشتیوانی دەکات. ھەروەھا لە شەڕی حەماسی نێوان [[ڕۆستەم]] و [[ئەسفەندیار]]ی لەشپۆڵاییدا، سیمورغ یارمەتیی ڕۆستەم دەدات و ڕێگەی سەرکەوتن و پێکانی چاوەکانی ئەسفەندیاری پێ نیشان دەدات. == لە ئەدەبیاتی تردا == جگە لە شانامە، شاعیرانی تریش سیمورغیان کردووەتە پاڵەوانی سەرەکیی بەرھەمەکانیان؛ لەوانەش شاکاری «مەنتیقوت تەیر» (کۆڕی مەلان) نووسینی [[عەتتار|عەتاری نەیشابووری]] کە تێیدا سیمورغ ھێمایەکە بۆ ڕاستی و خوداوەندایەتی. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[زاڵ]] * [[ڕۆستەم]] * [[ئەسفەندیار]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Simurgh}} {{تووڵی دەروازە|ژینناسی|ژن|ئەفغانستان|باڵندەکان|ئێران}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:گیانلەبەرانی شانامە]] [[پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی ئێران]] h9f3jxnakn6whz4ptn3wgg0hgmpu78i 14 296711 1592064 1591828 2026-06-19T16:08:57Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Deaths by cause}} 1592064 wikitext text/x-wiki {{دەروازە|مەرگ}} {{پۆلی کۆمنز|Deaths by cause}} [[پۆل:مەرگ]] 50ks1iwtxda7br6kc6qpu6c8nqfv96z 0 296712 1592063 1591833 2026-06-19T16:08:48Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Afrasiab}} 1592063 wikitext text/x-wiki '''ئەفراسیاب'''، پاشای ئەفسانەییی توورانیان و کوڕی «پەشەنگ»ە لە [[شانامە]]ی [[فیردەوسی|فیردەوسیدا]]. ئەو یەکێکە لە نەیارە سەرەکی و ھەمیشەیییەکانی ئێرانیان کە مێژوویەکی پڕ لە شەڕ و کێشمەکێش و تراژیدیای لەگەڵ پاڵەوانان و پاشاکانی ئێراندا ھەیە. ھەروەھا ناوی ئەفراسیاب بۆ شارێکی دێرینیش بەکارھاتووە کە دەکەوێتە شوێنی ئێستای شاری [[سەمەرقەند]]. ئەفراسیاب خاوەنی وەزیرێکی دانا و ژیر بوو بە ناوی پیران ویسە. == گرنگترین ڕووداوەکانی ژیانی لە شانامەدا == * دەستپێکی شەڕەکان: یەکەمین دەرکەوتنی ئەفراسیاب لە شەڕی پەشەنگدا بوو، کە تێیدا لەلایەن باوکییەوە کرا بە فەرماندەی سوپای تووران و توانی «دەھستان» (پایتەختی نۆزەر) داگیر بکات. ئەو لەم شەڕەدا تەنانەت برا زاناکەی خۆی بە ناوی «ئەغریرەس» کوشت. * داگیرکردنی ئێران: کاتێک [[کەی کاوووس]] لە ھاماوەران بەدیل گیرا و ڕۆستەم بۆ ڕزگارکردنی چوو، ئەفراسیاب ھەلی گونجاوی دۆزییەوە و خاکی ئێرانی داگیر کرد، بەڵام دواتر لە کاتی گەڕانەوەی ڕۆستەمدا لە ئێران وەدەرنرا. * شەڕی ڕۆستەم و سوھراب: لە کاتی لەشکرکێشیی سوھراب بۆ سەر ئێران، ئەفراسیاب دوو جەنگاوەری خۆی بە ناوەکانی «بارمان» و «ھۆمان» نارد بۆ ئەوەی ڕێگری بکەن لەوەی باوک و کوڕ (ڕۆستەم و سوھراب)یەکتری بناسنەوە. == چیرۆکی سیاوەش و کۆتایی ئەفراسیاب == لە داستانی [[سیاوەش|سیاوەشدا]]، دوای چەندین پێدادان، ئەفراسیاب داوای ئاشتی دەکات و مەرجی ناردنی سەد بارمتە لە خزمەکانی خۆی قبوڵ دەکات؛ بەڵام کاتێک کەی کاوووس (پاشای ئێران) ئاشتییەکە ڕەت دەکاتەوە، سیاوەش کە نایەوێت پەیمانەکەی بشکێنێت، بارمتەکان دەگەڕێنێتەوە و خۆی پەنا دەباتە بەر خاکی تووران. ئەفراسیاب سەرەتا پەیوەندییەکی زۆر باشی لەگەڵ سیاوەشدا دەبێت، بەڵام دواتر بەھۆی پیلانگێڕیی براکەی خۆی «گەرسیوەز»، فەرمانی کوشتنی شازادە سیاوەش دەردەکات. ئەم کارەساتە دەبێتە ھۆی ھەڵگیرسانی زنجیرەیەک شەڕی گەورەی تۆڵەسەندنەوە لە نێوان ئێران و تووراندا. لە کۆتاییدا، لە شەڕی گەورەی کەیخەسرەودا، ئەفراسیاب بە دەستی [[کەیخەسرەو]] (کە کوڕی سیاوەش و فەرەنگیسی کچی ئەفراسیاب بوو) دەکوژرێت. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[سیاوەش]] * [[کەیخەسرەو]] * [[ڕۆستەم]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Afrasiab}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پاشاکانی تۆران لە شانامەدا]] 8nfnebo9dwx5wkzpbv12f5b5icm2g72 1592086 1592063 2026-06-19T17:03:29Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئێران|ئێران]] و [[دەروازە:ژیاننامە|ژیاننامە]] 1592086 wikitext text/x-wiki '''ئەفراسیاب'''، پاشای ئەفسانەییی توورانیان و کوڕی «پەشەنگ»ە لە [[شانامە]]ی [[فیردەوسی|فیردەوسیدا]]. ئەو یەکێکە لە نەیارە سەرەکی و ھەمیشەیییەکانی ئێرانیان کە مێژوویەکی پڕ لە شەڕ و کێشمەکێش و تراژیدیای لەگەڵ پاڵەوانان و پاشاکانی ئێراندا ھەیە. ھەروەھا ناوی ئەفراسیاب بۆ شارێکی دێرینیش بەکارھاتووە کە دەکەوێتە شوێنی ئێستای شاری [[سەمەرقەند]]. ئەفراسیاب خاوەنی وەزیرێکی دانا و ژیر بوو بە ناوی پیران ویسە. == گرنگترین ڕووداوەکانی ژیانی لە شانامەدا == * دەستپێکی شەڕەکان: یەکەمین دەرکەوتنی ئەفراسیاب لە شەڕی پەشەنگدا بوو، کە تێیدا لەلایەن باوکییەوە کرا بە فەرماندەی سوپای تووران و توانی «دەھستان» (پایتەختی نۆزەر) داگیر بکات. ئەو لەم شەڕەدا تەنانەت برا زاناکەی خۆی بە ناوی «ئەغریرەس» کوشت. * داگیرکردنی ئێران: کاتێک [[کەی کاوووس]] لە ھاماوەران بەدیل گیرا و ڕۆستەم بۆ ڕزگارکردنی چوو، ئەفراسیاب ھەلی گونجاوی دۆزییەوە و خاکی ئێرانی داگیر کرد، بەڵام دواتر لە کاتی گەڕانەوەی ڕۆستەمدا لە ئێران وەدەرنرا. * شەڕی ڕۆستەم و سوھراب: لە کاتی لەشکرکێشیی سوھراب بۆ سەر ئێران، ئەفراسیاب دوو جەنگاوەری خۆی بە ناوەکانی «بارمان» و «ھۆمان» نارد بۆ ئەوەی ڕێگری بکەن لەوەی باوک و کوڕ (ڕۆستەم و سوھراب)یەکتری بناسنەوە. == چیرۆکی سیاوەش و کۆتایی ئەفراسیاب == لە داستانی [[سیاوەش|سیاوەشدا]]، دوای چەندین پێدادان، ئەفراسیاب داوای ئاشتی دەکات و مەرجی ناردنی سەد بارمتە لە خزمەکانی خۆی قبوڵ دەکات؛ بەڵام کاتێک کەی کاوووس (پاشای ئێران) ئاشتییەکە ڕەت دەکاتەوە، سیاوەش کە نایەوێت پەیمانەکەی بشکێنێت، بارمتەکان دەگەڕێنێتەوە و خۆی پەنا دەباتە بەر خاکی تووران. ئەفراسیاب سەرەتا پەیوەندییەکی زۆر باشی لەگەڵ سیاوەشدا دەبێت، بەڵام دواتر بەھۆی پیلانگێڕیی براکەی خۆی «گەرسیوەز»، فەرمانی کوشتنی شازادە سیاوەش دەردەکات. ئەم کارەساتە دەبێتە ھۆی ھەڵگیرسانی زنجیرەیەک شەڕی گەورەی تۆڵەسەندنەوە لە نێوان ئێران و تووراندا. لە کۆتاییدا، لە شەڕی گەورەی کەیخەسرەودا، ئەفراسیاب بە دەستی [[کەیخەسرەو]] (کە کوڕی سیاوەش و فەرەنگیسی کچی ئەفراسیاب بوو) دەکوژرێت. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[سیاوەش]] * [[کەیخەسرەو]] * [[ڕۆستەم]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Afrasiab}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|ژیاننامە}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پاشاکانی تۆران لە شانامەدا]] mn3w458cfon0fk766ongmnrz6t0c27m 1592159 1592086 2026-06-19T20:05:52Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1592159 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''ئەفراسیاب'''، پاشای ئەفسانەییی توورانیان و کوڕی «پەشەنگ»ە لە [[شانامە]]ی [[فیردەوسی|فیردەوسیدا]]. ئەو یەکێکە لە نەیارە سەرەکی و ھەمیشەیییەکانی ئێرانیان کە مێژوویەکی پڕ لە شەڕ و کێشمەکێش و تراژیدیای لەگەڵ پاڵەوانان و پاشاکانی ئێراندا ھەیە. ھەروەھا ناوی ئەفراسیاب بۆ شارێکی دێرینیش بەکارھاتووە کە دەکەوێتە شوێنی ئێستای شاری [[سەمەرقەند]]. ئەفراسیاب خاوەنی وەزیرێکی دانا و ژیر بوو بە ناوی پیران ویسە. == گرنگترین ڕووداوەکانی ژیانی لە شانامەدا == * دەستپێکی شەڕەکان: یەکەمین دەرکەوتنی ئەفراسیاب لە شەڕی پەشەنگدا بوو، کە تێیدا لەلایەن باوکییەوە کرا بە فەرماندەی سوپای تووران و توانی «دەھستان» (پایتەختی نۆزەر) داگیر بکات. ئەو لەم شەڕەدا تەنانەت برا زاناکەی خۆی بە ناوی «ئەغریرەس» کوشت. * داگیرکردنی ئێران: کاتێک [[کەی کاوووس]] لە ھاماوەران بەدیل گیرا و ڕۆستەم بۆ ڕزگارکردنی چوو، ئەفراسیاب ھەلی گونجاوی دۆزییەوە و خاکی ئێرانی داگیر کرد، بەڵام دواتر لە کاتی گەڕانەوەی ڕۆستەمدا لە ئێران وەدەرنرا. * شەڕی ڕۆستەم و سوھراب: لە کاتی لەشکرکێشیی سوھراب بۆ سەر ئێران، ئەفراسیاب دوو جەنگاوەری خۆی بە ناوەکانی «بارمان» و «ھۆمان» نارد بۆ ئەوەی ڕێگری بکەن لەوەی باوک و کوڕ (ڕۆستەم و سوھراب)یەکتری بناسنەوە. == چیرۆکی سیاوەش و کۆتایی ئەفراسیاب == لە داستانی [[سیاوەش|سیاوەشدا]]، دوای چەندین پێدادان، ئەفراسیاب داوای ئاشتی دەکات و مەرجی ناردنی سەد بارمتە لە خزمەکانی خۆی قبوڵ دەکات؛ بەڵام کاتێک کەی کاوووس (پاشای ئێران) ئاشتییەکە ڕەت دەکاتەوە، سیاوەش کە نایەوێت پەیمانەکەی بشکێنێت، بارمتەکان دەگەڕێنێتەوە و خۆی پەنا دەباتە بەر خاکی تووران. ئەفراسیاب سەرەتا پەیوەندییەکی زۆر باشی لەگەڵ سیاوەشدا دەبێت، بەڵام دواتر بەھۆی پیلانگێڕیی براکەی خۆی «گەرسیوەز»، فەرمانی کوشتنی شازادە سیاوەش دەردەکات. ئەم کارەساتە دەبێتە ھۆی ھەڵگیرسانی زنجیرەیەک شەڕی گەورەی تۆڵەسەندنەوە لە نێوان ئێران و تووراندا. لە کۆتاییدا، لە شەڕی گەورەی کەیخەسرەودا، ئەفراسیاب بە دەستی [[کەیخەسرەو]] (کە کوڕی سیاوەش و فەرەنگیسی کچی ئەفراسیاب بوو) دەکوژرێت. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[سیاوەش]] * [[کەیخەسرەو]] * [[ڕۆستەم]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Afrasiab}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|ژیاننامە}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پاشاکانی تۆران لە شانامەدا]] ptugxsvexril4pkvoro3ynr20bxxz24 0 296713 1592062 1591840 2026-06-19T16:08:38Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Kay Khosrow}} 1592062 wikitext text/x-wiki '''کەیخەسرەو''' (بە [[زمانی ئاڤێستایی|ئاڤێستایی]]: 𐬐𐬀𐬎𐬎𐬌 𐬵𐬀𐬊𐬯𐬭𐬀𐬎𐬎𐬀𐬢𐬵𐬀)، یەکێکە لە پاشا ناودار و دادپەروەرەکانی [[کەیانیان|کەیانی]] لە [[شانامە]]ی [[فیردەوسی|فیردەوسیدا]]. == ڕیشەی ناوەکە == ناوی ڕەسەنی کەیخەسرەو لە زمانی ئاوێستاییدا بە شێوازی "Haosrauuah" ھاتووە، کە لە لێکدانی دوو وشە پێکھاتووە و بە واتای «کەسێک کە ناوبانگێکی باشی ھەیە»یان بە کورتی «ناوبانگی باش» دێت. پێدەچێت شێوازەکانی دواتری ئەم ناوە لە وشەی (hu-srauuah*) وەرگیرابێتن. لە [[زمانی پاڵەوی]] ئەم ناوە بە چەندین شێوازی جیاواز نووسراوە کە زۆربەیان بە "Husrōy" دەخوێندرێنەوە. شێوازی کوردی و فارسیی ئێستای ناوەکە (کەیخەسرەو) ڕاستەوخۆ لەم وشە پاڵەوییەوە وەرگیراوە یان بە ھاوشێوەکردنی لەگەڵ پێکھاتەکانی پاشگری "sraw-" سەرلەنوێ داڕژاوەتەوە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[کەیانیان]] * [[ئەفراسیاب]] * [[سیاوەش]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Kay Khosrow}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پاشاکانی کەیانی لە شانامەدا]] 5yru1blpla6we7wjtjagea096ll9fqh 1592087 1592062 2026-06-19T17:03:49Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:ئێران|ئێران]] 1592087 wikitext text/x-wiki '''کەیخەسرەو''' (بە [[زمانی ئاڤێستایی|ئاڤێستایی]]: 𐬐𐬀𐬎𐬎𐬌 𐬵𐬀𐬊𐬯𐬭𐬀𐬎𐬎𐬀𐬢𐬵𐬀)، یەکێکە لە پاشا ناودار و دادپەروەرەکانی [[کەیانیان|کەیانی]] لە [[شانامە]]ی [[فیردەوسی|فیردەوسیدا]]. == ڕیشەی ناوەکە == ناوی ڕەسەنی کەیخەسرەو لە زمانی ئاوێستاییدا بە شێوازی "Haosrauuah" ھاتووە، کە لە لێکدانی دوو وشە پێکھاتووە و بە واتای «کەسێک کە ناوبانگێکی باشی ھەیە»یان بە کورتی «ناوبانگی باش» دێت. پێدەچێت شێوازەکانی دواتری ئەم ناوە لە وشەی (hu-srauuah*) وەرگیرابێتن. لە [[زمانی پاڵەوی]] ئەم ناوە بە چەندین شێوازی جیاواز نووسراوە کە زۆربەیان بە "Husrōy" دەخوێندرێنەوە. شێوازی کوردی و فارسیی ئێستای ناوەکە (کەیخەسرەو) ڕاستەوخۆ لەم وشە پاڵەوییەوە وەرگیراوە یان بە ھاوشێوەکردنی لەگەڵ پێکھاتەکانی پاشگری "sraw-" سەرلەنوێ داڕژاوەتەوە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[کەیانیان]] * [[ئەفراسیاب]] * [[سیاوەش]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Kay Khosrow}} {{تووڵی دەروازە|ئێران}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پاشاکانی کەیانی لە شانامەدا]] ly5vf7908sh9squ5twgmb9ma3eacnxc 1592158 1592087 2026-06-19T20:05:42Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1592158 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''کەیخەسرەو''' (بە [[زمانی ئاڤێستایی|ئاڤێستایی]]: 𐬐𐬀𐬎𐬎𐬌 𐬵𐬀𐬊𐬯𐬭𐬀𐬎𐬎𐬀𐬢𐬵𐬀)، یەکێکە لە پاشا ناودار و دادپەروەرەکانی [[کەیانیان|کەیانی]] لە [[شانامە]]ی [[فیردەوسی|فیردەوسیدا]]. == ڕیشەی ناوەکە == ناوی ڕەسەنی کەیخەسرەو لە زمانی ئاوێستاییدا بە شێوازی "Haosrauuah" ھاتووە، کە لە لێکدانی دوو وشە پێکھاتووە و بە واتای «کەسێک کە ناوبانگێکی باشی ھەیە»یان بە کورتی «ناوبانگی باش» دێت. پێدەچێت شێوازەکانی دواتری ئەم ناوە لە وشەی (hu-srauuah*) وەرگیرابێتن. لە [[زمانی پاڵەوی]] ئەم ناوە بە چەندین شێوازی جیاواز نووسراوە کە زۆربەیان بە "Husrōy" دەخوێندرێنەوە. شێوازی کوردی و فارسیی ئێستای ناوەکە (کەیخەسرەو) ڕاستەوخۆ لەم وشە پاڵەوییەوە وەرگیراوە یان بە ھاوشێوەکردنی لەگەڵ پێکھاتەکانی پاشگری "sraw-" سەرلەنوێ داڕژاوەتەوە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[کەیانیان]] * [[ئەفراسیاب]] * [[سیاوەش]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Kay Khosrow}} {{تووڵی دەروازە|ئێران}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:پاشاکانی کەیانی لە شانامەدا]] 4ac5pz82yq58hd3ruqqydg6bmwdi6ta 0 296715 1592057 1591916 2026-06-19T16:07:47Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Khosrau II}} 1592057 wikitext text/x-wiki '''خەسرەوی دووەم''' (بە [[فارسی ناوەڕاست|فارسیی ناوەڕاست]]: 𐭧𐭥𐭮𐭫𐭥𐭣𐭩؛ ح. ٥٧٠ – شوباتی ٦٢٨ی زایینی) ناسراو بە '''خەسرەو پەروێز'''، بیست و حەوتمین پاشای [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانی]] بوو کە لە نێوان ساڵانی ٥٩٠ و پاشان ٥٩١ تا ٦٢٨ی زایینی فەرمانڕەوایی کرد. ئەو کوڕی ھورمزی چوارەم و نەوەی [[ئەنووشەڕەوان|ئەنۆشیروان]] بوو. سەردەمی پاشایەتی ئەو بە دوایین قۆناغی زێڕین و پڕ لە شکۆمەندیی ئیمپراتۆرییەتیی ساسانی دادەنرێت پێش ھاتنی [[ئیسلام]]. == ئەمانەش ببینە == * [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Khosrau II}} [[پۆل:پاشاکانی ساسانی]] [[پۆل:کەسایەتییەکانی ناو سەردەمی ساسانی]] [[پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٥٧٠]] [[پۆل:مردووانی ٦٢٨]] [[پۆل:فەرمانڕەوا ساسانییەکانی سەدەی ٧ەم]] [[پۆل:پاشا لە سێدارەدراوەکان]] [[پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون]] hqseracmes0jkwik7605uf51npsu1r7 1592092 1592057 2026-06-19T17:05:29Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ژیاننامە|ژیاننامە]] و [[دەروازە:مێژووی ئیسلام|مێژووی ئیسلام]] 1592092 wikitext text/x-wiki '''خەسرەوی دووەم''' (بە [[فارسی ناوەڕاست|فارسیی ناوەڕاست]]: 𐭧𐭥𐭮𐭫𐭥𐭣𐭩؛ ح. ٥٧٠ – شوباتی ٦٢٨ی زایینی) ناسراو بە '''خەسرەو پەروێز'''، بیست و حەوتمین پاشای [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانی]] بوو کە لە نێوان ساڵانی ٥٩٠ و پاشان ٥٩١ تا ٦٢٨ی زایینی فەرمانڕەوایی کرد. ئەو کوڕی ھورمزی چوارەم و نەوەی [[ئەنووشەڕەوان|ئەنۆشیروان]] بوو. سەردەمی پاشایەتی ئەو بە دوایین قۆناغی زێڕین و پڕ لە شکۆمەندیی ئیمپراتۆرییەتیی ساسانی دادەنرێت پێش ھاتنی [[ئیسلام]]. == ئەمانەش ببینە == * [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Khosrau II}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|مێژووی ئیسلام}} [[پۆل:پاشاکانی ساسانی]] [[پۆل:کەسایەتییەکانی ناو سەردەمی ساسانی]] [[پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٥٧٠]] [[پۆل:مردووانی ٦٢٨]] [[پۆل:فەرمانڕەوا ساسانییەکانی سەدەی ٧ەم]] [[پۆل:پاشا لە سێدارەدراوەکان]] [[پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون]] k07qknytj58bc705ofx13g4ew9bzojs 1592153 1592092 2026-06-19T20:04:52Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1592153 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''خەسرەوی دووەم''' (بە [[فارسی ناوەڕاست|فارسیی ناوەڕاست]]: 𐭧𐭥𐭮𐭫𐭥𐭣𐭩؛ ح. ٥٧٠ – شوباتی ٦٢٨ی زایینی) ناسراو بە '''خەسرەو پەروێز'''، بیست و حەوتمین پاشای [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانی]] بوو کە لە نێوان ساڵانی ٥٩٠ و پاشان ٥٩١ تا ٦٢٨ی زایینی فەرمانڕەوایی کرد. ئەو کوڕی ھورمزی چوارەم و نەوەی [[ئەنووشەڕەوان|ئەنۆشیروان]] بوو. سەردەمی پاشایەتی ئەو بە دوایین قۆناغی زێڕین و پڕ لە شکۆمەندیی ئیمپراتۆرییەتیی ساسانی دادەنرێت پێش ھاتنی [[ئیسلام]]. == ئەمانەش ببینە == * [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Khosrau II}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|مێژووی ئیسلام}} [[پۆل:پاشاکانی ساسانی]] [[پۆل:کەسایەتییەکانی ناو سەردەمی ساسانی]] [[پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٥٧٠]] [[پۆل:مردووانی ٦٢٨]] [[پۆل:فەرمانڕەوا ساسانییەکانی سەدەی ٧ەم]] [[پۆل:پاشا لە سێدارەدراوەکان]] [[پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون]] k392uf8v24t8zrcxr7q2dxqwxnh2xhh 0 296716 1592058 1591915 2026-06-19T16:07:58Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Shapur I}} 1592058 wikitext text/x-wiki '''شاپووری یەکەم''' (بە [[فارسی ناوەڕاست|فارسیی ناوەڕاست]]: 𐭱𐭧𐭯𐭥𐭧𐭥𐭩، خوێندنەوەی وەک: ''شەھپوور'')، دووەمین پاشای ئێرانشار بوو لە بنەماڵەی ساسانییەکان. ئەو دوای کۆچی دوایی باوکی، [[ئەردەشێر بابەکان]] (دانەر و دامەزرێنەری [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]])، لە ١٢ی نیسانی ٢٤٠ی زایینیدا گەیشتە تەختی پاشایەتی و دەسەڵاتی گرتە دەست. == پێش پادشاھی == شاپوور پێش ئەوەی بە فەرمی ببێتە پاشا، وەک جێنشینی فەرمیی پاشا دەستنیشانکرابوو. ئەو لە سەردەمی باوکیدا بەشداریی لە چەندین شەڕ و بەڕەنگاربوونەوەی گەورەدا کرد لە دژ بە [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی|ئەشکانییەکان]] (پارتەکان)، بەھۆی لێھاتوویی و ئازایەتیی زۆری لەم جەنگانەدا توانی پێگە و ڕێزێکی ئێجگار باڵا و تایبەت لەلای باوکی بەدەستبھێنێت. == ئەمانەش ببینە == * [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] * [[ئەردەشێر بابەکان]] * [[ئەشکانییەکان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Shapur I}} [[پۆل:پاشاکانی ساسانی]] [[پۆل:کەسایەتییەکانی سەدەی سێیەمی زایینی]] [[پۆل:مردووانی ٢٧٠]] [[پۆل:دامەزرێنەرانی شار]] ikw9aqw13rw4sc2ieox7s0d3q5ybyte 1592091 1592058 2026-06-19T17:05:09Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ژیاننامە|ژیاننامە]] و [[دەروازە:ئێران|ئێران]] 1592091 wikitext text/x-wiki '''شاپووری یەکەم''' (بە [[فارسی ناوەڕاست|فارسیی ناوەڕاست]]: 𐭱𐭧𐭯𐭥𐭧𐭥𐭩، خوێندنەوەی وەک: ''شەھپوور'')، دووەمین پاشای ئێرانشار بوو لە بنەماڵەی ساسانییەکان. ئەو دوای کۆچی دوایی باوکی، [[ئەردەشێر بابەکان]] (دانەر و دامەزرێنەری [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]])، لە ١٢ی نیسانی ٢٤٠ی زایینیدا گەیشتە تەختی پاشایەتی و دەسەڵاتی گرتە دەست. == پێش پادشاھی == شاپوور پێش ئەوەی بە فەرمی ببێتە پاشا، وەک جێنشینی فەرمیی پاشا دەستنیشانکرابوو. ئەو لە سەردەمی باوکیدا بەشداریی لە چەندین شەڕ و بەڕەنگاربوونەوەی گەورەدا کرد لە دژ بە [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی|ئەشکانییەکان]] (پارتەکان)، بەھۆی لێھاتوویی و ئازایەتیی زۆری لەم جەنگانەدا توانی پێگە و ڕێزێکی ئێجگار باڵا و تایبەت لەلای باوکی بەدەستبھێنێت. == ئەمانەش ببینە == * [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] * [[ئەردەشێر بابەکان]] * [[ئەشکانییەکان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Shapur I}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئێران}} [[پۆل:پاشاکانی ساسانی]] [[پۆل:کەسایەتییەکانی سەدەی سێیەمی زایینی]] [[پۆل:مردووانی ٢٧٠]] [[پۆل:دامەزرێنەرانی شار]] 4vyg5xt0cz4f0nknjfgn31fxq3omube 1592154 1592091 2026-06-19T20:05:02Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1592154 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''شاپووری یەکەم''' (بە [[فارسی ناوەڕاست|فارسیی ناوەڕاست]]: 𐭱𐭧𐭯𐭥𐭧𐭥𐭩، خوێندنەوەی وەک: ''شەھپوور'')، دووەمین پاشای ئێرانشار بوو لە بنەماڵەی ساسانییەکان. ئەو دوای کۆچی دوایی باوکی، [[ئەردەشێر بابەکان]] (دانەر و دامەزرێنەری [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]])، لە ١٢ی نیسانی ٢٤٠ی زایینیدا گەیشتە تەختی پاشایەتی و دەسەڵاتی گرتە دەست. == پێش پادشاھی == شاپوور پێش ئەوەی بە فەرمی ببێتە پاشا، وەک جێنشینی فەرمیی پاشا دەستنیشانکرابوو. ئەو لە سەردەمی باوکیدا بەشداریی لە چەندین شەڕ و بەڕەنگاربوونەوەی گەورەدا کرد لە دژ بە [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی|ئەشکانییەکان]] (پارتەکان)، بەھۆی لێھاتوویی و ئازایەتیی زۆری لەم جەنگانەدا توانی پێگە و ڕێزێکی ئێجگار باڵا و تایبەت لەلای باوکی بەدەستبھێنێت. == ئەمانەش ببینە == * [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] * [[ئەردەشێر بابەکان]] * [[ئەشکانییەکان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Shapur I}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئێران}} [[پۆل:پاشاکانی ساسانی]] [[پۆل:کەسایەتییەکانی سەدەی سێیەمی زایینی]] [[پۆل:مردووانی ٢٧٠]] [[پۆل:دامەزرێنەرانی شار]] 7ifn3kqxgo37wzsffu1s49z4f6sakpd 0 296717 1591960 1591860 2026-06-19T12:03:17Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591960 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict=ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان-١ |partof=[[شەڕی ئێران و عێراق]] |image= |caption= |date=١٠–١٦ی نیسانی ١٩٨٣<ref name=Razeoux>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Razoux |یەکەم١=Pierre |سەردێڕ=The Iran-Iraq War |ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Harvard University Press, 2015 |ژپنک=٩٧٨-٠٦٧٤٩١٥٧١٨|پەڕە=٢٤٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=FGsuCwAAQBAJ}}</ref><br />(٧ ڕۆژ) |place=[[کێڵگەی فەککە]] |territory= |result=سەرکەوتنی عێراق *شکستی ھێرشی ئێران *سەرکەوتنی بەرگریی عێراق |combatant1={{flagcountry|عێراقی بەعس}} |combatant2={{flagcountry|ئێران|١٩٨٠}} |combatant3= |commander1= |commander2= |commander3= |strength1=٥٥،٠٠٠ پیاو |strength2=٥٠،٠٠٠ پیاو |strength3= |casualties1=مامناوەند |casualties2=٦،٠٠٠ کوژراو<ref name=Razeoux/> |casualties3= |notes= }} '''ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان-١''' (ھەروەھا بە '''ئۆپەراسیۆنی وەلفەجر-١''' دەناسرێت) ھێرشێکی ئێران بوو لە [[شەڕی ئێران و عێراق]]. لە ١٠ی نیسانی ١٩٨٣، [[ئێران]] لە عەین ئەلقەوسی دا بە مەبەستی ڕاستەوخۆی [[کێڵگەی فەککە]] (ڕۆژھەڵاتی [[عەمارە]]) بۆ گرتنی شاڕێی بەغدا-بەسرە. ئۆپەراسیۆنەکە زیاتر لەلایەن [[سپای پاسداران|ھێزەکانی پاسداران]] ئەنجام درا و یەکێک بوو لە سێ ھێرشە تێچووبەندەکانی [[شەپۆلی مرۆیی]] ساڵی ١٩٨٣، ئێرانییەکان نەیانتوانی شکست بە عێراقییەکان بھێنن. ==شەڕ== لە سەرەتای شوباتی ١٩٨٣، ٥٠،٠٠٠ ھێزی ئێرانی بەرەو ڕۆژاوا لە [[دژپێڵ]]ەوە ھێرشیان کرد و لەلایەن ٥٥،٠٠٠ ھێزی عێراقییەوە بەرپەرچ درانەوە. مەبەستی ئێرانییەکان بڕینی ڕێگای نێوان بەسرە بۆ بەغدا بوو لە کەرتی ناوەندی. ھێرشەکە لە ڕۆژێکی باراناویدا دەستی پێ کرد، ئێرانییەکان ھیوایان دەخواست کە داپۆشرانی ئاسمان بە ھەور لە ھێرشە ئاسمانییەکانی عێراق بییانپارێزێت. کاتێک ھەورەکان ڕەوینەوە، عێراق ١٥٠ فڕینی ئاسمانیی ئەنجام دا، کە ڕێژەی کوشتنی ٣ بۆ ١ی ئێرانییەکانی بەرامبەر عێراقییەکان دروست کرد. عێراقییەکان، بە ھەستکردن بە کاریگەریی ھێرشە ئاسمانییە نزیکەکان، بۆردومانی ئاسمانییان ئاڕاستەی شارەکانی دژپێڵ، ئەھواز، و خوڕەمشار کرد وەک تۆڵەیەک بۆ ھێرشی بەرەبەیان ١ی ئێران. ئێرانییەکان بەردەوام بوون لە ناردنی ھێزی زیاتر، و فیرقەی ٩٢ی زرێپۆش لە دژپێڵەوە بەرەو پێشەوە چوو بۆ بەرپەرچدانەوەی یەک لیوای زرێپۆشی عێراقی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iran-Iraq War 1980-1988 |ناونیشان=https://www.iranchamber.com/history/iran_iraq_war/iran_iraq_war1.php |وێبگە=Iran Chamber Society |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=THE "DAWN OF VICTORY" CAMPAIGNS TO THE "FINAL PUSH": PART THREE OF THREE |ناونیشان=https://smallwarsjournal.com/jrnl/art/the-%e2%80%9cdawn-of-victory%e2%80%9d-campaigns-to-the-%e2%80%9cfinal-push%e2%80%9d-part-three-of-three |وێبگە=Small Wars Journal |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوت=٢٤ی نیسانی ٢٠١٢}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئابوور لە ١٩٨٣]] n7v64320d90mn2m2n89xogw4w260d8v 1592036 1591960 2026-06-19T16:03:58Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Operation Dawn 1}} 1592036 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict=ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان-١ |partof=[[شەڕی ئێران و عێراق]] |image= |caption= |date=١٠–١٦ی نیسانی ١٩٨٣<ref name=Razeoux>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Razoux |یەکەم١=Pierre |سەردێڕ=The Iran-Iraq War |ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Harvard University Press, 2015 |ژپنک=٩٧٨-٠٦٧٤٩١٥٧١٨|پەڕە=٢٤٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=FGsuCwAAQBAJ}}</ref><br />(٧ ڕۆژ) |place=[[کێڵگەی فەککە]] |territory= |result=سەرکەوتنی عێراق *شکستی ھێرشی ئێران *سەرکەوتنی بەرگریی عێراق |combatant1={{flagcountry|عێراقی بەعس}} |combatant2={{flagcountry|ئێران|١٩٨٠}} |combatant3= |commander1= |commander2= |commander3= |strength1=٥٥،٠٠٠ پیاو |strength2=٥٠،٠٠٠ پیاو |strength3= |casualties1=مامناوەند |casualties2=٦،٠٠٠ کوژراو<ref name=Razeoux/> |casualties3= |notes= }} '''ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان-١''' (ھەروەھا بە '''ئۆپەراسیۆنی وەلفەجر-١''' دەناسرێت) ھێرشێکی ئێران بوو لە [[شەڕی ئێران و عێراق]]. لە ١٠ی نیسانی ١٩٨٣، [[ئێران]] لە عەین ئەلقەوسی دا بە مەبەستی ڕاستەوخۆی [[کێڵگەی فەککە]] (ڕۆژھەڵاتی [[عەمارە]]) بۆ گرتنی شاڕێی بەغدا-بەسرە. ئۆپەراسیۆنەکە زیاتر لەلایەن [[سپای پاسداران|ھێزەکانی پاسداران]] ئەنجام درا و یەکێک بوو لە سێ ھێرشە تێچووبەندەکانی [[شەپۆلی مرۆیی]] ساڵی ١٩٨٣، ئێرانییەکان نەیانتوانی شکست بە عێراقییەکان بھێنن. ==شەڕ== لە سەرەتای شوباتی ١٩٨٣، ٥٠،٠٠٠ ھێزی ئێرانی بەرەو ڕۆژاوا لە [[دژپێڵ]]ەوە ھێرشیان کرد و لەلایەن ٥٥،٠٠٠ ھێزی عێراقییەوە بەرپەرچ درانەوە. مەبەستی ئێرانییەکان بڕینی ڕێگای نێوان بەسرە بۆ بەغدا بوو لە کەرتی ناوەندی. ھێرشەکە لە ڕۆژێکی باراناویدا دەستی پێ کرد، ئێرانییەکان ھیوایان دەخواست کە داپۆشرانی ئاسمان بە ھەور لە ھێرشە ئاسمانییەکانی عێراق بییانپارێزێت. کاتێک ھەورەکان ڕەوینەوە، عێراق ١٥٠ فڕینی ئاسمانیی ئەنجام دا، کە ڕێژەی کوشتنی ٣ بۆ ١ی ئێرانییەکانی بەرامبەر عێراقییەکان دروست کرد. عێراقییەکان، بە ھەستکردن بە کاریگەریی ھێرشە ئاسمانییە نزیکەکان، بۆردومانی ئاسمانییان ئاڕاستەی شارەکانی دژپێڵ، ئەھواز، و خوڕەمشار کرد وەک تۆڵەیەک بۆ ھێرشی بەرەبەیان ١ی ئێران. ئێرانییەکان بەردەوام بوون لە ناردنی ھێزی زیاتر، و فیرقەی ٩٢ی زرێپۆش لە دژپێڵەوە بەرەو پێشەوە چوو بۆ بەرپەرچدانەوەی یەک لیوای زرێپۆشی عێراقی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iran-Iraq War 1980-1988 |ناونیشان=https://www.iranchamber.com/history/iran_iraq_war/iran_iraq_war1.php |وێبگە=Iran Chamber Society |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=THE "DAWN OF VICTORY" CAMPAIGNS TO THE "FINAL PUSH": PART THREE OF THREE |ناونیشان=https://smallwarsjournal.com/jrnl/art/the-%e2%80%9cdawn-of-victory%e2%80%9d-campaigns-to-the-%e2%80%9cfinal-push%e2%80%9d-part-three-of-three |وێبگە=Small Wars Journal |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوت=٢٤ی نیسانی ٢٠١٢}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Operation Dawn 1}} [[پۆل:ئابوور لە ١٩٨٣]] l8r84d3nuuwqhrxdmo6cslzfg6nguzq 1592110 1592036 2026-06-19T17:11:29Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئێران|ئێران]]، [[دەروازە:شەڕ|شەڕ]]، [[دەروازە:سیاسەت|سیاسەت]] و [[دەروازە:عێراق|عێراق]] 1592110 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict=ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان-١ |partof=[[شەڕی ئێران و عێراق]] |image= |caption= |date=١٠–١٦ی نیسانی ١٩٨٣<ref name=Razeoux>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Razoux |یەکەم١=Pierre |سەردێڕ=The Iran-Iraq War |ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Harvard University Press, 2015 |ژپنک=٩٧٨-٠٦٧٤٩١٥٧١٨|پەڕە=٢٤٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=FGsuCwAAQBAJ}}</ref><br />(٧ ڕۆژ) |place=[[کێڵگەی فەککە]] |territory= |result=سەرکەوتنی عێراق *شکستی ھێرشی ئێران *سەرکەوتنی بەرگریی عێراق |combatant1={{flagcountry|عێراقی بەعس}} |combatant2={{flagcountry|ئێران|١٩٨٠}} |combatant3= |commander1= |commander2= |commander3= |strength1=٥٥،٠٠٠ پیاو |strength2=٥٠،٠٠٠ پیاو |strength3= |casualties1=مامناوەند |casualties2=٦،٠٠٠ کوژراو<ref name=Razeoux/> |casualties3= |notes= }} '''ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان-١''' (ھەروەھا بە '''ئۆپەراسیۆنی وەلفەجر-١''' دەناسرێت) ھێرشێکی ئێران بوو لە [[شەڕی ئێران و عێراق]]. لە ١٠ی نیسانی ١٩٨٣، [[ئێران]] لە عەین ئەلقەوسی دا بە مەبەستی ڕاستەوخۆی [[کێڵگەی فەککە]] (ڕۆژھەڵاتی [[عەمارە]]) بۆ گرتنی شاڕێی بەغدا-بەسرە. ئۆپەراسیۆنەکە زیاتر لەلایەن [[سپای پاسداران|ھێزەکانی پاسداران]] ئەنجام درا و یەکێک بوو لە سێ ھێرشە تێچووبەندەکانی [[شەپۆلی مرۆیی]] ساڵی ١٩٨٣، ئێرانییەکان نەیانتوانی شکست بە عێراقییەکان بھێنن. ==شەڕ== لە سەرەتای شوباتی ١٩٨٣، ٥٠،٠٠٠ ھێزی ئێرانی بەرەو ڕۆژاوا لە [[دژپێڵ]]ەوە ھێرشیان کرد و لەلایەن ٥٥،٠٠٠ ھێزی عێراقییەوە بەرپەرچ درانەوە. مەبەستی ئێرانییەکان بڕینی ڕێگای نێوان بەسرە بۆ بەغدا بوو لە کەرتی ناوەندی. ھێرشەکە لە ڕۆژێکی باراناویدا دەستی پێ کرد، ئێرانییەکان ھیوایان دەخواست کە داپۆشرانی ئاسمان بە ھەور لە ھێرشە ئاسمانییەکانی عێراق بییانپارێزێت. کاتێک ھەورەکان ڕەوینەوە، عێراق ١٥٠ فڕینی ئاسمانیی ئەنجام دا، کە ڕێژەی کوشتنی ٣ بۆ ١ی ئێرانییەکانی بەرامبەر عێراقییەکان دروست کرد. عێراقییەکان، بە ھەستکردن بە کاریگەریی ھێرشە ئاسمانییە نزیکەکان، بۆردومانی ئاسمانییان ئاڕاستەی شارەکانی دژپێڵ، ئەھواز، و خوڕەمشار کرد وەک تۆڵەیەک بۆ ھێرشی بەرەبەیان ١ی ئێران. ئێرانییەکان بەردەوام بوون لە ناردنی ھێزی زیاتر، و فیرقەی ٩٢ی زرێپۆش لە دژپێڵەوە بەرەو پێشەوە چوو بۆ بەرپەرچدانەوەی یەک لیوای زرێپۆشی عێراقی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iran-Iraq War 1980-1988 |ناونیشان=https://www.iranchamber.com/history/iran_iraq_war/iran_iraq_war1.php |وێبگە=Iran Chamber Society |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=THE "DAWN OF VICTORY" CAMPAIGNS TO THE "FINAL PUSH": PART THREE OF THREE |ناونیشان=https://smallwarsjournal.com/jrnl/art/the-%e2%80%9cdawn-of-victory%e2%80%9d-campaigns-to-the-%e2%80%9cfinal-push%e2%80%9d-part-three-of-three |وێبگە=Small Wars Journal |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوت=٢٤ی نیسانی ٢٠١٢}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Operation Dawn 1}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|شەڕ|سیاسەت|عێراق}} [[پۆل:ئابوور لە ١٩٨٣]] 3bc0l3xotc3zqonxmwbmrebckjn8fnr 0 296719 1591958 1591867 2026-06-19T12:02:57Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591958 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict=ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان ٣ |partof=[[جەنگی ئێران و عێراق]] |image= |caption= |date=٣٠ی تەممووز – ٩ی ئابی ١٩٨٣<br>({{Age in months, weeks and days|month1=07|day1=30|year1=1983|month2=08|day2=09|year2=1983}}) |place=[[مێھران]] |casus= |territory=عێراق [[مێھران]] دەگرێت |result=سەرکەوتنی [[عێراقی بەعس|عێراق]] * شکستی ھێرشی ئێران * سەرکەوتنی پەرچەکرداری عێراق |combatant1={{flagcountry|عێراق|١٩٦٣}} |combatant2={{flagcountry|ئێران|١٩٨٠}} |combatant3= |commander1= |commander2= |commander3= |strength1=٦٠،٠٠٠ |strength2=١٨٠،٠٠٠ |strength3= |casualties1=٦،٠٠٠ کوژراو<br />٦٠ [[تانک]] لەدەست چوون<ref name=Razeoux>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Razoux |یەکەم١=Pierre |سەردێڕ=The Iran-Iraq War |ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Harvard University Press, 2015 |ژپنک=٩٧٨-٠٦٧٤٩١٥٧١٨|پەڕە=٢٥١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=FGsuCwAAQBAJ}}</ref> |casualties2=٧،٠٠٠ کوژراو<br />١٥،٠٠٠ بریندار<ref name=Razeoux/> |casualties3= |notes= }} '''ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان ٣''' یان '''ئۆپەراسیۆنی وەلفەجر-٣''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: عملیه الفجر-۳) ئۆپەراسیۆنێک بوو لە کاتی [[جەنگی ئێران و عێراق]]. ئۆپەراسیۆنەکە لە مەودای «ئۆپەراسیۆنی نیمچە بەرفراوان» کە لە ناوچەی گشتیی [[مێھران]] (لە [[پارێزگای ئیلام]]) ھەڵکەوتووە، دەستی پێ کرد؛<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/4036374/%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%B13-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%B1-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%87 Walfajr-3 operation, a victor operation] yjc.ir Retrieved 9 November 2019</ref> و لە کۆتاییدا بوو بە ھۆی ڕزگارکردنی مێھران لەلایەن ھێزەکانی ئێرانەوە.<ref>[https://www.mashreghnews.ir/news/755912/عملیات-والفجر3-چگونه-به-آزادی-مهران-منجر-شد How did Walfajr-3 operation led in the liberation of Mehran?] mashreghnews.ir Retrieved 9 November 2019</ref> ئامانجەکانی ئێران لەم ئۆپەراسیۆنەدا ئەمانەی خوارەوە بوون: * ڕزگارکردنی شاری مێھران لە مەودای دوژمن. * دابینکردنی ئاسانکاری لە پەیوەندی نێوان «[[دێلوڕان]]–[[مێھران]]» و ھەروەھا «[[ئیلام]]–مێھران». * ڕێکخستنی ھێڵەکانی بەرگری لە دژی دوژمن ([[عێراق]])، و کێشکردنی لە بەرزایییەکانەوە بۆ دەشتەکان.<ref>[http://www.aviny.com/Occasion/enghelab_jang/defaemoghaddas/87/Amaliatha/Valfajr3/Sharh_natije.aspx Operation Walfajr-3] aviny.com Retrieved 3 November 2019</ref> ئەمە خراپترین شکستی ئێران بوو لە نێوان ھەموو [[ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان (١٩٨٣)|ئۆپەراسیۆنەکانی بەرەبەیان]]. نزیکەی ١٨٠،٠٠٠ سەربازی ئێرانی بەشدارییان لەم ھێرشەدا کرد، کە بەرەی ناوەندی لە ناوچەی مێھرانی کردبووە ئامانج.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=9muICwAAQBAJ&q=Operation+Dawn+3+iran&pg=PT10|سەردێڕ=The Iran–Iraq War 1980–1988|دوایین=Karsh|یەکەم=Efraim|ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨١٤٧٢٨٠٩٩٩٥|زمان=en}}</ref> بەڵام، تەقەمەنییە تێکشکێنەرەکانی عێراق بۆ پشتگیریکردنی ئەو سەربازانەی لە سەنگەرە قووڵەکاندا بوون، ئێرانییە پێشڕەوەکانیان کوشتار کرد. ھەرچەندە سەربازە ئێرانییەکان ورەیان زۆر بەرز بوو، بەڵام مەشقی خراپیان پێ کرابوو و بۆ ئەم جەنگە بە باشی پڕچەک نەکرابوون. بۆ ئێران، ئۆپەراسیۆنەکە کارەسات بوو. عێراقییەکان بە دەرکەوتن لە سەنگەرەکانیان وەڵامیان دایەوە بۆ ئەنجامدانی پەرچەکرداری بۆ ناو [[ئێران]] و گرتنی [[مێھران، پارێزگای ئیلام|مێھران]]، بۆ جاری دووەم. ==جەنگ== ئێرانییەکان ھەوڵیان دا زیاتر سوود لە چالاکییەکانی باکوور وەربگرن دوای [[ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان ٢]] لە ٣٠ی تەممووزی ١٩٨٣. ئێران دەرفەتێکی بینی بۆ ڕاماڵینی ئەو ھێزە عێراقییانەی کە کۆنترۆڵی ڕێگاکانی نێوان شارۆچکە سنوورییە شاخاوییەکانی ژێر کۆنترۆڵی ئێرانی [[مێھران]]، [[دێلوڕان]] و [[ئیلام]]یان دەکرد. عێراق ھێرشی ئاسمانیی لە دژی ٥٠،٠٠٠ ھێزی ئێرانی ئەنجام دا کە لە ناوچە شاخاوییەکاندا جێگیر ببوون، کە خۆیان ماندوو کردبوو لە ھەوڵی دوورخستنەوەی ئێرانییەکان. بە درککردن بەوەی کە پێویستە تاکتیکەکانیان بگۆڕن، عێراق ھێلیکۆپتەرە ھێرشبەرەکانی بە کڵاوەی کیمیایی پڕچەک کرد؛ ھەرچەندە بێکاریگەر بوو، بەڵام ئارەزووی زیادبوونی ئەرکانی گشتیی عێراق و سەدامی بۆ بەکارھێنانی چەکی کیمیایی نیشان دا. لە کۆتاییدا، بە گشتی ١٧،٠٠٠ سەرباز گیانیان لەدەست دا، بەبێ ئەوەی هیچ دەستکەوتێک بۆ هیچ کام لە وڵاتەکان ھەبێت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} n18c503gft0ozypdqovc2p266l3y3gt 1592116 1591958 2026-06-19T17:13:29Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئێران|ئێران]]، [[دەروازە:شەڕ|شەڕ]]، [[دەروازە:سیاسەت|سیاسەت]] و [[دەروازە:عێراق|عێراق]] 1592116 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict=ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان ٣ |partof=[[جەنگی ئێران و عێراق]] |image= |caption= |date=٣٠ی تەممووز – ٩ی ئابی ١٩٨٣<br>({{Age in months, weeks and days|month1=07|day1=30|year1=1983|month2=08|day2=09|year2=1983}}) |place=[[مێھران]] |casus= |territory=عێراق [[مێھران]] دەگرێت |result=سەرکەوتنی [[عێراقی بەعس|عێراق]] * شکستی ھێرشی ئێران * سەرکەوتنی پەرچەکرداری عێراق |combatant1={{flagcountry|عێراق|١٩٦٣}} |combatant2={{flagcountry|ئێران|١٩٨٠}} |combatant3= |commander1= |commander2= |commander3= |strength1=٦٠،٠٠٠ |strength2=١٨٠،٠٠٠ |strength3= |casualties1=٦،٠٠٠ کوژراو<br />٦٠ [[تانک]] لەدەست چوون<ref name=Razeoux>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Razoux |یەکەم١=Pierre |سەردێڕ=The Iran-Iraq War |ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Harvard University Press, 2015 |ژپنک=٩٧٨-٠٦٧٤٩١٥٧١٨|پەڕە=٢٥١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=FGsuCwAAQBAJ}}</ref> |casualties2=٧،٠٠٠ کوژراو<br />١٥،٠٠٠ بریندار<ref name=Razeoux/> |casualties3= |notes= }} '''ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان ٣''' یان '''ئۆپەراسیۆنی وەلفەجر-٣''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: عملیه الفجر-۳) ئۆپەراسیۆنێک بوو لە کاتی [[جەنگی ئێران و عێراق]]. ئۆپەراسیۆنەکە لە مەودای «ئۆپەراسیۆنی نیمچە بەرفراوان» کە لە ناوچەی گشتیی [[مێھران]] (لە [[پارێزگای ئیلام]]) ھەڵکەوتووە، دەستی پێ کرد؛<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/4036374/%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%B13-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%B1-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%87 Walfajr-3 operation, a victor operation] yjc.ir Retrieved 9 November 2019</ref> و لە کۆتاییدا بوو بە ھۆی ڕزگارکردنی مێھران لەلایەن ھێزەکانی ئێرانەوە.<ref>[https://www.mashreghnews.ir/news/755912/عملیات-والفجر3-چگونه-به-آزادی-مهران-منجر-شد How did Walfajr-3 operation led in the liberation of Mehran?] mashreghnews.ir Retrieved 9 November 2019</ref> ئامانجەکانی ئێران لەم ئۆپەراسیۆنەدا ئەمانەی خوارەوە بوون: * ڕزگارکردنی شاری مێھران لە مەودای دوژمن. * دابینکردنی ئاسانکاری لە پەیوەندی نێوان «[[دێلوڕان]]–[[مێھران]]» و ھەروەھا «[[ئیلام]]–مێھران». * ڕێکخستنی ھێڵەکانی بەرگری لە دژی دوژمن ([[عێراق]])، و کێشکردنی لە بەرزایییەکانەوە بۆ دەشتەکان.<ref>[http://www.aviny.com/Occasion/enghelab_jang/defaemoghaddas/87/Amaliatha/Valfajr3/Sharh_natije.aspx Operation Walfajr-3] aviny.com Retrieved 3 November 2019</ref> ئەمە خراپترین شکستی ئێران بوو لە نێوان ھەموو [[ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان (١٩٨٣)|ئۆپەراسیۆنەکانی بەرەبەیان]]. نزیکەی ١٨٠،٠٠٠ سەربازی ئێرانی بەشدارییان لەم ھێرشەدا کرد، کە بەرەی ناوەندی لە ناوچەی مێھرانی کردبووە ئامانج.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=9muICwAAQBAJ&q=Operation+Dawn+3+iran&pg=PT10|سەردێڕ=The Iran–Iraq War 1980–1988|دوایین=Karsh|یەکەم=Efraim|ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨١٤٧٢٨٠٩٩٩٥|زمان=en}}</ref> بەڵام، تەقەمەنییە تێکشکێنەرەکانی عێراق بۆ پشتگیریکردنی ئەو سەربازانەی لە سەنگەرە قووڵەکاندا بوون، ئێرانییە پێشڕەوەکانیان کوشتار کرد. ھەرچەندە سەربازە ئێرانییەکان ورەیان زۆر بەرز بوو، بەڵام مەشقی خراپیان پێ کرابوو و بۆ ئەم جەنگە بە باشی پڕچەک نەکرابوون. بۆ ئێران، ئۆپەراسیۆنەکە کارەسات بوو. عێراقییەکان بە دەرکەوتن لە سەنگەرەکانیان وەڵامیان دایەوە بۆ ئەنجامدانی پەرچەکرداری بۆ ناو [[ئێران]] و گرتنی [[مێھران، پارێزگای ئیلام|مێھران]]، بۆ جاری دووەم. ==جەنگ== ئێرانییەکان ھەوڵیان دا زیاتر سوود لە چالاکییەکانی باکوور وەربگرن دوای [[ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان ٢]] لە ٣٠ی تەممووزی ١٩٨٣. ئێران دەرفەتێکی بینی بۆ ڕاماڵینی ئەو ھێزە عێراقییانەی کە کۆنترۆڵی ڕێگاکانی نێوان شارۆچکە سنوورییە شاخاوییەکانی ژێر کۆنترۆڵی ئێرانی [[مێھران]]، [[دێلوڕان]] و [[ئیلام]]یان دەکرد. عێراق ھێرشی ئاسمانیی لە دژی ٥٠،٠٠٠ ھێزی ئێرانی ئەنجام دا کە لە ناوچە شاخاوییەکاندا جێگیر ببوون، کە خۆیان ماندوو کردبوو لە ھەوڵی دوورخستنەوەی ئێرانییەکان. بە درککردن بەوەی کە پێویستە تاکتیکەکانیان بگۆڕن، عێراق ھێلیکۆپتەرە ھێرشبەرەکانی بە کڵاوەی کیمیایی پڕچەک کرد؛ ھەرچەندە بێکاریگەر بوو، بەڵام ئارەزووی زیادبوونی ئەرکانی گشتیی عێراق و سەدامی بۆ بەکارھێنانی چەکی کیمیایی نیشان دا. لە کۆتاییدا، بە گشتی ١٧،٠٠٠ سەرباز گیانیان لەدەست دا، بەبێ ئەوەی هیچ دەستکەوتێک بۆ هیچ کام لە وڵاتەکان ھەبێت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|شەڕ|سیاسەت|عێراق}} 26bibtuwrgi7b1s149ynw6f7ktjcu5e 1592133 1592116 2026-06-19T20:01:32Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1592133 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{Infobox military conflict |conflict=ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان ٣ |partof=[[جەنگی ئێران و عێراق]] |image= |caption= |date=٣٠ی تەممووز – ٩ی ئابی ١٩٨٣<br>({{Age in months, weeks and days|month1=07|day1=30|year1=1983|month2=08|day2=09|year2=1983}}) |place=[[مێھران]] |casus= |territory=عێراق [[مێھران]] دەگرێت |result=سەرکەوتنی [[عێراقی بەعس|عێراق]] * شکستی ھێرشی ئێران * سەرکەوتنی پەرچەکرداری عێراق |combatant1={{flagcountry|عێراق|١٩٦٣}} |combatant2={{flagcountry|ئێران|١٩٨٠}} |combatant3= |commander1= |commander2= |commander3= |strength1=٦٠،٠٠٠ |strength2=١٨٠،٠٠٠ |strength3= |casualties1=٦،٠٠٠ کوژراو<br />٦٠ [[تانک]] لەدەست چوون<ref name=Razeoux>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Razoux |یەکەم١=Pierre |سەردێڕ=The Iran-Iraq War |ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Harvard University Press, 2015 |ژپنک=٩٧٨-٠٦٧٤٩١٥٧١٨|پەڕە=٢٥١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=FGsuCwAAQBAJ}}</ref> |casualties2=٧،٠٠٠ کوژراو<br />١٥،٠٠٠ بریندار<ref name=Razeoux/> |casualties3= |notes= }} '''ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان ٣''' یان '''ئۆپەراسیۆنی وەلفەجر-٣''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: عملیه الفجر-۳) ئۆپەراسیۆنێک بوو لە کاتی [[جەنگی ئێران و عێراق]]. ئۆپەراسیۆنەکە لە مەودای «ئۆپەراسیۆنی نیمچە بەرفراوان» کە لە ناوچەی گشتیی [[مێھران]] (لە [[پارێزگای ئیلام]]) ھەڵکەوتووە، دەستی پێ کرد؛<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/4036374/%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%B13-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%B1-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%87 Walfajr-3 operation, a victor operation] yjc.ir Retrieved 9 November 2019</ref> و لە کۆتاییدا بوو بە ھۆی ڕزگارکردنی مێھران لەلایەن ھێزەکانی ئێرانەوە.<ref>[https://www.mashreghnews.ir/news/755912/عملیات-والفجر3-چگونه-به-آزادی-مهران-منجر-شد How did Walfajr-3 operation led in the liberation of Mehran?] mashreghnews.ir Retrieved 9 November 2019</ref> ئامانجەکانی ئێران لەم ئۆپەراسیۆنەدا ئەمانەی خوارەوە بوون: * ڕزگارکردنی شاری مێھران لە مەودای دوژمن. * دابینکردنی ئاسانکاری لە پەیوەندی نێوان «[[دێلوڕان]]–[[مێھران]]» و ھەروەھا «[[ئیلام]]–مێھران». * ڕێکخستنی ھێڵەکانی بەرگری لە دژی دوژمن ([[عێراق]])، و کێشکردنی لە بەرزایییەکانەوە بۆ دەشتەکان.<ref>[http://www.aviny.com/Occasion/enghelab_jang/defaemoghaddas/87/Amaliatha/Valfajr3/Sharh_natije.aspx Operation Walfajr-3] aviny.com Retrieved 3 November 2019</ref> ئەمە خراپترین شکستی ئێران بوو لە نێوان ھەموو [[ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان (١٩٨٣)|ئۆپەراسیۆنەکانی بەرەبەیان]]. نزیکەی ١٨٠،٠٠٠ سەربازی ئێرانی بەشدارییان لەم ھێرشەدا کرد، کە بەرەی ناوەندی لە ناوچەی مێھرانی کردبووە ئامانج.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=9muICwAAQBAJ&q=Operation+Dawn+3+iran&pg=PT10|سەردێڕ=The Iran–Iraq War 1980–1988|دوایین=Karsh|یەکەم=Efraim|ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨١٤٧٢٨٠٩٩٩٥|زمان=en}}</ref> بەڵام، تەقەمەنییە تێکشکێنەرەکانی عێراق بۆ پشتگیریکردنی ئەو سەربازانەی لە سەنگەرە قووڵەکاندا بوون، ئێرانییە پێشڕەوەکانیان کوشتار کرد. ھەرچەندە سەربازە ئێرانییەکان ورەیان زۆر بەرز بوو، بەڵام مەشقی خراپیان پێ کرابوو و بۆ ئەم جەنگە بە باشی پڕچەک نەکرابوون. بۆ ئێران، ئۆپەراسیۆنەکە کارەسات بوو. عێراقییەکان بە دەرکەوتن لە سەنگەرەکانیان وەڵامیان دایەوە بۆ ئەنجامدانی پەرچەکرداری بۆ ناو [[ئێران]] و گرتنی [[مێھران، پارێزگای ئیلام|مێھران]]، بۆ جاری دووەم. ==جەنگ== ئێرانییەکان ھەوڵیان دا زیاتر سوود لە چالاکییەکانی باکوور وەربگرن دوای [[ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان ٢]] لە ٣٠ی تەممووزی ١٩٨٣. ئێران دەرفەتێکی بینی بۆ ڕاماڵینی ئەو ھێزە عێراقییانەی کە کۆنترۆڵی ڕێگاکانی نێوان شارۆچکە سنوورییە شاخاوییەکانی ژێر کۆنترۆڵی ئێرانی [[مێھران]]، [[دێلوڕان]] و [[ئیلام]]یان دەکرد. عێراق ھێرشی ئاسمانیی لە دژی ٥٠،٠٠٠ ھێزی ئێرانی ئەنجام دا کە لە ناوچە شاخاوییەکاندا جێگیر ببوون، کە خۆیان ماندوو کردبوو لە ھەوڵی دوورخستنەوەی ئێرانییەکان. بە درککردن بەوەی کە پێویستە تاکتیکەکانیان بگۆڕن، عێراق ھێلیکۆپتەرە ھێرشبەرەکانی بە کڵاوەی کیمیایی پڕچەک کرد؛ ھەرچەندە بێکاریگەر بوو، بەڵام ئارەزووی زیادبوونی ئەرکانی گشتیی عێراق و سەدامی بۆ بەکارھێنانی چەکی کیمیایی نیشان دا. لە کۆتاییدا، بە گشتی ١٧،٠٠٠ سەرباز گیانیان لەدەست دا، بەبێ ئەوەی هیچ دەستکەوتێک بۆ هیچ کام لە وڵاتەکان ھەبێت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|شەڕ|سیاسەت|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} eltp5zkf0agjyrbfw749fbd5fy3hahf 0 296720 1591959 1591863 2026-06-19T12:03:07Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591959 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''میترۆڤیتسا''' یان '''کۆسۆڤسێ میترۆڤیتسا'''، کە ھەروەھا بە '''میترۆڤیتسای باشوور''' یان '''کۆسۆڤسێ میترۆڤیتسای باشوور''' ناودەبرێت، شارێکە لە باکووری [[کۆسۆڤۆ]] و ناوەندی کارگێڕیی ناوچەی میترۆڤیتسایە. لە ساڵی ٢٠١٣دا، شارەکە دابەش کرا بۆ دوو شارەوانی، '''میترۆڤیتسای باشوور''' و '''میترۆڤیتسای باکوور'''. لە دووریی {{Convert|10|km}} لە دەریاچەی ئوجمانی/گازیڤۆدا جێگیر بووە، لەسەر یەکگرتنی ڕووبارەکانی ئیبەر، سیتنیتسا، لوشتا، و ترێپچا، شارەکە بە چیاکانی کۆپاۆنیک، ڕۆگۆزنا، مۆکنا، و چیچاڤیتسا دەورەدراوە. بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٢٤، شارەوانییەکە ٧٢٬٦٦٢ دانیشتووی ھەبووە کە ٦٤٬٧٤٢یان لە میترۆڤیتسای باشوور و ٧٬٩٢٠یان لە میترۆڤیتسای باکوور نیشتەجێن.<ref name="Population 2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://askapi.rks-gov.net/Custom/f0792595-6695-4500-b52c-9ea346cba41e.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی کۆسۆڤۆ]] [[پۆل:Pages using Lang-xx templates]] [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی سربی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئالبانی]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] 9lrtbzyeqpi3q5tk0mgmcj169v73n4t 1592037 1591959 2026-06-19T16:04:08Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Mitrovica, Kosovo}} 1592037 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''میترۆڤیتسا''' یان '''کۆسۆڤسێ میترۆڤیتسا'''، کە ھەروەھا بە '''میترۆڤیتسای باشوور''' یان '''کۆسۆڤسێ میترۆڤیتسای باشوور''' ناودەبرێت، شارێکە لە باکووری [[کۆسۆڤۆ]] و ناوەندی کارگێڕیی ناوچەی میترۆڤیتسایە. لە ساڵی ٢٠١٣دا، شارەکە دابەش کرا بۆ دوو شارەوانی، '''میترۆڤیتسای باشوور''' و '''میترۆڤیتسای باکوور'''. لە دووریی {{Convert|10|km}} لە دەریاچەی ئوجمانی/گازیڤۆدا جێگیر بووە، لەسەر یەکگرتنی ڕووبارەکانی ئیبەر، سیتنیتسا، لوشتا، و ترێپچا، شارەکە بە چیاکانی کۆپاۆنیک، ڕۆگۆزنا، مۆکنا، و چیچاڤیتسا دەورەدراوە. بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٢٤، شارەوانییەکە ٧٢٬٦٦٢ دانیشتووی ھەبووە کە ٦٤٬٧٤٢یان لە میترۆڤیتسای باشوور و ٧٬٩٢٠یان لە میترۆڤیتسای باکوور نیشتەجێن.<ref name="Population 2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://askapi.rks-gov.net/Custom/f0792595-6695-4500-b52c-9ea346cba41e.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Mitrovica, Kosovo}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی کۆسۆڤۆ]] [[پۆل:Pages using Lang-xx templates]] [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی سربی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئالبانی]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] q4xxyan3hhif5xvaqz3pn3htek1cmfm 1592165 1592037 2026-06-19T20:06:52Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} 1592165 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''میترۆڤیتسا''' یان '''کۆسۆڤسێ میترۆڤیتسا'''، کە ھەروەھا بە '''میترۆڤیتسای باشوور''' یان '''کۆسۆڤسێ میترۆڤیتسای باشوور''' ناودەبرێت، شارێکە لە باکووری [[کۆسۆڤۆ]] و ناوەندی کارگێڕیی ناوچەی میترۆڤیتسایە. لە ساڵی ٢٠١٣دا، شارەکە دابەش کرا بۆ دوو شارەوانی، '''میترۆڤیتسای باشوور''' و '''میترۆڤیتسای باکوور'''. لە دووریی {{Convert|10|km}} لە دەریاچەی ئوجمانی/گازیڤۆدا جێگیر بووە، لەسەر یەکگرتنی ڕووبارەکانی ئیبەر، سیتنیتسا، لوشتا، و ترێپچا، شارەکە بە چیاکانی کۆپاۆنیک، ڕۆگۆزنا، مۆکنا، و چیچاڤیتسا دەورەدراوە. بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٢٤، شارەوانییەکە ٧٢٬٦٦٢ دانیشتووی ھەبووە کە ٦٤٬٧٤٢یان لە میترۆڤیتسای باشوور و ٧٬٩٢٠یان لە میترۆڤیتسای باکوور نیشتەجێن.<ref name="Population 2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://askapi.rks-gov.net/Custom/f0792595-6695-4500-b52c-9ea346cba41e.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Mitrovica, Kosovo}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی کۆسۆڤۆ]] [[پۆل:Pages using Lang-xx templates]] [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی سربی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئالبانی]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] jlwltibkn2udp8cmeci885smkr23fam 0 296721 1592061 1591865 2026-06-19T16:08:27Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Flight attendants}} 1592061 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''کارمەندی نێو فڕۆکە''' ئەندامێکی تیمی فڕینە کە بەرپرسیارێتیی سەرەکیی دابینکردنی [[سەلامەتی]]ی سەرنشینانە لە ناوەوەی کابینەی [[مەکۆی ئاسمانی]] لە ھەموو قۆناغەکانی فڕیندا. ئەرکی دووەمیان چاودێریکردنی ئاسوودەییی سەرنشینانە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Flight attendants}} [[پۆل:پیشەکانی فڕین]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] c7dooy0xnvuk3q8fq2d9xxdt9njc2ne 1592088 1592061 2026-06-19T17:04:09Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:فڕین|فڕین]] 1592088 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''کارمەندی نێو فڕۆکە''' ئەندامێکی تیمی فڕینە کە بەرپرسیارێتیی سەرەکیی دابینکردنی [[سەلامەتی]]ی سەرنشینانە لە ناوەوەی کابینەی [[مەکۆی ئاسمانی]] لە ھەموو قۆناغەکانی فڕیندا. ئەرکی دووەمیان چاودێریکردنی ئاسوودەییی سەرنشینانە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Flight attendants}} {{تووڵی دەروازە|فڕین}} [[پۆل:پیشەکانی فڕین]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] kx80nq16i73r6kka1gwux373xwrx7u8 1592157 1592088 2026-06-19T20:05:32Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} 1592157 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''کارمەندی نێو فڕۆکە''' ئەندامێکی تیمی فڕینە کە بەرپرسیارێتیی سەرەکیی دابینکردنی [[سەلامەتی]]ی سەرنشینانە لە ناوەوەی کابینەی [[مەکۆی ئاسمانی]] لە ھەموو قۆناغەکانی فڕیندا. ئەرکی دووەمیان چاودێریکردنی ئاسوودەییی سەرنشینانە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Flight attendants}} {{تووڵی دەروازە|فڕین}} [[پۆل:پیشەکانی فڕین]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] cquijew5uwhzloe1q33hzwzs97l5wkm 0 296722 1592060 1591869 2026-06-19T16:08:18Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Accountants}} 1592060 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ژمێریار''' کەسێکی پسپۆڕە لە بواری [[ژمێریاری|ژمێریاریدا]]. ئەو ژمێریارانەی کە توانای خۆیان لە ڕێگەی تاقیکردنەوەکانی بڕوانامەی کۆمەڵە پیشەیییەکان دەسەلمێنن، مۆڵەتیان پێ دەدرێت نازناوی وەک ژمێریاری یاسایی، ژمێریاری یاساییی بڕوانامەدار، یان ژمێریاری گشتیی بڕوانامەدار (سی پی ئەی)، یان ژمێریاری گشتیی تۆمارکراو بەکاربھێنن. بەرپرسیارێتیی دیاریکراو بەپێی یاسا بەو جۆرە کەسانە دەدرێت، وەک توانای پەسەندکردنی بەیاننامە دارایییەکانی ڕێکخراوێک، و ڕەنگە لە ئەگەری ھەر ھەڵەیەکی پیشەیی ڕووبەڕووی لێپرسینەوە ببنەوە. ژمێریارە بێ بڕوانامەکان دەکرێت لەلایەن ژمێریارێکی خاوەن بڕوانامەوە دابمەزرێن، یان بە شێوەیەکی سەربەخۆ بەبێ ئیمتیازات و پابەندییە یاسایییەکان کار بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Accountants}} 2qfhqk3egtz8xdfj6jta0oqjco7tpi5 1592089 1592060 2026-06-19T17:04:29Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:ئابووری|ئابووری]] 1592089 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ژمێریار''' کەسێکی پسپۆڕە لە بواری [[ژمێریاری|ژمێریاریدا]]. ئەو ژمێریارانەی کە توانای خۆیان لە ڕێگەی تاقیکردنەوەکانی بڕوانامەی کۆمەڵە پیشەیییەکان دەسەلمێنن، مۆڵەتیان پێ دەدرێت نازناوی وەک ژمێریاری یاسایی، ژمێریاری یاساییی بڕوانامەدار، یان ژمێریاری گشتیی بڕوانامەدار (سی پی ئەی)، یان ژمێریاری گشتیی تۆمارکراو بەکاربھێنن. بەرپرسیارێتیی دیاریکراو بەپێی یاسا بەو جۆرە کەسانە دەدرێت، وەک توانای پەسەندکردنی بەیاننامە دارایییەکانی ڕێکخراوێک، و ڕەنگە لە ئەگەری ھەر ھەڵەیەکی پیشەیی ڕووبەڕووی لێپرسینەوە ببنەوە. ژمێریارە بێ بڕوانامەکان دەکرێت لەلایەن ژمێریارێکی خاوەن بڕوانامەوە دابمەزرێن، یان بە شێوەیەکی سەربەخۆ بەبێ ئیمتیازات و پابەندییە یاسایییەکان کار بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Accountants}} {{تووڵی دەروازە|ئابووری}} sl6a6n2qdjfbvec1g4ncc3lwygw8vot 1592156 1592089 2026-06-19T20:05:22Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1592156 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ژمێریار''' کەسێکی پسپۆڕە لە بواری [[ژمێریاری|ژمێریاریدا]]. ئەو ژمێریارانەی کە توانای خۆیان لە ڕێگەی تاقیکردنەوەکانی بڕوانامەی کۆمەڵە پیشەیییەکان دەسەلمێنن، مۆڵەتیان پێ دەدرێت نازناوی وەک ژمێریاری یاسایی، ژمێریاری یاساییی بڕوانامەدار، یان ژمێریاری گشتیی بڕوانامەدار (سی پی ئەی)، یان ژمێریاری گشتیی تۆمارکراو بەکاربھێنن. بەرپرسیارێتیی دیاریکراو بەپێی یاسا بەو جۆرە کەسانە دەدرێت، وەک توانای پەسەندکردنی بەیاننامە دارایییەکانی ڕێکخراوێک، و ڕەنگە لە ئەگەری ھەر ھەڵەیەکی پیشەیی ڕووبەڕووی لێپرسینەوە ببنەوە. ژمێریارە بێ بڕوانامەکان دەکرێت لەلایەن ژمێریارێکی خاوەن بڕوانامەوە دابمەزرێن، یان بە شێوەیەکی سەربەخۆ بەبێ ئیمتیازات و پابەندییە یاسایییەکان کار بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Accountants}} {{تووڵی دەروازە|ئابووری}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} 6qkagj7h8xqqwkmvsk8v39kep1gn82g 0 296723 1591955 1591879 2026-06-19T12:02:27Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591955 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان ٤ | width = | partof = [[جەنگی ئێران و عێراق]] – بەرەی باکوور | image = | caption = | date = ١٩ی تشرینی یەکەم – ناوەڕاستی تشرینی دووەمی ١٩٨٣<br />({{Age in months, weeks and days|1983-10-19|1983-11-01}}) | place = کەرتی [[مەریوان]]، [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] | coordinates = | map_type = | map_relief = | latitude = | longitude = | map_size = | map_marksize = | map_caption = | map_label = | territory = [[ئێران]] دۆڵی ستراتیژیی [[پێنجوێن]] و چەند گوندێک دەگرێت، کە ڕووبەرەکەی ٤٦٦ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە<ref name=Razeoux>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Razoux |یەکەم١=Pierre |سەردێڕ=The Iran-Iraq War |ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Harvard University Press, 2015 |ژپنک=٩٧٨-٠٦٧٤٩١٥٧١٨|پەڕە=٢٥٤|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=FGsuCwAAQBAJ}}</ref><ref name=defamoghaddas>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://defamoghaddas.ir/fa/fight/%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%B1-4 |سەردێڕ=والفجر 4 &#124; دفاع‌مقدس |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181019130524/http://defamoghaddas.ir/fa/fight/%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%B1-4 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | result = سەرکەوتنی [[ئێران]] | status = | combatants_header = | combatant1 = {{flagcountry|عێراق|١٩٦٣}} | combatant2 = {{flagcountry|ئێران|١٩٨٠}}<br />{{flagicon image|Flag of PUK.png}} [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] (ی.ن.ک) | commander1 = | commander2 = | units1 = | units2 = | strength1 = ١٠٨ کەرتە سەربازییەکانی پیادە<br />٧ کەرتە سەربازییەکانی زرێپۆش<br />١ کەرتی سەربازیی میکانیزەکراو<br />٢٥ کەرتە سەربازییەکانی کۆماندۆ<br />٨ کەرتە سەربازییەکانی [[پاسەوانی کۆماری (عێراق)|پاسەوانی کۆماری]]<br />٧ کەرتە سەربازییەکانی تۆپخانە<ref name=defamoghaddas /> | strength2 = '''ئێران''':<ref name=defamoghaddas /><br />[[سپای پاسداران|سپای پاسداران]]:<br />٤٧ کەرتە سەربازییەکانی پیادە<br />٤ کەرتە سەربازییەکانی زرێپۆش<br />٤ کەرتی سەربازیی میکانیزەکراو<br />٣ کەرتە سەربازییەکانی تۆپخانە<br />[[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|سوپا]]:<br />١٧ کەرتە سەربازییەکانی پیادە، ٨ کەرتە سەربازییەکانی تۆپخانە<br />'''ی.ن.ک''':<br />[[پێشمەرگە|پێشمەرگەکان]] | casualties1 = ٢،٨٠٠ کوژراو<br />٦٠ [[تانک]] و ٢٠ پارچە تۆپخانە لەدەست چوون<ref name=Razeoux/> | casualties2 = ٥،٠٠٠ کوژراو<br />١٥،٠٠٠ بریندار<ref name=Razeoux/> | notes = | campaignbox = }} '''ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان ٤''' (بە [[فارسی]]: عملیات والفجر ۴) ئۆپەراسیۆنێکی ئێرانی بوو لە [[شەڕی ئێران و عێراق]] کە لە تشرینی یەکەمی ١٩٨٣ دەستی پێ کرد. لە کۆتاییی ئۆپەراسیۆنەکەدا ئێران بڕێکی کەم لە خاکی [[عێراق]]ی گرت. یەکەکانی [[فەیلەقی ١ (عێراق)|فەیلەقی ١ی عێراق]] دوو مانگیان لە سەنگەرەکانیاندا بەسەر برد و چاوەڕێی ئێرانییەکانیان دەکرد ھێرش بکەن. ھێرشەکە لە ١٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٣ دەستی پێ کرد<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Entessar|یەکەم=Nader|سەردێڕ=Kurdish Ethnonationalism|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Lynn Rienner Publishers|ژپنک=٩٧٨-١-٥٥٥٨٧-٢٥٠-٢|پەڕەکان=١٣٢|زمان=en}}</ref> و ئێرانییەکان و [[پێشمەرگە|پێشمەرگەکانی]] [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] نزیکەی ٢٥٠ میلی چوارگۆشەیان لە خاکەکە داگیر کرد. ئەمە گوشارێکی زۆری خستە سەر [[قەزای پێنجوێن|پێنجوێن]].<ref name=":0" /> [[سەددام حوسێن]] بە پەرچەکردارێک وەڵامی دایەوە، بە بەکارھێنانی [[پاسەوانی کۆماری (عێراق)|پاسەوانی کۆماریی عێراق]] و گازی ژەھراوی. بەڵام نەیانتوانی ئێرانییەکان دەربکەن، کە لە سەنگەردا بوون و لەلایەن شەڕکەرە کوردەکانەوە بەھێز کرابوون. ==جەنگ== جەختکردنەوەی چوارەمین ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان لە تشرینی یەکەمی ١٩٨٣ لە کەرتی باکوور بوو لە [[کوردستانی ئێران]]. سێ فیرقەی ئاساییی ئێران، سوپای پاسداران، و ئەندامانی [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] (پەدەکە) لە [[مەریوان]] و [[سەردەشت، ئازەربایجانی ڕۆژاوا|سەردەشت]] کۆبوونەوە لە ھەنگاوێکدا بۆ ھەڕەشەکردن لە شاری سەرەکیی [[سلێمانی]]. ستراتیژیی ئێران ئەوە بوو کە گوشار بخاتە سەر [[ھۆزە کوردەکان]] بۆ داگیرکردنی دۆڵی [[پێنجوێن]]، کە ٤٥ کم (٢٨ میل) لە سلێمانی و ١٤٠ کم (٨٧ میل) لە کێڵگە نەوتییەکانی [[کەرکووک]]ەوە دوور بوو. بۆ ڕاگرتنی شەپۆلەکە، عێراق [[میڵ می-٨|ھێلیکۆپتەرەکانی می-٨]]ی پڕچەک بە [[چەکی کیمیایی]] بڵاوە پێ کرد و ١٢٠ فڕینی ئاسمانیی لە دژی ھێزەکانی ئێران ئەنجام دا، کە ١٥ کم (٩.٣ میل) لە ناو خاکی عێراقدا ڕایانی گرتن. ٥،٠٠٠ ئێرانی و ٢،٨٠٠ عێراقی کوژران. [[ئێران]] ١١٠ کم^٢ (٤٢ میلی چوارگۆشە) لە خاکەکەی لە باکوور وەرگرتەوە، ١٥ کم^٢ (٥.٨ میلی چوارگۆشە) لە خاکی عێراقی گرت، و ٧٨٥ دیلی دەستگیر کرد، لە کاتێکدا عێراق بڕێکی زۆر لە چەکی بەنرخ و کەرەستەی جەنگی لە مەیدانەکەدا بەجێھێشت. عێراق وەڵامی ئەم زیانانەی دایەوە بە تەقاندنی زنجیرەیەک [[سکاد|مووشەکی سکەد-بی]] بۆ سەر شارەکانی [[دژپێڵ]]، [[مەسجد سولەیمان]]، و [[بەھبەھان]]، لە کاتێکدا فڕۆکە دەریایییەکانی عێراق بەندەری [[بەندەر ئیمام خومەینی|بەندەری خومەینی]]یان مینڕێژ کرد. بەکارھێنانی تۆپخانە لەلایەن ئێرانەوە لە دژی [[بەسرە]] لە کاتێکدا جەنگەکان لە باکووردا بەردەوام بوون، چەندین بەرەی دروست کرد، کە بە شێوەیەکی کاریگەر عێراقی سەرگەردان و ماندوو کرد. ==دەرئەنجام== ھێرشەکە سەرکەوتوو بوو بەڵام ئێرانییەکان زیانی زۆریان بەرکەوت بەھۆی ھێرشە گازییەکانی عێراقەوە. بە پێچەوانەی ئۆپەراسیۆن و جەنگەکانی دیکەی [[شەڕی ئێران و عێراق]]، بارودۆخی ژینگەیی و سنووردارکردنی ئۆپەراسیۆنی گرنگییەکی زۆریان ھەبوو بۆ ئەم ئۆپەراسیۆنە. ھەروەھا ڕێکخراوی پزیشکیی سەربازیی [[سپای پاسداران|پاسداران]] لەم جەنگەدا گرنگ بوو؛ ئەوان ڕێگەی تایبەتییان بۆ ڕزگارکردنی بریندارەکان بەکارھێنا و کردەی فریاگوزارییان ئەنجام دا.<ref name="militarymedj">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Rescue and transportation experiences of medical department of Sepah in Valfajr 4 operation|ناونیشان=http://www.militarymedj.ir/xml_out.php?mag_id=15|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئازاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئایاری ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120301052442/http://www.militarymedj.ir/xml_out.php?mag_id=15|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەرچۆنێک بێت، لە وەڵامی ئەم سەرکەوتنەدا، عێراقییەکان یەکەم مووشەکی سکەدیان ئاڕاستەی ئێران کرد، کە لە شەش شاریان دا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:مێژووی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:مێژووی پارێزگای کوردستان]] [[پۆل:شارستانی سەردەشت]] [[پۆل:شارستانی مەریوان]] tafaiahn93gham2kgv78n56a1an1bxy 1592117 1591955 2026-06-19T17:13:49Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئێران|ئێران]]، [[دەروازە:شەڕ|شەڕ]]، [[دەروازە:سیاسەت|سیاسەت]] و [[دەروازە:عێراق|عێراق]] 1592117 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان ٤ | width = | partof = [[جەنگی ئێران و عێراق]] – بەرەی باکوور | image = | caption = | date = ١٩ی تشرینی یەکەم – ناوەڕاستی تشرینی دووەمی ١٩٨٣<br />({{Age in months, weeks and days|1983-10-19|1983-11-01}}) | place = کەرتی [[مەریوان]]، [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] | coordinates = | map_type = | map_relief = | latitude = | longitude = | map_size = | map_marksize = | map_caption = | map_label = | territory = [[ئێران]] دۆڵی ستراتیژیی [[پێنجوێن]] و چەند گوندێک دەگرێت، کە ڕووبەرەکەی ٤٦٦ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە<ref name=Razeoux>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Razoux |یەکەم١=Pierre |سەردێڕ=The Iran-Iraq War |ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Harvard University Press, 2015 |ژپنک=٩٧٨-٠٦٧٤٩١٥٧١٨|پەڕە=٢٥٤|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=FGsuCwAAQBAJ}}</ref><ref name=defamoghaddas>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://defamoghaddas.ir/fa/fight/%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%B1-4 |سەردێڕ=والفجر 4 &#124; دفاع‌مقدس |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181019130524/http://defamoghaddas.ir/fa/fight/%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%B1-4 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | result = سەرکەوتنی [[ئێران]] | status = | combatants_header = | combatant1 = {{flagcountry|عێراق|١٩٦٣}} | combatant2 = {{flagcountry|ئێران|١٩٨٠}}<br />{{flagicon image|Flag of PUK.png}} [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] (ی.ن.ک) | commander1 = | commander2 = | units1 = | units2 = | strength1 = ١٠٨ کەرتە سەربازییەکانی پیادە<br />٧ کەرتە سەربازییەکانی زرێپۆش<br />١ کەرتی سەربازیی میکانیزەکراو<br />٢٥ کەرتە سەربازییەکانی کۆماندۆ<br />٨ کەرتە سەربازییەکانی [[پاسەوانی کۆماری (عێراق)|پاسەوانی کۆماری]]<br />٧ کەرتە سەربازییەکانی تۆپخانە<ref name=defamoghaddas /> | strength2 = '''ئێران''':<ref name=defamoghaddas /><br />[[سپای پاسداران|سپای پاسداران]]:<br />٤٧ کەرتە سەربازییەکانی پیادە<br />٤ کەرتە سەربازییەکانی زرێپۆش<br />٤ کەرتی سەربازیی میکانیزەکراو<br />٣ کەرتە سەربازییەکانی تۆپخانە<br />[[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|سوپا]]:<br />١٧ کەرتە سەربازییەکانی پیادە، ٨ کەرتە سەربازییەکانی تۆپخانە<br />'''ی.ن.ک''':<br />[[پێشمەرگە|پێشمەرگەکان]] | casualties1 = ٢،٨٠٠ کوژراو<br />٦٠ [[تانک]] و ٢٠ پارچە تۆپخانە لەدەست چوون<ref name=Razeoux/> | casualties2 = ٥،٠٠٠ کوژراو<br />١٥،٠٠٠ بریندار<ref name=Razeoux/> | notes = | campaignbox = }} '''ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان ٤''' (بە [[فارسی]]: عملیات والفجر ۴) ئۆپەراسیۆنێکی ئێرانی بوو لە [[شەڕی ئێران و عێراق]] کە لە تشرینی یەکەمی ١٩٨٣ دەستی پێ کرد. لە کۆتاییی ئۆپەراسیۆنەکەدا ئێران بڕێکی کەم لە خاکی [[عێراق]]ی گرت. یەکەکانی [[فەیلەقی ١ (عێراق)|فەیلەقی ١ی عێراق]] دوو مانگیان لە سەنگەرەکانیاندا بەسەر برد و چاوەڕێی ئێرانییەکانیان دەکرد ھێرش بکەن. ھێرشەکە لە ١٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٣ دەستی پێ کرد<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Entessar|یەکەم=Nader|سەردێڕ=Kurdish Ethnonationalism|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Lynn Rienner Publishers|ژپنک=٩٧٨-١-٥٥٥٨٧-٢٥٠-٢|پەڕەکان=١٣٢|زمان=en}}</ref> و ئێرانییەکان و [[پێشمەرگە|پێشمەرگەکانی]] [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] نزیکەی ٢٥٠ میلی چوارگۆشەیان لە خاکەکە داگیر کرد. ئەمە گوشارێکی زۆری خستە سەر [[قەزای پێنجوێن|پێنجوێن]].<ref name=":0" /> [[سەددام حوسێن]] بە پەرچەکردارێک وەڵامی دایەوە، بە بەکارھێنانی [[پاسەوانی کۆماری (عێراق)|پاسەوانی کۆماریی عێراق]] و گازی ژەھراوی. بەڵام نەیانتوانی ئێرانییەکان دەربکەن، کە لە سەنگەردا بوون و لەلایەن شەڕکەرە کوردەکانەوە بەھێز کرابوون. ==جەنگ== جەختکردنەوەی چوارەمین ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان لە تشرینی یەکەمی ١٩٨٣ لە کەرتی باکوور بوو لە [[کوردستانی ئێران]]. سێ فیرقەی ئاساییی ئێران، سوپای پاسداران، و ئەندامانی [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] (پەدەکە) لە [[مەریوان]] و [[سەردەشت، ئازەربایجانی ڕۆژاوا|سەردەشت]] کۆبوونەوە لە ھەنگاوێکدا بۆ ھەڕەشەکردن لە شاری سەرەکیی [[سلێمانی]]. ستراتیژیی ئێران ئەوە بوو کە گوشار بخاتە سەر [[ھۆزە کوردەکان]] بۆ داگیرکردنی دۆڵی [[پێنجوێن]]، کە ٤٥ کم (٢٨ میل) لە سلێمانی و ١٤٠ کم (٨٧ میل) لە کێڵگە نەوتییەکانی [[کەرکووک]]ەوە دوور بوو. بۆ ڕاگرتنی شەپۆلەکە، عێراق [[میڵ می-٨|ھێلیکۆپتەرەکانی می-٨]]ی پڕچەک بە [[چەکی کیمیایی]] بڵاوە پێ کرد و ١٢٠ فڕینی ئاسمانیی لە دژی ھێزەکانی ئێران ئەنجام دا، کە ١٥ کم (٩.٣ میل) لە ناو خاکی عێراقدا ڕایانی گرتن. ٥،٠٠٠ ئێرانی و ٢،٨٠٠ عێراقی کوژران. [[ئێران]] ١١٠ کم^٢ (٤٢ میلی چوارگۆشە) لە خاکەکەی لە باکوور وەرگرتەوە، ١٥ کم^٢ (٥.٨ میلی چوارگۆشە) لە خاکی عێراقی گرت، و ٧٨٥ دیلی دەستگیر کرد، لە کاتێکدا عێراق بڕێکی زۆر لە چەکی بەنرخ و کەرەستەی جەنگی لە مەیدانەکەدا بەجێھێشت. عێراق وەڵامی ئەم زیانانەی دایەوە بە تەقاندنی زنجیرەیەک [[سکاد|مووشەکی سکەد-بی]] بۆ سەر شارەکانی [[دژپێڵ]]، [[مەسجد سولەیمان]]، و [[بەھبەھان]]، لە کاتێکدا فڕۆکە دەریایییەکانی عێراق بەندەری [[بەندەر ئیمام خومەینی|بەندەری خومەینی]]یان مینڕێژ کرد. بەکارھێنانی تۆپخانە لەلایەن ئێرانەوە لە دژی [[بەسرە]] لە کاتێکدا جەنگەکان لە باکووردا بەردەوام بوون، چەندین بەرەی دروست کرد، کە بە شێوەیەکی کاریگەر عێراقی سەرگەردان و ماندوو کرد. ==دەرئەنجام== ھێرشەکە سەرکەوتوو بوو بەڵام ئێرانییەکان زیانی زۆریان بەرکەوت بەھۆی ھێرشە گازییەکانی عێراقەوە. بە پێچەوانەی ئۆپەراسیۆن و جەنگەکانی دیکەی [[شەڕی ئێران و عێراق]]، بارودۆخی ژینگەیی و سنووردارکردنی ئۆپەراسیۆنی گرنگییەکی زۆریان ھەبوو بۆ ئەم ئۆپەراسیۆنە. ھەروەھا ڕێکخراوی پزیشکیی سەربازیی [[سپای پاسداران|پاسداران]] لەم جەنگەدا گرنگ بوو؛ ئەوان ڕێگەی تایبەتییان بۆ ڕزگارکردنی بریندارەکان بەکارھێنا و کردەی فریاگوزارییان ئەنجام دا.<ref name="militarymedj">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Rescue and transportation experiences of medical department of Sepah in Valfajr 4 operation|ناونیشان=http://www.militarymedj.ir/xml_out.php?mag_id=15|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئازاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئایاری ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120301052442/http://www.militarymedj.ir/xml_out.php?mag_id=15|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەرچۆنێک بێت، لە وەڵامی ئەم سەرکەوتنەدا، عێراقییەکان یەکەم مووشەکی سکەدیان ئاڕاستەی ئێران کرد، کە لە شەش شاریان دا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|شەڕ|سیاسەت|عێراق}} [[پۆل:مێژووی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:مێژووی پارێزگای کوردستان]] [[پۆل:شارستانی سەردەشت]] [[پۆل:شارستانی مەریوان]] foe1gh8leibpzvxuqrlc1v82cr11g3f 1592132 1592117 2026-06-19T20:01:22Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1592132 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{Infobox military conflict | conflict = ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان ٤ | width = | partof = [[جەنگی ئێران و عێراق]] – بەرەی باکوور | image = | caption = | date = ١٩ی تشرینی یەکەم – ناوەڕاستی تشرینی دووەمی ١٩٨٣<br />({{Age in months, weeks and days|1983-10-19|1983-11-01}}) | place = کەرتی [[مەریوان]]، [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] | coordinates = | map_type = | map_relief = | latitude = | longitude = | map_size = | map_marksize = | map_caption = | map_label = | territory = [[ئێران]] دۆڵی ستراتیژیی [[پێنجوێن]] و چەند گوندێک دەگرێت، کە ڕووبەرەکەی ٤٦٦ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە<ref name=Razeoux>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Razoux |یەکەم١=Pierre |سەردێڕ=The Iran-Iraq War |ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Harvard University Press, 2015 |ژپنک=٩٧٨-٠٦٧٤٩١٥٧١٨|پەڕە=٢٥٤|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=FGsuCwAAQBAJ}}</ref><ref name=defamoghaddas>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://defamoghaddas.ir/fa/fight/%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%B1-4 |سەردێڕ=والفجر 4 &#124; دفاع‌مقدس |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181019130524/http://defamoghaddas.ir/fa/fight/%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%B1-4 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | result = سەرکەوتنی [[ئێران]] | status = | combatants_header = | combatant1 = {{flagcountry|عێراق|١٩٦٣}} | combatant2 = {{flagcountry|ئێران|١٩٨٠}}<br />{{flagicon image|Flag of PUK.png}} [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] (ی.ن.ک) | commander1 = | commander2 = | units1 = | units2 = | strength1 = ١٠٨ کەرتە سەربازییەکانی پیادە<br />٧ کەرتە سەربازییەکانی زرێپۆش<br />١ کەرتی سەربازیی میکانیزەکراو<br />٢٥ کەرتە سەربازییەکانی کۆماندۆ<br />٨ کەرتە سەربازییەکانی [[پاسەوانی کۆماری (عێراق)|پاسەوانی کۆماری]]<br />٧ کەرتە سەربازییەکانی تۆپخانە<ref name=defamoghaddas /> | strength2 = '''ئێران''':<ref name=defamoghaddas /><br />[[سپای پاسداران|سپای پاسداران]]:<br />٤٧ کەرتە سەربازییەکانی پیادە<br />٤ کەرتە سەربازییەکانی زرێپۆش<br />٤ کەرتی سەربازیی میکانیزەکراو<br />٣ کەرتە سەربازییەکانی تۆپخانە<br />[[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران|سوپا]]:<br />١٧ کەرتە سەربازییەکانی پیادە، ٨ کەرتە سەربازییەکانی تۆپخانە<br />'''ی.ن.ک''':<br />[[پێشمەرگە|پێشمەرگەکان]] | casualties1 = ٢،٨٠٠ کوژراو<br />٦٠ [[تانک]] و ٢٠ پارچە تۆپخانە لەدەست چوون<ref name=Razeoux/> | casualties2 = ٥،٠٠٠ کوژراو<br />١٥،٠٠٠ بریندار<ref name=Razeoux/> | notes = | campaignbox = }} '''ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان ٤''' (بە [[فارسی]]: عملیات والفجر ۴) ئۆپەراسیۆنێکی ئێرانی بوو لە [[شەڕی ئێران و عێراق]] کە لە تشرینی یەکەمی ١٩٨٣ دەستی پێ کرد. لە کۆتاییی ئۆپەراسیۆنەکەدا ئێران بڕێکی کەم لە خاکی [[عێراق]]ی گرت. یەکەکانی [[فەیلەقی ١ (عێراق)|فەیلەقی ١ی عێراق]] دوو مانگیان لە سەنگەرەکانیاندا بەسەر برد و چاوەڕێی ئێرانییەکانیان دەکرد ھێرش بکەن. ھێرشەکە لە ١٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٣ دەستی پێ کرد<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Entessar|یەکەم=Nader|سەردێڕ=Kurdish Ethnonationalism|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Lynn Rienner Publishers|ژپنک=٩٧٨-١-٥٥٥٨٧-٢٥٠-٢|پەڕەکان=١٣٢|زمان=en}}</ref> و ئێرانییەکان و [[پێشمەرگە|پێشمەرگەکانی]] [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] نزیکەی ٢٥٠ میلی چوارگۆشەیان لە خاکەکە داگیر کرد. ئەمە گوشارێکی زۆری خستە سەر [[قەزای پێنجوێن|پێنجوێن]].<ref name=":0" /> [[سەددام حوسێن]] بە پەرچەکردارێک وەڵامی دایەوە، بە بەکارھێنانی [[پاسەوانی کۆماری (عێراق)|پاسەوانی کۆماریی عێراق]] و گازی ژەھراوی. بەڵام نەیانتوانی ئێرانییەکان دەربکەن، کە لە سەنگەردا بوون و لەلایەن شەڕکەرە کوردەکانەوە بەھێز کرابوون. ==جەنگ== جەختکردنەوەی چوارەمین ئۆپەراسیۆنی بەرەبەیان لە تشرینی یەکەمی ١٩٨٣ لە کەرتی باکوور بوو لە [[کوردستانی ئێران]]. سێ فیرقەی ئاساییی ئێران، سوپای پاسداران، و ئەندامانی [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] (پەدەکە) لە [[مەریوان]] و [[سەردەشت، ئازەربایجانی ڕۆژاوا|سەردەشت]] کۆبوونەوە لە ھەنگاوێکدا بۆ ھەڕەشەکردن لە شاری سەرەکیی [[سلێمانی]]. ستراتیژیی ئێران ئەوە بوو کە گوشار بخاتە سەر [[ھۆزە کوردەکان]] بۆ داگیرکردنی دۆڵی [[پێنجوێن]]، کە ٤٥ کم (٢٨ میل) لە سلێمانی و ١٤٠ کم (٨٧ میل) لە کێڵگە نەوتییەکانی [[کەرکووک]]ەوە دوور بوو. بۆ ڕاگرتنی شەپۆلەکە، عێراق [[میڵ می-٨|ھێلیکۆپتەرەکانی می-٨]]ی پڕچەک بە [[چەکی کیمیایی]] بڵاوە پێ کرد و ١٢٠ فڕینی ئاسمانیی لە دژی ھێزەکانی ئێران ئەنجام دا، کە ١٥ کم (٩.٣ میل) لە ناو خاکی عێراقدا ڕایانی گرتن. ٥،٠٠٠ ئێرانی و ٢،٨٠٠ عێراقی کوژران. [[ئێران]] ١١٠ کم^٢ (٤٢ میلی چوارگۆشە) لە خاکەکەی لە باکوور وەرگرتەوە، ١٥ کم^٢ (٥.٨ میلی چوارگۆشە) لە خاکی عێراقی گرت، و ٧٨٥ دیلی دەستگیر کرد، لە کاتێکدا عێراق بڕێکی زۆر لە چەکی بەنرخ و کەرەستەی جەنگی لە مەیدانەکەدا بەجێھێشت. عێراق وەڵامی ئەم زیانانەی دایەوە بە تەقاندنی زنجیرەیەک [[سکاد|مووشەکی سکەد-بی]] بۆ سەر شارەکانی [[دژپێڵ]]، [[مەسجد سولەیمان]]، و [[بەھبەھان]]، لە کاتێکدا فڕۆکە دەریایییەکانی عێراق بەندەری [[بەندەر ئیمام خومەینی|بەندەری خومەینی]]یان مینڕێژ کرد. بەکارھێنانی تۆپخانە لەلایەن ئێرانەوە لە دژی [[بەسرە]] لە کاتێکدا جەنگەکان لە باکووردا بەردەوام بوون، چەندین بەرەی دروست کرد، کە بە شێوەیەکی کاریگەر عێراقی سەرگەردان و ماندوو کرد. ==دەرئەنجام== ھێرشەکە سەرکەوتوو بوو بەڵام ئێرانییەکان زیانی زۆریان بەرکەوت بەھۆی ھێرشە گازییەکانی عێراقەوە. بە پێچەوانەی ئۆپەراسیۆن و جەنگەکانی دیکەی [[شەڕی ئێران و عێراق]]، بارودۆخی ژینگەیی و سنووردارکردنی ئۆپەراسیۆنی گرنگییەکی زۆریان ھەبوو بۆ ئەم ئۆپەراسیۆنە. ھەروەھا ڕێکخراوی پزیشکیی سەربازیی [[سپای پاسداران|پاسداران]] لەم جەنگەدا گرنگ بوو؛ ئەوان ڕێگەی تایبەتییان بۆ ڕزگارکردنی بریندارەکان بەکارھێنا و کردەی فریاگوزارییان ئەنجام دا.<ref name="militarymedj">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Rescue and transportation experiences of medical department of Sepah in Valfajr 4 operation|ناونیشان=http://www.militarymedj.ir/xml_out.php?mag_id=15|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئازاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئایاری ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120301052442/http://www.militarymedj.ir/xml_out.php?mag_id=15|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەرچۆنێک بێت، لە وەڵامی ئەم سەرکەوتنەدا، عێراقییەکان یەکەم مووشەکی سکەدیان ئاڕاستەی ئێران کرد، کە لە شەش شاریان دا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|شەڕ|سیاسەت|عێراق}} [[پۆل:مێژووی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:مێژووی پارێزگای کوردستان]] [[پۆل:شارستانی سەردەشت]] [[پۆل:شارستانی مەریوان]] 9m0q0v94hsnyk4kn8usez9c0fyex96g 0 296724 1592059 1591872 2026-06-19T16:08:08Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Bakers}} 1592059 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''نانەوا''' پیشەوەرێکە کە [[نان]] و بەرھەمەکانی تری لە [[ئارد]] دروستکراو بە بەکارھێنانی فڕن یان سەرچاوەیەکی تری گەرمی چڕوپڕ دەپێژێت و ھەندێک جار دەیانفرۆشێت. ئەو شوێنەی کە نانەوایەک لێی کار دەکات پێی دەوترێت [[نانەواخانە]].<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Bakers}} [[پۆل:زاراوەکانی چێشتخانە]] [[پۆل:پیشەکانی ڕاژەی خۆراک]] ln2hn0hmhva2hlc46wpb0i86ytn4z50 1592090 1592059 2026-06-19T17:04:49Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:خۆراک|خۆراک]] 1592090 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''نانەوا''' پیشەوەرێکە کە [[نان]] و بەرھەمەکانی تری لە [[ئارد]] دروستکراو بە بەکارھێنانی فڕن یان سەرچاوەیەکی تری گەرمی چڕوپڕ دەپێژێت و ھەندێک جار دەیانفرۆشێت. ئەو شوێنەی کە نانەوایەک لێی کار دەکات پێی دەوترێت [[نانەواخانە]].<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Bakers}} {{تووڵی دەروازە|خۆراک}} [[پۆل:زاراوەکانی چێشتخانە]] [[پۆل:پیشەکانی ڕاژەی خۆراک]] lfmkiv7825qgxzuj22da3bwo2ie0prz 1592155 1592090 2026-06-19T20:05:12Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} 1592155 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''نانەوا''' پیشەوەرێکە کە [[نان]] و بەرھەمەکانی تری لە [[ئارد]] دروستکراو بە بەکارھێنانی فڕن یان سەرچاوەیەکی تری گەرمی چڕوپڕ دەپێژێت و ھەندێک جار دەیانفرۆشێت. ئەو شوێنەی کە نانەوایەک لێی کار دەکات پێی دەوترێت [[نانەواخانە]].<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Bakers}} {{تووڵی دەروازە|خۆراک}} [[پۆل:زاراوەکانی چێشتخانە]] [[پۆل:پیشەکانی ڕاژەی خۆراک]] 1eae02blgcjlpeqp4zglsdc02rqx19l 0 296725 1591957 1591874 2026-06-19T12:02:47Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591957 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''چاککەرەوە''' پیشەوەرێکی شارەزایە کە ئامرازەکان بەکاردەھێنێت بۆ دروستکردن، پاراستن، یان چاککردنەوەی [[مەکینە|مەکینەکان]]،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=tLLhHHKEhE4C&pg=SL15-PA68|سەردێڕ=1980 Census of Population: Classified Index of Industries and Occupations|بڵاوکەرەوە=U.S. Department of Commerce, Bureau of the Census|ساڵ=١٩٨٢|پەڕە=O-٦٨|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> بە تایبەتی [[بزوێنەر|بزوێنەرەکان]]. پێشتر ئەم زاراوەیە بە واتای ھەر ئەندامێکی پیشە دەستییەکان دەھات، بەڵام تا سەرەتای سەدەی ٢٠ەم، ماناکەی گۆڕا بۆ کەسێک کە لەگەڵ مەکینەکاندا کار دەکات. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 6pr6iom121jaelqxwqzwmcka7721dvq 1592038 1591957 2026-06-19T16:04:18Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Mechanics (occupation)}} 1592038 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''چاککەرەوە''' پیشەوەرێکی شارەزایە کە ئامرازەکان بەکاردەھێنێت بۆ دروستکردن، پاراستن، یان چاککردنەوەی [[مەکینە|مەکینەکان]]،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=tLLhHHKEhE4C&pg=SL15-PA68|سەردێڕ=1980 Census of Population: Classified Index of Industries and Occupations|بڵاوکەرەوە=U.S. Department of Commerce, Bureau of the Census|ساڵ=١٩٨٢|پەڕە=O-٦٨|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> بە تایبەتی [[بزوێنەر|بزوێنەرەکان]]. پێشتر ئەم زاراوەیە بە واتای ھەر ئەندامێکی پیشە دەستییەکان دەھات، بەڵام تا سەرەتای سەدەی ٢٠ەم، ماناکەی گۆڕا بۆ کەسێک کە لەگەڵ مەکینەکاندا کار دەکات. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Mechanics (occupation)}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 0epfmc5g5avbkojf00j9lsm7btogdg8 1592109 1592038 2026-06-19T17:11:09Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:ئۆتۆمۆبیل|ئۆتۆمۆبیل]] 1592109 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''چاککەرەوە''' پیشەوەرێکی شارەزایە کە ئامرازەکان بەکاردەھێنێت بۆ دروستکردن، پاراستن، یان چاککردنەوەی [[مەکینە|مەکینەکان]]،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=tLLhHHKEhE4C&pg=SL15-PA68|سەردێڕ=1980 Census of Population: Classified Index of Industries and Occupations|بڵاوکەرەوە=U.S. Department of Commerce, Bureau of the Census|ساڵ=١٩٨٢|پەڕە=O-٦٨|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> بە تایبەتی [[بزوێنەر|بزوێنەرەکان]]. پێشتر ئەم زاراوەیە بە واتای ھەر ئەندامێکی پیشە دەستییەکان دەھات، بەڵام تا سەرەتای سەدەی ٢٠ەم، ماناکەی گۆڕا بۆ کەسێک کە لەگەڵ مەکینەکاندا کار دەکات. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Mechanics (occupation)}} {{تووڵی دەروازە|ئۆتۆمۆبیل}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] fx649qivmem5urp8fn6u75uflcy8i2m 1592136 1592109 2026-06-19T20:02:02Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1592136 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''چاککەرەوە''' پیشەوەرێکی شارەزایە کە ئامرازەکان بەکاردەھێنێت بۆ دروستکردن، پاراستن، یان چاککردنەوەی [[مەکینە|مەکینەکان]]،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=tLLhHHKEhE4C&pg=SL15-PA68|سەردێڕ=1980 Census of Population: Classified Index of Industries and Occupations|بڵاوکەرەوە=U.S. Department of Commerce, Bureau of the Census|ساڵ=١٩٨٢|پەڕە=O-٦٨|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> بە تایبەتی [[بزوێنەر|بزوێنەرەکان]]. پێشتر ئەم زاراوەیە بە واتای ھەر ئەندامێکی پیشە دەستییەکان دەھات، بەڵام تا سەرەتای سەدەی ٢٠ەم، ماناکەی گۆڕا بۆ کەسێک کە لەگەڵ مەکینەکاندا کار دەکات. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Mechanics (occupation)}} {{تووڵی دەروازە|ئۆتۆمۆبیل}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} lfej7ltqoufy58q6gnx4u3q3c4huqc3 4 296730 1592008 1591911 2026-06-19T14:58:39Z Ari Qasm 57423 1592008 wikitext text/x-wiki '''میرنشینی سۆران''' یان '''ئیمارەتی سۆران''' [[میرنشینە کوردییەکان|میرنشینێکی]] [[کورد|کوردیی]] [[ئیسلامی سوننە|موسڵمانی سوننە]] بوو لە [[باشووری کوردستان]]. سەرەتا وەک میرنشینێکی بچووک لە [[سەدەی ١٤یەم|سەدەی چواردە]] یان [[سەدەی ١٥یەم|پازدەی]] زایینی پێش داگیرکردنی [[کوردستان]] لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] لە ناوچەی [[ڕەواندز]] دامەزرا، دواتر پەلی ھاوێشتە ناوچەکانی [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]]. بەگشتی سنووری ئەم میرنشینە بە ناوچەکانی نێوان [[زێی بچووک]] و [[زێی گەورە]] وەسفدەکرێت. [[عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] یەکەم فەرمانڕەوای خانەدانەکە بوو. لە ساڵی ١٥١٤دا میرنشینی سۆران خاکەکانی لە کەرکووک و ھەولێر و [[سۆران (شار)|سۆرانەوە]]، تا ماوەیەک بۆ [[ورمێ|ورمێش]] درێژ بوویەوە. لە ساڵەکانی ١٨٣٢ تا ١٨٣٥یش لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، سنوورەکانی سۆران لە کەرکووک و [[مووسڵ]] و ھەولێرەوە لە [[باشووری کوردستان]]، تاوەکوو [[جزیر]] و [[نسێبین]] و [[مێردین|ماردین]] و [[سێرت]] لە [[باکووری کوردستان]] و لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ڕۆژھەڵاتی کوردستانیش]] تا [[موکریان|ناوچەکانی موکریان]] و لە [[ڕۆژاوای کوردستان|ڕۆژاوای کوردستانیش]] تاوەکوو ھەندێک شارەکانی وەک [[قامیشلۆ]] درێژبووەوە. میرنشینی سۆران لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] (ح. ١٨١٣–١٨٣٨) لە ساڵی ١٨١٦ تا ١٨٣٨ سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند و لە دەوڵەتی عوسمانی جیابووەوە و میرنشینی سۆران گەیشتە لووتکەی بەھێزی و دەسەڵاتی خۆی. میر محەممەد وەستا لە مانەوە وەک دڵسۆزێک بۆ عوسمانییەکان و ڕێزدان و باجی وەک [[دەوڵەتی ژێردەستە|ژێردەستەیەک]] ڕاگرت و [[سککە|سککەی]] بە ناوی خۆیەوە لێدا و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد. ھەر بە سەرکردایەتیی خۆی توانیی سەکردایەتیی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشێک]] بکات لە دژی ھەردوو [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕ|ئێرانی قاجاڕی]] و بەشێکی گەورەی خاکی [[کوردستانی گەورە]] ڕزگار بکات. میرنشینەکە دوای شکستی شۆڕشەکە و مردنی میر محەممەد، دەسەڵاتەکەی سنووردارکرایەوە و لاوازبوو و دوای ٩ ساڵ، لە ساڵی ١٨٤٧ میرنشینەکە لە چوارچێوەی [[تەنزیمات|ھەڵمەتەکانی نێوەندگیرکردنەوەی عوسمانی]] بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدرایەوە و بەتەواوەتی ھەڵوەشێندرایەوە. کۆتا میری میرنشینەکەش [[ڕەسووڵ بەگ]] بوو. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٠٨:٤٣، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ==={{لەگەڵ}}=== ==={{دژایەتی}}=== ==={{بێلایەن}}=== ==={{لێدوان}}=== :وتارەکە ھی خۆم نییە، بەڵام پەرەم پێدا و درێژم کردەوە. باوەڕ ناکەم ھیچ شتێکی ھەبێت دژی سیاسەتەکانی وتارێکی باش بێت ئێستا. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٠٨:٥٠، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) omjkvsm8b9t61ke863d3ag298t2xwbo 0 296731 1591950 1591934 2026-06-19T12:01:57Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1591950 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=خەوڕەوی (ڕێکردن لە خەودا)|synonyms=|image=Kramskoi somnambule.jpg|caption=ئیڤان کرامسکۆی، سۆمنامبولا، ١٨٧١|pronounce=|alt=[[Somnambulism]]|field=پزیشکیی خەو، دەمارناسی، دەروونپزیشکی|symptoms=|complications=|onset=|duration=|types=|causes=|risks=|diagnosis=|differential=|prevention=|treatment=|medication=|prognosis=|frequency=|deaths=}}<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Template:Infobox/styles-images.css" />'''ڕێکردن لە خەودا''' (خەوڕۆیشتن)، کە بە سۆمنامبولیزم یان نۆکتامبولیزمیش دەناسرێت، دیاردەیەکی تێکەڵاوی خەو و بێدارییە. <ref name="ICD-10">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zivetz|یەکەم=Laurie|ناونیشان=https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|سەردێڕ=The ICD-10 classification of mental and behavioural disorders: clinical descriptions and diagnostic guidelines|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٤٢٢-١|شوێن=Geneva, Switzerland|زمان=en|hdl=10665/37958|oclc=٢٦٥٥٣٠٩٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218073157/https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەک تێکچوونێکی خەو پۆلێن دەکرێت کە سەر بە خێزانی [[پاراسۆمنیا|پاراسۆمنیایە]]. <ref name="DSM-V">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm|سەردێڕ=DSM |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.psychiatry.org}}</ref> هەروەها دەکرێت وەک تێکچوونێکی لێکترازانی دۆخەکان تێبگەین، کە تێیدا تایبەتمەندییەکانی بێداری و خەوی قووڵی بێ جووڵەی خێرای چاو (non-REM) لە یەک کاتدا لە ناوچە جیاوازەکانی مێشکدا ڕوودەدەن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Castelnovo |یەکەم=Anna |دوایین٢=Lopez |یەکەم٢=Régis |دوایین٣=Proserpio |یەکەم٣=Paola |دوایین٤=Nobili |یەکەم٤=Lino |دوایین٥=Dauvilliers |یەکەم٥=Yves |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٨|سەردێڕ=NREM sleep parasomnias as disorders of sleep-state dissociation |ناونیشان=https://www.nature.com/articles/s41582-018-0030-y |journal=Nature Reviews Neurology |زمان=en |بەرگ=١٤|issue=8 |پەڕەکان=٤٧٠–٤٨١|doi=10.1038/s41582-018-0030-y |issn=1759-4766 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> لە قۆناغی شەپۆلی خاوی خەودا ڕوودەدات، لە دۆخێکی هۆشیاریی کەمدا، لەگەڵ ئەنجامدانی ئەو چالاکییانەی کە بەزۆری لە دۆخی هۆشیاریی تەواودا ئەنجام دەدرێن. ئەم چالاکییانە دەکرێت هێندە سادە بن وەک قسەکردن، دانیشتن لەسەر جێگا، ڕۆیشتن بۆ حەمام، خواردن، و پاککردنەوە، یان هێندە مەترسیدار بن وەک چێشتلێنان، لێخوڕینی ئۆتۆمبێل، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|ناونیشان=https://www.medpagetoday.com/primarycare/sleepdisorders/3568|سەردێڕ=SLEEP: Sex While Sleeping Is Real, and May Be No Joke |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218112917/https://www.medpagetoday.com/primarycare/sleepdisorders/3568?np=1&xid=ob_pcp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.medpagetoday.com |زمان=en}}</ref> جووڵەی تووندوتیژانە و گرتنی شتە خەیاڵییەکان. هەرچەندە حاڵەتەکانی خەوڕۆیشتن بەگشتی لە ڕەفتاری سادە و دووبارەبووەوە پێکدێن، بەڵام جار جار ڕاپۆرت هەیە لەسەر ئەنجامدانی ڕەفتاری ئاڵۆز لەلایەن خەڵکەوە لە کاتی خەودا، هەرچەندە ڕاستی و دروستییان زۆرجار جێگەی مشتومڕە. خەوڕۆیشتووەکان زۆرجار هیچ یادەوەرییەکیان نییە یان یادەوەرییەکی کەمیان هەیە لەسەر ڕووداوەکە، هەرچەندە هەندێک بیرکەوتنەوەی نیمچەیی ڕاپۆرت کراوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Cataldi |یەکەم=Jacinthe |دوایین٢=Stephan |یەکەم٢=Aurélie M. |دوایین٣=Haba-Rubio |یەکەم٣=José |دوایین٤=Siclari |یەکەم٤=Francesca |ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=Shared EEG correlates between non-REM parasomnia experiences and dreams |ناونیشان=https://www.nature.com/articles/s41467-024-48337-7? |journal=Nature Communications |زمان=en |بەرگ=١٥|issue=1 |پەڕەکان=٣٩٠٦|doi=10.1038/s41467-024-48337-7 |issn=2041-1723 |hdl-access=free}}</ref> هەرچەندە چاوەکانیان کراوەن، بەڵام دەربڕینیان لێڵە و وەکو شووشە دەردەکەوێت. ئەمە دەکرێت لە ٣٠ چرکەوە بۆ ٣٠ خولەک بخایەنێت. خەوڕۆیشتن لە قۆناغی شەپۆلی خاوی خەودا (N3) لە سووڕەکانی خەوی بێ جووڵەی خێرای چاو (خەوی NREM) ڕوودەدات. بەزۆری لە سێیەمی یەکەمی شەودا ڕوودەدات کاتێک خەوی شەپۆلی خاو لە لوتکەدایە. بەگشتی، تەنها یەک جار لە شەوێکدا ڕوودەدات، ئەگەر هەر ڕووبدات. == نیشانە و کۆنیشانەکان == خەوڕۆیشتن بەم خاڵانەی خوارەوە جیادەکرێتەوە: <ref name="Stall2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=Helen M. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice. |journal=Australian Family Physician |بەرگ=٤٦|issue=8 |پەڕەکان=٥٩٠–٥٩٣|pmid=٢٨٧٨٧٥٦٣}}</ref> * بەئاگاهاتنی نیمچەیی لە کاتی خەوی بێ جووڵەی خێرای چاو (NREM)، بەزۆری لە سێیەمی یەکەمی شەودا * ناوەڕۆکێکی خەون ئامێز کە لەوانەیە لە کاتی بێداربوونەوەدا بیربکەوێتەوە یان بیرنەکەوێتەوە * ڕەفتاری جووڵەیی گونجاو لەگەڵ خەونەکەدا کە دەکرێت سادە یان ئاڵۆز بێت * هەستکردن بە تێکچوونی ژینگەی دەوروبەر * تێکچوونی بڕیاردان، پلاندانان و چارەسەرکردنی کێشەکان. <ref name="Mayo Clinic">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506/#:~:text=Overview,serious%20problems%20or%20require%20treatment.|سەردێڕ=Sleepwalking - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218085440/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> سەرەڕای ئەوەی چۆن لە زۆرێک لە کولتوورەکاندا وێنا دەکرێت (چاو داخراوەکان و ڕۆیشتن بە قۆڵی درێژکراوەوە)، چاوی خەوڕۆیشتووەکە کراوەیە بەڵام لەوانەیە وەک نیگایەکی شووشەیی یان دەربڕینێکی بەتاڵ دەربکەوێت و بیلبیلەی چاوەکانیش فراوان دەبن. سەرەڕای کەمبوونەوەی هەستەوەرەکانیان بەهۆی خەوتنەوە، خەوڕۆیشتووەکان توانایەکی دیاریکراو نیشان دەدەن بۆ دۆزینەوەی ڕێگا لە ژینگەی دەوروبەریاندا بەهۆی تێکەڵەیەک لە کەوتنی سادە و خووی ڕۆژانە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Popat |یەکەم=Shreeya |دوایین٢=Winslade |یەکەم٢=William |ڕێکەوت=٢٤ی نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=While You Were Sleepwalking: Science and Neurobiology of Sleep Disorders & the Enigma of Legal Responsibility of Violence During Parasomnia |journal=Neuroethics |بەرگ=٨|issue=2 |پەڕەکان=٢٠٣–٢١٤|doi=10.1007/s12152-015-9229-4 |pmc=٤٥٠٦٤٥٤|pmid=٢٦٢٠٣٣٠٩}}</ref> زۆرجار دوای بەئاگابوونەوە هەست بە سەرلێشێواوی دەکەن: خەوڕۆیشتووەکە لەوانەیە سەری لێ بشێوێت و حەپەسێت، و لەوانەیە نەزانێت بۆچی یان چۆن لە جێگاکەی هاتووەتە دەرەوە؛ بەڵام سەرلێشێواوییەکە لە ماوەی چەند خولەکێکدا نامێنێت. لەوانەیە لە کاتی خەوڕۆیشتندا قسە بکەن، بەڵام قسەکردنەکە بەزۆری بۆ چاودێرەکە مانای نابێت. پلەی جیاوازی لەبیرچوونەوە (ئەمنیزیا) هەیە کە پەیوەندی بە خەوڕۆیشتنەوە هەیە، لە نەبوونی هیچ یادەوەرییەکەوە، بۆ یادەوەریی ناڕوون یان گێڕانەوەیەک دەگۆڕێت. <ref name="Schenck, Carlos H 2007">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Schenck|یەکەم=Carlos H.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=VLp5uoHCRi8C|سەردێڕ=Sleep: The Mysteries, the Problems, and the Solutions|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Avery Publishing]]|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٣٣٣-٢٧٠-٢|پەڕەکان=١٠٥–١٠٩|زمان=en|oclc=١٢٦٥٤٢٠٠٥٤}}</ref> === تێکچوونە پەیوەندیدارەکان === زۆربەی لێکۆڵینەوەکان سەیری تێکچوونەکانی خەو دەکەن لە کەسانی پێگەیشتوودا، بەڵام منداڵانیش دەکرێت تووش ببن. لەو دە لە سەدەی دانیشتووانەی کە تووشی تێکچوونەکانی پەیوەست بە خەو دەبن، منداڵان زۆرترین کاریگەرییان لەسەرە بەهۆی گەشەکردنی مێشکیانەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Willock |یەکەم=Brent |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٢|سەردێڕ=On dreaming, parasomnia, dream enactment, and murder. |ناونیشان=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/pap0000382 |journal=Psychoanalytic Psychology |زمان=en |بەرگ=٣٩|issue=2 |پەڕەکان=٩٧–١١٠|doi=10.1037/pap0000382 |issn=1939-1331 |s2cid=244209446 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> لێکۆڵینەوەیەک کە لە ئوسترالیا ئەنجامدراوە، <ref name=":02">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=Helen M |دوایین٢=Kohler |یەکەم٢=Mark J |دوایین٣=Biggs |یەکەم٣=Sarah N |دوایین٤=Lushington |یەکەم٤=Kurt |دوایین٥=Kennedy |یەکەم٥=Declan |ڕێکەوت=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧|سەردێڕ=Childhood Sleepwalking and Its Relationship to Daytime and Sleep Related Behaviors |ناونیشان=http://www.sleepandhypnosis.org/ing/abstract.aspx?MkID=221 |journal=Sleep and Hypnosis |پەڕەکان=٦١–٦٩|doi=10.5350/Sleep.Hypn.2016.18.0122 |doi-access=free}}</ref> سەیری خەوڕۆیشتن و پەیوەندییەکەی بە ڕەفتارەکانی خەو لە منداڵاندا کردووە. دەرکەوت کە خەوڕۆیشتن دەکرێت پەیوەندی بە ڕۆتینی کاتی خەوتنی منداڵانەوە هەبێت. ئەوانەی کێشەی ڕەفتارییان هەیە ئەگەری تووشبوونیان بە تێکچوونی خەو زیاترە و پێویستە هەڵسەنگاندنیان بۆ بکرێت. پەیوەندیی نێوان خەوڕۆیشتن و کێشە ڕەفتاری و سۆزدارییەکان زیاترە وەک لە ڕۆتینی کاتی خەوتنیان. ئەمە لەوانەیە زۆر بەباشی لەبەر ئەوە بێت کە تێکچوونەکانی پەیوەست بە خەو و خەوڕۆیشتن لە یەک کاتدا ڕوودەدەن؛ یەکێکیان بەبێ ئەویتر ناتوانێت بوونی هەبێت. <ref name=":02" /> لە لێکۆڵینەوەی "خەوڕۆیشتن و تۆقینی خەو لە منداڵانی پێش قۆناغی هەرزەکاریدا" <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Guilleminault |یەکەم=Christian |دوایین٢=Palombini |یەکەم٢=Luciana |دوایین٣=Pelayo |یەکەم٣=Rafael |دوایین٤=Chervin |یەکەم٤=Ronald D. |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Sleepwalking and Sleep Terrors in Prepubertal Children: What Triggers Them? |journal=Pediatrics |بەرگ=١١١|issue=1 |پەڕەکان=e١٧–e٢٥|doi=10.1542/peds.111.1.e17 |pmid=١٢٥٠٩٥٩٠|doi-access=free}}</ref> دەرکەوتووە کە، ئەگەر منداڵێک تێکچوونێکی تری خەوی هەبێت – وەک نیشانەکانی قاچی بێ‌ئۆقرە (RLS) یان تێکچوونی هەناسەدان لە خەودا (SDB) – ئەگەری خەوڕۆیشتنی زیاتر بووە. لێکۆڵینەوەکە دەریخستووە کە ئەو منداڵانەی پاراسۆمنیای درێژخایەنیان هەیە زۆرجار لەوانەیە SDB یان بە ڕێژەیەکی کەمتر RLS یان هەبێت. سەرەڕای ئەوەش، نەمانی پاراسۆمیاکان دوای چارەسەرکردنی SDB یان نیشانەکانی جووڵەی خولیی پەلەکانی پەیوەست بە RLS پێشنیاری ئەوە دەکات کە ئەمەی دواییان لەوانەیە هاندەری ئەوەی یەکەمیان بێت. زۆریی ڕێژەی SDB لە ئەندامانی خێزانی ئەو منداڵانەی کە پاراسۆمنیایان هەیە، بەڵگەی زیاتری خستەڕوو کە SDB لەوانەیە لە شێوەی پاراسۆمنیادا لە منداڵاندا دەربکەوێت. منداڵانی تووشبوو بە پاراسۆمنیا بە شێوەیەکی سیستەماتیک لە کاتی خەودا چاودێری ناکرێن، هەرچەندە لێکۆڵینەوەکانی ڕابردوو پێشنیاریان کردووە کە نەخۆشانی تووشبوو بە تۆقینی خەو یان خەوڕۆیشتن ئاستێکی بەرزیان هەیە لە بەئاگاهاتنەوەی کورتی EEG. کاتێک منداڵان پۆلیسۆمنۆگرافی (پشکنینی خەو)یان بۆ دەکرێت، پێویستە بەدوای شێوازە دیاریکراوەکاندا بگەڕێین (بۆ نموونە، سنوورداربوونی لێشاوی لووت، هەوڵی نائاسایی هەناسەدان، تەقینەوەی فرێکوێنسییەکانی بەرزی یان نزم لە EEG)؛ وەستانی هەناسە (ئەپنیای خەو) زۆر بە دەگمەن لە منداڵاندا دەدۆزرێتەوە. پێویستە هەناسەدانی منداڵان لە کاتی خەودا چاودێری بکرێت لە ڕێگەی کانیولای لووت یان سیستەمی گۆڕەری فشار یان پێوانەکردنی فشاری سورێنچکەوە، کە هەستیارترن لەو تێرمیستۆر یان تێرمۆکەپڵانەی کە ئێستا لە زۆرێک لە تاقیگەکاندا بەکاردەهێنرێن. باشبوونی ڕوون و خێرای پاراسۆمنیای سەخت لەو منداڵانەی کە چارەسەری SDB یان بۆ دەکرێت، وەک لێرەدا پێناسە کراوە، بەڵگەیەکی گرنگ دەدات کە SDBی کەم دەکرێت گرنگییەکی تەندروستیی بەرچاوی هەبێت. هەروەها جێگای سەرنجە ڕاپۆرتی بوونی پاراسۆمنیا لە خێزانەکاندا. لێکۆڵینەوەکانی سەر کۆمەڵەی دووانەکان و خێزانەکانی تووشبوو بە تۆقینی خەو و خەوڕۆیشتن پێشنیاری بەشداریی بۆماوەیی پاراسۆمیاکان دەکەن. دەرکەوتووە کە RLS و SDB دووبارەبوونەوەی خێزانیان هەیە. دەرکەوتووە کە RLS بەشداریی بۆماوەیی هەیە. هەروەها خەوڕۆیشتن لەوانەیە هاوڕێ بێت لەگەڵ دیاردەی پەیوەندیداری تۆقینی شەوانە، بەتایبەتی لە منداڵاندا. لە ناوەڕاستی تۆقینی شەوانەدا، کەسی تووشبوو لەوانەیە لە دۆخێکی ناڕەحەتدا بگەڕێت لەکاتێکدا هێشتا خەوتووە، و نموونەی ئەو نەخۆشانەی کە هەوڵیان داوە ڕابکەن یان بە شێوەیەکی شەڕانگێزانە بەرگری لە خۆیان بکەن لە کاتی ئەم ڕووداوانەدا لە ئەدەبیاتی پزیشکیدا ڕاپۆرت کراون. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleep-terrors/symptoms-causes/syc-20353524|سەردێڕ=Sleep terrors (night terrors) - Symptoms and causes |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠١٩|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> لە هەندێک حاڵەتدا، خەوڕۆیشتن لە کەسانی پێگەیشتوودا لەوانەیە نیشانەیەک بێت بۆ تێکچوونێکی دەروونی. لێکۆڵینەوەیەک پێشنیاری ئاستێکی بەرزی لێکترازان دەکات لە خەوڕۆیشتووە پێگەیشتووەکاندا، چونکە بەشداربووانی تاقیکردنەوەکە نمرەی نائاسایی بەرزیان بەدەستهێنا لە بەشی هیستریا لە "پێوەرەکانی ئەزموونی کراون-کریسپ". <ref name="A.H. Crisp et al.">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Crisp |یەکەم=A.H. |دوایین٢=Matthews |یەکەم٢=BM |دوایین٣=Oakey |یەکەم٣=M |دوایین٤=Crutchfield |یەکەم٤=M |display-authors=etal |ساڵ=١٩٩٠|سەردێڕ=Sleepwalking, night terrors, and consciousness |journal=British Medical Journal |بەرگ=٣٠٠|issue=6721 |پەڕەکان=٣٦٠–٣٦٢|doi=10.1136/bmj.300.6721.360 |pmc=١٦٦٢١٢٤|pmid=٢١٠٦٩٨٥}}</ref> لێکۆڵینەوەیەکی تر پێشنیاری ئەوەی کرد کە "ڕێژەیەکی بەرزتر [لە ڕووداوەکانی خەوڕۆیشتن] ڕاپۆرت کراوە لەو نەخۆشانەی کە [[شیزۆفرێنیا|شیزۆفرینیا]]، [[هیستێریا|هیستریا]] و دەمارگیریی دڵەڕاوکێیان هەیە". هەروەها، نەخۆشانی تووشبوو بە سەرئێشەی شەقیقە یان نیشانەکانی تورێت ٤-٦ جار زیاتر ئەگەری خەوڕۆیشتنیان هەیە. === دەرەنجامەکان === لە کاتی ئەو دۆخەی لەبیرچوونەوەیەی کە خەوڕۆیشتووەکانی تێدان، زۆر شت دەکرێت ڕووبدات بەبێ ئەوەی بیریان بێتەوە. یەکێک لەو شتانەی کە دەکرێت ڕووبدات تێکچوونێکی خەوە کە پێی دەوترێت سێکسۆمنیا، کە تێیدا تاکێک لەوانەیە بەشداری لە ڕەفتاری سێکسیدا بکات لەگەڵ خۆی یان کەسانی تردا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Idir |یەکەم=Yannis |دوایین٢=Oudiette |یەکەم٢=Delphine |دوایین٣=Arnulf |یەکەم٣=Isabelle |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |زمان=en |بەرگ=٣١|issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=٣٥٣٨٨٥٤٩|s2cid=248000922 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |article-number=e13596}}</ref> ڕوودانی ئەمە دەگمەنە، بەڵام دەکرێت لە کاتی خەوڕۆیشتندا ڕووبدات. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Idir |یەکەم=Yannis |دوایین٢=Oudiette |یەکەم٢=Delphine |دوایین٣=Arnulf |یەکەم٣=Isabelle |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |زمان=en |بەرگ=٣١|issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=٣٥٣٨٨٥٤٩|s2cid=248000922 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |article-number=e13596}}</ref> هەروەها تێکچوونی خواردنی پەیوەست بە خەو، کە تێیدا خەوڕۆیشتووەکان بە بێویستی خۆیان نان دەخۆن، دەکرێت ڕووبدات. ڕووداوەکان دەکرێت بریتی بن لە خواردن/خواردنەوەی خۆراکی ئاسایی یان تێکەڵەی سەیری خۆراک. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Idir |یەکەم=Yannis |دوایین٢=Oudiette |یەکەم٢=Delphine |دوایین٣=Arnulf |یەکەم٣=Isabelle |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |زمان=en |بەرگ=٣١|issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=٣٥٣٨٨٥٤٩|s2cid=248000922 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |article-number=e13596}}</ref> هەروەها دەکرێت کەمخەوی و خەواڵوویی ڕۆژانەش ڕووبدات. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Idir |یەکەم=Yannis |دوایین٢=Oudiette |یەکەم٢=Delphine |دوایین٣=Arnulf |یەکەم٣=Isabelle |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |زمان=en |بەرگ=٣١|issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=٣٥٣٨٨٥٤٩|s2cid=248000922 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |article-number=e13596}}</ref> زۆربەی خەوڕۆیشتووەکان لە خاڵێکدا لە کاتی خەوڕۆیشتندا بریندار دەبن، زۆرجار برینی بچووک وەکو بڕین یان شینبوونەوە. بەڵام لە حاڵەتی دەگمەندا، خەوڕۆیشتووەکان ئێسکیان شکاوە و بەهۆی کەوتنەوە گیانیان لەدەستداوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.mirror.co.uk/news/uk-news/sleepwalker-rob-williams-dies-after-2981951|سەردێڕ=Sleepwalker dies after falling from hotel window following night out with work colleagues |وێبگە=[[Daily Mirror]]}}</ref> هەروەها خەوڕۆیشتووەکان لەوانەیە ڕووبەڕووی شەرمەزاری ببنەوە بەهۆی ئەوەی بە ڕووتی لە شوێنی گشتیدا دەدۆزرێنەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی ئایاری ٢٠١٦|ناونیشان=https://www.mirror.co.uk/news/uk-news/naked-sleepwalker-stumbles-out-city-8026101|سەردێڕ=Naked sleepwalker stumbles out of city hotel then makes an odd request to police |وێبگە=[[Daily Mirror]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢١ی ئازاری ٢٠٠٥|ناونیشان=https://www.news24.com/World/News/Sleep-walker-mows-lawn-naked-20050321|سەردێڕ=Sleep walker mows lawn naked}}</ref> == هۆکارەکان == هۆکاری خەوڕۆیشتن نادیارە. ژمارەیەک گریمانە، کە تا ئێستا نەسەلمێنراون، پێشنیار کراون بۆ ئەوەی کە بۆچی لەوانەیە ڕووبدات، لەوانە: دواکەوتن لە پێگەیشتنی کۆئەندامی دەماری ناوەندی، زیادبوونی خەوی شەپۆلی خاو، بێبەشبوون لە خەو، تا، و ماندوێتی لەڕادەبەدەر. لەوانەیە پێکهاتەیەکی بۆماوەیی هەبێت بۆ خەوڕۆیشتن. لێکۆڵینەوەیەک دەریخست کە خەوڕۆیشتن لە ٤٥٪ی ئەو منداڵانەدا ڕوویداوە کە یەکێک لە دایک یان باوکیان خەوڕۆیشتوو بوون، و لە ٦٠٪ی منداڵاندا ئەگەر هەردووکیان خەوڕۆیشتوو بن. بەم پێیە، هۆکارە بۆماوەییەکان لەوانەیە تاکێک ئامادە بکەن بۆ خەوڕۆیشتن، بەڵام دەرکەوتنی ڕەفتارەکە لەوانەیە کاریگەریی هۆکارە ژینگەییەکانیشی لەسەر بێت. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kales |یەکەم=A. |دوایین٢=Soldatos |یەکەم٢=C. R. |دوایین٣=Bixler |یەکەم٣=E. O. |دوایین٤=Ladda |یەکەم٤=R. L. |دوایین٥=Charney |یەکەم٥=D. S. |دوایین٦=Weber |یەکەم٦=G. |دوایین٧=Schweitzer |یەکەم٧=P. K. |ڕێکەوت=١ی ئابی ١٩٨٠|سەردێڕ=Hereditary factors in sleepwalking and night terrors. |journal=The British Journal of Psychiatry |بەرگ=١٣٧|issue=2 |پەڕەکان=١١١–١١٨|doi=10.1192/bjp.137.2.111 |pmid=٧٤٢٦٨٤٠|s2cid=13186645}}</ref> <ref name="Mayo Clinic">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506/#:~:text=Overview,serious%20problems%20or%20require%20treatment.|سەردێڕ=Sleepwalking - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218085440/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506/#:~:text=Overview,serious%20problems%20or%20require%20treatment. "Sleepwalking - Symptoms and causes"]. ''Mayo Clinic''. [https://web.archive.org/web/20220218085440/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506 Archived] from the original on 18 February 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-02-18</span></span>.</cite></ref> لێکۆڵینەوە بۆماوەییەکان بە بەکارهێنانی مێشی میوەی باو وەک مۆدێلی تاقیکاری پەیوەندییەک لە نێوان خەوی شەوانە و گەشەکردنی مێشکدا ئاشکرا دەکەن کە بەهۆی هۆکارەکانی لەبەرگرتنەوەی پارێزراوی پەرەسەندنەوە وەک AP-2 نێوەندگیری دەکرێن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kucherenko |یەکەم=Mariya M. |دوایین٢=Ilangovan |یەکەم٢=Vinodh |دوایین٣=Herzig |یەکەم٣=Bettina |دوایین٤=Shcherbata |یەکەم٤=Halyna R. |دوایین٥=Bringmann |یەکەم٥=Henrik |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=TfAP-2 is required for night sleep in Drosophila |journal=BMC Neuroscience |بەرگ=١٧|issue=1 |پەڕە=٧٢|doi=10.1186/s12868-016-0306-3 |issn=1471-2202 |pmc=٥١٠٣٤٢٣|pmid=٢٧٨٢٩٣٦٨|doi-access=free}}</ref> خەوڕۆیشتن لەوانەیە وەک تێکچوونێکی زاڵی ئۆتۆسۆماڵ بە کەمبوونەوەی دەرکەوتنەوە بۆماوەیی بێت. شیکاریی پێکەوەگرێدانی پارامێتریی چەند خاڵیی سەرتاسەری جینۆم بۆ خەوڕۆیشتن لۆگاریتمێکی زۆرینەی بۆ نمرەی ئەگەرەکان (LOD score) ئاشکرا کرد کە ٣.١٤ بوو لەسەر کرۆمۆسۆمی 20q12-q13.12 لە نێوان ٥٥.٦ و ٦١.٤ cM. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Dogu |یەکەم=Okan |دوایین٢=Pressman |یەکەم٢=Mark R. |ڕێکەوت=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Identification of sleepwalking gene(s): Not yet, but soon? |ناونیشان=https://n.neurology.org/content/76/1/12 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Neurology |زمان=en |بڵاوکەرەوە=American Academy of Neurology |بەرگ=٧٦|issue=1 |پەڕەکان=١٢–١٣|doi=10.1212/WNL.0b013e318203e9c0 |issn=0028-3878 |pmid=٢١٢٠٥٦٨٧|s2cid=207118557 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218091008/https://n.neurology.org/content/76/1/12 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢}}</ref> گریمانە کراوە کە خەوڕۆیشتن پەیوەندی بە دەمارەگوێزەرەوەی سیرۆتۆنینەوە هەبێت، کە دیارە بە شێوەیەکی جیاوازیش زیندەچالاکیی (مێتابۆلیزم) دەبێت لە نەخۆشانی سەرئێشەی شەقیقە و ئەو کەسانەی نیشانەکانی تورێتیان هەیە، کە هەردوو کۆمەڵەکە چوار بۆ نۆ جار زیاتر ئەگەری ئەوەیان هەیە ئەزموونی ڕووداوێکی خەوڕۆیشتن بکەن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Barabas |یەکەم=Gabor |دوایین٢=Matthews |یەکەم٢=Wendy S. |دوایین٣=Ferrari |یەکەم٣=Michael |ساڵ=٢٠٠٨|سەردێڕ=Somnambulism in Children with Tourette Syndrome |journal=Developmental Medicine & Child Neurology |بەرگ=٢٦|issue=4 |پەڕەکان=٤٥٧–٤٦٠|doi=10.1111/j.1469-8749.1984.tb04471.x |pmid=٦١٤٨٢٨٧|s2cid=1759571}}</ref> دەرکەوتووە کە گۆڕانکارییە هۆرمۆنییەکان بەشدارن لە ڕووداوەکانی خەوڕۆیشتن لە ژناندا، و ئەگەری خەوڕۆیشتن پێش دەستپێکردنی سووڕی مانگانە زیاترە. هەروەها پێدەچێت گۆڕانکارییە هۆرمۆنییەکان لە کاتی دووگیانیدا ئەگەری ئەنجامدانی خەوڕۆیشتن کەم بکەنەوە. دەرمانەکان، بە شێوەیەکی سەرەکی لە چوار پۆلدا—هاندرەکانی وەرگری بێنزۆدایەزێپین و هەموارکەرەوەکانی تری GABA، دەرمانە دژە خەمۆکییەکان و بریکارە سیرۆتۆنێرژیکەکانی تر، دەرمانە دژە دەروونپەرتبوونەکان، و بلۆککەرەکانی بێتا—پەیوەندییان بە خەوڕۆیشتنەوە هەبووە. <ref name="Stallman medication">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=HM |دوایین٢=Kohler |یەکەم٢=M |دوایین٣=White |یەکەم٣=J |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠١٨|سەردێڕ=Medication induced sleepwalking: A systematic review. |ناونیشان=https://ap01.alma.exlibrisgroup.com/view/delivery/61USOUTHAUS_INST/12146848020001831 |journal=Sleep Medicine Reviews |بەرگ=٣٧|پەڕەکان=١٠٥–١١٣|doi=10.1016/j.smrv.2017.01.005 |pmid=٢٨٣٦٣٤٤٩|s2cid=10381396 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> باشترین بەڵگە بۆ ئەو دەرمانانەی کە دەبنە هۆی خەوڕۆیشتن بریتین لە زۆلپیدێم و سۆدیۆم ئۆکزیبەیت؛ هەموو ڕاپۆرتەکانی تر لەسەر بنەمای ئەو پەیوەندییانەن کە لە ڕاپۆرتە حاڵەتەکاندا تێبینی کراون. <ref name="Stallman medication" /> ژمارەیەک حاڵەت، وەک نەخۆشیی [[پارکینسۆن]]، وا بیردەکرێتەوە کە ببنە هۆی دروستبوونی خەوڕۆیشتن لەو کەسانەدا کە پێشینەی خەوڕۆیشتنیان نەبووە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Poryazova |یەکەم=R |دوایین٢=Waldvogel |یەکەم٢=D |دوایین٣=Bassetti |یەکەم٣=CL |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Sleepwalking in patients with Parkinson disease. |journal=Archives of Neurology |بەرگ=٦٤|issue=10 |پەڕەکان=١٥٢٤–٧|doi=10.1001/archneur.64.10.1524 |pmid=١٧٩٢٣٦٣٧|doi-access=free}}</ref> [ پێویستی بە نوێکردنەوە هەیە ] == دەستنیشانکردن == پۆلیسۆمنۆگرافی، کە لێکۆڵینەوەیەکی خەوە، تاکە هەڵسەنگاندنی وردە بۆ ڕووداوێکی خەوڕۆیشتن. لەبەر ئەوەی ئەمە تێچووی زۆرە و ڕووداوەکانی خەوڕۆیشتنیش بەزۆری دەگمەنن، ئەو ڕێوشوێنانەی تری کە بە شێوەیەکی باو بەکاردەهێنرێن بریتین لە ڕاپۆرتکردن لەلایەن خودی کەسەکە، دایک و باوک، یان هاوبەشی ژیان. سێ سیستەمی دەستنیشانکردنی باو کە بەگشتی بۆ تێکچوونەکانی خەوڕۆیشتن بەکاردەهێنرێن بریتین لە پۆلێنکردنی نێودەوڵەتی نەخۆشییەکان (ICD-11)، <ref name="ICD-10">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zivetz|یەکەم=Laurie|ناونیشان=https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|سەردێڕ=The ICD-10 classification of mental and behavioural disorders: clinical descriptions and diagnostic guidelines|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٤٢٢-١|شوێن=Geneva, Switzerland|زمان=en|hdl=10665/37958|oclc=٢٦٥٥٣٠٩٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218073157/https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFZivetz1992">Zivetz, Laurie (1992). [https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958 ''The ICD-10 classification of mental and behavioural disorders: clinical descriptions and diagnostic guidelines'']. Geneva, Switzerland: World Health Organization. [[Hdl (identifier)|hdl]]:[[hdl:10665/37958|10665/37958]]. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-92-4-154422-1|<bdi>978-92-4-154422-1</bdi>]]. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/26553093 26553093]. [https://web.archive.org/web/20220218073157/https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958 Archived] from the original on 18 February 2022.</cite></ref> پۆلێنکردنی نێودەوڵەتی تێکچوونەکانی خەو (ICSD-3-TR)، <ref name="ICSD-3">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Sateia |یەکەم=Michael J. |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=International classification of sleep disorders-third edition: highlights and modifications |journal=Chest |بەرگ=١٤٦|issue=5 |پەڕەکان=١٣٨٧–١٣٩٤|doi=10.1378/chest.14-0970 |issn=1931-3543 |oclc=٩٨٦٥٨٠٩٩٩|pmid=٢٥٣٦٧٤٧٥}}</ref> و ڕێبەری دەستنیشانکردن و ئاماری (DSM-5-TR). <ref name="DSM-V">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm|سەردێڕ=DSM |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.psychiatry.org}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm "Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM–5)"]. ''www.psychiatry.org''. Archived from [https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm the original] on 18 February 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-02-18</span></span>.</cite></ref> ڕێبەری دەستنیشانکردن و ئاماری دوو ژێرپۆلی خەوڕۆیشتن پێناسە دەکات، هەرچەندە پێویست ناکات خەوڕۆیشتن هیچ کام لەو ڕەفتارانە لەخۆ بگرێت: * خەوڕۆیشتن لەگەڵ خواردنی پەیوەست بە خەو. * خەوڕۆیشتن لەگەڵ ڕەفتاری سێکسیی پەیوەست بە خەو (سێکسۆمنیا). <ref name="DSM-V">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm|سەردێڕ=DSM |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.psychiatry.org}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm "Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM–5)"]. ''www.psychiatry.org''. Archived from [https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm the original] on 18 February 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-02-18</span></span>.</cite></ref> خەوخواردن بریتییە لە خواردنی خۆراک لە کاتی خەودا. ئەم تێکچوونانەی خەوخواردن زۆرجار بەهۆی هۆکارەکانی پەیوەست بە فشاری دەروونییەوە دروست دەبن. هۆکارێکی تری سەرەکیی ئەم ژێرپۆلەی خەوخواردنی پەیوەست بە خەوڕۆیشتن دەرمانی خەوە، وەک بۆ نموونە ئەمبیێن (کلینیکی مایۆ). چەند جۆرێکی تریش هەن، بەڵام ئەمبیێن یارمەتیدەرێکی خەوە کە بە شێوەیەکی بەرفراوانتر بەکاردەهێنرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Staff |یەکەم=Mayo Clinic |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleep-related-eating-disorder/basics/definition/con-20037290|سەردێڕ=Sleep-related eating disorder - Mayo Clinic |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref> لەبەر ئەوەی زۆرێک لە خەوخۆرەکان ئەو خۆراکە ئامادە دەکەن کە دەیخۆن، مەترسیی سووتان و شتی لەو جۆرە هەیە بەهۆی فڕن و ئامێرەکانی ترەوە. وەک چاوەڕوان دەکرێت، زیادبوونی کێشیش دەرەنجامێکی باوی ئەم تێکچوونەیە چونکە ئەو خۆراکەی کە زۆرجار دەخورێت کاربۆهیدراتی زۆری تێدایە. وەک چۆن لە خەوڕۆیشتندا وایە، ڕێگایەک هەیە کە تێکچوونەکانی خەوخواردن کۆنترۆڵ بکرێن. هەندێک دەرمان هەن کە کەسە خەوتووەکە هێمن دەکەنەوە بۆ ئەوەی پشوویەکی درێژتر و کوالیتی باشتریان هەبێت، بەڵام چالاکییەکانی وەک یۆگاش دەکرێت بناسێنرێن بۆ کەمکردنەوەی ئەو فشار و دڵەڕاوکێیەی کە هۆکاری کردەوەکەیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Clinic |یەکەم=Cleveland |ناونیشان=https://my.clevelandclinic.org/neurological_institute/sleep-disorders-center/disorders-conditions/hic-sleep-related-eating-disorders.aspx|سەردێڕ=Cleveland Clinic - Sleep-Related Eating Disorders |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref> === دەستنیشانکردنە جیاکەرەوەکان === نابێت خەوڕۆیشتن تێکەڵ بکرێت لەگەڵ لەهۆشخۆچوون بەهۆی کحول یان دەرمانەوە، کە دەبێتە هۆی لەبیرچوونەوەی ڕووداوەکان هاوشێوەی خەوڕۆیشتن. لە کاتی لەهۆشخۆچوونی بەهۆی کحولەوە (لەبیرچوونەوەی پەیوەست بە دەرمان)، کەسێک دەتوانێت بە شێوەیەکی چالاکانە بەشداری بکات و وەڵامی ژینگەی دەوروبەری بداتەوە (بۆ نموونە، گفتوگۆکردن یان لێخوڕینی ئۆتۆمبێل)، بەڵام مێشک یادەوەری دروست ناکات بۆ ڕووداوەکان. <ref name="Wetherill 2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Wetherill |یەکەم=Reagan R. |دوایین٢=Fromme |یەکەم٢=Kim |ساڵ=٢٠١٦|سەردێڕ=Alcohol-Induced Blackouts: A Review of Recent Clinical Research with Practical Implications and Recommendations for Future Studies |journal=Alcoholism: Clinical and Experimental Research |بەرگ=٤٠|issue=5 |پەڕەکان=٩٢٢–٩٣٥|doi=10.1111/acer.13051 |pmc=٤٨٤٤٧٦١|pmid=٢٧٠٦٠٨٦٨}}</ref> لەهۆشخۆچوون بەهۆی کحولەوە دەکرێت ڕووبدات کاتێک ئاستی کحول لە خوێندا بەرزتر بێت لە ٠.٠٦ گرام/دیسیلیتر.. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Hartzler |یەکەم=Bryan |دوایین٢=Fromme |یەکەم٢=Kim |ساڵ=٢٠٠٣|سەردێڕ=Fragmentary and en bloc blackouts: Similarity and distinction among episodes of alcohol-induced memory loss |journal=Journal of Studies on Alcohol |بەرگ=٦٤|issue=4 |پەڕەکان=٥٤٧–٥٥٠|doi=10.15288/jsa.2003.64.547 |pmid=١٢٩٢١١٩٦}}</ref> پێداچوونەوەیەکی سیستەماتیکیی ئەدەبیات دەریخستووە کە نزیکەی ٥٠٪ی خواردنەوەکخۆرەکان تووشی لەدەستدانی یادەوەری بوون لە کاتی ڕووداوێکی خواردنەوەدا و دەرەنجامی نەرێنی پەیوەندیداریان هەبووە هاوشێوەی خەوڕۆیشتووەکان، لەوانە برینداربوون و مردن. <ref name="Wetherill 2016" /> دەستنیشانکردنە جیاکەرەوەکانی تر بریتین لە تێکچوونی ڕەفتاری خەوی جووڵەی خێرای چاو، بەئاگاهاتنی سەرلێشێواو، و تۆقینی شەوانە. === هەڵسەنگاندن === هەڵسەنگاندنی خەوڕۆیشتن لە ڕێگەی پۆلیسۆمنۆگرافییەوە ئەو کێشەیە دروست دەکات کە ئەگەری کەمترە خەوڕۆیشتنەکە لە تاقیگەی خەودا ڕووبدات، وە ئەگەر ڕووداوێکیش ڕووبدات، بەزۆری کەمتر ئاڵۆزە لەوەی کە نەخۆشەکە لە ماڵەوە ئەزموونی دەکات. بۆیە، زۆرجار دەکرێت دەستنیشانکردنەکە بکرێت لە ڕێگەی هەڵسەنگاندنی مێژووی خەو، کات و ناوەڕۆکی ڕەفتارەکانی پەیوەست بە خەو. هەندێک جار، ڤیدیۆی ماڵەوە دەتوانێت زانیاریی زیاتر بدات و پێویستە لە پرۆسەی دەستنیشانکردندا لەبەرچاو بگیرێت. هەندێک تایبەتمەندی کە پێویستە هەمیشە هەڵسەنگاندنیان بۆ بکرێت بریتین لە: <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zadra|یەکەم=Antonio|ناونیشان=https://oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780195376203.001.0001/oxfordhb-9780195376203-e-027|سەردێڕ=Parasomnias II|دوایین٢=Pilon|یەکەم٢=Mathieu|ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780195376203.013.0028}}</ref> * تەمەنی سەرهەڵدان * کاتێک ڕووداوەکە لە ماوەی خەودا ڕوودەدات * چەند جار ئەم ڕووداوانە ڕوودەدەن (دووبارەبوونەوە) و چەند دەخایەنن (ماوە) * وەسفکردنی ڕووداوەکە، لەوانە ڕەفتار، سۆز و هەستەکان، و بیرکردنەوەکان لە کاتی ڕووداوەکە و دوای ڕووداوەکە * چەندە نەخۆشەکە وەڵامدەرەوەیە بۆ هاندەرە دەرەکییەکان لە کاتی ڕووداوەکەدا * نەخۆشەکە چەندە هۆشیار یان ئاگادارە، کاتێک لە ڕووداوێک بەئاگادێتەوە * ئایا دواتر ڕووداوەکە بیردەکەوێتەوە * هاندەرەکان یان هۆکارە خێراکەرەکان * شێوازی خەو-بێداری و ژینگەی خەو * خەواڵوویی ڕۆژانە * تێکچوونەکانی تری خەو کە لەوانەیە بوونیان هەبێت * مێژووی خێزان بۆ پاراسۆمیاکانی NREM و تێکچوونەکانی تری خەو * مێژووی پزیشکی، دەروونی، و دەماری * مێژووی بەکارهێنانی دەرمان و ماددە هۆشبەرەکان هەڵسەنگاندنەکە پێویستە دەستنیشانکردنە جیاکەرەوەکان ڕەت بکاتەوە. == چارەسەر == هیچ تاقیکردنەوەیەکی کلینیکی نەبووە کە دەری بخات هەر دەستێوەردانێکی دەروونی یان دەرمانسازی کاریگەرە لە ڕێگریکردن لە ڕووداوەکانی خەوڕۆیشتن. <ref name="Stall2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=Helen M. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice. |journal=Australian Family Physician |بەرگ=٤٦|issue=8 |پەڕەکان=٥٩٠–٥٩٣|pmid=٢٨٧٨٧٥٦٣}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFStallman2017">Stallman, Helen M. (2017). "Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice". ''Australian Family Physician''. '''46''' (8): <span class="nowrap">590–</span>593. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28787563 28787563].</cite></ref> سەرەڕای ئەمە، کۆمەڵێکی بەرفراوان لە چارەسەر لەگەڵ خەوڕۆیشتووەکاندا بەکارهێنراون. دەستێوەردانە دەروونییەکان بریتی بوون لە شیکاریی دەروونی، خەواندنی موگناتیسی، بەئاگاهێنانی خشتەبۆداڕێژراو یان پێشبینیکراو، ڕاهێنانی خۆسەلماندن، ڕاهێنانی خاوکردنەوە، بەڕێوەبردنی هەستە شەڕانگێزییەکان، پاکوخاوێنیی خەو، مەرجدارکردنی کلاسیکی (بە شۆکی کارەباییشەوە)، و چارەسەر بە یاری. چارەسەرە دەرمانییەکان بریتی بوون لە دەرمانە دژە خەمۆکییە سێ-ئەڵقەییەکان (ئیمیپڕامین)، ئەنتایکۆلینێرجیکێک (بایپێریدێن)، دەرمانە دژە پەرکەمەکان (کاربامازێپین، ڤالپرۆوەیت)، ئەنتایسایکۆتیکێک (کوێتیپین)، بێنزۆدایەزێپینەکان (کلۆنازێپام، دایازێپام، فلورازێپام و ترایازۆلام)، مێلاتۆنین، ڕێگریکەرێکی هەڵبژێردراوی گەڕانەوەی سیرۆتۆنین (پارۆکسێتین)، باربیتورەیتێک (سۆدیۆم ئەمیتال) و گیادەرمانەکان. <ref name="Stall2017" /> هیچ بەڵگەیەک نییە کە بیسەلمێنێت هەستاندنی خەوڕۆیشتووەکان زیانبەخشە یان نا، هەرچەندە ئەگەر خەوڕۆیشتووەکە خەبەری بکرێتەوە ئەگەری زۆرە تووشی سەرلێشێواوی بێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Suni |یەکەم=Eric |دوایین٢=Vyas |یەکەم٢=Nilong |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.sleepfoundation.org/parasomnias/sleepwalking|سەردێڕ=Sleepwalking: What Is Somnambulism? |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=Sleep Foundation}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Material near this tag needs references to reliable medical sources. (July 2024)">وەرگێڕانی پزیشکی پێویستە</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> بەپێچەوانەی تێکچوونەکانی تری خەوەوە، خەوڕۆیشتن پەیوەندی بە کێشە ڕەفتاری یان سۆزدارییەکانی ڕۆژانەوە نییە. ئەمە لەوانەیە لەبەر ئەوە بێت کە خەوی خەوڕۆیشتووەکە تێکناچێت—مەگەر ئەوەی خەبەریان بکرێتەوە، ئەوان هێشتا لە دۆخی خەودان لە کاتی خەوڕۆیشتندا. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2018)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> پاراستنی سەلامەتیی خەوڕۆیشتووەکە و کەسانی تر و گەڕان بەدوای چارەسەر بۆ کێشەکانی تری خەودا پێشنیار دەکرێت. <ref name="Stall2017" /> دڵنیاییدان پێشنیار دەکرێت ئەگەر خەوڕۆیشتنەکە هیچ کێشەیەکی دروست نەکردبێت. <ref name="Stall2017" /> بەڵام، ئەگەر ببێتە هۆی ناڕەحەتی یان مەترسیی زیانگەیاندن هەبێت، خەواندنی موگناتیسی و بەئاگاهێنانی خشتەبۆداڕێژراو وەک چارەسەر پێشنیار دەکرێن. <ref name="Stall2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=Helen M. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice. |journal=Australian Family Physician |بەرگ=٤٦|issue=8 |پەڕەکان=٥٩٠–٥٩٣|pmid=٢٨٧٨٧٥٦٣}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFStallman2017">Stallman, Helen M. (2017). "Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice". ''Australian Family Physician''. '''46''' (8): <span class="nowrap">590–</span>593. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28787563 28787563].</cite></ref> === پلاندانانی سەلامەتی === بۆ ئەوانەی ڕووداوەکانی خەوڕۆیشتنیان مەترسیدارە، زەنگی دەرگا دەتوانێت ڕێوشوێنێکی پاراستن بێت. جۆرەها زەنگی دەرگا هەن کە دەتوانرێت بە دەرگای ژووری نووستنەوە ببەسترێن و کاتێک دەرگاکە دەکرێتەوە، زەنگەکە لێدەدات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://ilcaustralia.org.au/search_category_paths/636|سەردێڕ=Wandering & Movement Alarms & Monitors / Page 1 - Independent Living Centres Australia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218092728/https://ilcaustralia.org.au/search_category_paths/636 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠١٨|وێبگە=ilcaustralia.org.au}}</ref> مەبەستەکە ئەوەیە کە دەنگەکە کەسەکە بەتەواوی بەئاگابهێنێت و ڕووداوی خەوڕۆیشتنەکە بپچڕێنێت، یان ئەگەر خەوڕۆیشتووەکە لەگەڵ کەسانی تردا دەژی، دەنگەکە هانیان دەدات کە چاودێری کەسەکە بکەن. خەوڕۆیشتووەکان دەبێت هەوڵبدەن ژووری نووستنەکەیان لە قاتی زەمینی ماڵ، شوقە، بەشەناوخۆیی، هۆتێل و هتد بێت. خەوڕۆیشتووەکان نابێت چەکی ئاسان دەستپێگەیشتوویان هەبێت (چەکی پڕکراو، چەقۆ) لە ژووری نووستن یان هەر ژوورێکی تری ماڵەکەدا. ئەگەر چەک هەبێت، دەبێت قفڵ بکرێن و کلیلەکانیش لە خەوڕۆیشتووەکە دووربخرێنەوە. <ref name="Schenck, Carlos H 2007">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Schenck|یەکەم=Carlos H.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=VLp5uoHCRi8C|سەردێڕ=Sleep: The Mysteries, the Problems, and the Solutions|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Avery Publishing]]|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٣٣٣-٢٧٠-٢|پەڕەکان=١٠٥–١٠٩|زمان=en|oclc=١٢٦٥٤٢٠٠٥٤}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSchenck2007">Schenck, Carlos H. (March 2007). [https://books.google.com/books?id=VLp5uoHCRi8C ''Sleep: The Mysteries, the Problems, and the Solutions'']. [[Avery Publishing]]. pp.&nbsp;<span class="nowrap">105–</span>109. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-58333-270-2|<bdi>978-1-58333-270-2</bdi>]]. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/1265420054 1265420054].</cite></ref> بۆ هاوبەشەکانی ژیانی خەوڕۆیشتووەکان کە توندوتیژن یان خەویان تێکدەدەن، خەوتن لە ژوورێکی تردا دەبێتە هۆی کوالێتی و بڕی باشتری خەو. == پەتاناسی == ڕێژەی بڵاوبوونەوەی خەوڕۆیشتن لە ماوەی ژیاندا بە ٤.٦٪ - ١٠.٣٪ دەخەمڵێنرێت. شیکارییەکی گشتگیر بۆ ٥١ لێکۆڵینەوە، کە زیاتر لە ١٠٠,٠٠٠ منداڵ و پێگەیشتووی لەخۆگرتبوو، دەریخست کە خەوڕۆیشتن لە منداڵاندا باوترە بە ڕێژەیەکی خەمڵێنراوی ٥٪، بە بەراورد بە ١.٥٪ی کەسانی پێگەیشتوو، کە لانی کەم جارێک لە ١٢ مانگی پێشوودا خەوڕۆیشتنیان هەبووە. دەرنەکەوتووە کە ڕێژەی خەوڕۆیشتن لە تەمەنە جیاوازەکاندا لە کاتی منداڵیدا بگۆڕێت. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=HM |دوایین٢=Kohler |یەکەم٢=M |ڕێکەوت=٢٠١٦|سەردێڕ=Prevalence of Sleepwalking: A Systematic Review and Meta-Analysis. |journal=PLOS ONE |بەرگ=١١|issue=11 |bibcode=2016PLoSO..1164769S |doi=10.1371/journal.pone.0164769 |pmc=٥١٠٤٥٢٠|pmid=٢٧٨٣٢٠٧٨|doi-access=free |article-number=e0164769}}</ref> == مێژوو == خەوڕۆیشتن هەستێکی نادیاری و نهێنی بۆ لای خۆی ڕاکێشاوە، بەڵام بە جدی لێکۆڵینەوەی لێ نەکرا و دەستنیشان نەکرا تاوەکو سەدەی نۆزدەهەم. کیمیاناس و پاراسایکۆلۆژیستی ئەڵمانی بارۆن کارل لودڤیگ ڤۆن ڕایشنباخ (١٧٨٨-١٨٦٩) لێکۆڵینەوەی بەرفراوانی لەسەر خەوڕۆیشتووەکان کرد و دۆزینەوەکانی بەکارهێنا بۆ داڕشتنی بیردۆزەکەی بۆ هێزی ئۆدیک. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kushida|یەکەم=Clete A.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=9UCAMTE7FZgC|سەردێڕ=Encyclopedia of Sleep|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Academic Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٢-٣٧٨٦١١-١|پەڕەکان=١٥٤–١٥٥|زمان=en|oclc=١٠٣٣٨٦١٥٥٦}}</ref> لە سەرەتادا وا بیردەکرایەوە کە خەوڕۆیشتن بریتییە لەوەی خەونبینێک خەونەکەی نیشان دەدات و جێبەجێی دەکات. بۆ نموونە، لە لێکۆڵینەوەیەکدا کە لەلایەن کۆمەڵەی زانست و خەڵک لە ساڵی ١٩٥٤ بڵاوکرایەوە، دەرەنجامەکە ئەمە بوو: "سەرکوتکردنی هەستە دوژمنکارییەکان دژی باوک وای لە نەخۆشەکان کرد کە کاردانەوەیان هەبێت بە جێبەجێکردنی لە جیهانی خەوندا بە خەوڕۆیشتنەوە، ئەو خەیاڵە شێواوانەی کە دەیانهەبوو سەبارەت بە هەموو کەسایەتییە دەسەڵاتدارەکان، وەک باوکان، ئەفسەران و بەرپرسە توندەکان." هەمان کۆمەڵە دوای دوانزە ساڵ وتارێکیان بڵاوکردەوە بە دەرەنجامێکی نوێوە: "خەوڕۆیشتن، پێچەوانەی زۆربەی بیروباوەڕەکان، بە ڕواڵەت پەیوەندییەکی کەمی بە خەون بینینەوە هەیە. لە ڕاستیدا، کاتێک ڕوودەدات کە خەوتووەکە چێژ لە بێئاگاترین و قووڵترین خەوی وەردەگرێت—قۆناغێک کە تێیدا خەونەکان بەزۆری ڕاپۆرت ناکرێن." توێژینەوەی نوێتر ئاشکرای کردووە کە خەوڕۆیشتن لە ڕاستیدا تێکچوونێکی بەئاگاهاتنی NREM (بێ جووڵەی خێرای چاو)ە. <ref name="Sleep Disorders Sourcebook" /> جێبەجێکردنی خەونێک بنەمایە بۆ تێکچوونێکی خەوی REM (جووڵەی خێرای چاو) کە پێی دەوترێت تێکچوونی ڕەفتاری REM (یان تێکچوونی ڕەفتاری خەوی REM).[٧] زانیاریی وردتر دەربارەی خەو دەگەڕێتەوە بۆ داهێنانی تەکنەلۆژیاکان، وەک هێڵکاری مێشک (EEG) لەلایەن هانس بێرگەر لە ساڵی ١٩٢٤[٥٧] و BEAM لەلایەن فرانک دەفی لە سەرەتای ساڵانی هەشتاکاندا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.appliedneuroscience.com/PDFs/History_of_QEEG_Databases.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218091754/https://www.appliedneuroscience.com/PDFs/History_of_QEEG_Databases.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢}}</ref> لە ساڵی ١٩٠٧، سیگمۆند فرۆید لە کۆمەڵەی دەروونشیکاری ڤیەننا (نونبێرگ و فێدێرن) باسی خەوڕۆیشتنی کرد. ئەو پێی وابوو کە خەوڕۆیشتن پەیوەندی بە بەدەستهێنانی ئارەزووە سێکسییەکانەوە هەیە و سەرسام بوو کە کەسێک دەتوانێت بجووڵێت بەبێ ئەوەی خەونەکەی بپچڕێنێت. لەو کاتەدا، فرۆید پێشنیاری ئەوەی کرد کە کرۆکی ئەم دیاردەیە ئارەزووی خەوتنە لە هەمان ئەو ناوچەیەی کە تاکەکە لە منداڵیدا تێیدا خەوتووە. دە ساڵ دواتر، ئەو لە وتاری "پاشکۆیەکی مێتاپەسایکۆلۆژی بۆ بیردۆزی خەونەکان" (١٩١٦-١٧ [١٩١٥]) پێشبینی سەبارەت بە سۆمنامبولیزم کرد. لەم وتارەدا، ڕوونکردنەوەی دا و بیرۆکە گریمانەییەکانی خۆی لەسەر خەونەکان فراوانتر کرد. ئەو خەونی وەک هاوسەنگییەکی ناسک وەسف کرد کە ناسەقامگیر دەبێت بەهۆی پاڵنەرە ناهۆشیارە سەرکوتکراوەکانی سیستەمی ناهۆشیارەوە، کە ملکەچی ئارەزووەکانی ئیگۆ نابن. هەندێک بیرکردنەوەی ڕۆژانەی پێش-هۆشیار دەکرێت بەرگریکار بن و ئەمانە دەتوانن بەشێک لە کارلێکە دەروونییەکەیان بپارێزن. پاڵنەرە ناهۆشیارەکان و پاشماوەکانی ڕۆژ دەکرێت یەکبگرن و ببنە هۆی ململانێیەک. فرۆید دواتر بیری لە دەرەنجامی ئەم پاڵنەرە ئارەزوومەندانەیە دەکردەوە: داواکارییەکی غەریزەیی ناهۆشیار کە دەبێتە ئارەزوویەکی خەون لە پێش-هۆشیاردا. فرۆید ڕایگەیاند کە ئەم پاڵنەرە ناهۆشیارە دەتوانرێت وەک جووڵە لە کاتی خەودا دەرببڕدرێت. ئەمەش ئەوە دەبێت کە لە سۆمنامبولیزمدا دەبینرێت، هەرچەندە ئەوەی کە لە ڕاستیدا وای لێدەکات مومکین بێت بە نادیاری دەمێنێتەوە. <ref name="Somnambulism">{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=٢٠٠٥|ناونیشان=https://www.enotes.com/psychoanalysis-encyclopedia/somnambulism |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200922100225/https://www.enotes.com/homework-help/what-somnambulism-469014 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}}</ref> تا ساڵی ٢٠٠٢، خەوڕۆیشتن لە ئاژەڵە سەرەتاییەکانی جگە لە مرۆڤدا دەستنیشان نەکراوە. ڕوون نییە ئایا تەنها هێشتا تێبینی نەکراوە، یان خەوڕۆیشتن دیاردەیەکی تایبەتە بە مرۆڤ. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kantha |یەکەم=S. S. |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Is somnambulism a distinct disorder of humans and not seen in non-human primates? |journal=Medical Hypotheses |بەرگ=٦١|issue=5–6 |پەڕەکان=٥١٧–٥١٨|doi=10.1016/s0306-9877(03)00206-8 |issn=0306-9877 |pmid=١٤٥٩٢٧٧٩}}</ref> == کولتوور == === ئۆپێرا === [[پەڕگە:Sonnambula_atto_3.jpg|وێنۆک|308x308پیکسڵ|ئامینا، خەوڕۆیشتووەکە، لە ئاشەکە]] ئۆپێرای نیمچە-جدی ئیتالی ڤینچینزۆ بێلینی ساڵی ١٨٣١، (La sonnambula)، کە چیرۆکەکەی چەقی بەستووە لەسەر پرسی بێتاوانیی دەزگیراندار و بووکەی داهاتوو، ئامینا، کە دوای ئەوەی لە ژووری نووستنی کەسێکی نەناسراودا دۆزرایەوە، و سەرەڕای دڵنیاییدانی ئەو کەسە نەناسراوە کە ئامینا بەتەواوی بێتاوان بووە، لەلایەن دەزگیرانە تووڕەکەیەوە، ئێلڤینۆ، ڕەتکراوەتەوە — کە پاشان بڕیار دەدات هاوسەرگیری لەگەڵ ژنێکی تردا بکات. لە ڕاستیدا، کاتێک ئامینا لە ژێر فشاردا بوو، ئامادەیی هەبوو بۆ خەوڕۆیشتن؛ و هاتبووە ناو ژووری نووستنی کەسە نەناسراوەکەوە لە ڕێگەی خەوڕۆیشتن بە درێژایی دیوارێکی بەرزەوە (لەبەرچاوی تەواوی ئامادەبووانی ئۆپێراکە). ئێلڤینۆ، کە دواتر چاودێری ئامینا دەکات (کە زۆر ماندوو بووە بەهۆی هەموو ئەو کێشانەوە)، لە کاتی خەوڕۆیشتن بەسەر پردێکی زۆر بەرز، زۆر ناسەقامگیر و زۆر لەرزۆک لە ئاشە ناوخۆییەکەدا، هەڵەکەی خۆی تێدەگات، واز لە پلانەکانی هاوسەرگیری دەهێنێت لەگەڵ ژنەکەی تردا، و دووبارە لەگەڵ ئامینادا یەکدەگرێتەوە. === دراما === [[پەڕگە:Mary_Hoare_-_Lady_Macbeth,_Sleepwalking_-_B1975.4.1972_-_Yale_Center_for_British_Art.jpg|وێنۆک|''تابلۆی ماری هۆر بۆ لەیدی ماکبێث، خەوڕۆیشتن'']] * دیمەنی خەوڕۆیشتنەکە (پەردەی پێنجەم دیمەنی یەکەم) لە شانۆنامە تراژیدییەکەی ویلیام شێکسپیرەوە ماکبێث (١٦٠٦) یەکێکە لە بەناوبانگترین دیمەنەکان لە سەرانسەری ئەدەبیاتدا. * لە شانۆگەرییە کۆمیدییە دوو پەردەییەکەی والی چەمبەرلین ئۆڵتۆن (The Sleep-Walker; or, Which is the Lady) (١٨١٢)، "سۆمنۆ"، ئەکتەرێکی شکستخواردوو کە بووەتە خزمەتکار، ڕۆڵە ئاواتەخوازەکانی خۆی لە کاتی خەوڕۆیشتندا دووبارە دەژیێتەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Oulton |یەکەم=Walley Chamberlain |ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ١٨١٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=xRFXAAAAcAAJ&pg=PA1|سەردێڕ=The Sleep-walker; Or, Which is the Lady? A Farce, in Two Acts, Etc |via=Google Books |oclc=١٠٦١٩٢٤٣٦٥}}</ref> === وێژە === * لە ڕۆمانی [[دراکولا|دراکولای]] [[برام ستۆکەر|برام ستۆکەردا]]، کارەکتەری لوسی وێستێنرا وەک خەوڕۆیشتوویەک وەسف کراوە. هەر لە کاتی خەوڕۆیشتنیدایە کە کاونت دراکولا فێڵی لێدەکات و هێرش دەکاتە سەری. == خەوڕۆیشتن وەک بەرگرییەکی یاسایی == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>{{ئاماژەی زیاتر پێویستە|section}}بەو پێیەی ڕەفتارەکانی خەوڕۆیشتن بەبێ ویست و ئیرادە ڕوودەدەن، خەوڕۆیشتن دەتوانرێت وەک بەرگرییەکی یاسایی بەکاربهێنرێت، وەک فۆرمێک لە ئۆتۆماتیزمی یاسایی. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Popat |یەکەم=S |دوایین٢=Winslade |یەکەم٢=W |ڕێکەوت=٢٠١٥|سەردێڕ=While You Were Sleepwalking: Science and Neurobiology of Sleep Disorders & the Enigma of Legal Responsibility of Violence During Parasomnia. |journal=Neuroethics |بەرگ=٨|issue=2 |پەڕەکان=٢٠٣–٢١٤|doi=10.1007/s12152-015-9229-4 |pmc=٤٥٠٦٤٥٤|pmid=٢٦٢٠٣٣٠٩}}</ref> تاکێک دەکرێت تۆمەتبار بکرێت بە ئۆتۆماتیزمی ناشیتی یان شیتی. <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="The geographic scope near this tag is ambiguous. (January 2022)">لەکوێ؟</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> ئەوەی یەکەم وەک بەرگرییەک بۆ شێتیی کاتی یان ڕەفتاری بێویستانە بەکاردێت، کە دەبێتە هۆی بێتاوان دەرچوون. ئەوەی دووەمیان دەبێتە هۆی "بڕیارێکی تایبەتی بێتاوانی بە هۆکاری شێتی." ئەم بڕیاری شێتییە دەکرێت ببێتە هۆی فەرمانی دادگا بۆ مانەوە لە دامەزراوەیەکی دەروونیدا. لە کەیسی (Bratty v A-G) بۆ ئیرلەندای باکوور لە ساڵی ١٩٦٣، لۆرد مۆریس ڕایگەیاند، "هەر کۆمەڵە ڕاستییەک پێویستی بە پشکنینێکی وریای بارودۆخەکانی خۆی هەیە، بەڵام ئەگەر بە شێوەی وەرگرتنی نموونەیەک بە گونجاو بزانرێت کە کەسێک لە خەویدا بڕوات و تاوانێکی توندوتیژانە ئەنجام بدات لەکاتێکدا بەڕاستی بێهۆشە، ئەوا کەسێکی لەو جۆرە لە ڕووی تاوانکارییەوە بەرپرسیار نابێت لەو کردەوەیە." <ref name="Mackay">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Mackay |یەکەم=Irene |ساڵ=١٩٩٢|سەردێڕ=The Sleepwalker is Not Insane |journal=The Modern Law Review |بەرگ=٥٥|issue=5 |پەڕەکان=٧١٥–٧١٦|doi=10.1111/j.1468-2230.1992.tb02845.x}}</ref> لە کاتێکدا ڕاستگۆیی کەیسەکان جێگەی مشتومڕن،{{By whom|date=January 2022}} کردەوەی کوشتن هەبووە کە گومانلێکراوی سەرەکی لەوانەیە کردەوەکەی لە کاتی خەوڕۆیشتندا ئەنجام دابێت. ڕوونکردنەوە جێگرەوەکان بۆ خەوڕۆیشتنی بکوژانە یان توندوتیژانە بریتین لە خۆنەخۆشخستن، لەبیرچوونەوەی بەهۆی دەرمانەوە، و تێکچوونەکانی تری کە تێیدا توندوتیژیی پەیوەست بە خەو لەوانەیە ڕووبدات، وەک تێکچوونی ڕەفتاری REM، دۆخەکانی فیوگ، و سەرگەردانیی ئەڵقەیی. <ref name="Culebras">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Culebras|یەکەم=A.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=WvprAAAAMAAJ|سەردێڕ=Clinical Handbook of Sleep Disorders|ڕێکەوت=١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=Butterworth-Heinemann|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٥٠٦-٩٦٤٤-٩|شوێن=Massachusetts, MA, USA|پەڕەکان=٣١٧–٣١٩|زمان=en|oclc=٣٤٩٣٢٧٢٤}}</ref> لێخوڕینی ئۆتۆمبێل لە خەودا، <ref name="Books.google.fi">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sobo|یەکەم=Frank|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=3aGefVlUPbkC&dq=%22sleepwalk-driving%22&pg=PA179|سەردێڕ=Crumpet Strumpet|بڵاوکەرەوە=Nightengale Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٩٧٤٣٣٤٨-٣-٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٢}}</ref> کە بە لێخوڕین بە خەوڕۆیشتنیش دەناسرێت، <ref name="Thefreelibrary.com">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Roman |یەکەم=Frank |ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ناونیشان=https://www.thefreelibrary.com/Why+sleepwalk+when+you+can+sleepdrive.-a0324983170|سەردێڕ=Why sleepwalk when you can sleepdrive. - Free Online Library |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=Thefreelibrary.com}}</ref> دیاردەیەکی دەگمەنە کە کەسەکە ئۆتۆمبێلێک لێدەخوڕێت لەکاتێکدا خەوڕۆیشتن دەکات. ئەگەر لەلایەن پۆلیسەوە بوەستێنرێت، شۆفێرانی خەوڕۆیشتوو بەتەواوی ناتوانن هیچ کارلێکێکیان لەگەڵ پۆلیسدا هەبێت، ئەگەر لە کاتی ڕووداوەکەدا هێشتا لە خەوڕۆیشتندا بن. <ref name="Nih.gov">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Pressman |یەکەم=Mark R. |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠١١|سەردێڕ=Sleep driving: sleepwalking variant or misuse of z-drugs? |journal=Sleep Medicine Reviews |بەرگ=١٥|issue=5 |پەڕەکان=٢٨٥–٢٩٢|doi=10.1016/j.smrv.2010.12.004 |pmid=٢١٣٦٧٦٢٨}}</ref>لێخوڕین لە کاتی خەوڕۆیشتندا دەکرێت بەسەر ئەو کەسانەدا بێت کە بە شێوەیەکی ئاسایی ئەزموونی خەوڕۆیشتن ناکەن، چونکە هەندێک دەرمان، بەتایبەتی زۆلپیدێم و ئێسزۆپیکلۆن، دەتوانن ببنە هۆی خەوڕۆیشتن وەک کاریگەرییەکی لاوەکیی نەخوازراو. حاڵەتێکی ڕووداوی لێدان و هەڵاتنی کوشندە تۆمارکراوە کە تێیدا شۆفێرەکە ئیدیعای ئەوە دەکات کە لە خەودا لێی خوڕیوە. بەڵام، شارەزایەکی خەو هیچ بەڵگەیەکی بۆ ئەم ئیدیعایانە نەدۆزیەوە لە کاتی دادگاییکردنەکەدا کە بەدوایدا هات. <ref name="Canberratimes.com.au">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Russell |یەکەم=Mark |ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.canberratimes.com.au/story/7494464/expert-doubts-sleepwalk-in-fatal-hit-run/|سەردێڕ=Expert doubts sleepwalk in fatal hit-run |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=Canberratimes.com.au}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Mitchell |یەکەم=Georgina |ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.smh.com.au/national/nsw/troy-grant-s-father-drinking-red-wine-dozing-in-chair-before-hit-and-run-court-told-20211102-p595cm.html|سەردێڕ=Troy Grant’s father ‘drinking red wine, dozing in chair’ before hit-and-run, court told |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=The Sydney Morning Herald |زمان=en}}</ref> === حاڵەتە مێژووییەکان === [[پەڕگە:1846_Tirrell_Bickford_BostonTragedy_NationalPoliceGazette.jpg|وێنۆک|ئەلبێرت تیڕێڵ لە ساڵی ١٨٤٦ لە کوشتنی ماریا بیکفۆرد بێتاوان دەرچوو، لە ژێر بەرگرییەکدا کە ئەو لە خەوڕۆیشتندا بووە. (National Police Gazette، ١٨٤٦)]] * ١٨٤٦، ئەلبێرت تیڕێڵ خەوڕۆیشتنی وەک بەرگرییەک بەکارهێنا لە دژی تۆمەتەکانی کوشتنی ماریا بیکفۆرد، لەشفرۆشێک کە لە خانەیەکی لەشفرۆشیی بۆستن دەژیا. * ١٩٦١، سێرژانت ویلیس بۆشیارس دانی بە خنکاندنی ژنێکی ناوچەکە بە ناوی جین کەنستەیبڵ دانا لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ڕۆژی سەری ساڵی نوێی ١٩٦١، بەڵام ئیدیعای ئەوەی کرد کە خەوتووە و تەنها کاتێک خەبەری بووەتەوە کە زانیویەتی چی کردووە. ئەو بێتاوانی خۆی ڕاگەیاند لەسەر ئەو بنەمایەی کە خەوتووە لەو کاتەی کە تاوانەکەی ئەنجامداوە و بێتاوان دەرچوو. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Donnelley|یەکەم=Paul|سەردێڕ=Essex Murders|بڵاوکەرەوە=Wharncliffe Books|ساڵ=٢٠٠٠|زمان=en}}</ref> * لە ساڵی ١٩٨١، ستیڤن ستاینبێرگ لە سکۆتسدەیل، ئەریزۆنا تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی و بێتاوان دەرچوو لەسەر بنەمای شێتیی کاتی. * ١٩٩١، کەیسی (R v Burgess): بێرگێس تۆمەتبار کرا بە لێدانی سەری کچە هاوڕێکەی بە شووشەیەکی شەراب و دواتر بە ئامێرێکی تۆمارکەری ڤیدیۆ. ئەو بێتاوان دەرچوو لە دادگای تاوانی بریستۆڵ، بە هۆکاری ئۆتۆماتیزمی شێتی. <ref name="RvBurgess">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Analysing Witness Testimony: Psychological, Investigative and Evidential Perspectives: A Guide for Legal Practitioners and Other Professionals|ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[Blackstone Press]]|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٤٣١-٧٣١-٥|veditors=Heaton-Armstrong A, Shepherd E, Wolchover D}}</ref> * ١٩٩٢، کەیسی (R. v. Parks): پارکس تۆمەتبار کرا بە کوشتنی خەسووی و هەوڵدان بۆ کوشتنی خەزووری. ئەو لەلایەن دادگای باڵای کەنەداوە بێتاوان دەرچوو. <ref name="Broughton 1994">Broughton ''et al.'' Homicidal Somnambulism: A Case Report. ''Sleep'' (1994); 17(3):253-64. {{Doi|10.1093/sleep/17.3.253}}</ref> * ١٩٩٤، کەیسی (Pennsylvania v. Ricksgers): ڕیکسگێرس تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی. سزای زیندانی هەتاهەتایی بەبێ مەرجی ئازادکردنی بەسەردا سەپێندرا. <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Lyon |یەکەم=Lindsey |ڕێکەوت=٨ی ئایاری ٢٠٠٩|ناونیشان=https://health.usnews.com/articles/health/sleep/2009/05/08/7-criminal-cases-that-invoked-the-sleepwalking-defense.html |وێبگە=[[US News & World Report]]}}</ref> * ١٩٩٩، کەیسی (Arizona v. Falater): سکۆت فالاتێر، لە فینیکس، ئەریزۆنا، تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی. دادگا گەیشتە ئەو دەرەنجامەی کە کوشتنەکە زۆر ئاڵۆزترە لەوەی لە کاتی خەوڕۆیشتندا ئەنجام بدرێت. فالاتێر بە کوشتنی پلە یەک تاوانبار کرا و سزای زیندانی هەتاهەتایی بەبێ ئەگەری ئازادکردنی مەرجداری بەسەردا سەپێندرا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Paparella |یەکەم=Andrew |دوایین٢=Engel |یەکەم٢=Scott |دوایین٣=Resendez |یەکەم٣=MaryEllen |دوایین٤=Effron |یەکەم٤=Lauren |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://abcnews.go.com/US/sleepwalking-killer-scott-falater-wracked-guilt-murdering-wife/story?id=75468448|سەردێڕ='Sleepwalking' killer Scott Falater still wracked with guilt over murdering wife |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠٢٥|وێبگە=ABC News |زمان=en}}</ref> * ٢٠٠١، کەیسی (California v. Reitz): ستیڤن ڕایتز خۆشەویستەکەی، ئیڤا وەینفورتنەری، کوشت. ئەو بە پۆلیسی ڕاگەیاند کە هیچ یادەوەرییەکی هێرشەکەی نییە بەڵام "فلاشباک"ی هەبوو کە پێی وابوو لە شەڕدایە لەگەڵ پیاوێکی دزەکەردا. دایک و باوکی لە دادگا شایەتییان دا کە ئەو لە منداڵییەوە خەوڕۆیشتوو بووە. دادگا لە ساڵی ٢٠٠٤دا ڕایتزی بە کوشتنی پلە یەک تاوانبار کرد. <ref name=":0" /> * ٢٠٠١، ئەنتۆنیۆ نیێتۆ ژنەکەی و خەسووی کوشت و هەوڵی کوشتنی کچ و کوڕەکەی دا، پێش ئەوەی چەک بکرێت. نیێتۆ ئیدیعای ئەوەی کرد کە لە کاتی هێرشەکەدا خەوتووە و خەونی بینیوە کە بەرگری لە خۆی دەکات لە دژی چەند نەعامەیەکی شەڕانگێز. بەڵام منداڵەکانی ڕایانگەیاند کە ئەویان ناسیوەتەوە و بە کوڕەکەی وتووە کە گڵۆپەکان هەڵنەکات چونکە دایکیان (کە پێشتر بە سەختی بریندار ببوو) خەوتووە. لە ساڵی ٢٠٠٧، نیێتۆ سزای ١٠ ساڵ مانەوەی لە نەخۆشخانەیەکی دەروونیدا بەسەردا سەپێندرا و فەرمانی پێکرا کە بڕی ١٧١,١٠٠ یۆرۆ وەک قەرەبوو بداتە قوربانییەکان. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠٠٧|trans-title=They agreed to intern the man who killed his wife and mother-in-law for 10 years, believing them to be ostriches |ناونیشان=https://www.diariosur.es/20070221/malaga/acuerdan-internar-anos-hombre_200702211843.html?ref=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2F |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=Diario Sur |زمان=es-ES}}</ref> * ٢٠٠٤، جولز لۆو دانی بەوەدا نا کە بووەتە هۆی مردنی باوکی، ئێدوارد، بەڵام بیری نایەتەوە کە ئەو کارەی کردبێت. جولز ئۆتۆماتیزمی وەک بەرگرییەکەی بەکارهێنا، و بە هۆکاری شێتی بێتاوان دەرچوو و بۆ کاتێکی نادیار لە نەخۆشخانەیەکی پارێزراودا دەستبەسەر کرا. دوای دە مانگ ئازاد کرا. * ٢٠٠٨، بڕایان تۆماس تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی لەکاتێکدا خەونی بینیوە کە شەڕ لەگەڵ چەند دزەکەرێکدا دەکات.[٨١] ئەو لە ساڵی ٢٠٠٩ لەلایەن دادوەرێکەوە ئازاد کرا، کە بە بێتاوانی لە کوشتنەکە زانی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/news/uk/crime/man-who-killed-his-wife-while-sleeping-goes-free-1824945.html|سەردێڕ=Man who killed his wife while sleeping goes free |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئایاری ٢٠١٦|وێبگە=The Independent |زمان=en-GB}}</ref> == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}} == سەرچاوە گشتی و ئاماژەپێکراو == * Walker, N. (1968). ''Crime and Insanity in England Volume One: The Historical Perspective'', Edinburgh: Edinburgh University Press == بەستەری دەرەکی == * {{Commons category-inline}} [[پۆل:پەشێوییەکانی خەو]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] qto6tq05ghtewkyr926wgldwdppkygi 1592039 1591950 2026-06-19T16:04:28Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Sleepwalking}} 1592039 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=خەوڕەوی (ڕێکردن لە خەودا)|synonyms=|image=Kramskoi somnambule.jpg|caption=ئیڤان کرامسکۆی، سۆمنامبولا، ١٨٧١|pronounce=|alt=[[Somnambulism]]|field=پزیشکیی خەو، دەمارناسی، دەروونپزیشکی|symptoms=|complications=|onset=|duration=|types=|causes=|risks=|diagnosis=|differential=|prevention=|treatment=|medication=|prognosis=|frequency=|deaths=}}<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Template:Infobox/styles-images.css" />'''ڕێکردن لە خەودا''' (خەوڕۆیشتن)، کە بە سۆمنامبولیزم یان نۆکتامبولیزمیش دەناسرێت، دیاردەیەکی تێکەڵاوی خەو و بێدارییە. <ref name="ICD-10">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zivetz|یەکەم=Laurie|ناونیشان=https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|سەردێڕ=The ICD-10 classification of mental and behavioural disorders: clinical descriptions and diagnostic guidelines|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٤٢٢-١|شوێن=Geneva, Switzerland|زمان=en|hdl=10665/37958|oclc=٢٦٥٥٣٠٩٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218073157/https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەک تێکچوونێکی خەو پۆلێن دەکرێت کە سەر بە خێزانی [[پاراسۆمنیا|پاراسۆمنیایە]]. <ref name="DSM-V">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm|سەردێڕ=DSM |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.psychiatry.org}}</ref> هەروەها دەکرێت وەک تێکچوونێکی لێکترازانی دۆخەکان تێبگەین، کە تێیدا تایبەتمەندییەکانی بێداری و خەوی قووڵی بێ جووڵەی خێرای چاو (non-REM) لە یەک کاتدا لە ناوچە جیاوازەکانی مێشکدا ڕوودەدەن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Castelnovo |یەکەم=Anna |دوایین٢=Lopez |یەکەم٢=Régis |دوایین٣=Proserpio |یەکەم٣=Paola |دوایین٤=Nobili |یەکەم٤=Lino |دوایین٥=Dauvilliers |یەکەم٥=Yves |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٨|سەردێڕ=NREM sleep parasomnias as disorders of sleep-state dissociation |ناونیشان=https://www.nature.com/articles/s41582-018-0030-y |journal=Nature Reviews Neurology |زمان=en |بەرگ=١٤|issue=8 |پەڕەکان=٤٧٠–٤٨١|doi=10.1038/s41582-018-0030-y |issn=1759-4766 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> لە قۆناغی شەپۆلی خاوی خەودا ڕوودەدات، لە دۆخێکی هۆشیاریی کەمدا، لەگەڵ ئەنجامدانی ئەو چالاکییانەی کە بەزۆری لە دۆخی هۆشیاریی تەواودا ئەنجام دەدرێن. ئەم چالاکییانە دەکرێت هێندە سادە بن وەک قسەکردن، دانیشتن لەسەر جێگا، ڕۆیشتن بۆ حەمام، خواردن، و پاککردنەوە، یان هێندە مەترسیدار بن وەک چێشتلێنان، لێخوڕینی ئۆتۆمبێل، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|ناونیشان=https://www.medpagetoday.com/primarycare/sleepdisorders/3568|سەردێڕ=SLEEP: Sex While Sleeping Is Real, and May Be No Joke |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218112917/https://www.medpagetoday.com/primarycare/sleepdisorders/3568?np=1&xid=ob_pcp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.medpagetoday.com |زمان=en}}</ref> جووڵەی تووندوتیژانە و گرتنی شتە خەیاڵییەکان. هەرچەندە حاڵەتەکانی خەوڕۆیشتن بەگشتی لە ڕەفتاری سادە و دووبارەبووەوە پێکدێن، بەڵام جار جار ڕاپۆرت هەیە لەسەر ئەنجامدانی ڕەفتاری ئاڵۆز لەلایەن خەڵکەوە لە کاتی خەودا، هەرچەندە ڕاستی و دروستییان زۆرجار جێگەی مشتومڕە. خەوڕۆیشتووەکان زۆرجار هیچ یادەوەرییەکیان نییە یان یادەوەرییەکی کەمیان هەیە لەسەر ڕووداوەکە، هەرچەندە هەندێک بیرکەوتنەوەی نیمچەیی ڕاپۆرت کراوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Cataldi |یەکەم=Jacinthe |دوایین٢=Stephan |یەکەم٢=Aurélie M. |دوایین٣=Haba-Rubio |یەکەم٣=José |دوایین٤=Siclari |یەکەم٤=Francesca |ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=Shared EEG correlates between non-REM parasomnia experiences and dreams |ناونیشان=https://www.nature.com/articles/s41467-024-48337-7? |journal=Nature Communications |زمان=en |بەرگ=١٥|issue=1 |پەڕەکان=٣٩٠٦|doi=10.1038/s41467-024-48337-7 |issn=2041-1723 |hdl-access=free}}</ref> هەرچەندە چاوەکانیان کراوەن، بەڵام دەربڕینیان لێڵە و وەکو شووشە دەردەکەوێت. ئەمە دەکرێت لە ٣٠ چرکەوە بۆ ٣٠ خولەک بخایەنێت. خەوڕۆیشتن لە قۆناغی شەپۆلی خاوی خەودا (N3) لە سووڕەکانی خەوی بێ جووڵەی خێرای چاو (خەوی NREM) ڕوودەدات. بەزۆری لە سێیەمی یەکەمی شەودا ڕوودەدات کاتێک خەوی شەپۆلی خاو لە لوتکەدایە. بەگشتی، تەنها یەک جار لە شەوێکدا ڕوودەدات، ئەگەر هەر ڕووبدات. == نیشانە و کۆنیشانەکان == خەوڕۆیشتن بەم خاڵانەی خوارەوە جیادەکرێتەوە: <ref name="Stall2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=Helen M. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice. |journal=Australian Family Physician |بەرگ=٤٦|issue=8 |پەڕەکان=٥٩٠–٥٩٣|pmid=٢٨٧٨٧٥٦٣}}</ref> * بەئاگاهاتنی نیمچەیی لە کاتی خەوی بێ جووڵەی خێرای چاو (NREM)، بەزۆری لە سێیەمی یەکەمی شەودا * ناوەڕۆکێکی خەون ئامێز کە لەوانەیە لە کاتی بێداربوونەوەدا بیربکەوێتەوە یان بیرنەکەوێتەوە * ڕەفتاری جووڵەیی گونجاو لەگەڵ خەونەکەدا کە دەکرێت سادە یان ئاڵۆز بێت * هەستکردن بە تێکچوونی ژینگەی دەوروبەر * تێکچوونی بڕیاردان، پلاندانان و چارەسەرکردنی کێشەکان. <ref name="Mayo Clinic">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506/#:~:text=Overview,serious%20problems%20or%20require%20treatment.|سەردێڕ=Sleepwalking - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218085440/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> سەرەڕای ئەوەی چۆن لە زۆرێک لە کولتوورەکاندا وێنا دەکرێت (چاو داخراوەکان و ڕۆیشتن بە قۆڵی درێژکراوەوە)، چاوی خەوڕۆیشتووەکە کراوەیە بەڵام لەوانەیە وەک نیگایەکی شووشەیی یان دەربڕینێکی بەتاڵ دەربکەوێت و بیلبیلەی چاوەکانیش فراوان دەبن. سەرەڕای کەمبوونەوەی هەستەوەرەکانیان بەهۆی خەوتنەوە، خەوڕۆیشتووەکان توانایەکی دیاریکراو نیشان دەدەن بۆ دۆزینەوەی ڕێگا لە ژینگەی دەوروبەریاندا بەهۆی تێکەڵەیەک لە کەوتنی سادە و خووی ڕۆژانە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Popat |یەکەم=Shreeya |دوایین٢=Winslade |یەکەم٢=William |ڕێکەوت=٢٤ی نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=While You Were Sleepwalking: Science and Neurobiology of Sleep Disorders & the Enigma of Legal Responsibility of Violence During Parasomnia |journal=Neuroethics |بەرگ=٨|issue=2 |پەڕەکان=٢٠٣–٢١٤|doi=10.1007/s12152-015-9229-4 |pmc=٤٥٠٦٤٥٤|pmid=٢٦٢٠٣٣٠٩}}</ref> زۆرجار دوای بەئاگابوونەوە هەست بە سەرلێشێواوی دەکەن: خەوڕۆیشتووەکە لەوانەیە سەری لێ بشێوێت و حەپەسێت، و لەوانەیە نەزانێت بۆچی یان چۆن لە جێگاکەی هاتووەتە دەرەوە؛ بەڵام سەرلێشێواوییەکە لە ماوەی چەند خولەکێکدا نامێنێت. لەوانەیە لە کاتی خەوڕۆیشتندا قسە بکەن، بەڵام قسەکردنەکە بەزۆری بۆ چاودێرەکە مانای نابێت. پلەی جیاوازی لەبیرچوونەوە (ئەمنیزیا) هەیە کە پەیوەندی بە خەوڕۆیشتنەوە هەیە، لە نەبوونی هیچ یادەوەرییەکەوە، بۆ یادەوەریی ناڕوون یان گێڕانەوەیەک دەگۆڕێت. <ref name="Schenck, Carlos H 2007">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Schenck|یەکەم=Carlos H.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=VLp5uoHCRi8C|سەردێڕ=Sleep: The Mysteries, the Problems, and the Solutions|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Avery Publishing]]|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٣٣٣-٢٧٠-٢|پەڕەکان=١٠٥–١٠٩|زمان=en|oclc=١٢٦٥٤٢٠٠٥٤}}</ref> === تێکچوونە پەیوەندیدارەکان === زۆربەی لێکۆڵینەوەکان سەیری تێکچوونەکانی خەو دەکەن لە کەسانی پێگەیشتوودا، بەڵام منداڵانیش دەکرێت تووش ببن. لەو دە لە سەدەی دانیشتووانەی کە تووشی تێکچوونەکانی پەیوەست بە خەو دەبن، منداڵان زۆرترین کاریگەرییان لەسەرە بەهۆی گەشەکردنی مێشکیانەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Willock |یەکەم=Brent |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٢|سەردێڕ=On dreaming, parasomnia, dream enactment, and murder. |ناونیشان=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/pap0000382 |journal=Psychoanalytic Psychology |زمان=en |بەرگ=٣٩|issue=2 |پەڕەکان=٩٧–١١٠|doi=10.1037/pap0000382 |issn=1939-1331 |s2cid=244209446 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> لێکۆڵینەوەیەک کە لە ئوسترالیا ئەنجامدراوە، <ref name=":02">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=Helen M |دوایین٢=Kohler |یەکەم٢=Mark J |دوایین٣=Biggs |یەکەم٣=Sarah N |دوایین٤=Lushington |یەکەم٤=Kurt |دوایین٥=Kennedy |یەکەم٥=Declan |ڕێکەوت=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧|سەردێڕ=Childhood Sleepwalking and Its Relationship to Daytime and Sleep Related Behaviors |ناونیشان=http://www.sleepandhypnosis.org/ing/abstract.aspx?MkID=221 |journal=Sleep and Hypnosis |پەڕەکان=٦١–٦٩|doi=10.5350/Sleep.Hypn.2016.18.0122 |doi-access=free}}</ref> سەیری خەوڕۆیشتن و پەیوەندییەکەی بە ڕەفتارەکانی خەو لە منداڵاندا کردووە. دەرکەوت کە خەوڕۆیشتن دەکرێت پەیوەندی بە ڕۆتینی کاتی خەوتنی منداڵانەوە هەبێت. ئەوانەی کێشەی ڕەفتارییان هەیە ئەگەری تووشبوونیان بە تێکچوونی خەو زیاترە و پێویستە هەڵسەنگاندنیان بۆ بکرێت. پەیوەندیی نێوان خەوڕۆیشتن و کێشە ڕەفتاری و سۆزدارییەکان زیاترە وەک لە ڕۆتینی کاتی خەوتنیان. ئەمە لەوانەیە زۆر بەباشی لەبەر ئەوە بێت کە تێکچوونەکانی پەیوەست بە خەو و خەوڕۆیشتن لە یەک کاتدا ڕوودەدەن؛ یەکێکیان بەبێ ئەویتر ناتوانێت بوونی هەبێت. <ref name=":02" /> لە لێکۆڵینەوەی "خەوڕۆیشتن و تۆقینی خەو لە منداڵانی پێش قۆناغی هەرزەکاریدا" <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Guilleminault |یەکەم=Christian |دوایین٢=Palombini |یەکەم٢=Luciana |دوایین٣=Pelayo |یەکەم٣=Rafael |دوایین٤=Chervin |یەکەم٤=Ronald D. |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Sleepwalking and Sleep Terrors in Prepubertal Children: What Triggers Them? |journal=Pediatrics |بەرگ=١١١|issue=1 |پەڕەکان=e١٧–e٢٥|doi=10.1542/peds.111.1.e17 |pmid=١٢٥٠٩٥٩٠|doi-access=free}}</ref> دەرکەوتووە کە، ئەگەر منداڵێک تێکچوونێکی تری خەوی هەبێت – وەک نیشانەکانی قاچی بێ‌ئۆقرە (RLS) یان تێکچوونی هەناسەدان لە خەودا (SDB) – ئەگەری خەوڕۆیشتنی زیاتر بووە. لێکۆڵینەوەکە دەریخستووە کە ئەو منداڵانەی پاراسۆمنیای درێژخایەنیان هەیە زۆرجار لەوانەیە SDB یان بە ڕێژەیەکی کەمتر RLS یان هەبێت. سەرەڕای ئەوەش، نەمانی پاراسۆمیاکان دوای چارەسەرکردنی SDB یان نیشانەکانی جووڵەی خولیی پەلەکانی پەیوەست بە RLS پێشنیاری ئەوە دەکات کە ئەمەی دواییان لەوانەیە هاندەری ئەوەی یەکەمیان بێت. زۆریی ڕێژەی SDB لە ئەندامانی خێزانی ئەو منداڵانەی کە پاراسۆمنیایان هەیە، بەڵگەی زیاتری خستەڕوو کە SDB لەوانەیە لە شێوەی پاراسۆمنیادا لە منداڵاندا دەربکەوێت. منداڵانی تووشبوو بە پاراسۆمنیا بە شێوەیەکی سیستەماتیک لە کاتی خەودا چاودێری ناکرێن، هەرچەندە لێکۆڵینەوەکانی ڕابردوو پێشنیاریان کردووە کە نەخۆشانی تووشبوو بە تۆقینی خەو یان خەوڕۆیشتن ئاستێکی بەرزیان هەیە لە بەئاگاهاتنەوەی کورتی EEG. کاتێک منداڵان پۆلیسۆمنۆگرافی (پشکنینی خەو)یان بۆ دەکرێت، پێویستە بەدوای شێوازە دیاریکراوەکاندا بگەڕێین (بۆ نموونە، سنوورداربوونی لێشاوی لووت، هەوڵی نائاسایی هەناسەدان، تەقینەوەی فرێکوێنسییەکانی بەرزی یان نزم لە EEG)؛ وەستانی هەناسە (ئەپنیای خەو) زۆر بە دەگمەن لە منداڵاندا دەدۆزرێتەوە. پێویستە هەناسەدانی منداڵان لە کاتی خەودا چاودێری بکرێت لە ڕێگەی کانیولای لووت یان سیستەمی گۆڕەری فشار یان پێوانەکردنی فشاری سورێنچکەوە، کە هەستیارترن لەو تێرمیستۆر یان تێرمۆکەپڵانەی کە ئێستا لە زۆرێک لە تاقیگەکاندا بەکاردەهێنرێن. باشبوونی ڕوون و خێرای پاراسۆمنیای سەخت لەو منداڵانەی کە چارەسەری SDB یان بۆ دەکرێت، وەک لێرەدا پێناسە کراوە، بەڵگەیەکی گرنگ دەدات کە SDBی کەم دەکرێت گرنگییەکی تەندروستیی بەرچاوی هەبێت. هەروەها جێگای سەرنجە ڕاپۆرتی بوونی پاراسۆمنیا لە خێزانەکاندا. لێکۆڵینەوەکانی سەر کۆمەڵەی دووانەکان و خێزانەکانی تووشبوو بە تۆقینی خەو و خەوڕۆیشتن پێشنیاری بەشداریی بۆماوەیی پاراسۆمیاکان دەکەن. دەرکەوتووە کە RLS و SDB دووبارەبوونەوەی خێزانیان هەیە. دەرکەوتووە کە RLS بەشداریی بۆماوەیی هەیە. هەروەها خەوڕۆیشتن لەوانەیە هاوڕێ بێت لەگەڵ دیاردەی پەیوەندیداری تۆقینی شەوانە، بەتایبەتی لە منداڵاندا. لە ناوەڕاستی تۆقینی شەوانەدا، کەسی تووشبوو لەوانەیە لە دۆخێکی ناڕەحەتدا بگەڕێت لەکاتێکدا هێشتا خەوتووە، و نموونەی ئەو نەخۆشانەی کە هەوڵیان داوە ڕابکەن یان بە شێوەیەکی شەڕانگێزانە بەرگری لە خۆیان بکەن لە کاتی ئەم ڕووداوانەدا لە ئەدەبیاتی پزیشکیدا ڕاپۆرت کراون. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleep-terrors/symptoms-causes/syc-20353524|سەردێڕ=Sleep terrors (night terrors) - Symptoms and causes |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠١٩|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> لە هەندێک حاڵەتدا، خەوڕۆیشتن لە کەسانی پێگەیشتوودا لەوانەیە نیشانەیەک بێت بۆ تێکچوونێکی دەروونی. لێکۆڵینەوەیەک پێشنیاری ئاستێکی بەرزی لێکترازان دەکات لە خەوڕۆیشتووە پێگەیشتووەکاندا، چونکە بەشداربووانی تاقیکردنەوەکە نمرەی نائاسایی بەرزیان بەدەستهێنا لە بەشی هیستریا لە "پێوەرەکانی ئەزموونی کراون-کریسپ". <ref name="A.H. Crisp et al.">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Crisp |یەکەم=A.H. |دوایین٢=Matthews |یەکەم٢=BM |دوایین٣=Oakey |یەکەم٣=M |دوایین٤=Crutchfield |یەکەم٤=M |display-authors=etal |ساڵ=١٩٩٠|سەردێڕ=Sleepwalking, night terrors, and consciousness |journal=British Medical Journal |بەرگ=٣٠٠|issue=6721 |پەڕەکان=٣٦٠–٣٦٢|doi=10.1136/bmj.300.6721.360 |pmc=١٦٦٢١٢٤|pmid=٢١٠٦٩٨٥}}</ref> لێکۆڵینەوەیەکی تر پێشنیاری ئەوەی کرد کە "ڕێژەیەکی بەرزتر [لە ڕووداوەکانی خەوڕۆیشتن] ڕاپۆرت کراوە لەو نەخۆشانەی کە [[شیزۆفرێنیا|شیزۆفرینیا]]، [[هیستێریا|هیستریا]] و دەمارگیریی دڵەڕاوکێیان هەیە". هەروەها، نەخۆشانی تووشبوو بە سەرئێشەی شەقیقە یان نیشانەکانی تورێت ٤-٦ جار زیاتر ئەگەری خەوڕۆیشتنیان هەیە. === دەرەنجامەکان === لە کاتی ئەو دۆخەی لەبیرچوونەوەیەی کە خەوڕۆیشتووەکانی تێدان، زۆر شت دەکرێت ڕووبدات بەبێ ئەوەی بیریان بێتەوە. یەکێک لەو شتانەی کە دەکرێت ڕووبدات تێکچوونێکی خەوە کە پێی دەوترێت سێکسۆمنیا، کە تێیدا تاکێک لەوانەیە بەشداری لە ڕەفتاری سێکسیدا بکات لەگەڵ خۆی یان کەسانی تردا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Idir |یەکەم=Yannis |دوایین٢=Oudiette |یەکەم٢=Delphine |دوایین٣=Arnulf |یەکەم٣=Isabelle |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |زمان=en |بەرگ=٣١|issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=٣٥٣٨٨٥٤٩|s2cid=248000922 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |article-number=e13596}}</ref> ڕوودانی ئەمە دەگمەنە، بەڵام دەکرێت لە کاتی خەوڕۆیشتندا ڕووبدات. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Idir |یەکەم=Yannis |دوایین٢=Oudiette |یەکەم٢=Delphine |دوایین٣=Arnulf |یەکەم٣=Isabelle |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |زمان=en |بەرگ=٣١|issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=٣٥٣٨٨٥٤٩|s2cid=248000922 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |article-number=e13596}}</ref> هەروەها تێکچوونی خواردنی پەیوەست بە خەو، کە تێیدا خەوڕۆیشتووەکان بە بێویستی خۆیان نان دەخۆن، دەکرێت ڕووبدات. ڕووداوەکان دەکرێت بریتی بن لە خواردن/خواردنەوەی خۆراکی ئاسایی یان تێکەڵەی سەیری خۆراک. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Idir |یەکەم=Yannis |دوایین٢=Oudiette |یەکەم٢=Delphine |دوایین٣=Arnulf |یەکەم٣=Isabelle |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |زمان=en |بەرگ=٣١|issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=٣٥٣٨٨٥٤٩|s2cid=248000922 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |article-number=e13596}}</ref> هەروەها دەکرێت کەمخەوی و خەواڵوویی ڕۆژانەش ڕووبدات. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Idir |یەکەم=Yannis |دوایین٢=Oudiette |یەکەم٢=Delphine |دوایین٣=Arnulf |یەکەم٣=Isabelle |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |زمان=en |بەرگ=٣١|issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=٣٥٣٨٨٥٤٩|s2cid=248000922 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |article-number=e13596}}</ref> زۆربەی خەوڕۆیشتووەکان لە خاڵێکدا لە کاتی خەوڕۆیشتندا بریندار دەبن، زۆرجار برینی بچووک وەکو بڕین یان شینبوونەوە. بەڵام لە حاڵەتی دەگمەندا، خەوڕۆیشتووەکان ئێسکیان شکاوە و بەهۆی کەوتنەوە گیانیان لەدەستداوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.mirror.co.uk/news/uk-news/sleepwalker-rob-williams-dies-after-2981951|سەردێڕ=Sleepwalker dies after falling from hotel window following night out with work colleagues |وێبگە=[[Daily Mirror]]}}</ref> هەروەها خەوڕۆیشتووەکان لەوانەیە ڕووبەڕووی شەرمەزاری ببنەوە بەهۆی ئەوەی بە ڕووتی لە شوێنی گشتیدا دەدۆزرێنەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی ئایاری ٢٠١٦|ناونیشان=https://www.mirror.co.uk/news/uk-news/naked-sleepwalker-stumbles-out-city-8026101|سەردێڕ=Naked sleepwalker stumbles out of city hotel then makes an odd request to police |وێبگە=[[Daily Mirror]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢١ی ئازاری ٢٠٠٥|ناونیشان=https://www.news24.com/World/News/Sleep-walker-mows-lawn-naked-20050321|سەردێڕ=Sleep walker mows lawn naked}}</ref> == هۆکارەکان == هۆکاری خەوڕۆیشتن نادیارە. ژمارەیەک گریمانە، کە تا ئێستا نەسەلمێنراون، پێشنیار کراون بۆ ئەوەی کە بۆچی لەوانەیە ڕووبدات، لەوانە: دواکەوتن لە پێگەیشتنی کۆئەندامی دەماری ناوەندی، زیادبوونی خەوی شەپۆلی خاو، بێبەشبوون لە خەو، تا، و ماندوێتی لەڕادەبەدەر. لەوانەیە پێکهاتەیەکی بۆماوەیی هەبێت بۆ خەوڕۆیشتن. لێکۆڵینەوەیەک دەریخست کە خەوڕۆیشتن لە ٤٥٪ی ئەو منداڵانەدا ڕوویداوە کە یەکێک لە دایک یان باوکیان خەوڕۆیشتوو بوون، و لە ٦٠٪ی منداڵاندا ئەگەر هەردووکیان خەوڕۆیشتوو بن. بەم پێیە، هۆکارە بۆماوەییەکان لەوانەیە تاکێک ئامادە بکەن بۆ خەوڕۆیشتن، بەڵام دەرکەوتنی ڕەفتارەکە لەوانەیە کاریگەریی هۆکارە ژینگەییەکانیشی لەسەر بێت. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kales |یەکەم=A. |دوایین٢=Soldatos |یەکەم٢=C. R. |دوایین٣=Bixler |یەکەم٣=E. O. |دوایین٤=Ladda |یەکەم٤=R. L. |دوایین٥=Charney |یەکەم٥=D. S. |دوایین٦=Weber |یەکەم٦=G. |دوایین٧=Schweitzer |یەکەم٧=P. K. |ڕێکەوت=١ی ئابی ١٩٨٠|سەردێڕ=Hereditary factors in sleepwalking and night terrors. |journal=The British Journal of Psychiatry |بەرگ=١٣٧|issue=2 |پەڕەکان=١١١–١١٨|doi=10.1192/bjp.137.2.111 |pmid=٧٤٢٦٨٤٠|s2cid=13186645}}</ref> <ref name="Mayo Clinic">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506/#:~:text=Overview,serious%20problems%20or%20require%20treatment.|سەردێڕ=Sleepwalking - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218085440/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506/#:~:text=Overview,serious%20problems%20or%20require%20treatment. "Sleepwalking - Symptoms and causes"]. ''Mayo Clinic''. [https://web.archive.org/web/20220218085440/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506 Archived] from the original on 18 February 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-02-18</span></span>.</cite></ref> لێکۆڵینەوە بۆماوەییەکان بە بەکارهێنانی مێشی میوەی باو وەک مۆدێلی تاقیکاری پەیوەندییەک لە نێوان خەوی شەوانە و گەشەکردنی مێشکدا ئاشکرا دەکەن کە بەهۆی هۆکارەکانی لەبەرگرتنەوەی پارێزراوی پەرەسەندنەوە وەک AP-2 نێوەندگیری دەکرێن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kucherenko |یەکەم=Mariya M. |دوایین٢=Ilangovan |یەکەم٢=Vinodh |دوایین٣=Herzig |یەکەم٣=Bettina |دوایین٤=Shcherbata |یەکەم٤=Halyna R. |دوایین٥=Bringmann |یەکەم٥=Henrik |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=TfAP-2 is required for night sleep in Drosophila |journal=BMC Neuroscience |بەرگ=١٧|issue=1 |پەڕە=٧٢|doi=10.1186/s12868-016-0306-3 |issn=1471-2202 |pmc=٥١٠٣٤٢٣|pmid=٢٧٨٢٩٣٦٨|doi-access=free}}</ref> خەوڕۆیشتن لەوانەیە وەک تێکچوونێکی زاڵی ئۆتۆسۆماڵ بە کەمبوونەوەی دەرکەوتنەوە بۆماوەیی بێت. شیکاریی پێکەوەگرێدانی پارامێتریی چەند خاڵیی سەرتاسەری جینۆم بۆ خەوڕۆیشتن لۆگاریتمێکی زۆرینەی بۆ نمرەی ئەگەرەکان (LOD score) ئاشکرا کرد کە ٣.١٤ بوو لەسەر کرۆمۆسۆمی 20q12-q13.12 لە نێوان ٥٥.٦ و ٦١.٤ cM. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Dogu |یەکەم=Okan |دوایین٢=Pressman |یەکەم٢=Mark R. |ڕێکەوت=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Identification of sleepwalking gene(s): Not yet, but soon? |ناونیشان=https://n.neurology.org/content/76/1/12 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Neurology |زمان=en |بڵاوکەرەوە=American Academy of Neurology |بەرگ=٧٦|issue=1 |پەڕەکان=١٢–١٣|doi=10.1212/WNL.0b013e318203e9c0 |issn=0028-3878 |pmid=٢١٢٠٥٦٨٧|s2cid=207118557 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218091008/https://n.neurology.org/content/76/1/12 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢}}</ref> گریمانە کراوە کە خەوڕۆیشتن پەیوەندی بە دەمارەگوێزەرەوەی سیرۆتۆنینەوە هەبێت، کە دیارە بە شێوەیەکی جیاوازیش زیندەچالاکیی (مێتابۆلیزم) دەبێت لە نەخۆشانی سەرئێشەی شەقیقە و ئەو کەسانەی نیشانەکانی تورێتیان هەیە، کە هەردوو کۆمەڵەکە چوار بۆ نۆ جار زیاتر ئەگەری ئەوەیان هەیە ئەزموونی ڕووداوێکی خەوڕۆیشتن بکەن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Barabas |یەکەم=Gabor |دوایین٢=Matthews |یەکەم٢=Wendy S. |دوایین٣=Ferrari |یەکەم٣=Michael |ساڵ=٢٠٠٨|سەردێڕ=Somnambulism in Children with Tourette Syndrome |journal=Developmental Medicine & Child Neurology |بەرگ=٢٦|issue=4 |پەڕەکان=٤٥٧–٤٦٠|doi=10.1111/j.1469-8749.1984.tb04471.x |pmid=٦١٤٨٢٨٧|s2cid=1759571}}</ref> دەرکەوتووە کە گۆڕانکارییە هۆرمۆنییەکان بەشدارن لە ڕووداوەکانی خەوڕۆیشتن لە ژناندا، و ئەگەری خەوڕۆیشتن پێش دەستپێکردنی سووڕی مانگانە زیاترە. هەروەها پێدەچێت گۆڕانکارییە هۆرمۆنییەکان لە کاتی دووگیانیدا ئەگەری ئەنجامدانی خەوڕۆیشتن کەم بکەنەوە. دەرمانەکان، بە شێوەیەکی سەرەکی لە چوار پۆلدا—هاندرەکانی وەرگری بێنزۆدایەزێپین و هەموارکەرەوەکانی تری GABA، دەرمانە دژە خەمۆکییەکان و بریکارە سیرۆتۆنێرژیکەکانی تر، دەرمانە دژە دەروونپەرتبوونەکان، و بلۆککەرەکانی بێتا—پەیوەندییان بە خەوڕۆیشتنەوە هەبووە. <ref name="Stallman medication">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=HM |دوایین٢=Kohler |یەکەم٢=M |دوایین٣=White |یەکەم٣=J |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠١٨|سەردێڕ=Medication induced sleepwalking: A systematic review. |ناونیشان=https://ap01.alma.exlibrisgroup.com/view/delivery/61USOUTHAUS_INST/12146848020001831 |journal=Sleep Medicine Reviews |بەرگ=٣٧|پەڕەکان=١٠٥–١١٣|doi=10.1016/j.smrv.2017.01.005 |pmid=٢٨٣٦٣٤٤٩|s2cid=10381396 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> باشترین بەڵگە بۆ ئەو دەرمانانەی کە دەبنە هۆی خەوڕۆیشتن بریتین لە زۆلپیدێم و سۆدیۆم ئۆکزیبەیت؛ هەموو ڕاپۆرتەکانی تر لەسەر بنەمای ئەو پەیوەندییانەن کە لە ڕاپۆرتە حاڵەتەکاندا تێبینی کراون. <ref name="Stallman medication" /> ژمارەیەک حاڵەت، وەک نەخۆشیی [[پارکینسۆن]]، وا بیردەکرێتەوە کە ببنە هۆی دروستبوونی خەوڕۆیشتن لەو کەسانەدا کە پێشینەی خەوڕۆیشتنیان نەبووە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Poryazova |یەکەم=R |دوایین٢=Waldvogel |یەکەم٢=D |دوایین٣=Bassetti |یەکەم٣=CL |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Sleepwalking in patients with Parkinson disease. |journal=Archives of Neurology |بەرگ=٦٤|issue=10 |پەڕەکان=١٥٢٤–٧|doi=10.1001/archneur.64.10.1524 |pmid=١٧٩٢٣٦٣٧|doi-access=free}}</ref> [ پێویستی بە نوێکردنەوە هەیە ] == دەستنیشانکردن == پۆلیسۆمنۆگرافی، کە لێکۆڵینەوەیەکی خەوە، تاکە هەڵسەنگاندنی وردە بۆ ڕووداوێکی خەوڕۆیشتن. لەبەر ئەوەی ئەمە تێچووی زۆرە و ڕووداوەکانی خەوڕۆیشتنیش بەزۆری دەگمەنن، ئەو ڕێوشوێنانەی تری کە بە شێوەیەکی باو بەکاردەهێنرێن بریتین لە ڕاپۆرتکردن لەلایەن خودی کەسەکە، دایک و باوک، یان هاوبەشی ژیان. سێ سیستەمی دەستنیشانکردنی باو کە بەگشتی بۆ تێکچوونەکانی خەوڕۆیشتن بەکاردەهێنرێن بریتین لە پۆلێنکردنی نێودەوڵەتی نەخۆشییەکان (ICD-11)، <ref name="ICD-10">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zivetz|یەکەم=Laurie|ناونیشان=https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|سەردێڕ=The ICD-10 classification of mental and behavioural disorders: clinical descriptions and diagnostic guidelines|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٤٢٢-١|شوێن=Geneva, Switzerland|زمان=en|hdl=10665/37958|oclc=٢٦٥٥٣٠٩٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218073157/https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFZivetz1992">Zivetz, Laurie (1992). [https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958 ''The ICD-10 classification of mental and behavioural disorders: clinical descriptions and diagnostic guidelines'']. Geneva, Switzerland: World Health Organization. [[Hdl (identifier)|hdl]]:[[hdl:10665/37958|10665/37958]]. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-92-4-154422-1|<bdi>978-92-4-154422-1</bdi>]]. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/26553093 26553093]. [https://web.archive.org/web/20220218073157/https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958 Archived] from the original on 18 February 2022.</cite></ref> پۆلێنکردنی نێودەوڵەتی تێکچوونەکانی خەو (ICSD-3-TR)، <ref name="ICSD-3">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Sateia |یەکەم=Michael J. |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=International classification of sleep disorders-third edition: highlights and modifications |journal=Chest |بەرگ=١٤٦|issue=5 |پەڕەکان=١٣٨٧–١٣٩٤|doi=10.1378/chest.14-0970 |issn=1931-3543 |oclc=٩٨٦٥٨٠٩٩٩|pmid=٢٥٣٦٧٤٧٥}}</ref> و ڕێبەری دەستنیشانکردن و ئاماری (DSM-5-TR). <ref name="DSM-V">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm|سەردێڕ=DSM |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.psychiatry.org}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm "Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM–5)"]. ''www.psychiatry.org''. Archived from [https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm the original] on 18 February 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-02-18</span></span>.</cite></ref> ڕێبەری دەستنیشانکردن و ئاماری دوو ژێرپۆلی خەوڕۆیشتن پێناسە دەکات، هەرچەندە پێویست ناکات خەوڕۆیشتن هیچ کام لەو ڕەفتارانە لەخۆ بگرێت: * خەوڕۆیشتن لەگەڵ خواردنی پەیوەست بە خەو. * خەوڕۆیشتن لەگەڵ ڕەفتاری سێکسیی پەیوەست بە خەو (سێکسۆمنیا). <ref name="DSM-V">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm|سەردێڕ=DSM |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.psychiatry.org}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm "Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM–5)"]. ''www.psychiatry.org''. Archived from [https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm the original] on 18 February 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-02-18</span></span>.</cite></ref> خەوخواردن بریتییە لە خواردنی خۆراک لە کاتی خەودا. ئەم تێکچوونانەی خەوخواردن زۆرجار بەهۆی هۆکارەکانی پەیوەست بە فشاری دەروونییەوە دروست دەبن. هۆکارێکی تری سەرەکیی ئەم ژێرپۆلەی خەوخواردنی پەیوەست بە خەوڕۆیشتن دەرمانی خەوە، وەک بۆ نموونە ئەمبیێن (کلینیکی مایۆ). چەند جۆرێکی تریش هەن، بەڵام ئەمبیێن یارمەتیدەرێکی خەوە کە بە شێوەیەکی بەرفراوانتر بەکاردەهێنرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Staff |یەکەم=Mayo Clinic |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleep-related-eating-disorder/basics/definition/con-20037290|سەردێڕ=Sleep-related eating disorder - Mayo Clinic |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref> لەبەر ئەوەی زۆرێک لە خەوخۆرەکان ئەو خۆراکە ئامادە دەکەن کە دەیخۆن، مەترسیی سووتان و شتی لەو جۆرە هەیە بەهۆی فڕن و ئامێرەکانی ترەوە. وەک چاوەڕوان دەکرێت، زیادبوونی کێشیش دەرەنجامێکی باوی ئەم تێکچوونەیە چونکە ئەو خۆراکەی کە زۆرجار دەخورێت کاربۆهیدراتی زۆری تێدایە. وەک چۆن لە خەوڕۆیشتندا وایە، ڕێگایەک هەیە کە تێکچوونەکانی خەوخواردن کۆنترۆڵ بکرێن. هەندێک دەرمان هەن کە کەسە خەوتووەکە هێمن دەکەنەوە بۆ ئەوەی پشوویەکی درێژتر و کوالیتی باشتریان هەبێت، بەڵام چالاکییەکانی وەک یۆگاش دەکرێت بناسێنرێن بۆ کەمکردنەوەی ئەو فشار و دڵەڕاوکێیەی کە هۆکاری کردەوەکەیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Clinic |یەکەم=Cleveland |ناونیشان=https://my.clevelandclinic.org/neurological_institute/sleep-disorders-center/disorders-conditions/hic-sleep-related-eating-disorders.aspx|سەردێڕ=Cleveland Clinic - Sleep-Related Eating Disorders |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref> === دەستنیشانکردنە جیاکەرەوەکان === نابێت خەوڕۆیشتن تێکەڵ بکرێت لەگەڵ لەهۆشخۆچوون بەهۆی کحول یان دەرمانەوە، کە دەبێتە هۆی لەبیرچوونەوەی ڕووداوەکان هاوشێوەی خەوڕۆیشتن. لە کاتی لەهۆشخۆچوونی بەهۆی کحولەوە (لەبیرچوونەوەی پەیوەست بە دەرمان)، کەسێک دەتوانێت بە شێوەیەکی چالاکانە بەشداری بکات و وەڵامی ژینگەی دەوروبەری بداتەوە (بۆ نموونە، گفتوگۆکردن یان لێخوڕینی ئۆتۆمبێل)، بەڵام مێشک یادەوەری دروست ناکات بۆ ڕووداوەکان. <ref name="Wetherill 2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Wetherill |یەکەم=Reagan R. |دوایین٢=Fromme |یەکەم٢=Kim |ساڵ=٢٠١٦|سەردێڕ=Alcohol-Induced Blackouts: A Review of Recent Clinical Research with Practical Implications and Recommendations for Future Studies |journal=Alcoholism: Clinical and Experimental Research |بەرگ=٤٠|issue=5 |پەڕەکان=٩٢٢–٩٣٥|doi=10.1111/acer.13051 |pmc=٤٨٤٤٧٦١|pmid=٢٧٠٦٠٨٦٨}}</ref> لەهۆشخۆچوون بەهۆی کحولەوە دەکرێت ڕووبدات کاتێک ئاستی کحول لە خوێندا بەرزتر بێت لە ٠.٠٦ گرام/دیسیلیتر.. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Hartzler |یەکەم=Bryan |دوایین٢=Fromme |یەکەم٢=Kim |ساڵ=٢٠٠٣|سەردێڕ=Fragmentary and en bloc blackouts: Similarity and distinction among episodes of alcohol-induced memory loss |journal=Journal of Studies on Alcohol |بەرگ=٦٤|issue=4 |پەڕەکان=٥٤٧–٥٥٠|doi=10.15288/jsa.2003.64.547 |pmid=١٢٩٢١١٩٦}}</ref> پێداچوونەوەیەکی سیستەماتیکیی ئەدەبیات دەریخستووە کە نزیکەی ٥٠٪ی خواردنەوەکخۆرەکان تووشی لەدەستدانی یادەوەری بوون لە کاتی ڕووداوێکی خواردنەوەدا و دەرەنجامی نەرێنی پەیوەندیداریان هەبووە هاوشێوەی خەوڕۆیشتووەکان، لەوانە برینداربوون و مردن. <ref name="Wetherill 2016" /> دەستنیشانکردنە جیاکەرەوەکانی تر بریتین لە تێکچوونی ڕەفتاری خەوی جووڵەی خێرای چاو، بەئاگاهاتنی سەرلێشێواو، و تۆقینی شەوانە. === هەڵسەنگاندن === هەڵسەنگاندنی خەوڕۆیشتن لە ڕێگەی پۆلیسۆمنۆگرافییەوە ئەو کێشەیە دروست دەکات کە ئەگەری کەمترە خەوڕۆیشتنەکە لە تاقیگەی خەودا ڕووبدات، وە ئەگەر ڕووداوێکیش ڕووبدات، بەزۆری کەمتر ئاڵۆزە لەوەی کە نەخۆشەکە لە ماڵەوە ئەزموونی دەکات. بۆیە، زۆرجار دەکرێت دەستنیشانکردنەکە بکرێت لە ڕێگەی هەڵسەنگاندنی مێژووی خەو، کات و ناوەڕۆکی ڕەفتارەکانی پەیوەست بە خەو. هەندێک جار، ڤیدیۆی ماڵەوە دەتوانێت زانیاریی زیاتر بدات و پێویستە لە پرۆسەی دەستنیشانکردندا لەبەرچاو بگیرێت. هەندێک تایبەتمەندی کە پێویستە هەمیشە هەڵسەنگاندنیان بۆ بکرێت بریتین لە: <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zadra|یەکەم=Antonio|ناونیشان=https://oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780195376203.001.0001/oxfordhb-9780195376203-e-027|سەردێڕ=Parasomnias II|دوایین٢=Pilon|یەکەم٢=Mathieu|ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780195376203.013.0028}}</ref> * تەمەنی سەرهەڵدان * کاتێک ڕووداوەکە لە ماوەی خەودا ڕوودەدات * چەند جار ئەم ڕووداوانە ڕوودەدەن (دووبارەبوونەوە) و چەند دەخایەنن (ماوە) * وەسفکردنی ڕووداوەکە، لەوانە ڕەفتار، سۆز و هەستەکان، و بیرکردنەوەکان لە کاتی ڕووداوەکە و دوای ڕووداوەکە * چەندە نەخۆشەکە وەڵامدەرەوەیە بۆ هاندەرە دەرەکییەکان لە کاتی ڕووداوەکەدا * نەخۆشەکە چەندە هۆشیار یان ئاگادارە، کاتێک لە ڕووداوێک بەئاگادێتەوە * ئایا دواتر ڕووداوەکە بیردەکەوێتەوە * هاندەرەکان یان هۆکارە خێراکەرەکان * شێوازی خەو-بێداری و ژینگەی خەو * خەواڵوویی ڕۆژانە * تێکچوونەکانی تری خەو کە لەوانەیە بوونیان هەبێت * مێژووی خێزان بۆ پاراسۆمیاکانی NREM و تێکچوونەکانی تری خەو * مێژووی پزیشکی، دەروونی، و دەماری * مێژووی بەکارهێنانی دەرمان و ماددە هۆشبەرەکان هەڵسەنگاندنەکە پێویستە دەستنیشانکردنە جیاکەرەوەکان ڕەت بکاتەوە. == چارەسەر == هیچ تاقیکردنەوەیەکی کلینیکی نەبووە کە دەری بخات هەر دەستێوەردانێکی دەروونی یان دەرمانسازی کاریگەرە لە ڕێگریکردن لە ڕووداوەکانی خەوڕۆیشتن. <ref name="Stall2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=Helen M. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice. |journal=Australian Family Physician |بەرگ=٤٦|issue=8 |پەڕەکان=٥٩٠–٥٩٣|pmid=٢٨٧٨٧٥٦٣}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFStallman2017">Stallman, Helen M. (2017). "Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice". ''Australian Family Physician''. '''46''' (8): <span class="nowrap">590–</span>593. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28787563 28787563].</cite></ref> سەرەڕای ئەمە، کۆمەڵێکی بەرفراوان لە چارەسەر لەگەڵ خەوڕۆیشتووەکاندا بەکارهێنراون. دەستێوەردانە دەروونییەکان بریتی بوون لە شیکاریی دەروونی، خەواندنی موگناتیسی، بەئاگاهێنانی خشتەبۆداڕێژراو یان پێشبینیکراو، ڕاهێنانی خۆسەلماندن، ڕاهێنانی خاوکردنەوە، بەڕێوەبردنی هەستە شەڕانگێزییەکان، پاکوخاوێنیی خەو، مەرجدارکردنی کلاسیکی (بە شۆکی کارەباییشەوە)، و چارەسەر بە یاری. چارەسەرە دەرمانییەکان بریتی بوون لە دەرمانە دژە خەمۆکییە سێ-ئەڵقەییەکان (ئیمیپڕامین)، ئەنتایکۆلینێرجیکێک (بایپێریدێن)، دەرمانە دژە پەرکەمەکان (کاربامازێپین، ڤالپرۆوەیت)، ئەنتایسایکۆتیکێک (کوێتیپین)، بێنزۆدایەزێپینەکان (کلۆنازێپام، دایازێپام، فلورازێپام و ترایازۆلام)، مێلاتۆنین، ڕێگریکەرێکی هەڵبژێردراوی گەڕانەوەی سیرۆتۆنین (پارۆکسێتین)، باربیتورەیتێک (سۆدیۆم ئەمیتال) و گیادەرمانەکان. <ref name="Stall2017" /> هیچ بەڵگەیەک نییە کە بیسەلمێنێت هەستاندنی خەوڕۆیشتووەکان زیانبەخشە یان نا، هەرچەندە ئەگەر خەوڕۆیشتووەکە خەبەری بکرێتەوە ئەگەری زۆرە تووشی سەرلێشێواوی بێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Suni |یەکەم=Eric |دوایین٢=Vyas |یەکەم٢=Nilong |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.sleepfoundation.org/parasomnias/sleepwalking|سەردێڕ=Sleepwalking: What Is Somnambulism? |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=Sleep Foundation}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Material near this tag needs references to reliable medical sources. (July 2024)">وەرگێڕانی پزیشکی پێویستە</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> بەپێچەوانەی تێکچوونەکانی تری خەوەوە، خەوڕۆیشتن پەیوەندی بە کێشە ڕەفتاری یان سۆزدارییەکانی ڕۆژانەوە نییە. ئەمە لەوانەیە لەبەر ئەوە بێت کە خەوی خەوڕۆیشتووەکە تێکناچێت—مەگەر ئەوەی خەبەریان بکرێتەوە، ئەوان هێشتا لە دۆخی خەودان لە کاتی خەوڕۆیشتندا. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2018)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> پاراستنی سەلامەتیی خەوڕۆیشتووەکە و کەسانی تر و گەڕان بەدوای چارەسەر بۆ کێشەکانی تری خەودا پێشنیار دەکرێت. <ref name="Stall2017" /> دڵنیاییدان پێشنیار دەکرێت ئەگەر خەوڕۆیشتنەکە هیچ کێشەیەکی دروست نەکردبێت. <ref name="Stall2017" /> بەڵام، ئەگەر ببێتە هۆی ناڕەحەتی یان مەترسیی زیانگەیاندن هەبێت، خەواندنی موگناتیسی و بەئاگاهێنانی خشتەبۆداڕێژراو وەک چارەسەر پێشنیار دەکرێن. <ref name="Stall2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=Helen M. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice. |journal=Australian Family Physician |بەرگ=٤٦|issue=8 |پەڕەکان=٥٩٠–٥٩٣|pmid=٢٨٧٨٧٥٦٣}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFStallman2017">Stallman, Helen M. (2017). "Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice". ''Australian Family Physician''. '''46''' (8): <span class="nowrap">590–</span>593. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28787563 28787563].</cite></ref> === پلاندانانی سەلامەتی === بۆ ئەوانەی ڕووداوەکانی خەوڕۆیشتنیان مەترسیدارە، زەنگی دەرگا دەتوانێت ڕێوشوێنێکی پاراستن بێت. جۆرەها زەنگی دەرگا هەن کە دەتوانرێت بە دەرگای ژووری نووستنەوە ببەسترێن و کاتێک دەرگاکە دەکرێتەوە، زەنگەکە لێدەدات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://ilcaustralia.org.au/search_category_paths/636|سەردێڕ=Wandering & Movement Alarms & Monitors / Page 1 - Independent Living Centres Australia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218092728/https://ilcaustralia.org.au/search_category_paths/636 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠١٨|وێبگە=ilcaustralia.org.au}}</ref> مەبەستەکە ئەوەیە کە دەنگەکە کەسەکە بەتەواوی بەئاگابهێنێت و ڕووداوی خەوڕۆیشتنەکە بپچڕێنێت، یان ئەگەر خەوڕۆیشتووەکە لەگەڵ کەسانی تردا دەژی، دەنگەکە هانیان دەدات کە چاودێری کەسەکە بکەن. خەوڕۆیشتووەکان دەبێت هەوڵبدەن ژووری نووستنەکەیان لە قاتی زەمینی ماڵ، شوقە، بەشەناوخۆیی، هۆتێل و هتد بێت. خەوڕۆیشتووەکان نابێت چەکی ئاسان دەستپێگەیشتوویان هەبێت (چەکی پڕکراو، چەقۆ) لە ژووری نووستن یان هەر ژوورێکی تری ماڵەکەدا. ئەگەر چەک هەبێت، دەبێت قفڵ بکرێن و کلیلەکانیش لە خەوڕۆیشتووەکە دووربخرێنەوە. <ref name="Schenck, Carlos H 2007">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Schenck|یەکەم=Carlos H.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=VLp5uoHCRi8C|سەردێڕ=Sleep: The Mysteries, the Problems, and the Solutions|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Avery Publishing]]|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٣٣٣-٢٧٠-٢|پەڕەکان=١٠٥–١٠٩|زمان=en|oclc=١٢٦٥٤٢٠٠٥٤}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSchenck2007">Schenck, Carlos H. (March 2007). [https://books.google.com/books?id=VLp5uoHCRi8C ''Sleep: The Mysteries, the Problems, and the Solutions'']. [[Avery Publishing]]. pp.&nbsp;<span class="nowrap">105–</span>109. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-58333-270-2|<bdi>978-1-58333-270-2</bdi>]]. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/1265420054 1265420054].</cite></ref> بۆ هاوبەشەکانی ژیانی خەوڕۆیشتووەکان کە توندوتیژن یان خەویان تێکدەدەن، خەوتن لە ژوورێکی تردا دەبێتە هۆی کوالێتی و بڕی باشتری خەو. == پەتاناسی == ڕێژەی بڵاوبوونەوەی خەوڕۆیشتن لە ماوەی ژیاندا بە ٤.٦٪ - ١٠.٣٪ دەخەمڵێنرێت. شیکارییەکی گشتگیر بۆ ٥١ لێکۆڵینەوە، کە زیاتر لە ١٠٠,٠٠٠ منداڵ و پێگەیشتووی لەخۆگرتبوو، دەریخست کە خەوڕۆیشتن لە منداڵاندا باوترە بە ڕێژەیەکی خەمڵێنراوی ٥٪، بە بەراورد بە ١.٥٪ی کەسانی پێگەیشتوو، کە لانی کەم جارێک لە ١٢ مانگی پێشوودا خەوڕۆیشتنیان هەبووە. دەرنەکەوتووە کە ڕێژەی خەوڕۆیشتن لە تەمەنە جیاوازەکاندا لە کاتی منداڵیدا بگۆڕێت. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=HM |دوایین٢=Kohler |یەکەم٢=M |ڕێکەوت=٢٠١٦|سەردێڕ=Prevalence of Sleepwalking: A Systematic Review and Meta-Analysis. |journal=PLOS ONE |بەرگ=١١|issue=11 |bibcode=2016PLoSO..1164769S |doi=10.1371/journal.pone.0164769 |pmc=٥١٠٤٥٢٠|pmid=٢٧٨٣٢٠٧٨|doi-access=free |article-number=e0164769}}</ref> == مێژوو == خەوڕۆیشتن هەستێکی نادیاری و نهێنی بۆ لای خۆی ڕاکێشاوە، بەڵام بە جدی لێکۆڵینەوەی لێ نەکرا و دەستنیشان نەکرا تاوەکو سەدەی نۆزدەهەم. کیمیاناس و پاراسایکۆلۆژیستی ئەڵمانی بارۆن کارل لودڤیگ ڤۆن ڕایشنباخ (١٧٨٨-١٨٦٩) لێکۆڵینەوەی بەرفراوانی لەسەر خەوڕۆیشتووەکان کرد و دۆزینەوەکانی بەکارهێنا بۆ داڕشتنی بیردۆزەکەی بۆ هێزی ئۆدیک. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kushida|یەکەم=Clete A.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=9UCAMTE7FZgC|سەردێڕ=Encyclopedia of Sleep|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Academic Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٢-٣٧٨٦١١-١|پەڕەکان=١٥٤–١٥٥|زمان=en|oclc=١٠٣٣٨٦١٥٥٦}}</ref> لە سەرەتادا وا بیردەکرایەوە کە خەوڕۆیشتن بریتییە لەوەی خەونبینێک خەونەکەی نیشان دەدات و جێبەجێی دەکات. بۆ نموونە، لە لێکۆڵینەوەیەکدا کە لەلایەن کۆمەڵەی زانست و خەڵک لە ساڵی ١٩٥٤ بڵاوکرایەوە، دەرەنجامەکە ئەمە بوو: "سەرکوتکردنی هەستە دوژمنکارییەکان دژی باوک وای لە نەخۆشەکان کرد کە کاردانەوەیان هەبێت بە جێبەجێکردنی لە جیهانی خەوندا بە خەوڕۆیشتنەوە، ئەو خەیاڵە شێواوانەی کە دەیانهەبوو سەبارەت بە هەموو کەسایەتییە دەسەڵاتدارەکان، وەک باوکان، ئەفسەران و بەرپرسە توندەکان." هەمان کۆمەڵە دوای دوانزە ساڵ وتارێکیان بڵاوکردەوە بە دەرەنجامێکی نوێوە: "خەوڕۆیشتن، پێچەوانەی زۆربەی بیروباوەڕەکان، بە ڕواڵەت پەیوەندییەکی کەمی بە خەون بینینەوە هەیە. لە ڕاستیدا، کاتێک ڕوودەدات کە خەوتووەکە چێژ لە بێئاگاترین و قووڵترین خەوی وەردەگرێت—قۆناغێک کە تێیدا خەونەکان بەزۆری ڕاپۆرت ناکرێن." توێژینەوەی نوێتر ئاشکرای کردووە کە خەوڕۆیشتن لە ڕاستیدا تێکچوونێکی بەئاگاهاتنی NREM (بێ جووڵەی خێرای چاو)ە. <ref name="Sleep Disorders Sourcebook" /> جێبەجێکردنی خەونێک بنەمایە بۆ تێکچوونێکی خەوی REM (جووڵەی خێرای چاو) کە پێی دەوترێت تێکچوونی ڕەفتاری REM (یان تێکچوونی ڕەفتاری خەوی REM).[٧] زانیاریی وردتر دەربارەی خەو دەگەڕێتەوە بۆ داهێنانی تەکنەلۆژیاکان، وەک هێڵکاری مێشک (EEG) لەلایەن هانس بێرگەر لە ساڵی ١٩٢٤[٥٧] و BEAM لەلایەن فرانک دەفی لە سەرەتای ساڵانی هەشتاکاندا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.appliedneuroscience.com/PDFs/History_of_QEEG_Databases.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218091754/https://www.appliedneuroscience.com/PDFs/History_of_QEEG_Databases.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢}}</ref> لە ساڵی ١٩٠٧، سیگمۆند فرۆید لە کۆمەڵەی دەروونشیکاری ڤیەننا (نونبێرگ و فێدێرن) باسی خەوڕۆیشتنی کرد. ئەو پێی وابوو کە خەوڕۆیشتن پەیوەندی بە بەدەستهێنانی ئارەزووە سێکسییەکانەوە هەیە و سەرسام بوو کە کەسێک دەتوانێت بجووڵێت بەبێ ئەوەی خەونەکەی بپچڕێنێت. لەو کاتەدا، فرۆید پێشنیاری ئەوەی کرد کە کرۆکی ئەم دیاردەیە ئارەزووی خەوتنە لە هەمان ئەو ناوچەیەی کە تاکەکە لە منداڵیدا تێیدا خەوتووە. دە ساڵ دواتر، ئەو لە وتاری "پاشکۆیەکی مێتاپەسایکۆلۆژی بۆ بیردۆزی خەونەکان" (١٩١٦-١٧ [١٩١٥]) پێشبینی سەبارەت بە سۆمنامبولیزم کرد. لەم وتارەدا، ڕوونکردنەوەی دا و بیرۆکە گریمانەییەکانی خۆی لەسەر خەونەکان فراوانتر کرد. ئەو خەونی وەک هاوسەنگییەکی ناسک وەسف کرد کە ناسەقامگیر دەبێت بەهۆی پاڵنەرە ناهۆشیارە سەرکوتکراوەکانی سیستەمی ناهۆشیارەوە، کە ملکەچی ئارەزووەکانی ئیگۆ نابن. هەندێک بیرکردنەوەی ڕۆژانەی پێش-هۆشیار دەکرێت بەرگریکار بن و ئەمانە دەتوانن بەشێک لە کارلێکە دەروونییەکەیان بپارێزن. پاڵنەرە ناهۆشیارەکان و پاشماوەکانی ڕۆژ دەکرێت یەکبگرن و ببنە هۆی ململانێیەک. فرۆید دواتر بیری لە دەرەنجامی ئەم پاڵنەرە ئارەزوومەندانەیە دەکردەوە: داواکارییەکی غەریزەیی ناهۆشیار کە دەبێتە ئارەزوویەکی خەون لە پێش-هۆشیاردا. فرۆید ڕایگەیاند کە ئەم پاڵنەرە ناهۆشیارە دەتوانرێت وەک جووڵە لە کاتی خەودا دەرببڕدرێت. ئەمەش ئەوە دەبێت کە لە سۆمنامبولیزمدا دەبینرێت، هەرچەندە ئەوەی کە لە ڕاستیدا وای لێدەکات مومکین بێت بە نادیاری دەمێنێتەوە. <ref name="Somnambulism">{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=٢٠٠٥|ناونیشان=https://www.enotes.com/psychoanalysis-encyclopedia/somnambulism |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200922100225/https://www.enotes.com/homework-help/what-somnambulism-469014 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}}</ref> تا ساڵی ٢٠٠٢، خەوڕۆیشتن لە ئاژەڵە سەرەتاییەکانی جگە لە مرۆڤدا دەستنیشان نەکراوە. ڕوون نییە ئایا تەنها هێشتا تێبینی نەکراوە، یان خەوڕۆیشتن دیاردەیەکی تایبەتە بە مرۆڤ. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kantha |یەکەم=S. S. |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Is somnambulism a distinct disorder of humans and not seen in non-human primates? |journal=Medical Hypotheses |بەرگ=٦١|issue=5–6 |پەڕەکان=٥١٧–٥١٨|doi=10.1016/s0306-9877(03)00206-8 |issn=0306-9877 |pmid=١٤٥٩٢٧٧٩}}</ref> == کولتوور == === ئۆپێرا === [[پەڕگە:Sonnambula_atto_3.jpg|وێنۆک|308x308پیکسڵ|ئامینا، خەوڕۆیشتووەکە، لە ئاشەکە]] ئۆپێرای نیمچە-جدی ئیتالی ڤینچینزۆ بێلینی ساڵی ١٨٣١، (La sonnambula)، کە چیرۆکەکەی چەقی بەستووە لەسەر پرسی بێتاوانیی دەزگیراندار و بووکەی داهاتوو، ئامینا، کە دوای ئەوەی لە ژووری نووستنی کەسێکی نەناسراودا دۆزرایەوە، و سەرەڕای دڵنیاییدانی ئەو کەسە نەناسراوە کە ئامینا بەتەواوی بێتاوان بووە، لەلایەن دەزگیرانە تووڕەکەیەوە، ئێلڤینۆ، ڕەتکراوەتەوە — کە پاشان بڕیار دەدات هاوسەرگیری لەگەڵ ژنێکی تردا بکات. لە ڕاستیدا، کاتێک ئامینا لە ژێر فشاردا بوو، ئامادەیی هەبوو بۆ خەوڕۆیشتن؛ و هاتبووە ناو ژووری نووستنی کەسە نەناسراوەکەوە لە ڕێگەی خەوڕۆیشتن بە درێژایی دیوارێکی بەرزەوە (لەبەرچاوی تەواوی ئامادەبووانی ئۆپێراکە). ئێلڤینۆ، کە دواتر چاودێری ئامینا دەکات (کە زۆر ماندوو بووە بەهۆی هەموو ئەو کێشانەوە)، لە کاتی خەوڕۆیشتن بەسەر پردێکی زۆر بەرز، زۆر ناسەقامگیر و زۆر لەرزۆک لە ئاشە ناوخۆییەکەدا، هەڵەکەی خۆی تێدەگات، واز لە پلانەکانی هاوسەرگیری دەهێنێت لەگەڵ ژنەکەی تردا، و دووبارە لەگەڵ ئامینادا یەکدەگرێتەوە. === دراما === [[پەڕگە:Mary_Hoare_-_Lady_Macbeth,_Sleepwalking_-_B1975.4.1972_-_Yale_Center_for_British_Art.jpg|وێنۆک|''تابلۆی ماری هۆر بۆ لەیدی ماکبێث، خەوڕۆیشتن'']] * دیمەنی خەوڕۆیشتنەکە (پەردەی پێنجەم دیمەنی یەکەم) لە شانۆنامە تراژیدییەکەی ویلیام شێکسپیرەوە ماکبێث (١٦٠٦) یەکێکە لە بەناوبانگترین دیمەنەکان لە سەرانسەری ئەدەبیاتدا. * لە شانۆگەرییە کۆمیدییە دوو پەردەییەکەی والی چەمبەرلین ئۆڵتۆن (The Sleep-Walker; or, Which is the Lady) (١٨١٢)، "سۆمنۆ"، ئەکتەرێکی شکستخواردوو کە بووەتە خزمەتکار، ڕۆڵە ئاواتەخوازەکانی خۆی لە کاتی خەوڕۆیشتندا دووبارە دەژیێتەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Oulton |یەکەم=Walley Chamberlain |ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ١٨١٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=xRFXAAAAcAAJ&pg=PA1|سەردێڕ=The Sleep-walker; Or, Which is the Lady? A Farce, in Two Acts, Etc |via=Google Books |oclc=١٠٦١٩٢٤٣٦٥}}</ref> === وێژە === * لە ڕۆمانی [[دراکولا|دراکولای]] [[برام ستۆکەر|برام ستۆکەردا]]، کارەکتەری لوسی وێستێنرا وەک خەوڕۆیشتوویەک وەسف کراوە. هەر لە کاتی خەوڕۆیشتنیدایە کە کاونت دراکولا فێڵی لێدەکات و هێرش دەکاتە سەری. == خەوڕۆیشتن وەک بەرگرییەکی یاسایی == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>{{ئاماژەی زیاتر پێویستە|section}}بەو پێیەی ڕەفتارەکانی خەوڕۆیشتن بەبێ ویست و ئیرادە ڕوودەدەن، خەوڕۆیشتن دەتوانرێت وەک بەرگرییەکی یاسایی بەکاربهێنرێت، وەک فۆرمێک لە ئۆتۆماتیزمی یاسایی. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Popat |یەکەم=S |دوایین٢=Winslade |یەکەم٢=W |ڕێکەوت=٢٠١٥|سەردێڕ=While You Were Sleepwalking: Science and Neurobiology of Sleep Disorders & the Enigma of Legal Responsibility of Violence During Parasomnia. |journal=Neuroethics |بەرگ=٨|issue=2 |پەڕەکان=٢٠٣–٢١٤|doi=10.1007/s12152-015-9229-4 |pmc=٤٥٠٦٤٥٤|pmid=٢٦٢٠٣٣٠٩}}</ref> تاکێک دەکرێت تۆمەتبار بکرێت بە ئۆتۆماتیزمی ناشیتی یان شیتی. <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="The geographic scope near this tag is ambiguous. (January 2022)">لەکوێ؟</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> ئەوەی یەکەم وەک بەرگرییەک بۆ شێتیی کاتی یان ڕەفتاری بێویستانە بەکاردێت، کە دەبێتە هۆی بێتاوان دەرچوون. ئەوەی دووەمیان دەبێتە هۆی "بڕیارێکی تایبەتی بێتاوانی بە هۆکاری شێتی." ئەم بڕیاری شێتییە دەکرێت ببێتە هۆی فەرمانی دادگا بۆ مانەوە لە دامەزراوەیەکی دەروونیدا. لە کەیسی (Bratty v A-G) بۆ ئیرلەندای باکوور لە ساڵی ١٩٦٣، لۆرد مۆریس ڕایگەیاند، "هەر کۆمەڵە ڕاستییەک پێویستی بە پشکنینێکی وریای بارودۆخەکانی خۆی هەیە، بەڵام ئەگەر بە شێوەی وەرگرتنی نموونەیەک بە گونجاو بزانرێت کە کەسێک لە خەویدا بڕوات و تاوانێکی توندوتیژانە ئەنجام بدات لەکاتێکدا بەڕاستی بێهۆشە، ئەوا کەسێکی لەو جۆرە لە ڕووی تاوانکارییەوە بەرپرسیار نابێت لەو کردەوەیە." <ref name="Mackay">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Mackay |یەکەم=Irene |ساڵ=١٩٩٢|سەردێڕ=The Sleepwalker is Not Insane |journal=The Modern Law Review |بەرگ=٥٥|issue=5 |پەڕەکان=٧١٥–٧١٦|doi=10.1111/j.1468-2230.1992.tb02845.x}}</ref> لە کاتێکدا ڕاستگۆیی کەیسەکان جێگەی مشتومڕن،{{By whom|date=January 2022}} کردەوەی کوشتن هەبووە کە گومانلێکراوی سەرەکی لەوانەیە کردەوەکەی لە کاتی خەوڕۆیشتندا ئەنجام دابێت. ڕوونکردنەوە جێگرەوەکان بۆ خەوڕۆیشتنی بکوژانە یان توندوتیژانە بریتین لە خۆنەخۆشخستن، لەبیرچوونەوەی بەهۆی دەرمانەوە، و تێکچوونەکانی تری کە تێیدا توندوتیژیی پەیوەست بە خەو لەوانەیە ڕووبدات، وەک تێکچوونی ڕەفتاری REM، دۆخەکانی فیوگ، و سەرگەردانیی ئەڵقەیی. <ref name="Culebras">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Culebras|یەکەم=A.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=WvprAAAAMAAJ|سەردێڕ=Clinical Handbook of Sleep Disorders|ڕێکەوت=١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=Butterworth-Heinemann|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٥٠٦-٩٦٤٤-٩|شوێن=Massachusetts, MA, USA|پەڕەکان=٣١٧–٣١٩|زمان=en|oclc=٣٤٩٣٢٧٢٤}}</ref> لێخوڕینی ئۆتۆمبێل لە خەودا، <ref name="Books.google.fi">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sobo|یەکەم=Frank|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=3aGefVlUPbkC&dq=%22sleepwalk-driving%22&pg=PA179|سەردێڕ=Crumpet Strumpet|بڵاوکەرەوە=Nightengale Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٩٧٤٣٣٤٨-٣-٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٢}}</ref> کە بە لێخوڕین بە خەوڕۆیشتنیش دەناسرێت، <ref name="Thefreelibrary.com">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Roman |یەکەم=Frank |ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ناونیشان=https://www.thefreelibrary.com/Why+sleepwalk+when+you+can+sleepdrive.-a0324983170|سەردێڕ=Why sleepwalk when you can sleepdrive. - Free Online Library |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=Thefreelibrary.com}}</ref> دیاردەیەکی دەگمەنە کە کەسەکە ئۆتۆمبێلێک لێدەخوڕێت لەکاتێکدا خەوڕۆیشتن دەکات. ئەگەر لەلایەن پۆلیسەوە بوەستێنرێت، شۆفێرانی خەوڕۆیشتوو بەتەواوی ناتوانن هیچ کارلێکێکیان لەگەڵ پۆلیسدا هەبێت، ئەگەر لە کاتی ڕووداوەکەدا هێشتا لە خەوڕۆیشتندا بن. <ref name="Nih.gov">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Pressman |یەکەم=Mark R. |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠١١|سەردێڕ=Sleep driving: sleepwalking variant or misuse of z-drugs? |journal=Sleep Medicine Reviews |بەرگ=١٥|issue=5 |پەڕەکان=٢٨٥–٢٩٢|doi=10.1016/j.smrv.2010.12.004 |pmid=٢١٣٦٧٦٢٨}}</ref>لێخوڕین لە کاتی خەوڕۆیشتندا دەکرێت بەسەر ئەو کەسانەدا بێت کە بە شێوەیەکی ئاسایی ئەزموونی خەوڕۆیشتن ناکەن، چونکە هەندێک دەرمان، بەتایبەتی زۆلپیدێم و ئێسزۆپیکلۆن، دەتوانن ببنە هۆی خەوڕۆیشتن وەک کاریگەرییەکی لاوەکیی نەخوازراو. حاڵەتێکی ڕووداوی لێدان و هەڵاتنی کوشندە تۆمارکراوە کە تێیدا شۆفێرەکە ئیدیعای ئەوە دەکات کە لە خەودا لێی خوڕیوە. بەڵام، شارەزایەکی خەو هیچ بەڵگەیەکی بۆ ئەم ئیدیعایانە نەدۆزیەوە لە کاتی دادگاییکردنەکەدا کە بەدوایدا هات. <ref name="Canberratimes.com.au">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Russell |یەکەم=Mark |ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.canberratimes.com.au/story/7494464/expert-doubts-sleepwalk-in-fatal-hit-run/|سەردێڕ=Expert doubts sleepwalk in fatal hit-run |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=Canberratimes.com.au}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Mitchell |یەکەم=Georgina |ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.smh.com.au/national/nsw/troy-grant-s-father-drinking-red-wine-dozing-in-chair-before-hit-and-run-court-told-20211102-p595cm.html|سەردێڕ=Troy Grant’s father ‘drinking red wine, dozing in chair’ before hit-and-run, court told |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=The Sydney Morning Herald |زمان=en}}</ref> === حاڵەتە مێژووییەکان === [[پەڕگە:1846_Tirrell_Bickford_BostonTragedy_NationalPoliceGazette.jpg|وێنۆک|ئەلبێرت تیڕێڵ لە ساڵی ١٨٤٦ لە کوشتنی ماریا بیکفۆرد بێتاوان دەرچوو، لە ژێر بەرگرییەکدا کە ئەو لە خەوڕۆیشتندا بووە. (National Police Gazette، ١٨٤٦)]] * ١٨٤٦، ئەلبێرت تیڕێڵ خەوڕۆیشتنی وەک بەرگرییەک بەکارهێنا لە دژی تۆمەتەکانی کوشتنی ماریا بیکفۆرد، لەشفرۆشێک کە لە خانەیەکی لەشفرۆشیی بۆستن دەژیا. * ١٩٦١، سێرژانت ویلیس بۆشیارس دانی بە خنکاندنی ژنێکی ناوچەکە بە ناوی جین کەنستەیبڵ دانا لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ڕۆژی سەری ساڵی نوێی ١٩٦١، بەڵام ئیدیعای ئەوەی کرد کە خەوتووە و تەنها کاتێک خەبەری بووەتەوە کە زانیویەتی چی کردووە. ئەو بێتاوانی خۆی ڕاگەیاند لەسەر ئەو بنەمایەی کە خەوتووە لەو کاتەی کە تاوانەکەی ئەنجامداوە و بێتاوان دەرچوو. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Donnelley|یەکەم=Paul|سەردێڕ=Essex Murders|بڵاوکەرەوە=Wharncliffe Books|ساڵ=٢٠٠٠|زمان=en}}</ref> * لە ساڵی ١٩٨١، ستیڤن ستاینبێرگ لە سکۆتسدەیل، ئەریزۆنا تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی و بێتاوان دەرچوو لەسەر بنەمای شێتیی کاتی. * ١٩٩١، کەیسی (R v Burgess): بێرگێس تۆمەتبار کرا بە لێدانی سەری کچە هاوڕێکەی بە شووشەیەکی شەراب و دواتر بە ئامێرێکی تۆمارکەری ڤیدیۆ. ئەو بێتاوان دەرچوو لە دادگای تاوانی بریستۆڵ، بە هۆکاری ئۆتۆماتیزمی شێتی. <ref name="RvBurgess">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Analysing Witness Testimony: Psychological, Investigative and Evidential Perspectives: A Guide for Legal Practitioners and Other Professionals|ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[Blackstone Press]]|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٤٣١-٧٣١-٥|veditors=Heaton-Armstrong A, Shepherd E, Wolchover D}}</ref> * ١٩٩٢، کەیسی (R. v. Parks): پارکس تۆمەتبار کرا بە کوشتنی خەسووی و هەوڵدان بۆ کوشتنی خەزووری. ئەو لەلایەن دادگای باڵای کەنەداوە بێتاوان دەرچوو. <ref name="Broughton 1994">Broughton ''et al.'' Homicidal Somnambulism: A Case Report. ''Sleep'' (1994); 17(3):253-64. {{Doi|10.1093/sleep/17.3.253}}</ref> * ١٩٩٤، کەیسی (Pennsylvania v. Ricksgers): ڕیکسگێرس تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی. سزای زیندانی هەتاهەتایی بەبێ مەرجی ئازادکردنی بەسەردا سەپێندرا. <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Lyon |یەکەم=Lindsey |ڕێکەوت=٨ی ئایاری ٢٠٠٩|ناونیشان=https://health.usnews.com/articles/health/sleep/2009/05/08/7-criminal-cases-that-invoked-the-sleepwalking-defense.html |وێبگە=[[US News & World Report]]}}</ref> * ١٩٩٩، کەیسی (Arizona v. Falater): سکۆت فالاتێر، لە فینیکس، ئەریزۆنا، تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی. دادگا گەیشتە ئەو دەرەنجامەی کە کوشتنەکە زۆر ئاڵۆزترە لەوەی لە کاتی خەوڕۆیشتندا ئەنجام بدرێت. فالاتێر بە کوشتنی پلە یەک تاوانبار کرا و سزای زیندانی هەتاهەتایی بەبێ ئەگەری ئازادکردنی مەرجداری بەسەردا سەپێندرا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Paparella |یەکەم=Andrew |دوایین٢=Engel |یەکەم٢=Scott |دوایین٣=Resendez |یەکەم٣=MaryEllen |دوایین٤=Effron |یەکەم٤=Lauren |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://abcnews.go.com/US/sleepwalking-killer-scott-falater-wracked-guilt-murdering-wife/story?id=75468448|سەردێڕ='Sleepwalking' killer Scott Falater still wracked with guilt over murdering wife |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠٢٥|وێبگە=ABC News |زمان=en}}</ref> * ٢٠٠١، کەیسی (California v. Reitz): ستیڤن ڕایتز خۆشەویستەکەی، ئیڤا وەینفورتنەری، کوشت. ئەو بە پۆلیسی ڕاگەیاند کە هیچ یادەوەرییەکی هێرشەکەی نییە بەڵام "فلاشباک"ی هەبوو کە پێی وابوو لە شەڕدایە لەگەڵ پیاوێکی دزەکەردا. دایک و باوکی لە دادگا شایەتییان دا کە ئەو لە منداڵییەوە خەوڕۆیشتوو بووە. دادگا لە ساڵی ٢٠٠٤دا ڕایتزی بە کوشتنی پلە یەک تاوانبار کرد. <ref name=":0" /> * ٢٠٠١، ئەنتۆنیۆ نیێتۆ ژنەکەی و خەسووی کوشت و هەوڵی کوشتنی کچ و کوڕەکەی دا، پێش ئەوەی چەک بکرێت. نیێتۆ ئیدیعای ئەوەی کرد کە لە کاتی هێرشەکەدا خەوتووە و خەونی بینیوە کە بەرگری لە خۆی دەکات لە دژی چەند نەعامەیەکی شەڕانگێز. بەڵام منداڵەکانی ڕایانگەیاند کە ئەویان ناسیوەتەوە و بە کوڕەکەی وتووە کە گڵۆپەکان هەڵنەکات چونکە دایکیان (کە پێشتر بە سەختی بریندار ببوو) خەوتووە. لە ساڵی ٢٠٠٧، نیێتۆ سزای ١٠ ساڵ مانەوەی لە نەخۆشخانەیەکی دەروونیدا بەسەردا سەپێندرا و فەرمانی پێکرا کە بڕی ١٧١,١٠٠ یۆرۆ وەک قەرەبوو بداتە قوربانییەکان. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠٠٧|trans-title=They agreed to intern the man who killed his wife and mother-in-law for 10 years, believing them to be ostriches |ناونیشان=https://www.diariosur.es/20070221/malaga/acuerdan-internar-anos-hombre_200702211843.html?ref=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2F |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=Diario Sur |زمان=es-ES}}</ref> * ٢٠٠٤، جولز لۆو دانی بەوەدا نا کە بووەتە هۆی مردنی باوکی، ئێدوارد، بەڵام بیری نایەتەوە کە ئەو کارەی کردبێت. جولز ئۆتۆماتیزمی وەک بەرگرییەکەی بەکارهێنا، و بە هۆکاری شێتی بێتاوان دەرچوو و بۆ کاتێکی نادیار لە نەخۆشخانەیەکی پارێزراودا دەستبەسەر کرا. دوای دە مانگ ئازاد کرا. * ٢٠٠٨، بڕایان تۆماس تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی لەکاتێکدا خەونی بینیوە کە شەڕ لەگەڵ چەند دزەکەرێکدا دەکات.[٨١] ئەو لە ساڵی ٢٠٠٩ لەلایەن دادوەرێکەوە ئازاد کرا، کە بە بێتاوانی لە کوشتنەکە زانی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/news/uk/crime/man-who-killed-his-wife-while-sleeping-goes-free-1824945.html|سەردێڕ=Man who killed his wife while sleeping goes free |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئایاری ٢٠١٦|وێبگە=The Independent |زمان=en-GB}}</ref> == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}} == سەرچاوە گشتی و ئاماژەپێکراو == * Walker, N. (1968). ''Crime and Insanity in England Volume One: The Historical Perspective'', Edinburgh: Edinburgh University Press == بەستەری دەرەکی == * {{Commons category-inline}} {{پۆلی کۆمنز|Sleepwalking}} [[پۆل:پەشێوییەکانی خەو]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] b4kecpwetd2huw57tz332n6vitkwwep 1592108 1592039 2026-06-19T17:10:49Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:پزیشکی|پزیشکی]] و [[دەروازە:دەروونناسی|دەروونناسی]] 1592108 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=خەوڕەوی (ڕێکردن لە خەودا)|synonyms=|image=Kramskoi somnambule.jpg|caption=ئیڤان کرامسکۆی، سۆمنامبولا، ١٨٧١|pronounce=|alt=[[Somnambulism]]|field=پزیشکیی خەو، دەمارناسی، دەروونپزیشکی|symptoms=|complications=|onset=|duration=|types=|causes=|risks=|diagnosis=|differential=|prevention=|treatment=|medication=|prognosis=|frequency=|deaths=}}<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Template:Infobox/styles-images.css" />'''ڕێکردن لە خەودا''' (خەوڕۆیشتن)، کە بە سۆمنامبولیزم یان نۆکتامبولیزمیش دەناسرێت، دیاردەیەکی تێکەڵاوی خەو و بێدارییە. <ref name="ICD-10">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zivetz|یەکەم=Laurie|ناونیشان=https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|سەردێڕ=The ICD-10 classification of mental and behavioural disorders: clinical descriptions and diagnostic guidelines|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٤٢٢-١|شوێن=Geneva, Switzerland|زمان=en|hdl=10665/37958|oclc=٢٦٥٥٣٠٩٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218073157/https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەک تێکچوونێکی خەو پۆلێن دەکرێت کە سەر بە خێزانی [[پاراسۆمنیا|پاراسۆمنیایە]]. <ref name="DSM-V">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm|سەردێڕ=DSM |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.psychiatry.org}}</ref> هەروەها دەکرێت وەک تێکچوونێکی لێکترازانی دۆخەکان تێبگەین، کە تێیدا تایبەتمەندییەکانی بێداری و خەوی قووڵی بێ جووڵەی خێرای چاو (non-REM) لە یەک کاتدا لە ناوچە جیاوازەکانی مێشکدا ڕوودەدەن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Castelnovo |یەکەم=Anna |دوایین٢=Lopez |یەکەم٢=Régis |دوایین٣=Proserpio |یەکەم٣=Paola |دوایین٤=Nobili |یەکەم٤=Lino |دوایین٥=Dauvilliers |یەکەم٥=Yves |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٨|سەردێڕ=NREM sleep parasomnias as disorders of sleep-state dissociation |ناونیشان=https://www.nature.com/articles/s41582-018-0030-y |journal=Nature Reviews Neurology |زمان=en |بەرگ=١٤|issue=8 |پەڕەکان=٤٧٠–٤٨١|doi=10.1038/s41582-018-0030-y |issn=1759-4766 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> لە قۆناغی شەپۆلی خاوی خەودا ڕوودەدات، لە دۆخێکی هۆشیاریی کەمدا، لەگەڵ ئەنجامدانی ئەو چالاکییانەی کە بەزۆری لە دۆخی هۆشیاریی تەواودا ئەنجام دەدرێن. ئەم چالاکییانە دەکرێت هێندە سادە بن وەک قسەکردن، دانیشتن لەسەر جێگا، ڕۆیشتن بۆ حەمام، خواردن، و پاککردنەوە، یان هێندە مەترسیدار بن وەک چێشتلێنان، لێخوڕینی ئۆتۆمبێل، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|ناونیشان=https://www.medpagetoday.com/primarycare/sleepdisorders/3568|سەردێڕ=SLEEP: Sex While Sleeping Is Real, and May Be No Joke |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218112917/https://www.medpagetoday.com/primarycare/sleepdisorders/3568?np=1&xid=ob_pcp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.medpagetoday.com |زمان=en}}</ref> جووڵەی تووندوتیژانە و گرتنی شتە خەیاڵییەکان. هەرچەندە حاڵەتەکانی خەوڕۆیشتن بەگشتی لە ڕەفتاری سادە و دووبارەبووەوە پێکدێن، بەڵام جار جار ڕاپۆرت هەیە لەسەر ئەنجامدانی ڕەفتاری ئاڵۆز لەلایەن خەڵکەوە لە کاتی خەودا، هەرچەندە ڕاستی و دروستییان زۆرجار جێگەی مشتومڕە. خەوڕۆیشتووەکان زۆرجار هیچ یادەوەرییەکیان نییە یان یادەوەرییەکی کەمیان هەیە لەسەر ڕووداوەکە، هەرچەندە هەندێک بیرکەوتنەوەی نیمچەیی ڕاپۆرت کراوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Cataldi |یەکەم=Jacinthe |دوایین٢=Stephan |یەکەم٢=Aurélie M. |دوایین٣=Haba-Rubio |یەکەم٣=José |دوایین٤=Siclari |یەکەم٤=Francesca |ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=Shared EEG correlates between non-REM parasomnia experiences and dreams |ناونیشان=https://www.nature.com/articles/s41467-024-48337-7? |journal=Nature Communications |زمان=en |بەرگ=١٥|issue=1 |پەڕەکان=٣٩٠٦|doi=10.1038/s41467-024-48337-7 |issn=2041-1723 |hdl-access=free}}</ref> هەرچەندە چاوەکانیان کراوەن، بەڵام دەربڕینیان لێڵە و وەکو شووشە دەردەکەوێت. ئەمە دەکرێت لە ٣٠ چرکەوە بۆ ٣٠ خولەک بخایەنێت. خەوڕۆیشتن لە قۆناغی شەپۆلی خاوی خەودا (N3) لە سووڕەکانی خەوی بێ جووڵەی خێرای چاو (خەوی NREM) ڕوودەدات. بەزۆری لە سێیەمی یەکەمی شەودا ڕوودەدات کاتێک خەوی شەپۆلی خاو لە لوتکەدایە. بەگشتی، تەنها یەک جار لە شەوێکدا ڕوودەدات، ئەگەر هەر ڕووبدات. == نیشانە و کۆنیشانەکان == خەوڕۆیشتن بەم خاڵانەی خوارەوە جیادەکرێتەوە: <ref name="Stall2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=Helen M. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice. |journal=Australian Family Physician |بەرگ=٤٦|issue=8 |پەڕەکان=٥٩٠–٥٩٣|pmid=٢٨٧٨٧٥٦٣}}</ref> * بەئاگاهاتنی نیمچەیی لە کاتی خەوی بێ جووڵەی خێرای چاو (NREM)، بەزۆری لە سێیەمی یەکەمی شەودا * ناوەڕۆکێکی خەون ئامێز کە لەوانەیە لە کاتی بێداربوونەوەدا بیربکەوێتەوە یان بیرنەکەوێتەوە * ڕەفتاری جووڵەیی گونجاو لەگەڵ خەونەکەدا کە دەکرێت سادە یان ئاڵۆز بێت * هەستکردن بە تێکچوونی ژینگەی دەوروبەر * تێکچوونی بڕیاردان، پلاندانان و چارەسەرکردنی کێشەکان. <ref name="Mayo Clinic">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506/#:~:text=Overview,serious%20problems%20or%20require%20treatment.|سەردێڕ=Sleepwalking - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218085440/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> سەرەڕای ئەوەی چۆن لە زۆرێک لە کولتوورەکاندا وێنا دەکرێت (چاو داخراوەکان و ڕۆیشتن بە قۆڵی درێژکراوەوە)، چاوی خەوڕۆیشتووەکە کراوەیە بەڵام لەوانەیە وەک نیگایەکی شووشەیی یان دەربڕینێکی بەتاڵ دەربکەوێت و بیلبیلەی چاوەکانیش فراوان دەبن. سەرەڕای کەمبوونەوەی هەستەوەرەکانیان بەهۆی خەوتنەوە، خەوڕۆیشتووەکان توانایەکی دیاریکراو نیشان دەدەن بۆ دۆزینەوەی ڕێگا لە ژینگەی دەوروبەریاندا بەهۆی تێکەڵەیەک لە کەوتنی سادە و خووی ڕۆژانە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Popat |یەکەم=Shreeya |دوایین٢=Winslade |یەکەم٢=William |ڕێکەوت=٢٤ی نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=While You Were Sleepwalking: Science and Neurobiology of Sleep Disorders & the Enigma of Legal Responsibility of Violence During Parasomnia |journal=Neuroethics |بەرگ=٨|issue=2 |پەڕەکان=٢٠٣–٢١٤|doi=10.1007/s12152-015-9229-4 |pmc=٤٥٠٦٤٥٤|pmid=٢٦٢٠٣٣٠٩}}</ref> زۆرجار دوای بەئاگابوونەوە هەست بە سەرلێشێواوی دەکەن: خەوڕۆیشتووەکە لەوانەیە سەری لێ بشێوێت و حەپەسێت، و لەوانەیە نەزانێت بۆچی یان چۆن لە جێگاکەی هاتووەتە دەرەوە؛ بەڵام سەرلێشێواوییەکە لە ماوەی چەند خولەکێکدا نامێنێت. لەوانەیە لە کاتی خەوڕۆیشتندا قسە بکەن، بەڵام قسەکردنەکە بەزۆری بۆ چاودێرەکە مانای نابێت. پلەی جیاوازی لەبیرچوونەوە (ئەمنیزیا) هەیە کە پەیوەندی بە خەوڕۆیشتنەوە هەیە، لە نەبوونی هیچ یادەوەرییەکەوە، بۆ یادەوەریی ناڕوون یان گێڕانەوەیەک دەگۆڕێت. <ref name="Schenck, Carlos H 2007">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Schenck|یەکەم=Carlos H.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=VLp5uoHCRi8C|سەردێڕ=Sleep: The Mysteries, the Problems, and the Solutions|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Avery Publishing]]|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٣٣٣-٢٧٠-٢|پەڕەکان=١٠٥–١٠٩|زمان=en|oclc=١٢٦٥٤٢٠٠٥٤}}</ref> === تێکچوونە پەیوەندیدارەکان === زۆربەی لێکۆڵینەوەکان سەیری تێکچوونەکانی خەو دەکەن لە کەسانی پێگەیشتوودا، بەڵام منداڵانیش دەکرێت تووش ببن. لەو دە لە سەدەی دانیشتووانەی کە تووشی تێکچوونەکانی پەیوەست بە خەو دەبن، منداڵان زۆرترین کاریگەرییان لەسەرە بەهۆی گەشەکردنی مێشکیانەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Willock |یەکەم=Brent |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٢|سەردێڕ=On dreaming, parasomnia, dream enactment, and murder. |ناونیشان=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/pap0000382 |journal=Psychoanalytic Psychology |زمان=en |بەرگ=٣٩|issue=2 |پەڕەکان=٩٧–١١٠|doi=10.1037/pap0000382 |issn=1939-1331 |s2cid=244209446 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> لێکۆڵینەوەیەک کە لە ئوسترالیا ئەنجامدراوە، <ref name=":02">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=Helen M |دوایین٢=Kohler |یەکەم٢=Mark J |دوایین٣=Biggs |یەکەم٣=Sarah N |دوایین٤=Lushington |یەکەم٤=Kurt |دوایین٥=Kennedy |یەکەم٥=Declan |ڕێکەوت=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧|سەردێڕ=Childhood Sleepwalking and Its Relationship to Daytime and Sleep Related Behaviors |ناونیشان=http://www.sleepandhypnosis.org/ing/abstract.aspx?MkID=221 |journal=Sleep and Hypnosis |پەڕەکان=٦١–٦٩|doi=10.5350/Sleep.Hypn.2016.18.0122 |doi-access=free}}</ref> سەیری خەوڕۆیشتن و پەیوەندییەکەی بە ڕەفتارەکانی خەو لە منداڵاندا کردووە. دەرکەوت کە خەوڕۆیشتن دەکرێت پەیوەندی بە ڕۆتینی کاتی خەوتنی منداڵانەوە هەبێت. ئەوانەی کێشەی ڕەفتارییان هەیە ئەگەری تووشبوونیان بە تێکچوونی خەو زیاترە و پێویستە هەڵسەنگاندنیان بۆ بکرێت. پەیوەندیی نێوان خەوڕۆیشتن و کێشە ڕەفتاری و سۆزدارییەکان زیاترە وەک لە ڕۆتینی کاتی خەوتنیان. ئەمە لەوانەیە زۆر بەباشی لەبەر ئەوە بێت کە تێکچوونەکانی پەیوەست بە خەو و خەوڕۆیشتن لە یەک کاتدا ڕوودەدەن؛ یەکێکیان بەبێ ئەویتر ناتوانێت بوونی هەبێت. <ref name=":02" /> لە لێکۆڵینەوەی "خەوڕۆیشتن و تۆقینی خەو لە منداڵانی پێش قۆناغی هەرزەکاریدا" <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Guilleminault |یەکەم=Christian |دوایین٢=Palombini |یەکەم٢=Luciana |دوایین٣=Pelayo |یەکەم٣=Rafael |دوایین٤=Chervin |یەکەم٤=Ronald D. |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Sleepwalking and Sleep Terrors in Prepubertal Children: What Triggers Them? |journal=Pediatrics |بەرگ=١١١|issue=1 |پەڕەکان=e١٧–e٢٥|doi=10.1542/peds.111.1.e17 |pmid=١٢٥٠٩٥٩٠|doi-access=free}}</ref> دەرکەوتووە کە، ئەگەر منداڵێک تێکچوونێکی تری خەوی هەبێت – وەک نیشانەکانی قاچی بێ‌ئۆقرە (RLS) یان تێکچوونی هەناسەدان لە خەودا (SDB) – ئەگەری خەوڕۆیشتنی زیاتر بووە. لێکۆڵینەوەکە دەریخستووە کە ئەو منداڵانەی پاراسۆمنیای درێژخایەنیان هەیە زۆرجار لەوانەیە SDB یان بە ڕێژەیەکی کەمتر RLS یان هەبێت. سەرەڕای ئەوەش، نەمانی پاراسۆمیاکان دوای چارەسەرکردنی SDB یان نیشانەکانی جووڵەی خولیی پەلەکانی پەیوەست بە RLS پێشنیاری ئەوە دەکات کە ئەمەی دواییان لەوانەیە هاندەری ئەوەی یەکەمیان بێت. زۆریی ڕێژەی SDB لە ئەندامانی خێزانی ئەو منداڵانەی کە پاراسۆمنیایان هەیە، بەڵگەی زیاتری خستەڕوو کە SDB لەوانەیە لە شێوەی پاراسۆمنیادا لە منداڵاندا دەربکەوێت. منداڵانی تووشبوو بە پاراسۆمنیا بە شێوەیەکی سیستەماتیک لە کاتی خەودا چاودێری ناکرێن، هەرچەندە لێکۆڵینەوەکانی ڕابردوو پێشنیاریان کردووە کە نەخۆشانی تووشبوو بە تۆقینی خەو یان خەوڕۆیشتن ئاستێکی بەرزیان هەیە لە بەئاگاهاتنەوەی کورتی EEG. کاتێک منداڵان پۆلیسۆمنۆگرافی (پشکنینی خەو)یان بۆ دەکرێت، پێویستە بەدوای شێوازە دیاریکراوەکاندا بگەڕێین (بۆ نموونە، سنوورداربوونی لێشاوی لووت، هەوڵی نائاسایی هەناسەدان، تەقینەوەی فرێکوێنسییەکانی بەرزی یان نزم لە EEG)؛ وەستانی هەناسە (ئەپنیای خەو) زۆر بە دەگمەن لە منداڵاندا دەدۆزرێتەوە. پێویستە هەناسەدانی منداڵان لە کاتی خەودا چاودێری بکرێت لە ڕێگەی کانیولای لووت یان سیستەمی گۆڕەری فشار یان پێوانەکردنی فشاری سورێنچکەوە، کە هەستیارترن لەو تێرمیستۆر یان تێرمۆکەپڵانەی کە ئێستا لە زۆرێک لە تاقیگەکاندا بەکاردەهێنرێن. باشبوونی ڕوون و خێرای پاراسۆمنیای سەخت لەو منداڵانەی کە چارەسەری SDB یان بۆ دەکرێت، وەک لێرەدا پێناسە کراوە، بەڵگەیەکی گرنگ دەدات کە SDBی کەم دەکرێت گرنگییەکی تەندروستیی بەرچاوی هەبێت. هەروەها جێگای سەرنجە ڕاپۆرتی بوونی پاراسۆمنیا لە خێزانەکاندا. لێکۆڵینەوەکانی سەر کۆمەڵەی دووانەکان و خێزانەکانی تووشبوو بە تۆقینی خەو و خەوڕۆیشتن پێشنیاری بەشداریی بۆماوەیی پاراسۆمیاکان دەکەن. دەرکەوتووە کە RLS و SDB دووبارەبوونەوەی خێزانیان هەیە. دەرکەوتووە کە RLS بەشداریی بۆماوەیی هەیە. هەروەها خەوڕۆیشتن لەوانەیە هاوڕێ بێت لەگەڵ دیاردەی پەیوەندیداری تۆقینی شەوانە، بەتایبەتی لە منداڵاندا. لە ناوەڕاستی تۆقینی شەوانەدا، کەسی تووشبوو لەوانەیە لە دۆخێکی ناڕەحەتدا بگەڕێت لەکاتێکدا هێشتا خەوتووە، و نموونەی ئەو نەخۆشانەی کە هەوڵیان داوە ڕابکەن یان بە شێوەیەکی شەڕانگێزانە بەرگری لە خۆیان بکەن لە کاتی ئەم ڕووداوانەدا لە ئەدەبیاتی پزیشکیدا ڕاپۆرت کراون. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleep-terrors/symptoms-causes/syc-20353524|سەردێڕ=Sleep terrors (night terrors) - Symptoms and causes |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠١٩|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> لە هەندێک حاڵەتدا، خەوڕۆیشتن لە کەسانی پێگەیشتوودا لەوانەیە نیشانەیەک بێت بۆ تێکچوونێکی دەروونی. لێکۆڵینەوەیەک پێشنیاری ئاستێکی بەرزی لێکترازان دەکات لە خەوڕۆیشتووە پێگەیشتووەکاندا، چونکە بەشداربووانی تاقیکردنەوەکە نمرەی نائاسایی بەرزیان بەدەستهێنا لە بەشی هیستریا لە "پێوەرەکانی ئەزموونی کراون-کریسپ". <ref name="A.H. Crisp et al.">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Crisp |یەکەم=A.H. |دوایین٢=Matthews |یەکەم٢=BM |دوایین٣=Oakey |یەکەم٣=M |دوایین٤=Crutchfield |یەکەم٤=M |display-authors=etal |ساڵ=١٩٩٠|سەردێڕ=Sleepwalking, night terrors, and consciousness |journal=British Medical Journal |بەرگ=٣٠٠|issue=6721 |پەڕەکان=٣٦٠–٣٦٢|doi=10.1136/bmj.300.6721.360 |pmc=١٦٦٢١٢٤|pmid=٢١٠٦٩٨٥}}</ref> لێکۆڵینەوەیەکی تر پێشنیاری ئەوەی کرد کە "ڕێژەیەکی بەرزتر [لە ڕووداوەکانی خەوڕۆیشتن] ڕاپۆرت کراوە لەو نەخۆشانەی کە [[شیزۆفرێنیا|شیزۆفرینیا]]، [[هیستێریا|هیستریا]] و دەمارگیریی دڵەڕاوکێیان هەیە". هەروەها، نەخۆشانی تووشبوو بە سەرئێشەی شەقیقە یان نیشانەکانی تورێت ٤-٦ جار زیاتر ئەگەری خەوڕۆیشتنیان هەیە. === دەرەنجامەکان === لە کاتی ئەو دۆخەی لەبیرچوونەوەیەی کە خەوڕۆیشتووەکانی تێدان، زۆر شت دەکرێت ڕووبدات بەبێ ئەوەی بیریان بێتەوە. یەکێک لەو شتانەی کە دەکرێت ڕووبدات تێکچوونێکی خەوە کە پێی دەوترێت سێکسۆمنیا، کە تێیدا تاکێک لەوانەیە بەشداری لە ڕەفتاری سێکسیدا بکات لەگەڵ خۆی یان کەسانی تردا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Idir |یەکەم=Yannis |دوایین٢=Oudiette |یەکەم٢=Delphine |دوایین٣=Arnulf |یەکەم٣=Isabelle |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |زمان=en |بەرگ=٣١|issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=٣٥٣٨٨٥٤٩|s2cid=248000922 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |article-number=e13596}}</ref> ڕوودانی ئەمە دەگمەنە، بەڵام دەکرێت لە کاتی خەوڕۆیشتندا ڕووبدات. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Idir |یەکەم=Yannis |دوایین٢=Oudiette |یەکەم٢=Delphine |دوایین٣=Arnulf |یەکەم٣=Isabelle |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |زمان=en |بەرگ=٣١|issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=٣٥٣٨٨٥٤٩|s2cid=248000922 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |article-number=e13596}}</ref> هەروەها تێکچوونی خواردنی پەیوەست بە خەو، کە تێیدا خەوڕۆیشتووەکان بە بێویستی خۆیان نان دەخۆن، دەکرێت ڕووبدات. ڕووداوەکان دەکرێت بریتی بن لە خواردن/خواردنەوەی خۆراکی ئاسایی یان تێکەڵەی سەیری خۆراک. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Idir |یەکەم=Yannis |دوایین٢=Oudiette |یەکەم٢=Delphine |دوایین٣=Arnulf |یەکەم٣=Isabelle |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |زمان=en |بەرگ=٣١|issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=٣٥٣٨٨٥٤٩|s2cid=248000922 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |article-number=e13596}}</ref> هەروەها دەکرێت کەمخەوی و خەواڵوویی ڕۆژانەش ڕووبدات. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Idir |یەکەم=Yannis |دوایین٢=Oudiette |یەکەم٢=Delphine |دوایین٣=Arnulf |یەکەم٣=Isabelle |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |زمان=en |بەرگ=٣١|issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=٣٥٣٨٨٥٤٩|s2cid=248000922 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |article-number=e13596}}</ref> زۆربەی خەوڕۆیشتووەکان لە خاڵێکدا لە کاتی خەوڕۆیشتندا بریندار دەبن، زۆرجار برینی بچووک وەکو بڕین یان شینبوونەوە. بەڵام لە حاڵەتی دەگمەندا، خەوڕۆیشتووەکان ئێسکیان شکاوە و بەهۆی کەوتنەوە گیانیان لەدەستداوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.mirror.co.uk/news/uk-news/sleepwalker-rob-williams-dies-after-2981951|سەردێڕ=Sleepwalker dies after falling from hotel window following night out with work colleagues |وێبگە=[[Daily Mirror]]}}</ref> هەروەها خەوڕۆیشتووەکان لەوانەیە ڕووبەڕووی شەرمەزاری ببنەوە بەهۆی ئەوەی بە ڕووتی لە شوێنی گشتیدا دەدۆزرێنەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی ئایاری ٢٠١٦|ناونیشان=https://www.mirror.co.uk/news/uk-news/naked-sleepwalker-stumbles-out-city-8026101|سەردێڕ=Naked sleepwalker stumbles out of city hotel then makes an odd request to police |وێبگە=[[Daily Mirror]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢١ی ئازاری ٢٠٠٥|ناونیشان=https://www.news24.com/World/News/Sleep-walker-mows-lawn-naked-20050321|سەردێڕ=Sleep walker mows lawn naked}}</ref> == هۆکارەکان == هۆکاری خەوڕۆیشتن نادیارە. ژمارەیەک گریمانە، کە تا ئێستا نەسەلمێنراون، پێشنیار کراون بۆ ئەوەی کە بۆچی لەوانەیە ڕووبدات، لەوانە: دواکەوتن لە پێگەیشتنی کۆئەندامی دەماری ناوەندی، زیادبوونی خەوی شەپۆلی خاو، بێبەشبوون لە خەو، تا، و ماندوێتی لەڕادەبەدەر. لەوانەیە پێکهاتەیەکی بۆماوەیی هەبێت بۆ خەوڕۆیشتن. لێکۆڵینەوەیەک دەریخست کە خەوڕۆیشتن لە ٤٥٪ی ئەو منداڵانەدا ڕوویداوە کە یەکێک لە دایک یان باوکیان خەوڕۆیشتوو بوون، و لە ٦٠٪ی منداڵاندا ئەگەر هەردووکیان خەوڕۆیشتوو بن. بەم پێیە، هۆکارە بۆماوەییەکان لەوانەیە تاکێک ئامادە بکەن بۆ خەوڕۆیشتن، بەڵام دەرکەوتنی ڕەفتارەکە لەوانەیە کاریگەریی هۆکارە ژینگەییەکانیشی لەسەر بێت. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kales |یەکەم=A. |دوایین٢=Soldatos |یەکەم٢=C. R. |دوایین٣=Bixler |یەکەم٣=E. O. |دوایین٤=Ladda |یەکەم٤=R. L. |دوایین٥=Charney |یەکەم٥=D. S. |دوایین٦=Weber |یەکەم٦=G. |دوایین٧=Schweitzer |یەکەم٧=P. K. |ڕێکەوت=١ی ئابی ١٩٨٠|سەردێڕ=Hereditary factors in sleepwalking and night terrors. |journal=The British Journal of Psychiatry |بەرگ=١٣٧|issue=2 |پەڕەکان=١١١–١١٨|doi=10.1192/bjp.137.2.111 |pmid=٧٤٢٦٨٤٠|s2cid=13186645}}</ref> <ref name="Mayo Clinic">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506/#:~:text=Overview,serious%20problems%20or%20require%20treatment.|سەردێڕ=Sleepwalking - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218085440/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506/#:~:text=Overview,serious%20problems%20or%20require%20treatment. "Sleepwalking - Symptoms and causes"]. ''Mayo Clinic''. [https://web.archive.org/web/20220218085440/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506 Archived] from the original on 18 February 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-02-18</span></span>.</cite></ref> لێکۆڵینەوە بۆماوەییەکان بە بەکارهێنانی مێشی میوەی باو وەک مۆدێلی تاقیکاری پەیوەندییەک لە نێوان خەوی شەوانە و گەشەکردنی مێشکدا ئاشکرا دەکەن کە بەهۆی هۆکارەکانی لەبەرگرتنەوەی پارێزراوی پەرەسەندنەوە وەک AP-2 نێوەندگیری دەکرێن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kucherenko |یەکەم=Mariya M. |دوایین٢=Ilangovan |یەکەم٢=Vinodh |دوایین٣=Herzig |یەکەم٣=Bettina |دوایین٤=Shcherbata |یەکەم٤=Halyna R. |دوایین٥=Bringmann |یەکەم٥=Henrik |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=TfAP-2 is required for night sleep in Drosophila |journal=BMC Neuroscience |بەرگ=١٧|issue=1 |پەڕە=٧٢|doi=10.1186/s12868-016-0306-3 |issn=1471-2202 |pmc=٥١٠٣٤٢٣|pmid=٢٧٨٢٩٣٦٨|doi-access=free}}</ref> خەوڕۆیشتن لەوانەیە وەک تێکچوونێکی زاڵی ئۆتۆسۆماڵ بە کەمبوونەوەی دەرکەوتنەوە بۆماوەیی بێت. شیکاریی پێکەوەگرێدانی پارامێتریی چەند خاڵیی سەرتاسەری جینۆم بۆ خەوڕۆیشتن لۆگاریتمێکی زۆرینەی بۆ نمرەی ئەگەرەکان (LOD score) ئاشکرا کرد کە ٣.١٤ بوو لەسەر کرۆمۆسۆمی 20q12-q13.12 لە نێوان ٥٥.٦ و ٦١.٤ cM. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Dogu |یەکەم=Okan |دوایین٢=Pressman |یەکەم٢=Mark R. |ڕێکەوت=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Identification of sleepwalking gene(s): Not yet, but soon? |ناونیشان=https://n.neurology.org/content/76/1/12 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Neurology |زمان=en |بڵاوکەرەوە=American Academy of Neurology |بەرگ=٧٦|issue=1 |پەڕەکان=١٢–١٣|doi=10.1212/WNL.0b013e318203e9c0 |issn=0028-3878 |pmid=٢١٢٠٥٦٨٧|s2cid=207118557 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218091008/https://n.neurology.org/content/76/1/12 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢}}</ref> گریمانە کراوە کە خەوڕۆیشتن پەیوەندی بە دەمارەگوێزەرەوەی سیرۆتۆنینەوە هەبێت، کە دیارە بە شێوەیەکی جیاوازیش زیندەچالاکیی (مێتابۆلیزم) دەبێت لە نەخۆشانی سەرئێشەی شەقیقە و ئەو کەسانەی نیشانەکانی تورێتیان هەیە، کە هەردوو کۆمەڵەکە چوار بۆ نۆ جار زیاتر ئەگەری ئەوەیان هەیە ئەزموونی ڕووداوێکی خەوڕۆیشتن بکەن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Barabas |یەکەم=Gabor |دوایین٢=Matthews |یەکەم٢=Wendy S. |دوایین٣=Ferrari |یەکەم٣=Michael |ساڵ=٢٠٠٨|سەردێڕ=Somnambulism in Children with Tourette Syndrome |journal=Developmental Medicine & Child Neurology |بەرگ=٢٦|issue=4 |پەڕەکان=٤٥٧–٤٦٠|doi=10.1111/j.1469-8749.1984.tb04471.x |pmid=٦١٤٨٢٨٧|s2cid=1759571}}</ref> دەرکەوتووە کە گۆڕانکارییە هۆرمۆنییەکان بەشدارن لە ڕووداوەکانی خەوڕۆیشتن لە ژناندا، و ئەگەری خەوڕۆیشتن پێش دەستپێکردنی سووڕی مانگانە زیاترە. هەروەها پێدەچێت گۆڕانکارییە هۆرمۆنییەکان لە کاتی دووگیانیدا ئەگەری ئەنجامدانی خەوڕۆیشتن کەم بکەنەوە. دەرمانەکان، بە شێوەیەکی سەرەکی لە چوار پۆلدا—هاندرەکانی وەرگری بێنزۆدایەزێپین و هەموارکەرەوەکانی تری GABA، دەرمانە دژە خەمۆکییەکان و بریکارە سیرۆتۆنێرژیکەکانی تر، دەرمانە دژە دەروونپەرتبوونەکان، و بلۆککەرەکانی بێتا—پەیوەندییان بە خەوڕۆیشتنەوە هەبووە. <ref name="Stallman medication">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=HM |دوایین٢=Kohler |یەکەم٢=M |دوایین٣=White |یەکەم٣=J |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠١٨|سەردێڕ=Medication induced sleepwalking: A systematic review. |ناونیشان=https://ap01.alma.exlibrisgroup.com/view/delivery/61USOUTHAUS_INST/12146848020001831 |journal=Sleep Medicine Reviews |بەرگ=٣٧|پەڕەکان=١٠٥–١١٣|doi=10.1016/j.smrv.2017.01.005 |pmid=٢٨٣٦٣٤٤٩|s2cid=10381396 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> باشترین بەڵگە بۆ ئەو دەرمانانەی کە دەبنە هۆی خەوڕۆیشتن بریتین لە زۆلپیدێم و سۆدیۆم ئۆکزیبەیت؛ هەموو ڕاپۆرتەکانی تر لەسەر بنەمای ئەو پەیوەندییانەن کە لە ڕاپۆرتە حاڵەتەکاندا تێبینی کراون. <ref name="Stallman medication" /> ژمارەیەک حاڵەت، وەک نەخۆشیی [[پارکینسۆن]]، وا بیردەکرێتەوە کە ببنە هۆی دروستبوونی خەوڕۆیشتن لەو کەسانەدا کە پێشینەی خەوڕۆیشتنیان نەبووە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Poryazova |یەکەم=R |دوایین٢=Waldvogel |یەکەم٢=D |دوایین٣=Bassetti |یەکەم٣=CL |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Sleepwalking in patients with Parkinson disease. |journal=Archives of Neurology |بەرگ=٦٤|issue=10 |پەڕەکان=١٥٢٤–٧|doi=10.1001/archneur.64.10.1524 |pmid=١٧٩٢٣٦٣٧|doi-access=free}}</ref> [ پێویستی بە نوێکردنەوە هەیە ] == دەستنیشانکردن == پۆلیسۆمنۆگرافی، کە لێکۆڵینەوەیەکی خەوە، تاکە هەڵسەنگاندنی وردە بۆ ڕووداوێکی خەوڕۆیشتن. لەبەر ئەوەی ئەمە تێچووی زۆرە و ڕووداوەکانی خەوڕۆیشتنیش بەزۆری دەگمەنن، ئەو ڕێوشوێنانەی تری کە بە شێوەیەکی باو بەکاردەهێنرێن بریتین لە ڕاپۆرتکردن لەلایەن خودی کەسەکە، دایک و باوک، یان هاوبەشی ژیان. سێ سیستەمی دەستنیشانکردنی باو کە بەگشتی بۆ تێکچوونەکانی خەوڕۆیشتن بەکاردەهێنرێن بریتین لە پۆلێنکردنی نێودەوڵەتی نەخۆشییەکان (ICD-11)، <ref name="ICD-10">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zivetz|یەکەم=Laurie|ناونیشان=https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|سەردێڕ=The ICD-10 classification of mental and behavioural disorders: clinical descriptions and diagnostic guidelines|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٤٢٢-١|شوێن=Geneva, Switzerland|زمان=en|hdl=10665/37958|oclc=٢٦٥٥٣٠٩٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218073157/https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFZivetz1992">Zivetz, Laurie (1992). [https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958 ''The ICD-10 classification of mental and behavioural disorders: clinical descriptions and diagnostic guidelines'']. Geneva, Switzerland: World Health Organization. [[Hdl (identifier)|hdl]]:[[hdl:10665/37958|10665/37958]]. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-92-4-154422-1|<bdi>978-92-4-154422-1</bdi>]]. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/26553093 26553093]. [https://web.archive.org/web/20220218073157/https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958 Archived] from the original on 18 February 2022.</cite></ref> پۆلێنکردنی نێودەوڵەتی تێکچوونەکانی خەو (ICSD-3-TR)، <ref name="ICSD-3">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Sateia |یەکەم=Michael J. |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=International classification of sleep disorders-third edition: highlights and modifications |journal=Chest |بەرگ=١٤٦|issue=5 |پەڕەکان=١٣٨٧–١٣٩٤|doi=10.1378/chest.14-0970 |issn=1931-3543 |oclc=٩٨٦٥٨٠٩٩٩|pmid=٢٥٣٦٧٤٧٥}}</ref> و ڕێبەری دەستنیشانکردن و ئاماری (DSM-5-TR). <ref name="DSM-V">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm|سەردێڕ=DSM |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.psychiatry.org}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm "Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM–5)"]. ''www.psychiatry.org''. Archived from [https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm the original] on 18 February 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-02-18</span></span>.</cite></ref> ڕێبەری دەستنیشانکردن و ئاماری دوو ژێرپۆلی خەوڕۆیشتن پێناسە دەکات، هەرچەندە پێویست ناکات خەوڕۆیشتن هیچ کام لەو ڕەفتارانە لەخۆ بگرێت: * خەوڕۆیشتن لەگەڵ خواردنی پەیوەست بە خەو. * خەوڕۆیشتن لەگەڵ ڕەفتاری سێکسیی پەیوەست بە خەو (سێکسۆمنیا). <ref name="DSM-V">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm|سەردێڕ=DSM |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.psychiatry.org}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm "Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM–5)"]. ''www.psychiatry.org''. Archived from [https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm the original] on 18 February 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-02-18</span></span>.</cite></ref> خەوخواردن بریتییە لە خواردنی خۆراک لە کاتی خەودا. ئەم تێکچوونانەی خەوخواردن زۆرجار بەهۆی هۆکارەکانی پەیوەست بە فشاری دەروونییەوە دروست دەبن. هۆکارێکی تری سەرەکیی ئەم ژێرپۆلەی خەوخواردنی پەیوەست بە خەوڕۆیشتن دەرمانی خەوە، وەک بۆ نموونە ئەمبیێن (کلینیکی مایۆ). چەند جۆرێکی تریش هەن، بەڵام ئەمبیێن یارمەتیدەرێکی خەوە کە بە شێوەیەکی بەرفراوانتر بەکاردەهێنرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Staff |یەکەم=Mayo Clinic |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleep-related-eating-disorder/basics/definition/con-20037290|سەردێڕ=Sleep-related eating disorder - Mayo Clinic |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref> لەبەر ئەوەی زۆرێک لە خەوخۆرەکان ئەو خۆراکە ئامادە دەکەن کە دەیخۆن، مەترسیی سووتان و شتی لەو جۆرە هەیە بەهۆی فڕن و ئامێرەکانی ترەوە. وەک چاوەڕوان دەکرێت، زیادبوونی کێشیش دەرەنجامێکی باوی ئەم تێکچوونەیە چونکە ئەو خۆراکەی کە زۆرجار دەخورێت کاربۆهیدراتی زۆری تێدایە. وەک چۆن لە خەوڕۆیشتندا وایە، ڕێگایەک هەیە کە تێکچوونەکانی خەوخواردن کۆنترۆڵ بکرێن. هەندێک دەرمان هەن کە کەسە خەوتووەکە هێمن دەکەنەوە بۆ ئەوەی پشوویەکی درێژتر و کوالیتی باشتریان هەبێت، بەڵام چالاکییەکانی وەک یۆگاش دەکرێت بناسێنرێن بۆ کەمکردنەوەی ئەو فشار و دڵەڕاوکێیەی کە هۆکاری کردەوەکەیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Clinic |یەکەم=Cleveland |ناونیشان=https://my.clevelandclinic.org/neurological_institute/sleep-disorders-center/disorders-conditions/hic-sleep-related-eating-disorders.aspx|سەردێڕ=Cleveland Clinic - Sleep-Related Eating Disorders |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref> === دەستنیشانکردنە جیاکەرەوەکان === نابێت خەوڕۆیشتن تێکەڵ بکرێت لەگەڵ لەهۆشخۆچوون بەهۆی کحول یان دەرمانەوە، کە دەبێتە هۆی لەبیرچوونەوەی ڕووداوەکان هاوشێوەی خەوڕۆیشتن. لە کاتی لەهۆشخۆچوونی بەهۆی کحولەوە (لەبیرچوونەوەی پەیوەست بە دەرمان)، کەسێک دەتوانێت بە شێوەیەکی چالاکانە بەشداری بکات و وەڵامی ژینگەی دەوروبەری بداتەوە (بۆ نموونە، گفتوگۆکردن یان لێخوڕینی ئۆتۆمبێل)، بەڵام مێشک یادەوەری دروست ناکات بۆ ڕووداوەکان. <ref name="Wetherill 2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Wetherill |یەکەم=Reagan R. |دوایین٢=Fromme |یەکەم٢=Kim |ساڵ=٢٠١٦|سەردێڕ=Alcohol-Induced Blackouts: A Review of Recent Clinical Research with Practical Implications and Recommendations for Future Studies |journal=Alcoholism: Clinical and Experimental Research |بەرگ=٤٠|issue=5 |پەڕەکان=٩٢٢–٩٣٥|doi=10.1111/acer.13051 |pmc=٤٨٤٤٧٦١|pmid=٢٧٠٦٠٨٦٨}}</ref> لەهۆشخۆچوون بەهۆی کحولەوە دەکرێت ڕووبدات کاتێک ئاستی کحول لە خوێندا بەرزتر بێت لە ٠.٠٦ گرام/دیسیلیتر.. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Hartzler |یەکەم=Bryan |دوایین٢=Fromme |یەکەم٢=Kim |ساڵ=٢٠٠٣|سەردێڕ=Fragmentary and en bloc blackouts: Similarity and distinction among episodes of alcohol-induced memory loss |journal=Journal of Studies on Alcohol |بەرگ=٦٤|issue=4 |پەڕەکان=٥٤٧–٥٥٠|doi=10.15288/jsa.2003.64.547 |pmid=١٢٩٢١١٩٦}}</ref> پێداچوونەوەیەکی سیستەماتیکیی ئەدەبیات دەریخستووە کە نزیکەی ٥٠٪ی خواردنەوەکخۆرەکان تووشی لەدەستدانی یادەوەری بوون لە کاتی ڕووداوێکی خواردنەوەدا و دەرەنجامی نەرێنی پەیوەندیداریان هەبووە هاوشێوەی خەوڕۆیشتووەکان، لەوانە برینداربوون و مردن. <ref name="Wetherill 2016" /> دەستنیشانکردنە جیاکەرەوەکانی تر بریتین لە تێکچوونی ڕەفتاری خەوی جووڵەی خێرای چاو، بەئاگاهاتنی سەرلێشێواو، و تۆقینی شەوانە. === هەڵسەنگاندن === هەڵسەنگاندنی خەوڕۆیشتن لە ڕێگەی پۆلیسۆمنۆگرافییەوە ئەو کێشەیە دروست دەکات کە ئەگەری کەمترە خەوڕۆیشتنەکە لە تاقیگەی خەودا ڕووبدات، وە ئەگەر ڕووداوێکیش ڕووبدات، بەزۆری کەمتر ئاڵۆزە لەوەی کە نەخۆشەکە لە ماڵەوە ئەزموونی دەکات. بۆیە، زۆرجار دەکرێت دەستنیشانکردنەکە بکرێت لە ڕێگەی هەڵسەنگاندنی مێژووی خەو، کات و ناوەڕۆکی ڕەفتارەکانی پەیوەست بە خەو. هەندێک جار، ڤیدیۆی ماڵەوە دەتوانێت زانیاریی زیاتر بدات و پێویستە لە پرۆسەی دەستنیشانکردندا لەبەرچاو بگیرێت. هەندێک تایبەتمەندی کە پێویستە هەمیشە هەڵسەنگاندنیان بۆ بکرێت بریتین لە: <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zadra|یەکەم=Antonio|ناونیشان=https://oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780195376203.001.0001/oxfordhb-9780195376203-e-027|سەردێڕ=Parasomnias II|دوایین٢=Pilon|یەکەم٢=Mathieu|ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780195376203.013.0028}}</ref> * تەمەنی سەرهەڵدان * کاتێک ڕووداوەکە لە ماوەی خەودا ڕوودەدات * چەند جار ئەم ڕووداوانە ڕوودەدەن (دووبارەبوونەوە) و چەند دەخایەنن (ماوە) * وەسفکردنی ڕووداوەکە، لەوانە ڕەفتار، سۆز و هەستەکان، و بیرکردنەوەکان لە کاتی ڕووداوەکە و دوای ڕووداوەکە * چەندە نەخۆشەکە وەڵامدەرەوەیە بۆ هاندەرە دەرەکییەکان لە کاتی ڕووداوەکەدا * نەخۆشەکە چەندە هۆشیار یان ئاگادارە، کاتێک لە ڕووداوێک بەئاگادێتەوە * ئایا دواتر ڕووداوەکە بیردەکەوێتەوە * هاندەرەکان یان هۆکارە خێراکەرەکان * شێوازی خەو-بێداری و ژینگەی خەو * خەواڵوویی ڕۆژانە * تێکچوونەکانی تری خەو کە لەوانەیە بوونیان هەبێت * مێژووی خێزان بۆ پاراسۆمیاکانی NREM و تێکچوونەکانی تری خەو * مێژووی پزیشکی، دەروونی، و دەماری * مێژووی بەکارهێنانی دەرمان و ماددە هۆشبەرەکان هەڵسەنگاندنەکە پێویستە دەستنیشانکردنە جیاکەرەوەکان ڕەت بکاتەوە. == چارەسەر == هیچ تاقیکردنەوەیەکی کلینیکی نەبووە کە دەری بخات هەر دەستێوەردانێکی دەروونی یان دەرمانسازی کاریگەرە لە ڕێگریکردن لە ڕووداوەکانی خەوڕۆیشتن. <ref name="Stall2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=Helen M. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice. |journal=Australian Family Physician |بەرگ=٤٦|issue=8 |پەڕەکان=٥٩٠–٥٩٣|pmid=٢٨٧٨٧٥٦٣}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFStallman2017">Stallman, Helen M. (2017). "Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice". ''Australian Family Physician''. '''46''' (8): <span class="nowrap">590–</span>593. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28787563 28787563].</cite></ref> سەرەڕای ئەمە، کۆمەڵێکی بەرفراوان لە چارەسەر لەگەڵ خەوڕۆیشتووەکاندا بەکارهێنراون. دەستێوەردانە دەروونییەکان بریتی بوون لە شیکاریی دەروونی، خەواندنی موگناتیسی، بەئاگاهێنانی خشتەبۆداڕێژراو یان پێشبینیکراو، ڕاهێنانی خۆسەلماندن، ڕاهێنانی خاوکردنەوە، بەڕێوەبردنی هەستە شەڕانگێزییەکان، پاکوخاوێنیی خەو، مەرجدارکردنی کلاسیکی (بە شۆکی کارەباییشەوە)، و چارەسەر بە یاری. چارەسەرە دەرمانییەکان بریتی بوون لە دەرمانە دژە خەمۆکییە سێ-ئەڵقەییەکان (ئیمیپڕامین)، ئەنتایکۆلینێرجیکێک (بایپێریدێن)، دەرمانە دژە پەرکەمەکان (کاربامازێپین، ڤالپرۆوەیت)، ئەنتایسایکۆتیکێک (کوێتیپین)، بێنزۆدایەزێپینەکان (کلۆنازێپام، دایازێپام، فلورازێپام و ترایازۆلام)، مێلاتۆنین، ڕێگریکەرێکی هەڵبژێردراوی گەڕانەوەی سیرۆتۆنین (پارۆکسێتین)، باربیتورەیتێک (سۆدیۆم ئەمیتال) و گیادەرمانەکان. <ref name="Stall2017" /> هیچ بەڵگەیەک نییە کە بیسەلمێنێت هەستاندنی خەوڕۆیشتووەکان زیانبەخشە یان نا، هەرچەندە ئەگەر خەوڕۆیشتووەکە خەبەری بکرێتەوە ئەگەری زۆرە تووشی سەرلێشێواوی بێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Suni |یەکەم=Eric |دوایین٢=Vyas |یەکەم٢=Nilong |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.sleepfoundation.org/parasomnias/sleepwalking|سەردێڕ=Sleepwalking: What Is Somnambulism? |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=Sleep Foundation}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Material near this tag needs references to reliable medical sources. (July 2024)">وەرگێڕانی پزیشکی پێویستە</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> بەپێچەوانەی تێکچوونەکانی تری خەوەوە، خەوڕۆیشتن پەیوەندی بە کێشە ڕەفتاری یان سۆزدارییەکانی ڕۆژانەوە نییە. ئەمە لەوانەیە لەبەر ئەوە بێت کە خەوی خەوڕۆیشتووەکە تێکناچێت—مەگەر ئەوەی خەبەریان بکرێتەوە، ئەوان هێشتا لە دۆخی خەودان لە کاتی خەوڕۆیشتندا. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2018)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> پاراستنی سەلامەتیی خەوڕۆیشتووەکە و کەسانی تر و گەڕان بەدوای چارەسەر بۆ کێشەکانی تری خەودا پێشنیار دەکرێت. <ref name="Stall2017" /> دڵنیاییدان پێشنیار دەکرێت ئەگەر خەوڕۆیشتنەکە هیچ کێشەیەکی دروست نەکردبێت. <ref name="Stall2017" /> بەڵام، ئەگەر ببێتە هۆی ناڕەحەتی یان مەترسیی زیانگەیاندن هەبێت، خەواندنی موگناتیسی و بەئاگاهێنانی خشتەبۆداڕێژراو وەک چارەسەر پێشنیار دەکرێن. <ref name="Stall2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=Helen M. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice. |journal=Australian Family Physician |بەرگ=٤٦|issue=8 |پەڕەکان=٥٩٠–٥٩٣|pmid=٢٨٧٨٧٥٦٣}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFStallman2017">Stallman, Helen M. (2017). "Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice". ''Australian Family Physician''. '''46''' (8): <span class="nowrap">590–</span>593. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28787563 28787563].</cite></ref> === پلاندانانی سەلامەتی === بۆ ئەوانەی ڕووداوەکانی خەوڕۆیشتنیان مەترسیدارە، زەنگی دەرگا دەتوانێت ڕێوشوێنێکی پاراستن بێت. جۆرەها زەنگی دەرگا هەن کە دەتوانرێت بە دەرگای ژووری نووستنەوە ببەسترێن و کاتێک دەرگاکە دەکرێتەوە، زەنگەکە لێدەدات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://ilcaustralia.org.au/search_category_paths/636|سەردێڕ=Wandering & Movement Alarms & Monitors / Page 1 - Independent Living Centres Australia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218092728/https://ilcaustralia.org.au/search_category_paths/636 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠١٨|وێبگە=ilcaustralia.org.au}}</ref> مەبەستەکە ئەوەیە کە دەنگەکە کەسەکە بەتەواوی بەئاگابهێنێت و ڕووداوی خەوڕۆیشتنەکە بپچڕێنێت، یان ئەگەر خەوڕۆیشتووەکە لەگەڵ کەسانی تردا دەژی، دەنگەکە هانیان دەدات کە چاودێری کەسەکە بکەن. خەوڕۆیشتووەکان دەبێت هەوڵبدەن ژووری نووستنەکەیان لە قاتی زەمینی ماڵ، شوقە، بەشەناوخۆیی، هۆتێل و هتد بێت. خەوڕۆیشتووەکان نابێت چەکی ئاسان دەستپێگەیشتوویان هەبێت (چەکی پڕکراو، چەقۆ) لە ژووری نووستن یان هەر ژوورێکی تری ماڵەکەدا. ئەگەر چەک هەبێت، دەبێت قفڵ بکرێن و کلیلەکانیش لە خەوڕۆیشتووەکە دووربخرێنەوە. <ref name="Schenck, Carlos H 2007">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Schenck|یەکەم=Carlos H.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=VLp5uoHCRi8C|سەردێڕ=Sleep: The Mysteries, the Problems, and the Solutions|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Avery Publishing]]|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٣٣٣-٢٧٠-٢|پەڕەکان=١٠٥–١٠٩|زمان=en|oclc=١٢٦٥٤٢٠٠٥٤}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSchenck2007">Schenck, Carlos H. (March 2007). [https://books.google.com/books?id=VLp5uoHCRi8C ''Sleep: The Mysteries, the Problems, and the Solutions'']. [[Avery Publishing]]. pp.&nbsp;<span class="nowrap">105–</span>109. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-58333-270-2|<bdi>978-1-58333-270-2</bdi>]]. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/1265420054 1265420054].</cite></ref> بۆ هاوبەشەکانی ژیانی خەوڕۆیشتووەکان کە توندوتیژن یان خەویان تێکدەدەن، خەوتن لە ژوورێکی تردا دەبێتە هۆی کوالێتی و بڕی باشتری خەو. == پەتاناسی == ڕێژەی بڵاوبوونەوەی خەوڕۆیشتن لە ماوەی ژیاندا بە ٤.٦٪ - ١٠.٣٪ دەخەمڵێنرێت. شیکارییەکی گشتگیر بۆ ٥١ لێکۆڵینەوە، کە زیاتر لە ١٠٠,٠٠٠ منداڵ و پێگەیشتووی لەخۆگرتبوو، دەریخست کە خەوڕۆیشتن لە منداڵاندا باوترە بە ڕێژەیەکی خەمڵێنراوی ٥٪، بە بەراورد بە ١.٥٪ی کەسانی پێگەیشتوو، کە لانی کەم جارێک لە ١٢ مانگی پێشوودا خەوڕۆیشتنیان هەبووە. دەرنەکەوتووە کە ڕێژەی خەوڕۆیشتن لە تەمەنە جیاوازەکاندا لە کاتی منداڵیدا بگۆڕێت. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=HM |دوایین٢=Kohler |یەکەم٢=M |ڕێکەوت=٢٠١٦|سەردێڕ=Prevalence of Sleepwalking: A Systematic Review and Meta-Analysis. |journal=PLOS ONE |بەرگ=١١|issue=11 |bibcode=2016PLoSO..1164769S |doi=10.1371/journal.pone.0164769 |pmc=٥١٠٤٥٢٠|pmid=٢٧٨٣٢٠٧٨|doi-access=free |article-number=e0164769}}</ref> == مێژوو == خەوڕۆیشتن هەستێکی نادیاری و نهێنی بۆ لای خۆی ڕاکێشاوە، بەڵام بە جدی لێکۆڵینەوەی لێ نەکرا و دەستنیشان نەکرا تاوەکو سەدەی نۆزدەهەم. کیمیاناس و پاراسایکۆلۆژیستی ئەڵمانی بارۆن کارل لودڤیگ ڤۆن ڕایشنباخ (١٧٨٨-١٨٦٩) لێکۆڵینەوەی بەرفراوانی لەسەر خەوڕۆیشتووەکان کرد و دۆزینەوەکانی بەکارهێنا بۆ داڕشتنی بیردۆزەکەی بۆ هێزی ئۆدیک. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kushida|یەکەم=Clete A.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=9UCAMTE7FZgC|سەردێڕ=Encyclopedia of Sleep|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Academic Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٢-٣٧٨٦١١-١|پەڕەکان=١٥٤–١٥٥|زمان=en|oclc=١٠٣٣٨٦١٥٥٦}}</ref> لە سەرەتادا وا بیردەکرایەوە کە خەوڕۆیشتن بریتییە لەوەی خەونبینێک خەونەکەی نیشان دەدات و جێبەجێی دەکات. بۆ نموونە، لە لێکۆڵینەوەیەکدا کە لەلایەن کۆمەڵەی زانست و خەڵک لە ساڵی ١٩٥٤ بڵاوکرایەوە، دەرەنجامەکە ئەمە بوو: "سەرکوتکردنی هەستە دوژمنکارییەکان دژی باوک وای لە نەخۆشەکان کرد کە کاردانەوەیان هەبێت بە جێبەجێکردنی لە جیهانی خەوندا بە خەوڕۆیشتنەوە، ئەو خەیاڵە شێواوانەی کە دەیانهەبوو سەبارەت بە هەموو کەسایەتییە دەسەڵاتدارەکان، وەک باوکان، ئەفسەران و بەرپرسە توندەکان." هەمان کۆمەڵە دوای دوانزە ساڵ وتارێکیان بڵاوکردەوە بە دەرەنجامێکی نوێوە: "خەوڕۆیشتن، پێچەوانەی زۆربەی بیروباوەڕەکان، بە ڕواڵەت پەیوەندییەکی کەمی بە خەون بینینەوە هەیە. لە ڕاستیدا، کاتێک ڕوودەدات کە خەوتووەکە چێژ لە بێئاگاترین و قووڵترین خەوی وەردەگرێت—قۆناغێک کە تێیدا خەونەکان بەزۆری ڕاپۆرت ناکرێن." توێژینەوەی نوێتر ئاشکرای کردووە کە خەوڕۆیشتن لە ڕاستیدا تێکچوونێکی بەئاگاهاتنی NREM (بێ جووڵەی خێرای چاو)ە. <ref name="Sleep Disorders Sourcebook" /> جێبەجێکردنی خەونێک بنەمایە بۆ تێکچوونێکی خەوی REM (جووڵەی خێرای چاو) کە پێی دەوترێت تێکچوونی ڕەفتاری REM (یان تێکچوونی ڕەفتاری خەوی REM).[٧] زانیاریی وردتر دەربارەی خەو دەگەڕێتەوە بۆ داهێنانی تەکنەلۆژیاکان، وەک هێڵکاری مێشک (EEG) لەلایەن هانس بێرگەر لە ساڵی ١٩٢٤[٥٧] و BEAM لەلایەن فرانک دەفی لە سەرەتای ساڵانی هەشتاکاندا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.appliedneuroscience.com/PDFs/History_of_QEEG_Databases.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218091754/https://www.appliedneuroscience.com/PDFs/History_of_QEEG_Databases.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢}}</ref> لە ساڵی ١٩٠٧، سیگمۆند فرۆید لە کۆمەڵەی دەروونشیکاری ڤیەننا (نونبێرگ و فێدێرن) باسی خەوڕۆیشتنی کرد. ئەو پێی وابوو کە خەوڕۆیشتن پەیوەندی بە بەدەستهێنانی ئارەزووە سێکسییەکانەوە هەیە و سەرسام بوو کە کەسێک دەتوانێت بجووڵێت بەبێ ئەوەی خەونەکەی بپچڕێنێت. لەو کاتەدا، فرۆید پێشنیاری ئەوەی کرد کە کرۆکی ئەم دیاردەیە ئارەزووی خەوتنە لە هەمان ئەو ناوچەیەی کە تاکەکە لە منداڵیدا تێیدا خەوتووە. دە ساڵ دواتر، ئەو لە وتاری "پاشکۆیەکی مێتاپەسایکۆلۆژی بۆ بیردۆزی خەونەکان" (١٩١٦-١٧ [١٩١٥]) پێشبینی سەبارەت بە سۆمنامبولیزم کرد. لەم وتارەدا، ڕوونکردنەوەی دا و بیرۆکە گریمانەییەکانی خۆی لەسەر خەونەکان فراوانتر کرد. ئەو خەونی وەک هاوسەنگییەکی ناسک وەسف کرد کە ناسەقامگیر دەبێت بەهۆی پاڵنەرە ناهۆشیارە سەرکوتکراوەکانی سیستەمی ناهۆشیارەوە، کە ملکەچی ئارەزووەکانی ئیگۆ نابن. هەندێک بیرکردنەوەی ڕۆژانەی پێش-هۆشیار دەکرێت بەرگریکار بن و ئەمانە دەتوانن بەشێک لە کارلێکە دەروونییەکەیان بپارێزن. پاڵنەرە ناهۆشیارەکان و پاشماوەکانی ڕۆژ دەکرێت یەکبگرن و ببنە هۆی ململانێیەک. فرۆید دواتر بیری لە دەرەنجامی ئەم پاڵنەرە ئارەزوومەندانەیە دەکردەوە: داواکارییەکی غەریزەیی ناهۆشیار کە دەبێتە ئارەزوویەکی خەون لە پێش-هۆشیاردا. فرۆید ڕایگەیاند کە ئەم پاڵنەرە ناهۆشیارە دەتوانرێت وەک جووڵە لە کاتی خەودا دەرببڕدرێت. ئەمەش ئەوە دەبێت کە لە سۆمنامبولیزمدا دەبینرێت، هەرچەندە ئەوەی کە لە ڕاستیدا وای لێدەکات مومکین بێت بە نادیاری دەمێنێتەوە. <ref name="Somnambulism">{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=٢٠٠٥|ناونیشان=https://www.enotes.com/psychoanalysis-encyclopedia/somnambulism |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200922100225/https://www.enotes.com/homework-help/what-somnambulism-469014 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}}</ref> تا ساڵی ٢٠٠٢، خەوڕۆیشتن لە ئاژەڵە سەرەتاییەکانی جگە لە مرۆڤدا دەستنیشان نەکراوە. ڕوون نییە ئایا تەنها هێشتا تێبینی نەکراوە، یان خەوڕۆیشتن دیاردەیەکی تایبەتە بە مرۆڤ. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kantha |یەکەم=S. S. |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Is somnambulism a distinct disorder of humans and not seen in non-human primates? |journal=Medical Hypotheses |بەرگ=٦١|issue=5–6 |پەڕەکان=٥١٧–٥١٨|doi=10.1016/s0306-9877(03)00206-8 |issn=0306-9877 |pmid=١٤٥٩٢٧٧٩}}</ref> == کولتوور == === ئۆپێرا === [[پەڕگە:Sonnambula_atto_3.jpg|وێنۆک|308x308پیکسڵ|ئامینا، خەوڕۆیشتووەکە، لە ئاشەکە]] ئۆپێرای نیمچە-جدی ئیتالی ڤینچینزۆ بێلینی ساڵی ١٨٣١، (La sonnambula)، کە چیرۆکەکەی چەقی بەستووە لەسەر پرسی بێتاوانیی دەزگیراندار و بووکەی داهاتوو، ئامینا، کە دوای ئەوەی لە ژووری نووستنی کەسێکی نەناسراودا دۆزرایەوە، و سەرەڕای دڵنیاییدانی ئەو کەسە نەناسراوە کە ئامینا بەتەواوی بێتاوان بووە، لەلایەن دەزگیرانە تووڕەکەیەوە، ئێلڤینۆ، ڕەتکراوەتەوە — کە پاشان بڕیار دەدات هاوسەرگیری لەگەڵ ژنێکی تردا بکات. لە ڕاستیدا، کاتێک ئامینا لە ژێر فشاردا بوو، ئامادەیی هەبوو بۆ خەوڕۆیشتن؛ و هاتبووە ناو ژووری نووستنی کەسە نەناسراوەکەوە لە ڕێگەی خەوڕۆیشتن بە درێژایی دیوارێکی بەرزەوە (لەبەرچاوی تەواوی ئامادەبووانی ئۆپێراکە). ئێلڤینۆ، کە دواتر چاودێری ئامینا دەکات (کە زۆر ماندوو بووە بەهۆی هەموو ئەو کێشانەوە)، لە کاتی خەوڕۆیشتن بەسەر پردێکی زۆر بەرز، زۆر ناسەقامگیر و زۆر لەرزۆک لە ئاشە ناوخۆییەکەدا، هەڵەکەی خۆی تێدەگات، واز لە پلانەکانی هاوسەرگیری دەهێنێت لەگەڵ ژنەکەی تردا، و دووبارە لەگەڵ ئامینادا یەکدەگرێتەوە. === دراما === [[پەڕگە:Mary_Hoare_-_Lady_Macbeth,_Sleepwalking_-_B1975.4.1972_-_Yale_Center_for_British_Art.jpg|وێنۆک|''تابلۆی ماری هۆر بۆ لەیدی ماکبێث، خەوڕۆیشتن'']] * دیمەنی خەوڕۆیشتنەکە (پەردەی پێنجەم دیمەنی یەکەم) لە شانۆنامە تراژیدییەکەی ویلیام شێکسپیرەوە ماکبێث (١٦٠٦) یەکێکە لە بەناوبانگترین دیمەنەکان لە سەرانسەری ئەدەبیاتدا. * لە شانۆگەرییە کۆمیدییە دوو پەردەییەکەی والی چەمبەرلین ئۆڵتۆن (The Sleep-Walker; or, Which is the Lady) (١٨١٢)، "سۆمنۆ"، ئەکتەرێکی شکستخواردوو کە بووەتە خزمەتکار، ڕۆڵە ئاواتەخوازەکانی خۆی لە کاتی خەوڕۆیشتندا دووبارە دەژیێتەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Oulton |یەکەم=Walley Chamberlain |ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ١٨١٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=xRFXAAAAcAAJ&pg=PA1|سەردێڕ=The Sleep-walker; Or, Which is the Lady? A Farce, in Two Acts, Etc |via=Google Books |oclc=١٠٦١٩٢٤٣٦٥}}</ref> === وێژە === * لە ڕۆمانی [[دراکولا|دراکولای]] [[برام ستۆکەر|برام ستۆکەردا]]، کارەکتەری لوسی وێستێنرا وەک خەوڕۆیشتوویەک وەسف کراوە. هەر لە کاتی خەوڕۆیشتنیدایە کە کاونت دراکولا فێڵی لێدەکات و هێرش دەکاتە سەری. == خەوڕۆیشتن وەک بەرگرییەکی یاسایی == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>{{ئاماژەی زیاتر پێویستە|section}}بەو پێیەی ڕەفتارەکانی خەوڕۆیشتن بەبێ ویست و ئیرادە ڕوودەدەن، خەوڕۆیشتن دەتوانرێت وەک بەرگرییەکی یاسایی بەکاربهێنرێت، وەک فۆرمێک لە ئۆتۆماتیزمی یاسایی. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Popat |یەکەم=S |دوایین٢=Winslade |یەکەم٢=W |ڕێکەوت=٢٠١٥|سەردێڕ=While You Were Sleepwalking: Science and Neurobiology of Sleep Disorders & the Enigma of Legal Responsibility of Violence During Parasomnia. |journal=Neuroethics |بەرگ=٨|issue=2 |پەڕەکان=٢٠٣–٢١٤|doi=10.1007/s12152-015-9229-4 |pmc=٤٥٠٦٤٥٤|pmid=٢٦٢٠٣٣٠٩}}</ref> تاکێک دەکرێت تۆمەتبار بکرێت بە ئۆتۆماتیزمی ناشیتی یان شیتی. <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="The geographic scope near this tag is ambiguous. (January 2022)">لەکوێ؟</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> ئەوەی یەکەم وەک بەرگرییەک بۆ شێتیی کاتی یان ڕەفتاری بێویستانە بەکاردێت، کە دەبێتە هۆی بێتاوان دەرچوون. ئەوەی دووەمیان دەبێتە هۆی "بڕیارێکی تایبەتی بێتاوانی بە هۆکاری شێتی." ئەم بڕیاری شێتییە دەکرێت ببێتە هۆی فەرمانی دادگا بۆ مانەوە لە دامەزراوەیەکی دەروونیدا. لە کەیسی (Bratty v A-G) بۆ ئیرلەندای باکوور لە ساڵی ١٩٦٣، لۆرد مۆریس ڕایگەیاند، "هەر کۆمەڵە ڕاستییەک پێویستی بە پشکنینێکی وریای بارودۆخەکانی خۆی هەیە، بەڵام ئەگەر بە شێوەی وەرگرتنی نموونەیەک بە گونجاو بزانرێت کە کەسێک لە خەویدا بڕوات و تاوانێکی توندوتیژانە ئەنجام بدات لەکاتێکدا بەڕاستی بێهۆشە، ئەوا کەسێکی لەو جۆرە لە ڕووی تاوانکارییەوە بەرپرسیار نابێت لەو کردەوەیە." <ref name="Mackay">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Mackay |یەکەم=Irene |ساڵ=١٩٩٢|سەردێڕ=The Sleepwalker is Not Insane |journal=The Modern Law Review |بەرگ=٥٥|issue=5 |پەڕەکان=٧١٥–٧١٦|doi=10.1111/j.1468-2230.1992.tb02845.x}}</ref> لە کاتێکدا ڕاستگۆیی کەیسەکان جێگەی مشتومڕن،{{By whom|date=January 2022}} کردەوەی کوشتن هەبووە کە گومانلێکراوی سەرەکی لەوانەیە کردەوەکەی لە کاتی خەوڕۆیشتندا ئەنجام دابێت. ڕوونکردنەوە جێگرەوەکان بۆ خەوڕۆیشتنی بکوژانە یان توندوتیژانە بریتین لە خۆنەخۆشخستن، لەبیرچوونەوەی بەهۆی دەرمانەوە، و تێکچوونەکانی تری کە تێیدا توندوتیژیی پەیوەست بە خەو لەوانەیە ڕووبدات، وەک تێکچوونی ڕەفتاری REM، دۆخەکانی فیوگ، و سەرگەردانیی ئەڵقەیی. <ref name="Culebras">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Culebras|یەکەم=A.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=WvprAAAAMAAJ|سەردێڕ=Clinical Handbook of Sleep Disorders|ڕێکەوت=١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=Butterworth-Heinemann|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٥٠٦-٩٦٤٤-٩|شوێن=Massachusetts, MA, USA|پەڕەکان=٣١٧–٣١٩|زمان=en|oclc=٣٤٩٣٢٧٢٤}}</ref> لێخوڕینی ئۆتۆمبێل لە خەودا، <ref name="Books.google.fi">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sobo|یەکەم=Frank|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=3aGefVlUPbkC&dq=%22sleepwalk-driving%22&pg=PA179|سەردێڕ=Crumpet Strumpet|بڵاوکەرەوە=Nightengale Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٩٧٤٣٣٤٨-٣-٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٢}}</ref> کە بە لێخوڕین بە خەوڕۆیشتنیش دەناسرێت، <ref name="Thefreelibrary.com">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Roman |یەکەم=Frank |ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ناونیشان=https://www.thefreelibrary.com/Why+sleepwalk+when+you+can+sleepdrive.-a0324983170|سەردێڕ=Why sleepwalk when you can sleepdrive. - Free Online Library |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=Thefreelibrary.com}}</ref> دیاردەیەکی دەگمەنە کە کەسەکە ئۆتۆمبێلێک لێدەخوڕێت لەکاتێکدا خەوڕۆیشتن دەکات. ئەگەر لەلایەن پۆلیسەوە بوەستێنرێت، شۆفێرانی خەوڕۆیشتوو بەتەواوی ناتوانن هیچ کارلێکێکیان لەگەڵ پۆلیسدا هەبێت، ئەگەر لە کاتی ڕووداوەکەدا هێشتا لە خەوڕۆیشتندا بن. <ref name="Nih.gov">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Pressman |یەکەم=Mark R. |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠١١|سەردێڕ=Sleep driving: sleepwalking variant or misuse of z-drugs? |journal=Sleep Medicine Reviews |بەرگ=١٥|issue=5 |پەڕەکان=٢٨٥–٢٩٢|doi=10.1016/j.smrv.2010.12.004 |pmid=٢١٣٦٧٦٢٨}}</ref>لێخوڕین لە کاتی خەوڕۆیشتندا دەکرێت بەسەر ئەو کەسانەدا بێت کە بە شێوەیەکی ئاسایی ئەزموونی خەوڕۆیشتن ناکەن، چونکە هەندێک دەرمان، بەتایبەتی زۆلپیدێم و ئێسزۆپیکلۆن، دەتوانن ببنە هۆی خەوڕۆیشتن وەک کاریگەرییەکی لاوەکیی نەخوازراو. حاڵەتێکی ڕووداوی لێدان و هەڵاتنی کوشندە تۆمارکراوە کە تێیدا شۆفێرەکە ئیدیعای ئەوە دەکات کە لە خەودا لێی خوڕیوە. بەڵام، شارەزایەکی خەو هیچ بەڵگەیەکی بۆ ئەم ئیدیعایانە نەدۆزیەوە لە کاتی دادگاییکردنەکەدا کە بەدوایدا هات. <ref name="Canberratimes.com.au">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Russell |یەکەم=Mark |ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.canberratimes.com.au/story/7494464/expert-doubts-sleepwalk-in-fatal-hit-run/|سەردێڕ=Expert doubts sleepwalk in fatal hit-run |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=Canberratimes.com.au}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Mitchell |یەکەم=Georgina |ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.smh.com.au/national/nsw/troy-grant-s-father-drinking-red-wine-dozing-in-chair-before-hit-and-run-court-told-20211102-p595cm.html|سەردێڕ=Troy Grant’s father ‘drinking red wine, dozing in chair’ before hit-and-run, court told |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=The Sydney Morning Herald |زمان=en}}</ref> === حاڵەتە مێژووییەکان === [[پەڕگە:1846_Tirrell_Bickford_BostonTragedy_NationalPoliceGazette.jpg|وێنۆک|ئەلبێرت تیڕێڵ لە ساڵی ١٨٤٦ لە کوشتنی ماریا بیکفۆرد بێتاوان دەرچوو، لە ژێر بەرگرییەکدا کە ئەو لە خەوڕۆیشتندا بووە. (National Police Gazette، ١٨٤٦)]] * ١٨٤٦، ئەلبێرت تیڕێڵ خەوڕۆیشتنی وەک بەرگرییەک بەکارهێنا لە دژی تۆمەتەکانی کوشتنی ماریا بیکفۆرد، لەشفرۆشێک کە لە خانەیەکی لەشفرۆشیی بۆستن دەژیا. * ١٩٦١، سێرژانت ویلیس بۆشیارس دانی بە خنکاندنی ژنێکی ناوچەکە بە ناوی جین کەنستەیبڵ دانا لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ڕۆژی سەری ساڵی نوێی ١٩٦١، بەڵام ئیدیعای ئەوەی کرد کە خەوتووە و تەنها کاتێک خەبەری بووەتەوە کە زانیویەتی چی کردووە. ئەو بێتاوانی خۆی ڕاگەیاند لەسەر ئەو بنەمایەی کە خەوتووە لەو کاتەی کە تاوانەکەی ئەنجامداوە و بێتاوان دەرچوو. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Donnelley|یەکەم=Paul|سەردێڕ=Essex Murders|بڵاوکەرەوە=Wharncliffe Books|ساڵ=٢٠٠٠|زمان=en}}</ref> * لە ساڵی ١٩٨١، ستیڤن ستاینبێرگ لە سکۆتسدەیل، ئەریزۆنا تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی و بێتاوان دەرچوو لەسەر بنەمای شێتیی کاتی. * ١٩٩١، کەیسی (R v Burgess): بێرگێس تۆمەتبار کرا بە لێدانی سەری کچە هاوڕێکەی بە شووشەیەکی شەراب و دواتر بە ئامێرێکی تۆمارکەری ڤیدیۆ. ئەو بێتاوان دەرچوو لە دادگای تاوانی بریستۆڵ، بە هۆکاری ئۆتۆماتیزمی شێتی. <ref name="RvBurgess">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Analysing Witness Testimony: Psychological, Investigative and Evidential Perspectives: A Guide for Legal Practitioners and Other Professionals|ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[Blackstone Press]]|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٤٣١-٧٣١-٥|veditors=Heaton-Armstrong A, Shepherd E, Wolchover D}}</ref> * ١٩٩٢، کەیسی (R. v. Parks): پارکس تۆمەتبار کرا بە کوشتنی خەسووی و هەوڵدان بۆ کوشتنی خەزووری. ئەو لەلایەن دادگای باڵای کەنەداوە بێتاوان دەرچوو. <ref name="Broughton 1994">Broughton ''et al.'' Homicidal Somnambulism: A Case Report. ''Sleep'' (1994); 17(3):253-64. {{Doi|10.1093/sleep/17.3.253}}</ref> * ١٩٩٤، کەیسی (Pennsylvania v. Ricksgers): ڕیکسگێرس تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی. سزای زیندانی هەتاهەتایی بەبێ مەرجی ئازادکردنی بەسەردا سەپێندرا. <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Lyon |یەکەم=Lindsey |ڕێکەوت=٨ی ئایاری ٢٠٠٩|ناونیشان=https://health.usnews.com/articles/health/sleep/2009/05/08/7-criminal-cases-that-invoked-the-sleepwalking-defense.html |وێبگە=[[US News & World Report]]}}</ref> * ١٩٩٩، کەیسی (Arizona v. Falater): سکۆت فالاتێر، لە فینیکس، ئەریزۆنا، تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی. دادگا گەیشتە ئەو دەرەنجامەی کە کوشتنەکە زۆر ئاڵۆزترە لەوەی لە کاتی خەوڕۆیشتندا ئەنجام بدرێت. فالاتێر بە کوشتنی پلە یەک تاوانبار کرا و سزای زیندانی هەتاهەتایی بەبێ ئەگەری ئازادکردنی مەرجداری بەسەردا سەپێندرا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Paparella |یەکەم=Andrew |دوایین٢=Engel |یەکەم٢=Scott |دوایین٣=Resendez |یەکەم٣=MaryEllen |دوایین٤=Effron |یەکەم٤=Lauren |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://abcnews.go.com/US/sleepwalking-killer-scott-falater-wracked-guilt-murdering-wife/story?id=75468448|سەردێڕ='Sleepwalking' killer Scott Falater still wracked with guilt over murdering wife |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠٢٥|وێبگە=ABC News |زمان=en}}</ref> * ٢٠٠١، کەیسی (California v. Reitz): ستیڤن ڕایتز خۆشەویستەکەی، ئیڤا وەینفورتنەری، کوشت. ئەو بە پۆلیسی ڕاگەیاند کە هیچ یادەوەرییەکی هێرشەکەی نییە بەڵام "فلاشباک"ی هەبوو کە پێی وابوو لە شەڕدایە لەگەڵ پیاوێکی دزەکەردا. دایک و باوکی لە دادگا شایەتییان دا کە ئەو لە منداڵییەوە خەوڕۆیشتوو بووە. دادگا لە ساڵی ٢٠٠٤دا ڕایتزی بە کوشتنی پلە یەک تاوانبار کرد. <ref name=":0" /> * ٢٠٠١، ئەنتۆنیۆ نیێتۆ ژنەکەی و خەسووی کوشت و هەوڵی کوشتنی کچ و کوڕەکەی دا، پێش ئەوەی چەک بکرێت. نیێتۆ ئیدیعای ئەوەی کرد کە لە کاتی هێرشەکەدا خەوتووە و خەونی بینیوە کە بەرگری لە خۆی دەکات لە دژی چەند نەعامەیەکی شەڕانگێز. بەڵام منداڵەکانی ڕایانگەیاند کە ئەویان ناسیوەتەوە و بە کوڕەکەی وتووە کە گڵۆپەکان هەڵنەکات چونکە دایکیان (کە پێشتر بە سەختی بریندار ببوو) خەوتووە. لە ساڵی ٢٠٠٧، نیێتۆ سزای ١٠ ساڵ مانەوەی لە نەخۆشخانەیەکی دەروونیدا بەسەردا سەپێندرا و فەرمانی پێکرا کە بڕی ١٧١,١٠٠ یۆرۆ وەک قەرەبوو بداتە قوربانییەکان. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠٠٧|trans-title=They agreed to intern the man who killed his wife and mother-in-law for 10 years, believing them to be ostriches |ناونیشان=https://www.diariosur.es/20070221/malaga/acuerdan-internar-anos-hombre_200702211843.html?ref=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2F |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=Diario Sur |زمان=es-ES}}</ref> * ٢٠٠٤، جولز لۆو دانی بەوەدا نا کە بووەتە هۆی مردنی باوکی، ئێدوارد، بەڵام بیری نایەتەوە کە ئەو کارەی کردبێت. جولز ئۆتۆماتیزمی وەک بەرگرییەکەی بەکارهێنا، و بە هۆکاری شێتی بێتاوان دەرچوو و بۆ کاتێکی نادیار لە نەخۆشخانەیەکی پارێزراودا دەستبەسەر کرا. دوای دە مانگ ئازاد کرا. * ٢٠٠٨، بڕایان تۆماس تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی لەکاتێکدا خەونی بینیوە کە شەڕ لەگەڵ چەند دزەکەرێکدا دەکات.[٨١] ئەو لە ساڵی ٢٠٠٩ لەلایەن دادوەرێکەوە ئازاد کرا، کە بە بێتاوانی لە کوشتنەکە زانی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/news/uk/crime/man-who-killed-his-wife-while-sleeping-goes-free-1824945.html|سەردێڕ=Man who killed his wife while sleeping goes free |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئایاری ٢٠١٦|وێبگە=The Independent |زمان=en-GB}}</ref> == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}} == سەرچاوە گشتی و ئاماژەپێکراو == * Walker, N. (1968). ''Crime and Insanity in England Volume One: The Historical Perspective'', Edinburgh: Edinburgh University Press == بەستەری دەرەکی == * {{Commons category-inline}} {{پۆلی کۆمنز|Sleepwalking}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|دەروونناسی}} [[پۆل:پەشێوییەکانی خەو]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] n52ysd6ymm866ka7e14unq7i6shhcmv 1592137 1592108 2026-06-19T20:02:12Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1592137 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=خەوڕەوی (ڕێکردن لە خەودا)|synonyms=|image=Kramskoi somnambule.jpg|caption=ئیڤان کرامسکۆی، سۆمنامبولا، ١٨٧١|pronounce=|alt=[[Somnambulism]]|field=پزیشکیی خەو، دەمارناسی، دەروونپزیشکی|symptoms=|complications=|onset=|duration=|types=|causes=|risks=|diagnosis=|differential=|prevention=|treatment=|medication=|prognosis=|frequency=|deaths=}}<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Template:Infobox/styles-images.css" />'''ڕێکردن لە خەودا''' (خەوڕۆیشتن)، کە بە سۆمنامبولیزم یان نۆکتامبولیزمیش دەناسرێت، دیاردەیەکی تێکەڵاوی خەو و بێدارییە. <ref name="ICD-10">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zivetz|یەکەم=Laurie|ناونیشان=https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|سەردێڕ=The ICD-10 classification of mental and behavioural disorders: clinical descriptions and diagnostic guidelines|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٤٢٢-١|شوێن=Geneva, Switzerland|زمان=en|hdl=10665/37958|oclc=٢٦٥٥٣٠٩٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218073157/https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەک تێکچوونێکی خەو پۆلێن دەکرێت کە سەر بە خێزانی [[پاراسۆمنیا|پاراسۆمنیایە]]. <ref name="DSM-V">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm|سەردێڕ=DSM |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.psychiatry.org}}</ref> هەروەها دەکرێت وەک تێکچوونێکی لێکترازانی دۆخەکان تێبگەین، کە تێیدا تایبەتمەندییەکانی بێداری و خەوی قووڵی بێ جووڵەی خێرای چاو (non-REM) لە یەک کاتدا لە ناوچە جیاوازەکانی مێشکدا ڕوودەدەن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Castelnovo |یەکەم=Anna |دوایین٢=Lopez |یەکەم٢=Régis |دوایین٣=Proserpio |یەکەم٣=Paola |دوایین٤=Nobili |یەکەم٤=Lino |دوایین٥=Dauvilliers |یەکەم٥=Yves |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٨|سەردێڕ=NREM sleep parasomnias as disorders of sleep-state dissociation |ناونیشان=https://www.nature.com/articles/s41582-018-0030-y |journal=Nature Reviews Neurology |زمان=en |بەرگ=١٤|issue=8 |پەڕەکان=٤٧٠–٤٨١|doi=10.1038/s41582-018-0030-y |issn=1759-4766 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> لە قۆناغی شەپۆلی خاوی خەودا ڕوودەدات، لە دۆخێکی هۆشیاریی کەمدا، لەگەڵ ئەنجامدانی ئەو چالاکییانەی کە بەزۆری لە دۆخی هۆشیاریی تەواودا ئەنجام دەدرێن. ئەم چالاکییانە دەکرێت هێندە سادە بن وەک قسەکردن، دانیشتن لەسەر جێگا، ڕۆیشتن بۆ حەمام، خواردن، و پاککردنەوە، یان هێندە مەترسیدار بن وەک چێشتلێنان، لێخوڕینی ئۆتۆمبێل، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|ناونیشان=https://www.medpagetoday.com/primarycare/sleepdisorders/3568|سەردێڕ=SLEEP: Sex While Sleeping Is Real, and May Be No Joke |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218112917/https://www.medpagetoday.com/primarycare/sleepdisorders/3568?np=1&xid=ob_pcp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.medpagetoday.com |زمان=en}}</ref> جووڵەی تووندوتیژانە و گرتنی شتە خەیاڵییەکان. هەرچەندە حاڵەتەکانی خەوڕۆیشتن بەگشتی لە ڕەفتاری سادە و دووبارەبووەوە پێکدێن، بەڵام جار جار ڕاپۆرت هەیە لەسەر ئەنجامدانی ڕەفتاری ئاڵۆز لەلایەن خەڵکەوە لە کاتی خەودا، هەرچەندە ڕاستی و دروستییان زۆرجار جێگەی مشتومڕە. خەوڕۆیشتووەکان زۆرجار هیچ یادەوەرییەکیان نییە یان یادەوەرییەکی کەمیان هەیە لەسەر ڕووداوەکە، هەرچەندە هەندێک بیرکەوتنەوەی نیمچەیی ڕاپۆرت کراوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Cataldi |یەکەم=Jacinthe |دوایین٢=Stephan |یەکەم٢=Aurélie M. |دوایین٣=Haba-Rubio |یەکەم٣=José |دوایین٤=Siclari |یەکەم٤=Francesca |ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=Shared EEG correlates between non-REM parasomnia experiences and dreams |ناونیشان=https://www.nature.com/articles/s41467-024-48337-7? |journal=Nature Communications |زمان=en |بەرگ=١٥|issue=1 |پەڕەکان=٣٩٠٦|doi=10.1038/s41467-024-48337-7 |issn=2041-1723 |hdl-access=free}}</ref> هەرچەندە چاوەکانیان کراوەن، بەڵام دەربڕینیان لێڵە و وەکو شووشە دەردەکەوێت. ئەمە دەکرێت لە ٣٠ چرکەوە بۆ ٣٠ خولەک بخایەنێت. خەوڕۆیشتن لە قۆناغی شەپۆلی خاوی خەودا (N3) لە سووڕەکانی خەوی بێ جووڵەی خێرای چاو (خەوی NREM) ڕوودەدات. بەزۆری لە سێیەمی یەکەمی شەودا ڕوودەدات کاتێک خەوی شەپۆلی خاو لە لوتکەدایە. بەگشتی، تەنها یەک جار لە شەوێکدا ڕوودەدات، ئەگەر هەر ڕووبدات. == نیشانە و کۆنیشانەکان == خەوڕۆیشتن بەم خاڵانەی خوارەوە جیادەکرێتەوە: <ref name="Stall2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=Helen M. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice. |journal=Australian Family Physician |بەرگ=٤٦|issue=8 |پەڕەکان=٥٩٠–٥٩٣|pmid=٢٨٧٨٧٥٦٣}}</ref> * بەئاگاهاتنی نیمچەیی لە کاتی خەوی بێ جووڵەی خێرای چاو (NREM)، بەزۆری لە سێیەمی یەکەمی شەودا * ناوەڕۆکێکی خەون ئامێز کە لەوانەیە لە کاتی بێداربوونەوەدا بیربکەوێتەوە یان بیرنەکەوێتەوە * ڕەفتاری جووڵەیی گونجاو لەگەڵ خەونەکەدا کە دەکرێت سادە یان ئاڵۆز بێت * هەستکردن بە تێکچوونی ژینگەی دەوروبەر * تێکچوونی بڕیاردان، پلاندانان و چارەسەرکردنی کێشەکان. <ref name="Mayo Clinic">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506/#:~:text=Overview,serious%20problems%20or%20require%20treatment.|سەردێڕ=Sleepwalking - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218085440/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> سەرەڕای ئەوەی چۆن لە زۆرێک لە کولتوورەکاندا وێنا دەکرێت (چاو داخراوەکان و ڕۆیشتن بە قۆڵی درێژکراوەوە)، چاوی خەوڕۆیشتووەکە کراوەیە بەڵام لەوانەیە وەک نیگایەکی شووشەیی یان دەربڕینێکی بەتاڵ دەربکەوێت و بیلبیلەی چاوەکانیش فراوان دەبن. سەرەڕای کەمبوونەوەی هەستەوەرەکانیان بەهۆی خەوتنەوە، خەوڕۆیشتووەکان توانایەکی دیاریکراو نیشان دەدەن بۆ دۆزینەوەی ڕێگا لە ژینگەی دەوروبەریاندا بەهۆی تێکەڵەیەک لە کەوتنی سادە و خووی ڕۆژانە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Popat |یەکەم=Shreeya |دوایین٢=Winslade |یەکەم٢=William |ڕێکەوت=٢٤ی نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=While You Were Sleepwalking: Science and Neurobiology of Sleep Disorders & the Enigma of Legal Responsibility of Violence During Parasomnia |journal=Neuroethics |بەرگ=٨|issue=2 |پەڕەکان=٢٠٣–٢١٤|doi=10.1007/s12152-015-9229-4 |pmc=٤٥٠٦٤٥٤|pmid=٢٦٢٠٣٣٠٩}}</ref> زۆرجار دوای بەئاگابوونەوە هەست بە سەرلێشێواوی دەکەن: خەوڕۆیشتووەکە لەوانەیە سەری لێ بشێوێت و حەپەسێت، و لەوانەیە نەزانێت بۆچی یان چۆن لە جێگاکەی هاتووەتە دەرەوە؛ بەڵام سەرلێشێواوییەکە لە ماوەی چەند خولەکێکدا نامێنێت. لەوانەیە لە کاتی خەوڕۆیشتندا قسە بکەن، بەڵام قسەکردنەکە بەزۆری بۆ چاودێرەکە مانای نابێت. پلەی جیاوازی لەبیرچوونەوە (ئەمنیزیا) هەیە کە پەیوەندی بە خەوڕۆیشتنەوە هەیە، لە نەبوونی هیچ یادەوەرییەکەوە، بۆ یادەوەریی ناڕوون یان گێڕانەوەیەک دەگۆڕێت. <ref name="Schenck, Carlos H 2007">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Schenck|یەکەم=Carlos H.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=VLp5uoHCRi8C|سەردێڕ=Sleep: The Mysteries, the Problems, and the Solutions|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Avery Publishing]]|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٣٣٣-٢٧٠-٢|پەڕەکان=١٠٥–١٠٩|زمان=en|oclc=١٢٦٥٤٢٠٠٥٤}}</ref> === تێکچوونە پەیوەندیدارەکان === زۆربەی لێکۆڵینەوەکان سەیری تێکچوونەکانی خەو دەکەن لە کەسانی پێگەیشتوودا، بەڵام منداڵانیش دەکرێت تووش ببن. لەو دە لە سەدەی دانیشتووانەی کە تووشی تێکچوونەکانی پەیوەست بە خەو دەبن، منداڵان زۆرترین کاریگەرییان لەسەرە بەهۆی گەشەکردنی مێشکیانەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Willock |یەکەم=Brent |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٢|سەردێڕ=On dreaming, parasomnia, dream enactment, and murder. |ناونیشان=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/pap0000382 |journal=Psychoanalytic Psychology |زمان=en |بەرگ=٣٩|issue=2 |پەڕەکان=٩٧–١١٠|doi=10.1037/pap0000382 |issn=1939-1331 |s2cid=244209446 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> لێکۆڵینەوەیەک کە لە ئوسترالیا ئەنجامدراوە، <ref name=":02">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=Helen M |دوایین٢=Kohler |یەکەم٢=Mark J |دوایین٣=Biggs |یەکەم٣=Sarah N |دوایین٤=Lushington |یەکەم٤=Kurt |دوایین٥=Kennedy |یەکەم٥=Declan |ڕێکەوت=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧|سەردێڕ=Childhood Sleepwalking and Its Relationship to Daytime and Sleep Related Behaviors |ناونیشان=http://www.sleepandhypnosis.org/ing/abstract.aspx?MkID=221 |journal=Sleep and Hypnosis |پەڕەکان=٦١–٦٩|doi=10.5350/Sleep.Hypn.2016.18.0122 |doi-access=free}}</ref> سەیری خەوڕۆیشتن و پەیوەندییەکەی بە ڕەفتارەکانی خەو لە منداڵاندا کردووە. دەرکەوت کە خەوڕۆیشتن دەکرێت پەیوەندی بە ڕۆتینی کاتی خەوتنی منداڵانەوە هەبێت. ئەوانەی کێشەی ڕەفتارییان هەیە ئەگەری تووشبوونیان بە تێکچوونی خەو زیاترە و پێویستە هەڵسەنگاندنیان بۆ بکرێت. پەیوەندیی نێوان خەوڕۆیشتن و کێشە ڕەفتاری و سۆزدارییەکان زیاترە وەک لە ڕۆتینی کاتی خەوتنیان. ئەمە لەوانەیە زۆر بەباشی لەبەر ئەوە بێت کە تێکچوونەکانی پەیوەست بە خەو و خەوڕۆیشتن لە یەک کاتدا ڕوودەدەن؛ یەکێکیان بەبێ ئەویتر ناتوانێت بوونی هەبێت. <ref name=":02" /> لە لێکۆڵینەوەی "خەوڕۆیشتن و تۆقینی خەو لە منداڵانی پێش قۆناغی هەرزەکاریدا" <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Guilleminault |یەکەم=Christian |دوایین٢=Palombini |یەکەم٢=Luciana |دوایین٣=Pelayo |یەکەم٣=Rafael |دوایین٤=Chervin |یەکەم٤=Ronald D. |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Sleepwalking and Sleep Terrors in Prepubertal Children: What Triggers Them? |journal=Pediatrics |بەرگ=١١١|issue=1 |پەڕەکان=e١٧–e٢٥|doi=10.1542/peds.111.1.e17 |pmid=١٢٥٠٩٥٩٠|doi-access=free}}</ref> دەرکەوتووە کە، ئەگەر منداڵێک تێکچوونێکی تری خەوی هەبێت – وەک نیشانەکانی قاچی بێ‌ئۆقرە (RLS) یان تێکچوونی هەناسەدان لە خەودا (SDB) – ئەگەری خەوڕۆیشتنی زیاتر بووە. لێکۆڵینەوەکە دەریخستووە کە ئەو منداڵانەی پاراسۆمنیای درێژخایەنیان هەیە زۆرجار لەوانەیە SDB یان بە ڕێژەیەکی کەمتر RLS یان هەبێت. سەرەڕای ئەوەش، نەمانی پاراسۆمیاکان دوای چارەسەرکردنی SDB یان نیشانەکانی جووڵەی خولیی پەلەکانی پەیوەست بە RLS پێشنیاری ئەوە دەکات کە ئەمەی دواییان لەوانەیە هاندەری ئەوەی یەکەمیان بێت. زۆریی ڕێژەی SDB لە ئەندامانی خێزانی ئەو منداڵانەی کە پاراسۆمنیایان هەیە، بەڵگەی زیاتری خستەڕوو کە SDB لەوانەیە لە شێوەی پاراسۆمنیادا لە منداڵاندا دەربکەوێت. منداڵانی تووشبوو بە پاراسۆمنیا بە شێوەیەکی سیستەماتیک لە کاتی خەودا چاودێری ناکرێن، هەرچەندە لێکۆڵینەوەکانی ڕابردوو پێشنیاریان کردووە کە نەخۆشانی تووشبوو بە تۆقینی خەو یان خەوڕۆیشتن ئاستێکی بەرزیان هەیە لە بەئاگاهاتنەوەی کورتی EEG. کاتێک منداڵان پۆلیسۆمنۆگرافی (پشکنینی خەو)یان بۆ دەکرێت، پێویستە بەدوای شێوازە دیاریکراوەکاندا بگەڕێین (بۆ نموونە، سنوورداربوونی لێشاوی لووت، هەوڵی نائاسایی هەناسەدان، تەقینەوەی فرێکوێنسییەکانی بەرزی یان نزم لە EEG)؛ وەستانی هەناسە (ئەپنیای خەو) زۆر بە دەگمەن لە منداڵاندا دەدۆزرێتەوە. پێویستە هەناسەدانی منداڵان لە کاتی خەودا چاودێری بکرێت لە ڕێگەی کانیولای لووت یان سیستەمی گۆڕەری فشار یان پێوانەکردنی فشاری سورێنچکەوە، کە هەستیارترن لەو تێرمیستۆر یان تێرمۆکەپڵانەی کە ئێستا لە زۆرێک لە تاقیگەکاندا بەکاردەهێنرێن. باشبوونی ڕوون و خێرای پاراسۆمنیای سەخت لەو منداڵانەی کە چارەسەری SDB یان بۆ دەکرێت، وەک لێرەدا پێناسە کراوە، بەڵگەیەکی گرنگ دەدات کە SDBی کەم دەکرێت گرنگییەکی تەندروستیی بەرچاوی هەبێت. هەروەها جێگای سەرنجە ڕاپۆرتی بوونی پاراسۆمنیا لە خێزانەکاندا. لێکۆڵینەوەکانی سەر کۆمەڵەی دووانەکان و خێزانەکانی تووشبوو بە تۆقینی خەو و خەوڕۆیشتن پێشنیاری بەشداریی بۆماوەیی پاراسۆمیاکان دەکەن. دەرکەوتووە کە RLS و SDB دووبارەبوونەوەی خێزانیان هەیە. دەرکەوتووە کە RLS بەشداریی بۆماوەیی هەیە. هەروەها خەوڕۆیشتن لەوانەیە هاوڕێ بێت لەگەڵ دیاردەی پەیوەندیداری تۆقینی شەوانە، بەتایبەتی لە منداڵاندا. لە ناوەڕاستی تۆقینی شەوانەدا، کەسی تووشبوو لەوانەیە لە دۆخێکی ناڕەحەتدا بگەڕێت لەکاتێکدا هێشتا خەوتووە، و نموونەی ئەو نەخۆشانەی کە هەوڵیان داوە ڕابکەن یان بە شێوەیەکی شەڕانگێزانە بەرگری لە خۆیان بکەن لە کاتی ئەم ڕووداوانەدا لە ئەدەبیاتی پزیشکیدا ڕاپۆرت کراون. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleep-terrors/symptoms-causes/syc-20353524|سەردێڕ=Sleep terrors (night terrors) - Symptoms and causes |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠١٩|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> لە هەندێک حاڵەتدا، خەوڕۆیشتن لە کەسانی پێگەیشتوودا لەوانەیە نیشانەیەک بێت بۆ تێکچوونێکی دەروونی. لێکۆڵینەوەیەک پێشنیاری ئاستێکی بەرزی لێکترازان دەکات لە خەوڕۆیشتووە پێگەیشتووەکاندا، چونکە بەشداربووانی تاقیکردنەوەکە نمرەی نائاسایی بەرزیان بەدەستهێنا لە بەشی هیستریا لە "پێوەرەکانی ئەزموونی کراون-کریسپ". <ref name="A.H. Crisp et al.">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Crisp |یەکەم=A.H. |دوایین٢=Matthews |یەکەم٢=BM |دوایین٣=Oakey |یەکەم٣=M |دوایین٤=Crutchfield |یەکەم٤=M |display-authors=etal |ساڵ=١٩٩٠|سەردێڕ=Sleepwalking, night terrors, and consciousness |journal=British Medical Journal |بەرگ=٣٠٠|issue=6721 |پەڕەکان=٣٦٠–٣٦٢|doi=10.1136/bmj.300.6721.360 |pmc=١٦٦٢١٢٤|pmid=٢١٠٦٩٨٥}}</ref> لێکۆڵینەوەیەکی تر پێشنیاری ئەوەی کرد کە "ڕێژەیەکی بەرزتر [لە ڕووداوەکانی خەوڕۆیشتن] ڕاپۆرت کراوە لەو نەخۆشانەی کە [[شیزۆفرێنیا|شیزۆفرینیا]]، [[هیستێریا|هیستریا]] و دەمارگیریی دڵەڕاوکێیان هەیە". هەروەها، نەخۆشانی تووشبوو بە سەرئێشەی شەقیقە یان نیشانەکانی تورێت ٤-٦ جار زیاتر ئەگەری خەوڕۆیشتنیان هەیە. === دەرەنجامەکان === لە کاتی ئەو دۆخەی لەبیرچوونەوەیەی کە خەوڕۆیشتووەکانی تێدان، زۆر شت دەکرێت ڕووبدات بەبێ ئەوەی بیریان بێتەوە. یەکێک لەو شتانەی کە دەکرێت ڕووبدات تێکچوونێکی خەوە کە پێی دەوترێت سێکسۆمنیا، کە تێیدا تاکێک لەوانەیە بەشداری لە ڕەفتاری سێکسیدا بکات لەگەڵ خۆی یان کەسانی تردا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Idir |یەکەم=Yannis |دوایین٢=Oudiette |یەکەم٢=Delphine |دوایین٣=Arnulf |یەکەم٣=Isabelle |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |زمان=en |بەرگ=٣١|issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=٣٥٣٨٨٥٤٩|s2cid=248000922 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |article-number=e13596}}</ref> ڕوودانی ئەمە دەگمەنە، بەڵام دەکرێت لە کاتی خەوڕۆیشتندا ڕووبدات. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Idir |یەکەم=Yannis |دوایین٢=Oudiette |یەکەم٢=Delphine |دوایین٣=Arnulf |یەکەم٣=Isabelle |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |زمان=en |بەرگ=٣١|issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=٣٥٣٨٨٥٤٩|s2cid=248000922 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |article-number=e13596}}</ref> هەروەها تێکچوونی خواردنی پەیوەست بە خەو، کە تێیدا خەوڕۆیشتووەکان بە بێویستی خۆیان نان دەخۆن، دەکرێت ڕووبدات. ڕووداوەکان دەکرێت بریتی بن لە خواردن/خواردنەوەی خۆراکی ئاسایی یان تێکەڵەی سەیری خۆراک. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Idir |یەکەم=Yannis |دوایین٢=Oudiette |یەکەم٢=Delphine |دوایین٣=Arnulf |یەکەم٣=Isabelle |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |زمان=en |بەرگ=٣١|issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=٣٥٣٨٨٥٤٩|s2cid=248000922 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |article-number=e13596}}</ref> هەروەها دەکرێت کەمخەوی و خەواڵوویی ڕۆژانەش ڕووبدات. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Idir |یەکەم=Yannis |دوایین٢=Oudiette |یەکەم٢=Delphine |دوایین٣=Arnulf |یەکەم٣=Isabelle |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |زمان=en |بەرگ=٣١|issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=٣٥٣٨٨٥٤٩|s2cid=248000922 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |article-number=e13596}}</ref> زۆربەی خەوڕۆیشتووەکان لە خاڵێکدا لە کاتی خەوڕۆیشتندا بریندار دەبن، زۆرجار برینی بچووک وەکو بڕین یان شینبوونەوە. بەڵام لە حاڵەتی دەگمەندا، خەوڕۆیشتووەکان ئێسکیان شکاوە و بەهۆی کەوتنەوە گیانیان لەدەستداوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.mirror.co.uk/news/uk-news/sleepwalker-rob-williams-dies-after-2981951|سەردێڕ=Sleepwalker dies after falling from hotel window following night out with work colleagues |وێبگە=[[Daily Mirror]]}}</ref> هەروەها خەوڕۆیشتووەکان لەوانەیە ڕووبەڕووی شەرمەزاری ببنەوە بەهۆی ئەوەی بە ڕووتی لە شوێنی گشتیدا دەدۆزرێنەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی ئایاری ٢٠١٦|ناونیشان=https://www.mirror.co.uk/news/uk-news/naked-sleepwalker-stumbles-out-city-8026101|سەردێڕ=Naked sleepwalker stumbles out of city hotel then makes an odd request to police |وێبگە=[[Daily Mirror]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢١ی ئازاری ٢٠٠٥|ناونیشان=https://www.news24.com/World/News/Sleep-walker-mows-lawn-naked-20050321|سەردێڕ=Sleep walker mows lawn naked}}</ref> == هۆکارەکان == هۆکاری خەوڕۆیشتن نادیارە. ژمارەیەک گریمانە، کە تا ئێستا نەسەلمێنراون، پێشنیار کراون بۆ ئەوەی کە بۆچی لەوانەیە ڕووبدات، لەوانە: دواکەوتن لە پێگەیشتنی کۆئەندامی دەماری ناوەندی، زیادبوونی خەوی شەپۆلی خاو، بێبەشبوون لە خەو، تا، و ماندوێتی لەڕادەبەدەر. لەوانەیە پێکهاتەیەکی بۆماوەیی هەبێت بۆ خەوڕۆیشتن. لێکۆڵینەوەیەک دەریخست کە خەوڕۆیشتن لە ٤٥٪ی ئەو منداڵانەدا ڕوویداوە کە یەکێک لە دایک یان باوکیان خەوڕۆیشتوو بوون، و لە ٦٠٪ی منداڵاندا ئەگەر هەردووکیان خەوڕۆیشتوو بن. بەم پێیە، هۆکارە بۆماوەییەکان لەوانەیە تاکێک ئامادە بکەن بۆ خەوڕۆیشتن، بەڵام دەرکەوتنی ڕەفتارەکە لەوانەیە کاریگەریی هۆکارە ژینگەییەکانیشی لەسەر بێت. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kales |یەکەم=A. |دوایین٢=Soldatos |یەکەم٢=C. R. |دوایین٣=Bixler |یەکەم٣=E. O. |دوایین٤=Ladda |یەکەم٤=R. L. |دوایین٥=Charney |یەکەم٥=D. S. |دوایین٦=Weber |یەکەم٦=G. |دوایین٧=Schweitzer |یەکەم٧=P. K. |ڕێکەوت=١ی ئابی ١٩٨٠|سەردێڕ=Hereditary factors in sleepwalking and night terrors. |journal=The British Journal of Psychiatry |بەرگ=١٣٧|issue=2 |پەڕەکان=١١١–١١٨|doi=10.1192/bjp.137.2.111 |pmid=٧٤٢٦٨٤٠|s2cid=13186645}}</ref> <ref name="Mayo Clinic">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506/#:~:text=Overview,serious%20problems%20or%20require%20treatment.|سەردێڕ=Sleepwalking - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218085440/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506/#:~:text=Overview,serious%20problems%20or%20require%20treatment. "Sleepwalking - Symptoms and causes"]. ''Mayo Clinic''. [https://web.archive.org/web/20220218085440/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506 Archived] from the original on 18 February 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-02-18</span></span>.</cite></ref> لێکۆڵینەوە بۆماوەییەکان بە بەکارهێنانی مێشی میوەی باو وەک مۆدێلی تاقیکاری پەیوەندییەک لە نێوان خەوی شەوانە و گەشەکردنی مێشکدا ئاشکرا دەکەن کە بەهۆی هۆکارەکانی لەبەرگرتنەوەی پارێزراوی پەرەسەندنەوە وەک AP-2 نێوەندگیری دەکرێن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kucherenko |یەکەم=Mariya M. |دوایین٢=Ilangovan |یەکەم٢=Vinodh |دوایین٣=Herzig |یەکەم٣=Bettina |دوایین٤=Shcherbata |یەکەم٤=Halyna R. |دوایین٥=Bringmann |یەکەم٥=Henrik |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=TfAP-2 is required for night sleep in Drosophila |journal=BMC Neuroscience |بەرگ=١٧|issue=1 |پەڕە=٧٢|doi=10.1186/s12868-016-0306-3 |issn=1471-2202 |pmc=٥١٠٣٤٢٣|pmid=٢٧٨٢٩٣٦٨|doi-access=free}}</ref> خەوڕۆیشتن لەوانەیە وەک تێکچوونێکی زاڵی ئۆتۆسۆماڵ بە کەمبوونەوەی دەرکەوتنەوە بۆماوەیی بێت. شیکاریی پێکەوەگرێدانی پارامێتریی چەند خاڵیی سەرتاسەری جینۆم بۆ خەوڕۆیشتن لۆگاریتمێکی زۆرینەی بۆ نمرەی ئەگەرەکان (LOD score) ئاشکرا کرد کە ٣.١٤ بوو لەسەر کرۆمۆسۆمی 20q12-q13.12 لە نێوان ٥٥.٦ و ٦١.٤ cM. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Dogu |یەکەم=Okan |دوایین٢=Pressman |یەکەم٢=Mark R. |ڕێکەوت=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Identification of sleepwalking gene(s): Not yet, but soon? |ناونیشان=https://n.neurology.org/content/76/1/12 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Neurology |زمان=en |بڵاوکەرەوە=American Academy of Neurology |بەرگ=٧٦|issue=1 |پەڕەکان=١٢–١٣|doi=10.1212/WNL.0b013e318203e9c0 |issn=0028-3878 |pmid=٢١٢٠٥٦٨٧|s2cid=207118557 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218091008/https://n.neurology.org/content/76/1/12 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢}}</ref> گریمانە کراوە کە خەوڕۆیشتن پەیوەندی بە دەمارەگوێزەرەوەی سیرۆتۆنینەوە هەبێت، کە دیارە بە شێوەیەکی جیاوازیش زیندەچالاکیی (مێتابۆلیزم) دەبێت لە نەخۆشانی سەرئێشەی شەقیقە و ئەو کەسانەی نیشانەکانی تورێتیان هەیە، کە هەردوو کۆمەڵەکە چوار بۆ نۆ جار زیاتر ئەگەری ئەوەیان هەیە ئەزموونی ڕووداوێکی خەوڕۆیشتن بکەن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Barabas |یەکەم=Gabor |دوایین٢=Matthews |یەکەم٢=Wendy S. |دوایین٣=Ferrari |یەکەم٣=Michael |ساڵ=٢٠٠٨|سەردێڕ=Somnambulism in Children with Tourette Syndrome |journal=Developmental Medicine & Child Neurology |بەرگ=٢٦|issue=4 |پەڕەکان=٤٥٧–٤٦٠|doi=10.1111/j.1469-8749.1984.tb04471.x |pmid=٦١٤٨٢٨٧|s2cid=1759571}}</ref> دەرکەوتووە کە گۆڕانکارییە هۆرمۆنییەکان بەشدارن لە ڕووداوەکانی خەوڕۆیشتن لە ژناندا، و ئەگەری خەوڕۆیشتن پێش دەستپێکردنی سووڕی مانگانە زیاترە. هەروەها پێدەچێت گۆڕانکارییە هۆرمۆنییەکان لە کاتی دووگیانیدا ئەگەری ئەنجامدانی خەوڕۆیشتن کەم بکەنەوە. دەرمانەکان، بە شێوەیەکی سەرەکی لە چوار پۆلدا—هاندرەکانی وەرگری بێنزۆدایەزێپین و هەموارکەرەوەکانی تری GABA، دەرمانە دژە خەمۆکییەکان و بریکارە سیرۆتۆنێرژیکەکانی تر، دەرمانە دژە دەروونپەرتبوونەکان، و بلۆککەرەکانی بێتا—پەیوەندییان بە خەوڕۆیشتنەوە هەبووە. <ref name="Stallman medication">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=HM |دوایین٢=Kohler |یەکەم٢=M |دوایین٣=White |یەکەم٣=J |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠١٨|سەردێڕ=Medication induced sleepwalking: A systematic review. |ناونیشان=https://ap01.alma.exlibrisgroup.com/view/delivery/61USOUTHAUS_INST/12146848020001831 |journal=Sleep Medicine Reviews |بەرگ=٣٧|پەڕەکان=١٠٥–١١٣|doi=10.1016/j.smrv.2017.01.005 |pmid=٢٨٣٦٣٤٤٩|s2cid=10381396 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> باشترین بەڵگە بۆ ئەو دەرمانانەی کە دەبنە هۆی خەوڕۆیشتن بریتین لە زۆلپیدێم و سۆدیۆم ئۆکزیبەیت؛ هەموو ڕاپۆرتەکانی تر لەسەر بنەمای ئەو پەیوەندییانەن کە لە ڕاپۆرتە حاڵەتەکاندا تێبینی کراون. <ref name="Stallman medication" /> ژمارەیەک حاڵەت، وەک نەخۆشیی [[پارکینسۆن]]، وا بیردەکرێتەوە کە ببنە هۆی دروستبوونی خەوڕۆیشتن لەو کەسانەدا کە پێشینەی خەوڕۆیشتنیان نەبووە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Poryazova |یەکەم=R |دوایین٢=Waldvogel |یەکەم٢=D |دوایین٣=Bassetti |یەکەم٣=CL |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Sleepwalking in patients with Parkinson disease. |journal=Archives of Neurology |بەرگ=٦٤|issue=10 |پەڕەکان=١٥٢٤–٧|doi=10.1001/archneur.64.10.1524 |pmid=١٧٩٢٣٦٣٧|doi-access=free}}</ref> [ پێویستی بە نوێکردنەوە هەیە ] == دەستنیشانکردن == پۆلیسۆمنۆگرافی، کە لێکۆڵینەوەیەکی خەوە، تاکە هەڵسەنگاندنی وردە بۆ ڕووداوێکی خەوڕۆیشتن. لەبەر ئەوەی ئەمە تێچووی زۆرە و ڕووداوەکانی خەوڕۆیشتنیش بەزۆری دەگمەنن، ئەو ڕێوشوێنانەی تری کە بە شێوەیەکی باو بەکاردەهێنرێن بریتین لە ڕاپۆرتکردن لەلایەن خودی کەسەکە، دایک و باوک، یان هاوبەشی ژیان. سێ سیستەمی دەستنیشانکردنی باو کە بەگشتی بۆ تێکچوونەکانی خەوڕۆیشتن بەکاردەهێنرێن بریتین لە پۆلێنکردنی نێودەوڵەتی نەخۆشییەکان (ICD-11)، <ref name="ICD-10">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zivetz|یەکەم=Laurie|ناونیشان=https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|سەردێڕ=The ICD-10 classification of mental and behavioural disorders: clinical descriptions and diagnostic guidelines|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٤٢٢-١|شوێن=Geneva, Switzerland|زمان=en|hdl=10665/37958|oclc=٢٦٥٥٣٠٩٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218073157/https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFZivetz1992">Zivetz, Laurie (1992). [https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958 ''The ICD-10 classification of mental and behavioural disorders: clinical descriptions and diagnostic guidelines'']. Geneva, Switzerland: World Health Organization. [[Hdl (identifier)|hdl]]:[[hdl:10665/37958|10665/37958]]. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-92-4-154422-1|<bdi>978-92-4-154422-1</bdi>]]. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/26553093 26553093]. [https://web.archive.org/web/20220218073157/https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958 Archived] from the original on 18 February 2022.</cite></ref> پۆلێنکردنی نێودەوڵەتی تێکچوونەکانی خەو (ICSD-3-TR)، <ref name="ICSD-3">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Sateia |یەکەم=Michael J. |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=International classification of sleep disorders-third edition: highlights and modifications |journal=Chest |بەرگ=١٤٦|issue=5 |پەڕەکان=١٣٨٧–١٣٩٤|doi=10.1378/chest.14-0970 |issn=1931-3543 |oclc=٩٨٦٥٨٠٩٩٩|pmid=٢٥٣٦٧٤٧٥}}</ref> و ڕێبەری دەستنیشانکردن و ئاماری (DSM-5-TR). <ref name="DSM-V">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm|سەردێڕ=DSM |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.psychiatry.org}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm "Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM–5)"]. ''www.psychiatry.org''. Archived from [https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm the original] on 18 February 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-02-18</span></span>.</cite></ref> ڕێبەری دەستنیشانکردن و ئاماری دوو ژێرپۆلی خەوڕۆیشتن پێناسە دەکات، هەرچەندە پێویست ناکات خەوڕۆیشتن هیچ کام لەو ڕەفتارانە لەخۆ بگرێت: * خەوڕۆیشتن لەگەڵ خواردنی پەیوەست بە خەو. * خەوڕۆیشتن لەگەڵ ڕەفتاری سێکسیی پەیوەست بە خەو (سێکسۆمنیا). <ref name="DSM-V">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm|سەردێڕ=DSM |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.psychiatry.org}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm "Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM–5)"]. ''www.psychiatry.org''. Archived from [https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm the original] on 18 February 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-02-18</span></span>.</cite></ref> خەوخواردن بریتییە لە خواردنی خۆراک لە کاتی خەودا. ئەم تێکچوونانەی خەوخواردن زۆرجار بەهۆی هۆکارەکانی پەیوەست بە فشاری دەروونییەوە دروست دەبن. هۆکارێکی تری سەرەکیی ئەم ژێرپۆلەی خەوخواردنی پەیوەست بە خەوڕۆیشتن دەرمانی خەوە، وەک بۆ نموونە ئەمبیێن (کلینیکی مایۆ). چەند جۆرێکی تریش هەن، بەڵام ئەمبیێن یارمەتیدەرێکی خەوە کە بە شێوەیەکی بەرفراوانتر بەکاردەهێنرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Staff |یەکەم=Mayo Clinic |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleep-related-eating-disorder/basics/definition/con-20037290|سەردێڕ=Sleep-related eating disorder - Mayo Clinic |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref> لەبەر ئەوەی زۆرێک لە خەوخۆرەکان ئەو خۆراکە ئامادە دەکەن کە دەیخۆن، مەترسیی سووتان و شتی لەو جۆرە هەیە بەهۆی فڕن و ئامێرەکانی ترەوە. وەک چاوەڕوان دەکرێت، زیادبوونی کێشیش دەرەنجامێکی باوی ئەم تێکچوونەیە چونکە ئەو خۆراکەی کە زۆرجار دەخورێت کاربۆهیدراتی زۆری تێدایە. وەک چۆن لە خەوڕۆیشتندا وایە، ڕێگایەک هەیە کە تێکچوونەکانی خەوخواردن کۆنترۆڵ بکرێن. هەندێک دەرمان هەن کە کەسە خەوتووەکە هێمن دەکەنەوە بۆ ئەوەی پشوویەکی درێژتر و کوالیتی باشتریان هەبێت، بەڵام چالاکییەکانی وەک یۆگاش دەکرێت بناسێنرێن بۆ کەمکردنەوەی ئەو فشار و دڵەڕاوکێیەی کە هۆکاری کردەوەکەیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Clinic |یەکەم=Cleveland |ناونیشان=https://my.clevelandclinic.org/neurological_institute/sleep-disorders-center/disorders-conditions/hic-sleep-related-eating-disorders.aspx|سەردێڕ=Cleveland Clinic - Sleep-Related Eating Disorders |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref> === دەستنیشانکردنە جیاکەرەوەکان === نابێت خەوڕۆیشتن تێکەڵ بکرێت لەگەڵ لەهۆشخۆچوون بەهۆی کحول یان دەرمانەوە، کە دەبێتە هۆی لەبیرچوونەوەی ڕووداوەکان هاوشێوەی خەوڕۆیشتن. لە کاتی لەهۆشخۆچوونی بەهۆی کحولەوە (لەبیرچوونەوەی پەیوەست بە دەرمان)، کەسێک دەتوانێت بە شێوەیەکی چالاکانە بەشداری بکات و وەڵامی ژینگەی دەوروبەری بداتەوە (بۆ نموونە، گفتوگۆکردن یان لێخوڕینی ئۆتۆمبێل)، بەڵام مێشک یادەوەری دروست ناکات بۆ ڕووداوەکان. <ref name="Wetherill 2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Wetherill |یەکەم=Reagan R. |دوایین٢=Fromme |یەکەم٢=Kim |ساڵ=٢٠١٦|سەردێڕ=Alcohol-Induced Blackouts: A Review of Recent Clinical Research with Practical Implications and Recommendations for Future Studies |journal=Alcoholism: Clinical and Experimental Research |بەرگ=٤٠|issue=5 |پەڕەکان=٩٢٢–٩٣٥|doi=10.1111/acer.13051 |pmc=٤٨٤٤٧٦١|pmid=٢٧٠٦٠٨٦٨}}</ref> لەهۆشخۆچوون بەهۆی کحولەوە دەکرێت ڕووبدات کاتێک ئاستی کحول لە خوێندا بەرزتر بێت لە ٠.٠٦ گرام/دیسیلیتر.. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Hartzler |یەکەم=Bryan |دوایین٢=Fromme |یەکەم٢=Kim |ساڵ=٢٠٠٣|سەردێڕ=Fragmentary and en bloc blackouts: Similarity and distinction among episodes of alcohol-induced memory loss |journal=Journal of Studies on Alcohol |بەرگ=٦٤|issue=4 |پەڕەکان=٥٤٧–٥٥٠|doi=10.15288/jsa.2003.64.547 |pmid=١٢٩٢١١٩٦}}</ref> پێداچوونەوەیەکی سیستەماتیکیی ئەدەبیات دەریخستووە کە نزیکەی ٥٠٪ی خواردنەوەکخۆرەکان تووشی لەدەستدانی یادەوەری بوون لە کاتی ڕووداوێکی خواردنەوەدا و دەرەنجامی نەرێنی پەیوەندیداریان هەبووە هاوشێوەی خەوڕۆیشتووەکان، لەوانە برینداربوون و مردن. <ref name="Wetherill 2016" /> دەستنیشانکردنە جیاکەرەوەکانی تر بریتین لە تێکچوونی ڕەفتاری خەوی جووڵەی خێرای چاو، بەئاگاهاتنی سەرلێشێواو، و تۆقینی شەوانە. === هەڵسەنگاندن === هەڵسەنگاندنی خەوڕۆیشتن لە ڕێگەی پۆلیسۆمنۆگرافییەوە ئەو کێشەیە دروست دەکات کە ئەگەری کەمترە خەوڕۆیشتنەکە لە تاقیگەی خەودا ڕووبدات، وە ئەگەر ڕووداوێکیش ڕووبدات، بەزۆری کەمتر ئاڵۆزە لەوەی کە نەخۆشەکە لە ماڵەوە ئەزموونی دەکات. بۆیە، زۆرجار دەکرێت دەستنیشانکردنەکە بکرێت لە ڕێگەی هەڵسەنگاندنی مێژووی خەو، کات و ناوەڕۆکی ڕەفتارەکانی پەیوەست بە خەو. هەندێک جار، ڤیدیۆی ماڵەوە دەتوانێت زانیاریی زیاتر بدات و پێویستە لە پرۆسەی دەستنیشانکردندا لەبەرچاو بگیرێت. هەندێک تایبەتمەندی کە پێویستە هەمیشە هەڵسەنگاندنیان بۆ بکرێت بریتین لە: <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zadra|یەکەم=Antonio|ناونیشان=https://oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780195376203.001.0001/oxfordhb-9780195376203-e-027|سەردێڕ=Parasomnias II|دوایین٢=Pilon|یەکەم٢=Mathieu|ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780195376203.013.0028}}</ref> * تەمەنی سەرهەڵدان * کاتێک ڕووداوەکە لە ماوەی خەودا ڕوودەدات * چەند جار ئەم ڕووداوانە ڕوودەدەن (دووبارەبوونەوە) و چەند دەخایەنن (ماوە) * وەسفکردنی ڕووداوەکە، لەوانە ڕەفتار، سۆز و هەستەکان، و بیرکردنەوەکان لە کاتی ڕووداوەکە و دوای ڕووداوەکە * چەندە نەخۆشەکە وەڵامدەرەوەیە بۆ هاندەرە دەرەکییەکان لە کاتی ڕووداوەکەدا * نەخۆشەکە چەندە هۆشیار یان ئاگادارە، کاتێک لە ڕووداوێک بەئاگادێتەوە * ئایا دواتر ڕووداوەکە بیردەکەوێتەوە * هاندەرەکان یان هۆکارە خێراکەرەکان * شێوازی خەو-بێداری و ژینگەی خەو * خەواڵوویی ڕۆژانە * تێکچوونەکانی تری خەو کە لەوانەیە بوونیان هەبێت * مێژووی خێزان بۆ پاراسۆمیاکانی NREM و تێکچوونەکانی تری خەو * مێژووی پزیشکی، دەروونی، و دەماری * مێژووی بەکارهێنانی دەرمان و ماددە هۆشبەرەکان هەڵسەنگاندنەکە پێویستە دەستنیشانکردنە جیاکەرەوەکان ڕەت بکاتەوە. == چارەسەر == هیچ تاقیکردنەوەیەکی کلینیکی نەبووە کە دەری بخات هەر دەستێوەردانێکی دەروونی یان دەرمانسازی کاریگەرە لە ڕێگریکردن لە ڕووداوەکانی خەوڕۆیشتن. <ref name="Stall2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=Helen M. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice. |journal=Australian Family Physician |بەرگ=٤٦|issue=8 |پەڕەکان=٥٩٠–٥٩٣|pmid=٢٨٧٨٧٥٦٣}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFStallman2017">Stallman, Helen M. (2017). "Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice". ''Australian Family Physician''. '''46''' (8): <span class="nowrap">590–</span>593. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28787563 28787563].</cite></ref> سەرەڕای ئەمە، کۆمەڵێکی بەرفراوان لە چارەسەر لەگەڵ خەوڕۆیشتووەکاندا بەکارهێنراون. دەستێوەردانە دەروونییەکان بریتی بوون لە شیکاریی دەروونی، خەواندنی موگناتیسی، بەئاگاهێنانی خشتەبۆداڕێژراو یان پێشبینیکراو، ڕاهێنانی خۆسەلماندن، ڕاهێنانی خاوکردنەوە، بەڕێوەبردنی هەستە شەڕانگێزییەکان، پاکوخاوێنیی خەو، مەرجدارکردنی کلاسیکی (بە شۆکی کارەباییشەوە)، و چارەسەر بە یاری. چارەسەرە دەرمانییەکان بریتی بوون لە دەرمانە دژە خەمۆکییە سێ-ئەڵقەییەکان (ئیمیپڕامین)، ئەنتایکۆلینێرجیکێک (بایپێریدێن)، دەرمانە دژە پەرکەمەکان (کاربامازێپین، ڤالپرۆوەیت)، ئەنتایسایکۆتیکێک (کوێتیپین)، بێنزۆدایەزێپینەکان (کلۆنازێپام، دایازێپام، فلورازێپام و ترایازۆلام)، مێلاتۆنین، ڕێگریکەرێکی هەڵبژێردراوی گەڕانەوەی سیرۆتۆنین (پارۆکسێتین)، باربیتورەیتێک (سۆدیۆم ئەمیتال) و گیادەرمانەکان. <ref name="Stall2017" /> هیچ بەڵگەیەک نییە کە بیسەلمێنێت هەستاندنی خەوڕۆیشتووەکان زیانبەخشە یان نا، هەرچەندە ئەگەر خەوڕۆیشتووەکە خەبەری بکرێتەوە ئەگەری زۆرە تووشی سەرلێشێواوی بێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Suni |یەکەم=Eric |دوایین٢=Vyas |یەکەم٢=Nilong |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.sleepfoundation.org/parasomnias/sleepwalking|سەردێڕ=Sleepwalking: What Is Somnambulism? |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=Sleep Foundation}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Material near this tag needs references to reliable medical sources. (July 2024)">وەرگێڕانی پزیشکی پێویستە</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> بەپێچەوانەی تێکچوونەکانی تری خەوەوە، خەوڕۆیشتن پەیوەندی بە کێشە ڕەفتاری یان سۆزدارییەکانی ڕۆژانەوە نییە. ئەمە لەوانەیە لەبەر ئەوە بێت کە خەوی خەوڕۆیشتووەکە تێکناچێت—مەگەر ئەوەی خەبەریان بکرێتەوە، ئەوان هێشتا لە دۆخی خەودان لە کاتی خەوڕۆیشتندا. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2018)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> پاراستنی سەلامەتیی خەوڕۆیشتووەکە و کەسانی تر و گەڕان بەدوای چارەسەر بۆ کێشەکانی تری خەودا پێشنیار دەکرێت. <ref name="Stall2017" /> دڵنیاییدان پێشنیار دەکرێت ئەگەر خەوڕۆیشتنەکە هیچ کێشەیەکی دروست نەکردبێت. <ref name="Stall2017" /> بەڵام، ئەگەر ببێتە هۆی ناڕەحەتی یان مەترسیی زیانگەیاندن هەبێت، خەواندنی موگناتیسی و بەئاگاهێنانی خشتەبۆداڕێژراو وەک چارەسەر پێشنیار دەکرێن. <ref name="Stall2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=Helen M. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice. |journal=Australian Family Physician |بەرگ=٤٦|issue=8 |پەڕەکان=٥٩٠–٥٩٣|pmid=٢٨٧٨٧٥٦٣}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFStallman2017">Stallman, Helen M. (2017). "Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice". ''Australian Family Physician''. '''46''' (8): <span class="nowrap">590–</span>593. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28787563 28787563].</cite></ref> === پلاندانانی سەلامەتی === بۆ ئەوانەی ڕووداوەکانی خەوڕۆیشتنیان مەترسیدارە، زەنگی دەرگا دەتوانێت ڕێوشوێنێکی پاراستن بێت. جۆرەها زەنگی دەرگا هەن کە دەتوانرێت بە دەرگای ژووری نووستنەوە ببەسترێن و کاتێک دەرگاکە دەکرێتەوە، زەنگەکە لێدەدات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://ilcaustralia.org.au/search_category_paths/636|سەردێڕ=Wandering & Movement Alarms & Monitors / Page 1 - Independent Living Centres Australia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218092728/https://ilcaustralia.org.au/search_category_paths/636 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠١٨|وێبگە=ilcaustralia.org.au}}</ref> مەبەستەکە ئەوەیە کە دەنگەکە کەسەکە بەتەواوی بەئاگابهێنێت و ڕووداوی خەوڕۆیشتنەکە بپچڕێنێت، یان ئەگەر خەوڕۆیشتووەکە لەگەڵ کەسانی تردا دەژی، دەنگەکە هانیان دەدات کە چاودێری کەسەکە بکەن. خەوڕۆیشتووەکان دەبێت هەوڵبدەن ژووری نووستنەکەیان لە قاتی زەمینی ماڵ، شوقە، بەشەناوخۆیی، هۆتێل و هتد بێت. خەوڕۆیشتووەکان نابێت چەکی ئاسان دەستپێگەیشتوویان هەبێت (چەکی پڕکراو، چەقۆ) لە ژووری نووستن یان هەر ژوورێکی تری ماڵەکەدا. ئەگەر چەک هەبێت، دەبێت قفڵ بکرێن و کلیلەکانیش لە خەوڕۆیشتووەکە دووربخرێنەوە. <ref name="Schenck, Carlos H 2007">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Schenck|یەکەم=Carlos H.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=VLp5uoHCRi8C|سەردێڕ=Sleep: The Mysteries, the Problems, and the Solutions|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Avery Publishing]]|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٣٣٣-٢٧٠-٢|پەڕەکان=١٠٥–١٠٩|زمان=en|oclc=١٢٦٥٤٢٠٠٥٤}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSchenck2007">Schenck, Carlos H. (March 2007). [https://books.google.com/books?id=VLp5uoHCRi8C ''Sleep: The Mysteries, the Problems, and the Solutions'']. [[Avery Publishing]]. pp.&nbsp;<span class="nowrap">105–</span>109. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-58333-270-2|<bdi>978-1-58333-270-2</bdi>]]. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/1265420054 1265420054].</cite></ref> بۆ هاوبەشەکانی ژیانی خەوڕۆیشتووەکان کە توندوتیژن یان خەویان تێکدەدەن، خەوتن لە ژوورێکی تردا دەبێتە هۆی کوالێتی و بڕی باشتری خەو. == پەتاناسی == ڕێژەی بڵاوبوونەوەی خەوڕۆیشتن لە ماوەی ژیاندا بە ٤.٦٪ - ١٠.٣٪ دەخەمڵێنرێت. شیکارییەکی گشتگیر بۆ ٥١ لێکۆڵینەوە، کە زیاتر لە ١٠٠,٠٠٠ منداڵ و پێگەیشتووی لەخۆگرتبوو، دەریخست کە خەوڕۆیشتن لە منداڵاندا باوترە بە ڕێژەیەکی خەمڵێنراوی ٥٪، بە بەراورد بە ١.٥٪ی کەسانی پێگەیشتوو، کە لانی کەم جارێک لە ١٢ مانگی پێشوودا خەوڕۆیشتنیان هەبووە. دەرنەکەوتووە کە ڕێژەی خەوڕۆیشتن لە تەمەنە جیاوازەکاندا لە کاتی منداڵیدا بگۆڕێت. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=HM |دوایین٢=Kohler |یەکەم٢=M |ڕێکەوت=٢٠١٦|سەردێڕ=Prevalence of Sleepwalking: A Systematic Review and Meta-Analysis. |journal=PLOS ONE |بەرگ=١١|issue=11 |bibcode=2016PLoSO..1164769S |doi=10.1371/journal.pone.0164769 |pmc=٥١٠٤٥٢٠|pmid=٢٧٨٣٢٠٧٨|doi-access=free |article-number=e0164769}}</ref> == مێژوو == خەوڕۆیشتن هەستێکی نادیاری و نهێنی بۆ لای خۆی ڕاکێشاوە، بەڵام بە جدی لێکۆڵینەوەی لێ نەکرا و دەستنیشان نەکرا تاوەکو سەدەی نۆزدەهەم. کیمیاناس و پاراسایکۆلۆژیستی ئەڵمانی بارۆن کارل لودڤیگ ڤۆن ڕایشنباخ (١٧٨٨-١٨٦٩) لێکۆڵینەوەی بەرفراوانی لەسەر خەوڕۆیشتووەکان کرد و دۆزینەوەکانی بەکارهێنا بۆ داڕشتنی بیردۆزەکەی بۆ هێزی ئۆدیک. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kushida|یەکەم=Clete A.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=9UCAMTE7FZgC|سەردێڕ=Encyclopedia of Sleep|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Academic Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٢-٣٧٨٦١١-١|پەڕەکان=١٥٤–١٥٥|زمان=en|oclc=١٠٣٣٨٦١٥٥٦}}</ref> لە سەرەتادا وا بیردەکرایەوە کە خەوڕۆیشتن بریتییە لەوەی خەونبینێک خەونەکەی نیشان دەدات و جێبەجێی دەکات. بۆ نموونە، لە لێکۆڵینەوەیەکدا کە لەلایەن کۆمەڵەی زانست و خەڵک لە ساڵی ١٩٥٤ بڵاوکرایەوە، دەرەنجامەکە ئەمە بوو: "سەرکوتکردنی هەستە دوژمنکارییەکان دژی باوک وای لە نەخۆشەکان کرد کە کاردانەوەیان هەبێت بە جێبەجێکردنی لە جیهانی خەوندا بە خەوڕۆیشتنەوە، ئەو خەیاڵە شێواوانەی کە دەیانهەبوو سەبارەت بە هەموو کەسایەتییە دەسەڵاتدارەکان، وەک باوکان، ئەفسەران و بەرپرسە توندەکان." هەمان کۆمەڵە دوای دوانزە ساڵ وتارێکیان بڵاوکردەوە بە دەرەنجامێکی نوێوە: "خەوڕۆیشتن، پێچەوانەی زۆربەی بیروباوەڕەکان، بە ڕواڵەت پەیوەندییەکی کەمی بە خەون بینینەوە هەیە. لە ڕاستیدا، کاتێک ڕوودەدات کە خەوتووەکە چێژ لە بێئاگاترین و قووڵترین خەوی وەردەگرێت—قۆناغێک کە تێیدا خەونەکان بەزۆری ڕاپۆرت ناکرێن." توێژینەوەی نوێتر ئاشکرای کردووە کە خەوڕۆیشتن لە ڕاستیدا تێکچوونێکی بەئاگاهاتنی NREM (بێ جووڵەی خێرای چاو)ە. <ref name="Sleep Disorders Sourcebook" /> جێبەجێکردنی خەونێک بنەمایە بۆ تێکچوونێکی خەوی REM (جووڵەی خێرای چاو) کە پێی دەوترێت تێکچوونی ڕەفتاری REM (یان تێکچوونی ڕەفتاری خەوی REM).[٧] زانیاریی وردتر دەربارەی خەو دەگەڕێتەوە بۆ داهێنانی تەکنەلۆژیاکان، وەک هێڵکاری مێشک (EEG) لەلایەن هانس بێرگەر لە ساڵی ١٩٢٤[٥٧] و BEAM لەلایەن فرانک دەفی لە سەرەتای ساڵانی هەشتاکاندا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.appliedneuroscience.com/PDFs/History_of_QEEG_Databases.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218091754/https://www.appliedneuroscience.com/PDFs/History_of_QEEG_Databases.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢}}</ref> لە ساڵی ١٩٠٧، سیگمۆند فرۆید لە کۆمەڵەی دەروونشیکاری ڤیەننا (نونبێرگ و فێدێرن) باسی خەوڕۆیشتنی کرد. ئەو پێی وابوو کە خەوڕۆیشتن پەیوەندی بە بەدەستهێنانی ئارەزووە سێکسییەکانەوە هەیە و سەرسام بوو کە کەسێک دەتوانێت بجووڵێت بەبێ ئەوەی خەونەکەی بپچڕێنێت. لەو کاتەدا، فرۆید پێشنیاری ئەوەی کرد کە کرۆکی ئەم دیاردەیە ئارەزووی خەوتنە لە هەمان ئەو ناوچەیەی کە تاکەکە لە منداڵیدا تێیدا خەوتووە. دە ساڵ دواتر، ئەو لە وتاری "پاشکۆیەکی مێتاپەسایکۆلۆژی بۆ بیردۆزی خەونەکان" (١٩١٦-١٧ [١٩١٥]) پێشبینی سەبارەت بە سۆمنامبولیزم کرد. لەم وتارەدا، ڕوونکردنەوەی دا و بیرۆکە گریمانەییەکانی خۆی لەسەر خەونەکان فراوانتر کرد. ئەو خەونی وەک هاوسەنگییەکی ناسک وەسف کرد کە ناسەقامگیر دەبێت بەهۆی پاڵنەرە ناهۆشیارە سەرکوتکراوەکانی سیستەمی ناهۆشیارەوە، کە ملکەچی ئارەزووەکانی ئیگۆ نابن. هەندێک بیرکردنەوەی ڕۆژانەی پێش-هۆشیار دەکرێت بەرگریکار بن و ئەمانە دەتوانن بەشێک لە کارلێکە دەروونییەکەیان بپارێزن. پاڵنەرە ناهۆشیارەکان و پاشماوەکانی ڕۆژ دەکرێت یەکبگرن و ببنە هۆی ململانێیەک. فرۆید دواتر بیری لە دەرەنجامی ئەم پاڵنەرە ئارەزوومەندانەیە دەکردەوە: داواکارییەکی غەریزەیی ناهۆشیار کە دەبێتە ئارەزوویەکی خەون لە پێش-هۆشیاردا. فرۆید ڕایگەیاند کە ئەم پاڵنەرە ناهۆشیارە دەتوانرێت وەک جووڵە لە کاتی خەودا دەرببڕدرێت. ئەمەش ئەوە دەبێت کە لە سۆمنامبولیزمدا دەبینرێت، هەرچەندە ئەوەی کە لە ڕاستیدا وای لێدەکات مومکین بێت بە نادیاری دەمێنێتەوە. <ref name="Somnambulism">{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=٢٠٠٥|ناونیشان=https://www.enotes.com/psychoanalysis-encyclopedia/somnambulism |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200922100225/https://www.enotes.com/homework-help/what-somnambulism-469014 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}}</ref> تا ساڵی ٢٠٠٢، خەوڕۆیشتن لە ئاژەڵە سەرەتاییەکانی جگە لە مرۆڤدا دەستنیشان نەکراوە. ڕوون نییە ئایا تەنها هێشتا تێبینی نەکراوە، یان خەوڕۆیشتن دیاردەیەکی تایبەتە بە مرۆڤ. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kantha |یەکەم=S. S. |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Is somnambulism a distinct disorder of humans and not seen in non-human primates? |journal=Medical Hypotheses |بەرگ=٦١|issue=5–6 |پەڕەکان=٥١٧–٥١٨|doi=10.1016/s0306-9877(03)00206-8 |issn=0306-9877 |pmid=١٤٥٩٢٧٧٩}}</ref> == کولتوور == === ئۆپێرا === [[پەڕگە:Sonnambula_atto_3.jpg|وێنۆک|308x308پیکسڵ|ئامینا، خەوڕۆیشتووەکە، لە ئاشەکە]] ئۆپێرای نیمچە-جدی ئیتالی ڤینچینزۆ بێلینی ساڵی ١٨٣١، (La sonnambula)، کە چیرۆکەکەی چەقی بەستووە لەسەر پرسی بێتاوانیی دەزگیراندار و بووکەی داهاتوو، ئامینا، کە دوای ئەوەی لە ژووری نووستنی کەسێکی نەناسراودا دۆزرایەوە، و سەرەڕای دڵنیاییدانی ئەو کەسە نەناسراوە کە ئامینا بەتەواوی بێتاوان بووە، لەلایەن دەزگیرانە تووڕەکەیەوە، ئێلڤینۆ، ڕەتکراوەتەوە — کە پاشان بڕیار دەدات هاوسەرگیری لەگەڵ ژنێکی تردا بکات. لە ڕاستیدا، کاتێک ئامینا لە ژێر فشاردا بوو، ئامادەیی هەبوو بۆ خەوڕۆیشتن؛ و هاتبووە ناو ژووری نووستنی کەسە نەناسراوەکەوە لە ڕێگەی خەوڕۆیشتن بە درێژایی دیوارێکی بەرزەوە (لەبەرچاوی تەواوی ئامادەبووانی ئۆپێراکە). ئێلڤینۆ، کە دواتر چاودێری ئامینا دەکات (کە زۆر ماندوو بووە بەهۆی هەموو ئەو کێشانەوە)، لە کاتی خەوڕۆیشتن بەسەر پردێکی زۆر بەرز، زۆر ناسەقامگیر و زۆر لەرزۆک لە ئاشە ناوخۆییەکەدا، هەڵەکەی خۆی تێدەگات، واز لە پلانەکانی هاوسەرگیری دەهێنێت لەگەڵ ژنەکەی تردا، و دووبارە لەگەڵ ئامینادا یەکدەگرێتەوە. === دراما === [[پەڕگە:Mary_Hoare_-_Lady_Macbeth,_Sleepwalking_-_B1975.4.1972_-_Yale_Center_for_British_Art.jpg|وێنۆک|''تابلۆی ماری هۆر بۆ لەیدی ماکبێث، خەوڕۆیشتن'']] * دیمەنی خەوڕۆیشتنەکە (پەردەی پێنجەم دیمەنی یەکەم) لە شانۆنامە تراژیدییەکەی ویلیام شێکسپیرەوە ماکبێث (١٦٠٦) یەکێکە لە بەناوبانگترین دیمەنەکان لە سەرانسەری ئەدەبیاتدا. * لە شانۆگەرییە کۆمیدییە دوو پەردەییەکەی والی چەمبەرلین ئۆڵتۆن (The Sleep-Walker; or, Which is the Lady) (١٨١٢)، "سۆمنۆ"، ئەکتەرێکی شکستخواردوو کە بووەتە خزمەتکار، ڕۆڵە ئاواتەخوازەکانی خۆی لە کاتی خەوڕۆیشتندا دووبارە دەژیێتەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Oulton |یەکەم=Walley Chamberlain |ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ١٨١٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=xRFXAAAAcAAJ&pg=PA1|سەردێڕ=The Sleep-walker; Or, Which is the Lady? A Farce, in Two Acts, Etc |via=Google Books |oclc=١٠٦١٩٢٤٣٦٥}}</ref> === وێژە === * لە ڕۆمانی [[دراکولا|دراکولای]] [[برام ستۆکەر|برام ستۆکەردا]]، کارەکتەری لوسی وێستێنرا وەک خەوڕۆیشتوویەک وەسف کراوە. هەر لە کاتی خەوڕۆیشتنیدایە کە کاونت دراکولا فێڵی لێدەکات و هێرش دەکاتە سەری. == خەوڕۆیشتن وەک بەرگرییەکی یاسایی == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>{{ئاماژەی زیاتر پێویستە|section}}بەو پێیەی ڕەفتارەکانی خەوڕۆیشتن بەبێ ویست و ئیرادە ڕوودەدەن، خەوڕۆیشتن دەتوانرێت وەک بەرگرییەکی یاسایی بەکاربهێنرێت، وەک فۆرمێک لە ئۆتۆماتیزمی یاسایی. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Popat |یەکەم=S |دوایین٢=Winslade |یەکەم٢=W |ڕێکەوت=٢٠١٥|سەردێڕ=While You Were Sleepwalking: Science and Neurobiology of Sleep Disorders & the Enigma of Legal Responsibility of Violence During Parasomnia. |journal=Neuroethics |بەرگ=٨|issue=2 |پەڕەکان=٢٠٣–٢١٤|doi=10.1007/s12152-015-9229-4 |pmc=٤٥٠٦٤٥٤|pmid=٢٦٢٠٣٣٠٩}}</ref> تاکێک دەکرێت تۆمەتبار بکرێت بە ئۆتۆماتیزمی ناشیتی یان شیتی. <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="The geographic scope near this tag is ambiguous. (January 2022)">لەکوێ؟</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> ئەوەی یەکەم وەک بەرگرییەک بۆ شێتیی کاتی یان ڕەفتاری بێویستانە بەکاردێت، کە دەبێتە هۆی بێتاوان دەرچوون. ئەوەی دووەمیان دەبێتە هۆی "بڕیارێکی تایبەتی بێتاوانی بە هۆکاری شێتی." ئەم بڕیاری شێتییە دەکرێت ببێتە هۆی فەرمانی دادگا بۆ مانەوە لە دامەزراوەیەکی دەروونیدا. لە کەیسی (Bratty v A-G) بۆ ئیرلەندای باکوور لە ساڵی ١٩٦٣، لۆرد مۆریس ڕایگەیاند، "هەر کۆمەڵە ڕاستییەک پێویستی بە پشکنینێکی وریای بارودۆخەکانی خۆی هەیە، بەڵام ئەگەر بە شێوەی وەرگرتنی نموونەیەک بە گونجاو بزانرێت کە کەسێک لە خەویدا بڕوات و تاوانێکی توندوتیژانە ئەنجام بدات لەکاتێکدا بەڕاستی بێهۆشە، ئەوا کەسێکی لەو جۆرە لە ڕووی تاوانکارییەوە بەرپرسیار نابێت لەو کردەوەیە." <ref name="Mackay">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Mackay |یەکەم=Irene |ساڵ=١٩٩٢|سەردێڕ=The Sleepwalker is Not Insane |journal=The Modern Law Review |بەرگ=٥٥|issue=5 |پەڕەکان=٧١٥–٧١٦|doi=10.1111/j.1468-2230.1992.tb02845.x}}</ref> لە کاتێکدا ڕاستگۆیی کەیسەکان جێگەی مشتومڕن،{{By whom|date=January 2022}} کردەوەی کوشتن هەبووە کە گومانلێکراوی سەرەکی لەوانەیە کردەوەکەی لە کاتی خەوڕۆیشتندا ئەنجام دابێت. ڕوونکردنەوە جێگرەوەکان بۆ خەوڕۆیشتنی بکوژانە یان توندوتیژانە بریتین لە خۆنەخۆشخستن، لەبیرچوونەوەی بەهۆی دەرمانەوە، و تێکچوونەکانی تری کە تێیدا توندوتیژیی پەیوەست بە خەو لەوانەیە ڕووبدات، وەک تێکچوونی ڕەفتاری REM، دۆخەکانی فیوگ، و سەرگەردانیی ئەڵقەیی. <ref name="Culebras">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Culebras|یەکەم=A.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=WvprAAAAMAAJ|سەردێڕ=Clinical Handbook of Sleep Disorders|ڕێکەوت=١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=Butterworth-Heinemann|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٥٠٦-٩٦٤٤-٩|شوێن=Massachusetts, MA, USA|پەڕەکان=٣١٧–٣١٩|زمان=en|oclc=٣٤٩٣٢٧٢٤}}</ref> لێخوڕینی ئۆتۆمبێل لە خەودا، <ref name="Books.google.fi">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sobo|یەکەم=Frank|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=3aGefVlUPbkC&dq=%22sleepwalk-driving%22&pg=PA179|سەردێڕ=Crumpet Strumpet|بڵاوکەرەوە=Nightengale Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٩٧٤٣٣٤٨-٣-٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٢}}</ref> کە بە لێخوڕین بە خەوڕۆیشتنیش دەناسرێت، <ref name="Thefreelibrary.com">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Roman |یەکەم=Frank |ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ناونیشان=https://www.thefreelibrary.com/Why+sleepwalk+when+you+can+sleepdrive.-a0324983170|سەردێڕ=Why sleepwalk when you can sleepdrive. - Free Online Library |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=Thefreelibrary.com}}</ref> دیاردەیەکی دەگمەنە کە کەسەکە ئۆتۆمبێلێک لێدەخوڕێت لەکاتێکدا خەوڕۆیشتن دەکات. ئەگەر لەلایەن پۆلیسەوە بوەستێنرێت، شۆفێرانی خەوڕۆیشتوو بەتەواوی ناتوانن هیچ کارلێکێکیان لەگەڵ پۆلیسدا هەبێت، ئەگەر لە کاتی ڕووداوەکەدا هێشتا لە خەوڕۆیشتندا بن. <ref name="Nih.gov">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Pressman |یەکەم=Mark R. |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠١١|سەردێڕ=Sleep driving: sleepwalking variant or misuse of z-drugs? |journal=Sleep Medicine Reviews |بەرگ=١٥|issue=5 |پەڕەکان=٢٨٥–٢٩٢|doi=10.1016/j.smrv.2010.12.004 |pmid=٢١٣٦٧٦٢٨}}</ref>لێخوڕین لە کاتی خەوڕۆیشتندا دەکرێت بەسەر ئەو کەسانەدا بێت کە بە شێوەیەکی ئاسایی ئەزموونی خەوڕۆیشتن ناکەن، چونکە هەندێک دەرمان، بەتایبەتی زۆلپیدێم و ئێسزۆپیکلۆن، دەتوانن ببنە هۆی خەوڕۆیشتن وەک کاریگەرییەکی لاوەکیی نەخوازراو. حاڵەتێکی ڕووداوی لێدان و هەڵاتنی کوشندە تۆمارکراوە کە تێیدا شۆفێرەکە ئیدیعای ئەوە دەکات کە لە خەودا لێی خوڕیوە. بەڵام، شارەزایەکی خەو هیچ بەڵگەیەکی بۆ ئەم ئیدیعایانە نەدۆزیەوە لە کاتی دادگاییکردنەکەدا کە بەدوایدا هات. <ref name="Canberratimes.com.au">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Russell |یەکەم=Mark |ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.canberratimes.com.au/story/7494464/expert-doubts-sleepwalk-in-fatal-hit-run/|سەردێڕ=Expert doubts sleepwalk in fatal hit-run |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=Canberratimes.com.au}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Mitchell |یەکەم=Georgina |ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.smh.com.au/national/nsw/troy-grant-s-father-drinking-red-wine-dozing-in-chair-before-hit-and-run-court-told-20211102-p595cm.html|سەردێڕ=Troy Grant’s father ‘drinking red wine, dozing in chair’ before hit-and-run, court told |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=The Sydney Morning Herald |زمان=en}}</ref> === حاڵەتە مێژووییەکان === [[پەڕگە:1846_Tirrell_Bickford_BostonTragedy_NationalPoliceGazette.jpg|وێنۆک|ئەلبێرت تیڕێڵ لە ساڵی ١٨٤٦ لە کوشتنی ماریا بیکفۆرد بێتاوان دەرچوو، لە ژێر بەرگرییەکدا کە ئەو لە خەوڕۆیشتندا بووە. (National Police Gazette، ١٨٤٦)]] * ١٨٤٦، ئەلبێرت تیڕێڵ خەوڕۆیشتنی وەک بەرگرییەک بەکارهێنا لە دژی تۆمەتەکانی کوشتنی ماریا بیکفۆرد، لەشفرۆشێک کە لە خانەیەکی لەشفرۆشیی بۆستن دەژیا. * ١٩٦١، سێرژانت ویلیس بۆشیارس دانی بە خنکاندنی ژنێکی ناوچەکە بە ناوی جین کەنستەیبڵ دانا لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ڕۆژی سەری ساڵی نوێی ١٩٦١، بەڵام ئیدیعای ئەوەی کرد کە خەوتووە و تەنها کاتێک خەبەری بووەتەوە کە زانیویەتی چی کردووە. ئەو بێتاوانی خۆی ڕاگەیاند لەسەر ئەو بنەمایەی کە خەوتووە لەو کاتەی کە تاوانەکەی ئەنجامداوە و بێتاوان دەرچوو. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Donnelley|یەکەم=Paul|سەردێڕ=Essex Murders|بڵاوکەرەوە=Wharncliffe Books|ساڵ=٢٠٠٠|زمان=en}}</ref> * لە ساڵی ١٩٨١، ستیڤن ستاینبێرگ لە سکۆتسدەیل، ئەریزۆنا تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی و بێتاوان دەرچوو لەسەر بنەمای شێتیی کاتی. * ١٩٩١، کەیسی (R v Burgess): بێرگێس تۆمەتبار کرا بە لێدانی سەری کچە هاوڕێکەی بە شووشەیەکی شەراب و دواتر بە ئامێرێکی تۆمارکەری ڤیدیۆ. ئەو بێتاوان دەرچوو لە دادگای تاوانی بریستۆڵ، بە هۆکاری ئۆتۆماتیزمی شێتی. <ref name="RvBurgess">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Analysing Witness Testimony: Psychological, Investigative and Evidential Perspectives: A Guide for Legal Practitioners and Other Professionals|ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[Blackstone Press]]|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٤٣١-٧٣١-٥|veditors=Heaton-Armstrong A, Shepherd E, Wolchover D}}</ref> * ١٩٩٢، کەیسی (R. v. Parks): پارکس تۆمەتبار کرا بە کوشتنی خەسووی و هەوڵدان بۆ کوشتنی خەزووری. ئەو لەلایەن دادگای باڵای کەنەداوە بێتاوان دەرچوو. <ref name="Broughton 1994">Broughton ''et al.'' Homicidal Somnambulism: A Case Report. ''Sleep'' (1994); 17(3):253-64. {{Doi|10.1093/sleep/17.3.253}}</ref> * ١٩٩٤، کەیسی (Pennsylvania v. Ricksgers): ڕیکسگێرس تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی. سزای زیندانی هەتاهەتایی بەبێ مەرجی ئازادکردنی بەسەردا سەپێندرا. <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Lyon |یەکەم=Lindsey |ڕێکەوت=٨ی ئایاری ٢٠٠٩|ناونیشان=https://health.usnews.com/articles/health/sleep/2009/05/08/7-criminal-cases-that-invoked-the-sleepwalking-defense.html |وێبگە=[[US News & World Report]]}}</ref> * ١٩٩٩، کەیسی (Arizona v. Falater): سکۆت فالاتێر، لە فینیکس، ئەریزۆنا، تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی. دادگا گەیشتە ئەو دەرەنجامەی کە کوشتنەکە زۆر ئاڵۆزترە لەوەی لە کاتی خەوڕۆیشتندا ئەنجام بدرێت. فالاتێر بە کوشتنی پلە یەک تاوانبار کرا و سزای زیندانی هەتاهەتایی بەبێ ئەگەری ئازادکردنی مەرجداری بەسەردا سەپێندرا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Paparella |یەکەم=Andrew |دوایین٢=Engel |یەکەم٢=Scott |دوایین٣=Resendez |یەکەم٣=MaryEllen |دوایین٤=Effron |یەکەم٤=Lauren |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://abcnews.go.com/US/sleepwalking-killer-scott-falater-wracked-guilt-murdering-wife/story?id=75468448|سەردێڕ='Sleepwalking' killer Scott Falater still wracked with guilt over murdering wife |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠٢٥|وێبگە=ABC News |زمان=en}}</ref> * ٢٠٠١، کەیسی (California v. Reitz): ستیڤن ڕایتز خۆشەویستەکەی، ئیڤا وەینفورتنەری، کوشت. ئەو بە پۆلیسی ڕاگەیاند کە هیچ یادەوەرییەکی هێرشەکەی نییە بەڵام "فلاشباک"ی هەبوو کە پێی وابوو لە شەڕدایە لەگەڵ پیاوێکی دزەکەردا. دایک و باوکی لە دادگا شایەتییان دا کە ئەو لە منداڵییەوە خەوڕۆیشتوو بووە. دادگا لە ساڵی ٢٠٠٤دا ڕایتزی بە کوشتنی پلە یەک تاوانبار کرد. <ref name=":0" /> * ٢٠٠١، ئەنتۆنیۆ نیێتۆ ژنەکەی و خەسووی کوشت و هەوڵی کوشتنی کچ و کوڕەکەی دا، پێش ئەوەی چەک بکرێت. نیێتۆ ئیدیعای ئەوەی کرد کە لە کاتی هێرشەکەدا خەوتووە و خەونی بینیوە کە بەرگری لە خۆی دەکات لە دژی چەند نەعامەیەکی شەڕانگێز. بەڵام منداڵەکانی ڕایانگەیاند کە ئەویان ناسیوەتەوە و بە کوڕەکەی وتووە کە گڵۆپەکان هەڵنەکات چونکە دایکیان (کە پێشتر بە سەختی بریندار ببوو) خەوتووە. لە ساڵی ٢٠٠٧، نیێتۆ سزای ١٠ ساڵ مانەوەی لە نەخۆشخانەیەکی دەروونیدا بەسەردا سەپێندرا و فەرمانی پێکرا کە بڕی ١٧١,١٠٠ یۆرۆ وەک قەرەبوو بداتە قوربانییەکان. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠٠٧|trans-title=They agreed to intern the man who killed his wife and mother-in-law for 10 years, believing them to be ostriches |ناونیشان=https://www.diariosur.es/20070221/malaga/acuerdan-internar-anos-hombre_200702211843.html?ref=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2F |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=Diario Sur |زمان=es-ES}}</ref> * ٢٠٠٤، جولز لۆو دانی بەوەدا نا کە بووەتە هۆی مردنی باوکی، ئێدوارد، بەڵام بیری نایەتەوە کە ئەو کارەی کردبێت. جولز ئۆتۆماتیزمی وەک بەرگرییەکەی بەکارهێنا، و بە هۆکاری شێتی بێتاوان دەرچوو و بۆ کاتێکی نادیار لە نەخۆشخانەیەکی پارێزراودا دەستبەسەر کرا. دوای دە مانگ ئازاد کرا. * ٢٠٠٨، بڕایان تۆماس تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی لەکاتێکدا خەونی بینیوە کە شەڕ لەگەڵ چەند دزەکەرێکدا دەکات.[٨١] ئەو لە ساڵی ٢٠٠٩ لەلایەن دادوەرێکەوە ئازاد کرا، کە بە بێتاوانی لە کوشتنەکە زانی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/news/uk/crime/man-who-killed-his-wife-while-sleeping-goes-free-1824945.html|سەردێڕ=Man who killed his wife while sleeping goes free |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئایاری ٢٠١٦|وێبگە=The Independent |زمان=en-GB}}</ref> == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}} == سەرچاوە گشتی و ئاماژەپێکراو == * Walker, N. (1968). ''Crime and Insanity in England Volume One: The Historical Perspective'', Edinburgh: Edinburgh University Press == بەستەری دەرەکی == * {{Commons category-inline}} {{پۆلی کۆمنز|Sleepwalking}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|دەروونناسی}} [[پۆل:پەشێوییەکانی خەو]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 5sdtssqgqhgz4jr8vvwxqkx5bjcgxcd 1592326 1592137 2026-06-20T10:02:22Z Rahel khdhr 75558 Rahel khdhr پەڕەی [[ڕێکردن لە خەودا]]ی گواستەوە بۆ [[خەوگەڕی]]: ناوی شیاوتر 1592137 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=خەوڕەوی (ڕێکردن لە خەودا)|synonyms=|image=Kramskoi somnambule.jpg|caption=ئیڤان کرامسکۆی، سۆمنامبولا، ١٨٧١|pronounce=|alt=[[Somnambulism]]|field=پزیشکیی خەو، دەمارناسی، دەروونپزیشکی|symptoms=|complications=|onset=|duration=|types=|causes=|risks=|diagnosis=|differential=|prevention=|treatment=|medication=|prognosis=|frequency=|deaths=}}<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Template:Infobox/styles-images.css" />'''ڕێکردن لە خەودا''' (خەوڕۆیشتن)، کە بە سۆمنامبولیزم یان نۆکتامبولیزمیش دەناسرێت، دیاردەیەکی تێکەڵاوی خەو و بێدارییە. <ref name="ICD-10">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zivetz|یەکەم=Laurie|ناونیشان=https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|سەردێڕ=The ICD-10 classification of mental and behavioural disorders: clinical descriptions and diagnostic guidelines|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٤٢٢-١|شوێن=Geneva, Switzerland|زمان=en|hdl=10665/37958|oclc=٢٦٥٥٣٠٩٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218073157/https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەک تێکچوونێکی خەو پۆلێن دەکرێت کە سەر بە خێزانی [[پاراسۆمنیا|پاراسۆمنیایە]]. <ref name="DSM-V">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm|سەردێڕ=DSM |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.psychiatry.org}}</ref> هەروەها دەکرێت وەک تێکچوونێکی لێکترازانی دۆخەکان تێبگەین، کە تێیدا تایبەتمەندییەکانی بێداری و خەوی قووڵی بێ جووڵەی خێرای چاو (non-REM) لە یەک کاتدا لە ناوچە جیاوازەکانی مێشکدا ڕوودەدەن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Castelnovo |یەکەم=Anna |دوایین٢=Lopez |یەکەم٢=Régis |دوایین٣=Proserpio |یەکەم٣=Paola |دوایین٤=Nobili |یەکەم٤=Lino |دوایین٥=Dauvilliers |یەکەم٥=Yves |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٨|سەردێڕ=NREM sleep parasomnias as disorders of sleep-state dissociation |ناونیشان=https://www.nature.com/articles/s41582-018-0030-y |journal=Nature Reviews Neurology |زمان=en |بەرگ=١٤|issue=8 |پەڕەکان=٤٧٠–٤٨١|doi=10.1038/s41582-018-0030-y |issn=1759-4766 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> لە قۆناغی شەپۆلی خاوی خەودا ڕوودەدات، لە دۆخێکی هۆشیاریی کەمدا، لەگەڵ ئەنجامدانی ئەو چالاکییانەی کە بەزۆری لە دۆخی هۆشیاریی تەواودا ئەنجام دەدرێن. ئەم چالاکییانە دەکرێت هێندە سادە بن وەک قسەکردن، دانیشتن لەسەر جێگا، ڕۆیشتن بۆ حەمام، خواردن، و پاککردنەوە، یان هێندە مەترسیدار بن وەک چێشتلێنان، لێخوڕینی ئۆتۆمبێل، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|ناونیشان=https://www.medpagetoday.com/primarycare/sleepdisorders/3568|سەردێڕ=SLEEP: Sex While Sleeping Is Real, and May Be No Joke |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218112917/https://www.medpagetoday.com/primarycare/sleepdisorders/3568?np=1&xid=ob_pcp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.medpagetoday.com |زمان=en}}</ref> جووڵەی تووندوتیژانە و گرتنی شتە خەیاڵییەکان. هەرچەندە حاڵەتەکانی خەوڕۆیشتن بەگشتی لە ڕەفتاری سادە و دووبارەبووەوە پێکدێن، بەڵام جار جار ڕاپۆرت هەیە لەسەر ئەنجامدانی ڕەفتاری ئاڵۆز لەلایەن خەڵکەوە لە کاتی خەودا، هەرچەندە ڕاستی و دروستییان زۆرجار جێگەی مشتومڕە. خەوڕۆیشتووەکان زۆرجار هیچ یادەوەرییەکیان نییە یان یادەوەرییەکی کەمیان هەیە لەسەر ڕووداوەکە، هەرچەندە هەندێک بیرکەوتنەوەی نیمچەیی ڕاپۆرت کراوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Cataldi |یەکەم=Jacinthe |دوایین٢=Stephan |یەکەم٢=Aurélie M. |دوایین٣=Haba-Rubio |یەکەم٣=José |دوایین٤=Siclari |یەکەم٤=Francesca |ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=Shared EEG correlates between non-REM parasomnia experiences and dreams |ناونیشان=https://www.nature.com/articles/s41467-024-48337-7? |journal=Nature Communications |زمان=en |بەرگ=١٥|issue=1 |پەڕەکان=٣٩٠٦|doi=10.1038/s41467-024-48337-7 |issn=2041-1723 |hdl-access=free}}</ref> هەرچەندە چاوەکانیان کراوەن، بەڵام دەربڕینیان لێڵە و وەکو شووشە دەردەکەوێت. ئەمە دەکرێت لە ٣٠ چرکەوە بۆ ٣٠ خولەک بخایەنێت. خەوڕۆیشتن لە قۆناغی شەپۆلی خاوی خەودا (N3) لە سووڕەکانی خەوی بێ جووڵەی خێرای چاو (خەوی NREM) ڕوودەدات. بەزۆری لە سێیەمی یەکەمی شەودا ڕوودەدات کاتێک خەوی شەپۆلی خاو لە لوتکەدایە. بەگشتی، تەنها یەک جار لە شەوێکدا ڕوودەدات، ئەگەر هەر ڕووبدات. == نیشانە و کۆنیشانەکان == خەوڕۆیشتن بەم خاڵانەی خوارەوە جیادەکرێتەوە: <ref name="Stall2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=Helen M. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice. |journal=Australian Family Physician |بەرگ=٤٦|issue=8 |پەڕەکان=٥٩٠–٥٩٣|pmid=٢٨٧٨٧٥٦٣}}</ref> * بەئاگاهاتنی نیمچەیی لە کاتی خەوی بێ جووڵەی خێرای چاو (NREM)، بەزۆری لە سێیەمی یەکەمی شەودا * ناوەڕۆکێکی خەون ئامێز کە لەوانەیە لە کاتی بێداربوونەوەدا بیربکەوێتەوە یان بیرنەکەوێتەوە * ڕەفتاری جووڵەیی گونجاو لەگەڵ خەونەکەدا کە دەکرێت سادە یان ئاڵۆز بێت * هەستکردن بە تێکچوونی ژینگەی دەوروبەر * تێکچوونی بڕیاردان، پلاندانان و چارەسەرکردنی کێشەکان. <ref name="Mayo Clinic">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506/#:~:text=Overview,serious%20problems%20or%20require%20treatment.|سەردێڕ=Sleepwalking - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218085440/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> سەرەڕای ئەوەی چۆن لە زۆرێک لە کولتوورەکاندا وێنا دەکرێت (چاو داخراوەکان و ڕۆیشتن بە قۆڵی درێژکراوەوە)، چاوی خەوڕۆیشتووەکە کراوەیە بەڵام لەوانەیە وەک نیگایەکی شووشەیی یان دەربڕینێکی بەتاڵ دەربکەوێت و بیلبیلەی چاوەکانیش فراوان دەبن. سەرەڕای کەمبوونەوەی هەستەوەرەکانیان بەهۆی خەوتنەوە، خەوڕۆیشتووەکان توانایەکی دیاریکراو نیشان دەدەن بۆ دۆزینەوەی ڕێگا لە ژینگەی دەوروبەریاندا بەهۆی تێکەڵەیەک لە کەوتنی سادە و خووی ڕۆژانە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Popat |یەکەم=Shreeya |دوایین٢=Winslade |یەکەم٢=William |ڕێکەوت=٢٤ی نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=While You Were Sleepwalking: Science and Neurobiology of Sleep Disorders & the Enigma of Legal Responsibility of Violence During Parasomnia |journal=Neuroethics |بەرگ=٨|issue=2 |پەڕەکان=٢٠٣–٢١٤|doi=10.1007/s12152-015-9229-4 |pmc=٤٥٠٦٤٥٤|pmid=٢٦٢٠٣٣٠٩}}</ref> زۆرجار دوای بەئاگابوونەوە هەست بە سەرلێشێواوی دەکەن: خەوڕۆیشتووەکە لەوانەیە سەری لێ بشێوێت و حەپەسێت، و لەوانەیە نەزانێت بۆچی یان چۆن لە جێگاکەی هاتووەتە دەرەوە؛ بەڵام سەرلێشێواوییەکە لە ماوەی چەند خولەکێکدا نامێنێت. لەوانەیە لە کاتی خەوڕۆیشتندا قسە بکەن، بەڵام قسەکردنەکە بەزۆری بۆ چاودێرەکە مانای نابێت. پلەی جیاوازی لەبیرچوونەوە (ئەمنیزیا) هەیە کە پەیوەندی بە خەوڕۆیشتنەوە هەیە، لە نەبوونی هیچ یادەوەرییەکەوە، بۆ یادەوەریی ناڕوون یان گێڕانەوەیەک دەگۆڕێت. <ref name="Schenck, Carlos H 2007">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Schenck|یەکەم=Carlos H.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=VLp5uoHCRi8C|سەردێڕ=Sleep: The Mysteries, the Problems, and the Solutions|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Avery Publishing]]|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٣٣٣-٢٧٠-٢|پەڕەکان=١٠٥–١٠٩|زمان=en|oclc=١٢٦٥٤٢٠٠٥٤}}</ref> === تێکچوونە پەیوەندیدارەکان === زۆربەی لێکۆڵینەوەکان سەیری تێکچوونەکانی خەو دەکەن لە کەسانی پێگەیشتوودا، بەڵام منداڵانیش دەکرێت تووش ببن. لەو دە لە سەدەی دانیشتووانەی کە تووشی تێکچوونەکانی پەیوەست بە خەو دەبن، منداڵان زۆرترین کاریگەرییان لەسەرە بەهۆی گەشەکردنی مێشکیانەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Willock |یەکەم=Brent |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٢|سەردێڕ=On dreaming, parasomnia, dream enactment, and murder. |ناونیشان=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/pap0000382 |journal=Psychoanalytic Psychology |زمان=en |بەرگ=٣٩|issue=2 |پەڕەکان=٩٧–١١٠|doi=10.1037/pap0000382 |issn=1939-1331 |s2cid=244209446 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> لێکۆڵینەوەیەک کە لە ئوسترالیا ئەنجامدراوە، <ref name=":02">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=Helen M |دوایین٢=Kohler |یەکەم٢=Mark J |دوایین٣=Biggs |یەکەم٣=Sarah N |دوایین٤=Lushington |یەکەم٤=Kurt |دوایین٥=Kennedy |یەکەم٥=Declan |ڕێکەوت=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧|سەردێڕ=Childhood Sleepwalking and Its Relationship to Daytime and Sleep Related Behaviors |ناونیشان=http://www.sleepandhypnosis.org/ing/abstract.aspx?MkID=221 |journal=Sleep and Hypnosis |پەڕەکان=٦١–٦٩|doi=10.5350/Sleep.Hypn.2016.18.0122 |doi-access=free}}</ref> سەیری خەوڕۆیشتن و پەیوەندییەکەی بە ڕەفتارەکانی خەو لە منداڵاندا کردووە. دەرکەوت کە خەوڕۆیشتن دەکرێت پەیوەندی بە ڕۆتینی کاتی خەوتنی منداڵانەوە هەبێت. ئەوانەی کێشەی ڕەفتارییان هەیە ئەگەری تووشبوونیان بە تێکچوونی خەو زیاترە و پێویستە هەڵسەنگاندنیان بۆ بکرێت. پەیوەندیی نێوان خەوڕۆیشتن و کێشە ڕەفتاری و سۆزدارییەکان زیاترە وەک لە ڕۆتینی کاتی خەوتنیان. ئەمە لەوانەیە زۆر بەباشی لەبەر ئەوە بێت کە تێکچوونەکانی پەیوەست بە خەو و خەوڕۆیشتن لە یەک کاتدا ڕوودەدەن؛ یەکێکیان بەبێ ئەویتر ناتوانێت بوونی هەبێت. <ref name=":02" /> لە لێکۆڵینەوەی "خەوڕۆیشتن و تۆقینی خەو لە منداڵانی پێش قۆناغی هەرزەکاریدا" <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Guilleminault |یەکەم=Christian |دوایین٢=Palombini |یەکەم٢=Luciana |دوایین٣=Pelayo |یەکەم٣=Rafael |دوایین٤=Chervin |یەکەم٤=Ronald D. |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Sleepwalking and Sleep Terrors in Prepubertal Children: What Triggers Them? |journal=Pediatrics |بەرگ=١١١|issue=1 |پەڕەکان=e١٧–e٢٥|doi=10.1542/peds.111.1.e17 |pmid=١٢٥٠٩٥٩٠|doi-access=free}}</ref> دەرکەوتووە کە، ئەگەر منداڵێک تێکچوونێکی تری خەوی هەبێت – وەک نیشانەکانی قاچی بێ‌ئۆقرە (RLS) یان تێکچوونی هەناسەدان لە خەودا (SDB) – ئەگەری خەوڕۆیشتنی زیاتر بووە. لێکۆڵینەوەکە دەریخستووە کە ئەو منداڵانەی پاراسۆمنیای درێژخایەنیان هەیە زۆرجار لەوانەیە SDB یان بە ڕێژەیەکی کەمتر RLS یان هەبێت. سەرەڕای ئەوەش، نەمانی پاراسۆمیاکان دوای چارەسەرکردنی SDB یان نیشانەکانی جووڵەی خولیی پەلەکانی پەیوەست بە RLS پێشنیاری ئەوە دەکات کە ئەمەی دواییان لەوانەیە هاندەری ئەوەی یەکەمیان بێت. زۆریی ڕێژەی SDB لە ئەندامانی خێزانی ئەو منداڵانەی کە پاراسۆمنیایان هەیە، بەڵگەی زیاتری خستەڕوو کە SDB لەوانەیە لە شێوەی پاراسۆمنیادا لە منداڵاندا دەربکەوێت. منداڵانی تووشبوو بە پاراسۆمنیا بە شێوەیەکی سیستەماتیک لە کاتی خەودا چاودێری ناکرێن، هەرچەندە لێکۆڵینەوەکانی ڕابردوو پێشنیاریان کردووە کە نەخۆشانی تووشبوو بە تۆقینی خەو یان خەوڕۆیشتن ئاستێکی بەرزیان هەیە لە بەئاگاهاتنەوەی کورتی EEG. کاتێک منداڵان پۆلیسۆمنۆگرافی (پشکنینی خەو)یان بۆ دەکرێت، پێویستە بەدوای شێوازە دیاریکراوەکاندا بگەڕێین (بۆ نموونە، سنوورداربوونی لێشاوی لووت، هەوڵی نائاسایی هەناسەدان، تەقینەوەی فرێکوێنسییەکانی بەرزی یان نزم لە EEG)؛ وەستانی هەناسە (ئەپنیای خەو) زۆر بە دەگمەن لە منداڵاندا دەدۆزرێتەوە. پێویستە هەناسەدانی منداڵان لە کاتی خەودا چاودێری بکرێت لە ڕێگەی کانیولای لووت یان سیستەمی گۆڕەری فشار یان پێوانەکردنی فشاری سورێنچکەوە، کە هەستیارترن لەو تێرمیستۆر یان تێرمۆکەپڵانەی کە ئێستا لە زۆرێک لە تاقیگەکاندا بەکاردەهێنرێن. باشبوونی ڕوون و خێرای پاراسۆمنیای سەخت لەو منداڵانەی کە چارەسەری SDB یان بۆ دەکرێت، وەک لێرەدا پێناسە کراوە، بەڵگەیەکی گرنگ دەدات کە SDBی کەم دەکرێت گرنگییەکی تەندروستیی بەرچاوی هەبێت. هەروەها جێگای سەرنجە ڕاپۆرتی بوونی پاراسۆمنیا لە خێزانەکاندا. لێکۆڵینەوەکانی سەر کۆمەڵەی دووانەکان و خێزانەکانی تووشبوو بە تۆقینی خەو و خەوڕۆیشتن پێشنیاری بەشداریی بۆماوەیی پاراسۆمیاکان دەکەن. دەرکەوتووە کە RLS و SDB دووبارەبوونەوەی خێزانیان هەیە. دەرکەوتووە کە RLS بەشداریی بۆماوەیی هەیە. هەروەها خەوڕۆیشتن لەوانەیە هاوڕێ بێت لەگەڵ دیاردەی پەیوەندیداری تۆقینی شەوانە، بەتایبەتی لە منداڵاندا. لە ناوەڕاستی تۆقینی شەوانەدا، کەسی تووشبوو لەوانەیە لە دۆخێکی ناڕەحەتدا بگەڕێت لەکاتێکدا هێشتا خەوتووە، و نموونەی ئەو نەخۆشانەی کە هەوڵیان داوە ڕابکەن یان بە شێوەیەکی شەڕانگێزانە بەرگری لە خۆیان بکەن لە کاتی ئەم ڕووداوانەدا لە ئەدەبیاتی پزیشکیدا ڕاپۆرت کراون. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleep-terrors/symptoms-causes/syc-20353524|سەردێڕ=Sleep terrors (night terrors) - Symptoms and causes |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠١٩|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> لە هەندێک حاڵەتدا، خەوڕۆیشتن لە کەسانی پێگەیشتوودا لەوانەیە نیشانەیەک بێت بۆ تێکچوونێکی دەروونی. لێکۆڵینەوەیەک پێشنیاری ئاستێکی بەرزی لێکترازان دەکات لە خەوڕۆیشتووە پێگەیشتووەکاندا، چونکە بەشداربووانی تاقیکردنەوەکە نمرەی نائاسایی بەرزیان بەدەستهێنا لە بەشی هیستریا لە "پێوەرەکانی ئەزموونی کراون-کریسپ". <ref name="A.H. Crisp et al.">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Crisp |یەکەم=A.H. |دوایین٢=Matthews |یەکەم٢=BM |دوایین٣=Oakey |یەکەم٣=M |دوایین٤=Crutchfield |یەکەم٤=M |display-authors=etal |ساڵ=١٩٩٠|سەردێڕ=Sleepwalking, night terrors, and consciousness |journal=British Medical Journal |بەرگ=٣٠٠|issue=6721 |پەڕەکان=٣٦٠–٣٦٢|doi=10.1136/bmj.300.6721.360 |pmc=١٦٦٢١٢٤|pmid=٢١٠٦٩٨٥}}</ref> لێکۆڵینەوەیەکی تر پێشنیاری ئەوەی کرد کە "ڕێژەیەکی بەرزتر [لە ڕووداوەکانی خەوڕۆیشتن] ڕاپۆرت کراوە لەو نەخۆشانەی کە [[شیزۆفرێنیا|شیزۆفرینیا]]، [[هیستێریا|هیستریا]] و دەمارگیریی دڵەڕاوکێیان هەیە". هەروەها، نەخۆشانی تووشبوو بە سەرئێشەی شەقیقە یان نیشانەکانی تورێت ٤-٦ جار زیاتر ئەگەری خەوڕۆیشتنیان هەیە. === دەرەنجامەکان === لە کاتی ئەو دۆخەی لەبیرچوونەوەیەی کە خەوڕۆیشتووەکانی تێدان، زۆر شت دەکرێت ڕووبدات بەبێ ئەوەی بیریان بێتەوە. یەکێک لەو شتانەی کە دەکرێت ڕووبدات تێکچوونێکی خەوە کە پێی دەوترێت سێکسۆمنیا، کە تێیدا تاکێک لەوانەیە بەشداری لە ڕەفتاری سێکسیدا بکات لەگەڵ خۆی یان کەسانی تردا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Idir |یەکەم=Yannis |دوایین٢=Oudiette |یەکەم٢=Delphine |دوایین٣=Arnulf |یەکەم٣=Isabelle |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |زمان=en |بەرگ=٣١|issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=٣٥٣٨٨٥٤٩|s2cid=248000922 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |article-number=e13596}}</ref> ڕوودانی ئەمە دەگمەنە، بەڵام دەکرێت لە کاتی خەوڕۆیشتندا ڕووبدات. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Idir |یەکەم=Yannis |دوایین٢=Oudiette |یەکەم٢=Delphine |دوایین٣=Arnulf |یەکەم٣=Isabelle |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |زمان=en |بەرگ=٣١|issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=٣٥٣٨٨٥٤٩|s2cid=248000922 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |article-number=e13596}}</ref> هەروەها تێکچوونی خواردنی پەیوەست بە خەو، کە تێیدا خەوڕۆیشتووەکان بە بێویستی خۆیان نان دەخۆن، دەکرێت ڕووبدات. ڕووداوەکان دەکرێت بریتی بن لە خواردن/خواردنەوەی خۆراکی ئاسایی یان تێکەڵەی سەیری خۆراک. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Idir |یەکەم=Yannis |دوایین٢=Oudiette |یەکەم٢=Delphine |دوایین٣=Arnulf |یەکەم٣=Isabelle |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |زمان=en |بەرگ=٣١|issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=٣٥٣٨٨٥٤٩|s2cid=248000922 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |article-number=e13596}}</ref> هەروەها دەکرێت کەمخەوی و خەواڵوویی ڕۆژانەش ڕووبدات. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Idir |یەکەم=Yannis |دوایین٢=Oudiette |یەکەم٢=Delphine |دوایین٣=Arnulf |یەکەم٣=Isabelle |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |زمان=en |بەرگ=٣١|issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=٣٥٣٨٨٥٤٩|s2cid=248000922 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |article-number=e13596}}</ref> زۆربەی خەوڕۆیشتووەکان لە خاڵێکدا لە کاتی خەوڕۆیشتندا بریندار دەبن، زۆرجار برینی بچووک وەکو بڕین یان شینبوونەوە. بەڵام لە حاڵەتی دەگمەندا، خەوڕۆیشتووەکان ئێسکیان شکاوە و بەهۆی کەوتنەوە گیانیان لەدەستداوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.mirror.co.uk/news/uk-news/sleepwalker-rob-williams-dies-after-2981951|سەردێڕ=Sleepwalker dies after falling from hotel window following night out with work colleagues |وێبگە=[[Daily Mirror]]}}</ref> هەروەها خەوڕۆیشتووەکان لەوانەیە ڕووبەڕووی شەرمەزاری ببنەوە بەهۆی ئەوەی بە ڕووتی لە شوێنی گشتیدا دەدۆزرێنەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی ئایاری ٢٠١٦|ناونیشان=https://www.mirror.co.uk/news/uk-news/naked-sleepwalker-stumbles-out-city-8026101|سەردێڕ=Naked sleepwalker stumbles out of city hotel then makes an odd request to police |وێبگە=[[Daily Mirror]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢١ی ئازاری ٢٠٠٥|ناونیشان=https://www.news24.com/World/News/Sleep-walker-mows-lawn-naked-20050321|سەردێڕ=Sleep walker mows lawn naked}}</ref> == هۆکارەکان == هۆکاری خەوڕۆیشتن نادیارە. ژمارەیەک گریمانە، کە تا ئێستا نەسەلمێنراون، پێشنیار کراون بۆ ئەوەی کە بۆچی لەوانەیە ڕووبدات، لەوانە: دواکەوتن لە پێگەیشتنی کۆئەندامی دەماری ناوەندی، زیادبوونی خەوی شەپۆلی خاو، بێبەشبوون لە خەو، تا، و ماندوێتی لەڕادەبەدەر. لەوانەیە پێکهاتەیەکی بۆماوەیی هەبێت بۆ خەوڕۆیشتن. لێکۆڵینەوەیەک دەریخست کە خەوڕۆیشتن لە ٤٥٪ی ئەو منداڵانەدا ڕوویداوە کە یەکێک لە دایک یان باوکیان خەوڕۆیشتوو بوون، و لە ٦٠٪ی منداڵاندا ئەگەر هەردووکیان خەوڕۆیشتوو بن. بەم پێیە، هۆکارە بۆماوەییەکان لەوانەیە تاکێک ئامادە بکەن بۆ خەوڕۆیشتن، بەڵام دەرکەوتنی ڕەفتارەکە لەوانەیە کاریگەریی هۆکارە ژینگەییەکانیشی لەسەر بێت. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kales |یەکەم=A. |دوایین٢=Soldatos |یەکەم٢=C. R. |دوایین٣=Bixler |یەکەم٣=E. O. |دوایین٤=Ladda |یەکەم٤=R. L. |دوایین٥=Charney |یەکەم٥=D. S. |دوایین٦=Weber |یەکەم٦=G. |دوایین٧=Schweitzer |یەکەم٧=P. K. |ڕێکەوت=١ی ئابی ١٩٨٠|سەردێڕ=Hereditary factors in sleepwalking and night terrors. |journal=The British Journal of Psychiatry |بەرگ=١٣٧|issue=2 |پەڕەکان=١١١–١١٨|doi=10.1192/bjp.137.2.111 |pmid=٧٤٢٦٨٤٠|s2cid=13186645}}</ref> <ref name="Mayo Clinic">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506/#:~:text=Overview,serious%20problems%20or%20require%20treatment.|سەردێڕ=Sleepwalking - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218085440/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506/#:~:text=Overview,serious%20problems%20or%20require%20treatment. "Sleepwalking - Symptoms and causes"]. ''Mayo Clinic''. [https://web.archive.org/web/20220218085440/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506 Archived] from the original on 18 February 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-02-18</span></span>.</cite></ref> لێکۆڵینەوە بۆماوەییەکان بە بەکارهێنانی مێشی میوەی باو وەک مۆدێلی تاقیکاری پەیوەندییەک لە نێوان خەوی شەوانە و گەشەکردنی مێشکدا ئاشکرا دەکەن کە بەهۆی هۆکارەکانی لەبەرگرتنەوەی پارێزراوی پەرەسەندنەوە وەک AP-2 نێوەندگیری دەکرێن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kucherenko |یەکەم=Mariya M. |دوایین٢=Ilangovan |یەکەم٢=Vinodh |دوایین٣=Herzig |یەکەم٣=Bettina |دوایین٤=Shcherbata |یەکەم٤=Halyna R. |دوایین٥=Bringmann |یەکەم٥=Henrik |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=TfAP-2 is required for night sleep in Drosophila |journal=BMC Neuroscience |بەرگ=١٧|issue=1 |پەڕە=٧٢|doi=10.1186/s12868-016-0306-3 |issn=1471-2202 |pmc=٥١٠٣٤٢٣|pmid=٢٧٨٢٩٣٦٨|doi-access=free}}</ref> خەوڕۆیشتن لەوانەیە وەک تێکچوونێکی زاڵی ئۆتۆسۆماڵ بە کەمبوونەوەی دەرکەوتنەوە بۆماوەیی بێت. شیکاریی پێکەوەگرێدانی پارامێتریی چەند خاڵیی سەرتاسەری جینۆم بۆ خەوڕۆیشتن لۆگاریتمێکی زۆرینەی بۆ نمرەی ئەگەرەکان (LOD score) ئاشکرا کرد کە ٣.١٤ بوو لەسەر کرۆمۆسۆمی 20q12-q13.12 لە نێوان ٥٥.٦ و ٦١.٤ cM. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Dogu |یەکەم=Okan |دوایین٢=Pressman |یەکەم٢=Mark R. |ڕێکەوت=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Identification of sleepwalking gene(s): Not yet, but soon? |ناونیشان=https://n.neurology.org/content/76/1/12 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Neurology |زمان=en |بڵاوکەرەوە=American Academy of Neurology |بەرگ=٧٦|issue=1 |پەڕەکان=١٢–١٣|doi=10.1212/WNL.0b013e318203e9c0 |issn=0028-3878 |pmid=٢١٢٠٥٦٨٧|s2cid=207118557 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218091008/https://n.neurology.org/content/76/1/12 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢}}</ref> گریمانە کراوە کە خەوڕۆیشتن پەیوەندی بە دەمارەگوێزەرەوەی سیرۆتۆنینەوە هەبێت، کە دیارە بە شێوەیەکی جیاوازیش زیندەچالاکیی (مێتابۆلیزم) دەبێت لە نەخۆشانی سەرئێشەی شەقیقە و ئەو کەسانەی نیشانەکانی تورێتیان هەیە، کە هەردوو کۆمەڵەکە چوار بۆ نۆ جار زیاتر ئەگەری ئەوەیان هەیە ئەزموونی ڕووداوێکی خەوڕۆیشتن بکەن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Barabas |یەکەم=Gabor |دوایین٢=Matthews |یەکەم٢=Wendy S. |دوایین٣=Ferrari |یەکەم٣=Michael |ساڵ=٢٠٠٨|سەردێڕ=Somnambulism in Children with Tourette Syndrome |journal=Developmental Medicine & Child Neurology |بەرگ=٢٦|issue=4 |پەڕەکان=٤٥٧–٤٦٠|doi=10.1111/j.1469-8749.1984.tb04471.x |pmid=٦١٤٨٢٨٧|s2cid=1759571}}</ref> دەرکەوتووە کە گۆڕانکارییە هۆرمۆنییەکان بەشدارن لە ڕووداوەکانی خەوڕۆیشتن لە ژناندا، و ئەگەری خەوڕۆیشتن پێش دەستپێکردنی سووڕی مانگانە زیاترە. هەروەها پێدەچێت گۆڕانکارییە هۆرمۆنییەکان لە کاتی دووگیانیدا ئەگەری ئەنجامدانی خەوڕۆیشتن کەم بکەنەوە. دەرمانەکان، بە شێوەیەکی سەرەکی لە چوار پۆلدا—هاندرەکانی وەرگری بێنزۆدایەزێپین و هەموارکەرەوەکانی تری GABA، دەرمانە دژە خەمۆکییەکان و بریکارە سیرۆتۆنێرژیکەکانی تر، دەرمانە دژە دەروونپەرتبوونەکان، و بلۆککەرەکانی بێتا—پەیوەندییان بە خەوڕۆیشتنەوە هەبووە. <ref name="Stallman medication">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=HM |دوایین٢=Kohler |یەکەم٢=M |دوایین٣=White |یەکەم٣=J |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠١٨|سەردێڕ=Medication induced sleepwalking: A systematic review. |ناونیشان=https://ap01.alma.exlibrisgroup.com/view/delivery/61USOUTHAUS_INST/12146848020001831 |journal=Sleep Medicine Reviews |بەرگ=٣٧|پەڕەکان=١٠٥–١١٣|doi=10.1016/j.smrv.2017.01.005 |pmid=٢٨٣٦٣٤٤٩|s2cid=10381396 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> باشترین بەڵگە بۆ ئەو دەرمانانەی کە دەبنە هۆی خەوڕۆیشتن بریتین لە زۆلپیدێم و سۆدیۆم ئۆکزیبەیت؛ هەموو ڕاپۆرتەکانی تر لەسەر بنەمای ئەو پەیوەندییانەن کە لە ڕاپۆرتە حاڵەتەکاندا تێبینی کراون. <ref name="Stallman medication" /> ژمارەیەک حاڵەت، وەک نەخۆشیی [[پارکینسۆن]]، وا بیردەکرێتەوە کە ببنە هۆی دروستبوونی خەوڕۆیشتن لەو کەسانەدا کە پێشینەی خەوڕۆیشتنیان نەبووە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Poryazova |یەکەم=R |دوایین٢=Waldvogel |یەکەم٢=D |دوایین٣=Bassetti |یەکەم٣=CL |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Sleepwalking in patients with Parkinson disease. |journal=Archives of Neurology |بەرگ=٦٤|issue=10 |پەڕەکان=١٥٢٤–٧|doi=10.1001/archneur.64.10.1524 |pmid=١٧٩٢٣٦٣٧|doi-access=free}}</ref> [ پێویستی بە نوێکردنەوە هەیە ] == دەستنیشانکردن == پۆلیسۆمنۆگرافی، کە لێکۆڵینەوەیەکی خەوە، تاکە هەڵسەنگاندنی وردە بۆ ڕووداوێکی خەوڕۆیشتن. لەبەر ئەوەی ئەمە تێچووی زۆرە و ڕووداوەکانی خەوڕۆیشتنیش بەزۆری دەگمەنن، ئەو ڕێوشوێنانەی تری کە بە شێوەیەکی باو بەکاردەهێنرێن بریتین لە ڕاپۆرتکردن لەلایەن خودی کەسەکە، دایک و باوک، یان هاوبەشی ژیان. سێ سیستەمی دەستنیشانکردنی باو کە بەگشتی بۆ تێکچوونەکانی خەوڕۆیشتن بەکاردەهێنرێن بریتین لە پۆلێنکردنی نێودەوڵەتی نەخۆشییەکان (ICD-11)، <ref name="ICD-10">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zivetz|یەکەم=Laurie|ناونیشان=https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|سەردێڕ=The ICD-10 classification of mental and behavioural disorders: clinical descriptions and diagnostic guidelines|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٤٢٢-١|شوێن=Geneva, Switzerland|زمان=en|hdl=10665/37958|oclc=٢٦٥٥٣٠٩٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218073157/https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFZivetz1992">Zivetz, Laurie (1992). [https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958 ''The ICD-10 classification of mental and behavioural disorders: clinical descriptions and diagnostic guidelines'']. Geneva, Switzerland: World Health Organization. [[Hdl (identifier)|hdl]]:[[hdl:10665/37958|10665/37958]]. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-92-4-154422-1|<bdi>978-92-4-154422-1</bdi>]]. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/26553093 26553093]. [https://web.archive.org/web/20220218073157/https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958 Archived] from the original on 18 February 2022.</cite></ref> پۆلێنکردنی نێودەوڵەتی تێکچوونەکانی خەو (ICSD-3-TR)، <ref name="ICSD-3">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Sateia |یەکەم=Michael J. |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=International classification of sleep disorders-third edition: highlights and modifications |journal=Chest |بەرگ=١٤٦|issue=5 |پەڕەکان=١٣٨٧–١٣٩٤|doi=10.1378/chest.14-0970 |issn=1931-3543 |oclc=٩٨٦٥٨٠٩٩٩|pmid=٢٥٣٦٧٤٧٥}}</ref> و ڕێبەری دەستنیشانکردن و ئاماری (DSM-5-TR). <ref name="DSM-V">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm|سەردێڕ=DSM |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.psychiatry.org}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm "Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM–5)"]. ''www.psychiatry.org''. Archived from [https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm the original] on 18 February 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-02-18</span></span>.</cite></ref> ڕێبەری دەستنیشانکردن و ئاماری دوو ژێرپۆلی خەوڕۆیشتن پێناسە دەکات، هەرچەندە پێویست ناکات خەوڕۆیشتن هیچ کام لەو ڕەفتارانە لەخۆ بگرێت: * خەوڕۆیشتن لەگەڵ خواردنی پەیوەست بە خەو. * خەوڕۆیشتن لەگەڵ ڕەفتاری سێکسیی پەیوەست بە خەو (سێکسۆمنیا). <ref name="DSM-V">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm|سەردێڕ=DSM |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.psychiatry.org}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm "Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM–5)"]. ''www.psychiatry.org''. Archived from [https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm the original] on 18 February 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-02-18</span></span>.</cite></ref> خەوخواردن بریتییە لە خواردنی خۆراک لە کاتی خەودا. ئەم تێکچوونانەی خەوخواردن زۆرجار بەهۆی هۆکارەکانی پەیوەست بە فشاری دەروونییەوە دروست دەبن. هۆکارێکی تری سەرەکیی ئەم ژێرپۆلەی خەوخواردنی پەیوەست بە خەوڕۆیشتن دەرمانی خەوە، وەک بۆ نموونە ئەمبیێن (کلینیکی مایۆ). چەند جۆرێکی تریش هەن، بەڵام ئەمبیێن یارمەتیدەرێکی خەوە کە بە شێوەیەکی بەرفراوانتر بەکاردەهێنرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Staff |یەکەم=Mayo Clinic |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleep-related-eating-disorder/basics/definition/con-20037290|سەردێڕ=Sleep-related eating disorder - Mayo Clinic |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref> لەبەر ئەوەی زۆرێک لە خەوخۆرەکان ئەو خۆراکە ئامادە دەکەن کە دەیخۆن، مەترسیی سووتان و شتی لەو جۆرە هەیە بەهۆی فڕن و ئامێرەکانی ترەوە. وەک چاوەڕوان دەکرێت، زیادبوونی کێشیش دەرەنجامێکی باوی ئەم تێکچوونەیە چونکە ئەو خۆراکەی کە زۆرجار دەخورێت کاربۆهیدراتی زۆری تێدایە. وەک چۆن لە خەوڕۆیشتندا وایە، ڕێگایەک هەیە کە تێکچوونەکانی خەوخواردن کۆنترۆڵ بکرێن. هەندێک دەرمان هەن کە کەسە خەوتووەکە هێمن دەکەنەوە بۆ ئەوەی پشوویەکی درێژتر و کوالیتی باشتریان هەبێت، بەڵام چالاکییەکانی وەک یۆگاش دەکرێت بناسێنرێن بۆ کەمکردنەوەی ئەو فشار و دڵەڕاوکێیەی کە هۆکاری کردەوەکەیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Clinic |یەکەم=Cleveland |ناونیشان=https://my.clevelandclinic.org/neurological_institute/sleep-disorders-center/disorders-conditions/hic-sleep-related-eating-disorders.aspx|سەردێڕ=Cleveland Clinic - Sleep-Related Eating Disorders |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref> === دەستنیشانکردنە جیاکەرەوەکان === نابێت خەوڕۆیشتن تێکەڵ بکرێت لەگەڵ لەهۆشخۆچوون بەهۆی کحول یان دەرمانەوە، کە دەبێتە هۆی لەبیرچوونەوەی ڕووداوەکان هاوشێوەی خەوڕۆیشتن. لە کاتی لەهۆشخۆچوونی بەهۆی کحولەوە (لەبیرچوونەوەی پەیوەست بە دەرمان)، کەسێک دەتوانێت بە شێوەیەکی چالاکانە بەشداری بکات و وەڵامی ژینگەی دەوروبەری بداتەوە (بۆ نموونە، گفتوگۆکردن یان لێخوڕینی ئۆتۆمبێل)، بەڵام مێشک یادەوەری دروست ناکات بۆ ڕووداوەکان. <ref name="Wetherill 2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Wetherill |یەکەم=Reagan R. |دوایین٢=Fromme |یەکەم٢=Kim |ساڵ=٢٠١٦|سەردێڕ=Alcohol-Induced Blackouts: A Review of Recent Clinical Research with Practical Implications and Recommendations for Future Studies |journal=Alcoholism: Clinical and Experimental Research |بەرگ=٤٠|issue=5 |پەڕەکان=٩٢٢–٩٣٥|doi=10.1111/acer.13051 |pmc=٤٨٤٤٧٦١|pmid=٢٧٠٦٠٨٦٨}}</ref> لەهۆشخۆچوون بەهۆی کحولەوە دەکرێت ڕووبدات کاتێک ئاستی کحول لە خوێندا بەرزتر بێت لە ٠.٠٦ گرام/دیسیلیتر.. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Hartzler |یەکەم=Bryan |دوایین٢=Fromme |یەکەم٢=Kim |ساڵ=٢٠٠٣|سەردێڕ=Fragmentary and en bloc blackouts: Similarity and distinction among episodes of alcohol-induced memory loss |journal=Journal of Studies on Alcohol |بەرگ=٦٤|issue=4 |پەڕەکان=٥٤٧–٥٥٠|doi=10.15288/jsa.2003.64.547 |pmid=١٢٩٢١١٩٦}}</ref> پێداچوونەوەیەکی سیستەماتیکیی ئەدەبیات دەریخستووە کە نزیکەی ٥٠٪ی خواردنەوەکخۆرەکان تووشی لەدەستدانی یادەوەری بوون لە کاتی ڕووداوێکی خواردنەوەدا و دەرەنجامی نەرێنی پەیوەندیداریان هەبووە هاوشێوەی خەوڕۆیشتووەکان، لەوانە برینداربوون و مردن. <ref name="Wetherill 2016" /> دەستنیشانکردنە جیاکەرەوەکانی تر بریتین لە تێکچوونی ڕەفتاری خەوی جووڵەی خێرای چاو، بەئاگاهاتنی سەرلێشێواو، و تۆقینی شەوانە. === هەڵسەنگاندن === هەڵسەنگاندنی خەوڕۆیشتن لە ڕێگەی پۆلیسۆمنۆگرافییەوە ئەو کێشەیە دروست دەکات کە ئەگەری کەمترە خەوڕۆیشتنەکە لە تاقیگەی خەودا ڕووبدات، وە ئەگەر ڕووداوێکیش ڕووبدات، بەزۆری کەمتر ئاڵۆزە لەوەی کە نەخۆشەکە لە ماڵەوە ئەزموونی دەکات. بۆیە، زۆرجار دەکرێت دەستنیشانکردنەکە بکرێت لە ڕێگەی هەڵسەنگاندنی مێژووی خەو، کات و ناوەڕۆکی ڕەفتارەکانی پەیوەست بە خەو. هەندێک جار، ڤیدیۆی ماڵەوە دەتوانێت زانیاریی زیاتر بدات و پێویستە لە پرۆسەی دەستنیشانکردندا لەبەرچاو بگیرێت. هەندێک تایبەتمەندی کە پێویستە هەمیشە هەڵسەنگاندنیان بۆ بکرێت بریتین لە: <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zadra|یەکەم=Antonio|ناونیشان=https://oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780195376203.001.0001/oxfordhb-9780195376203-e-027|سەردێڕ=Parasomnias II|دوایین٢=Pilon|یەکەم٢=Mathieu|ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780195376203.013.0028}}</ref> * تەمەنی سەرهەڵدان * کاتێک ڕووداوەکە لە ماوەی خەودا ڕوودەدات * چەند جار ئەم ڕووداوانە ڕوودەدەن (دووبارەبوونەوە) و چەند دەخایەنن (ماوە) * وەسفکردنی ڕووداوەکە، لەوانە ڕەفتار، سۆز و هەستەکان، و بیرکردنەوەکان لە کاتی ڕووداوەکە و دوای ڕووداوەکە * چەندە نەخۆشەکە وەڵامدەرەوەیە بۆ هاندەرە دەرەکییەکان لە کاتی ڕووداوەکەدا * نەخۆشەکە چەندە هۆشیار یان ئاگادارە، کاتێک لە ڕووداوێک بەئاگادێتەوە * ئایا دواتر ڕووداوەکە بیردەکەوێتەوە * هاندەرەکان یان هۆکارە خێراکەرەکان * شێوازی خەو-بێداری و ژینگەی خەو * خەواڵوویی ڕۆژانە * تێکچوونەکانی تری خەو کە لەوانەیە بوونیان هەبێت * مێژووی خێزان بۆ پاراسۆمیاکانی NREM و تێکچوونەکانی تری خەو * مێژووی پزیشکی، دەروونی، و دەماری * مێژووی بەکارهێنانی دەرمان و ماددە هۆشبەرەکان هەڵسەنگاندنەکە پێویستە دەستنیشانکردنە جیاکەرەوەکان ڕەت بکاتەوە. == چارەسەر == هیچ تاقیکردنەوەیەکی کلینیکی نەبووە کە دەری بخات هەر دەستێوەردانێکی دەروونی یان دەرمانسازی کاریگەرە لە ڕێگریکردن لە ڕووداوەکانی خەوڕۆیشتن. <ref name="Stall2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=Helen M. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice. |journal=Australian Family Physician |بەرگ=٤٦|issue=8 |پەڕەکان=٥٩٠–٥٩٣|pmid=٢٨٧٨٧٥٦٣}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFStallman2017">Stallman, Helen M. (2017). "Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice". ''Australian Family Physician''. '''46''' (8): <span class="nowrap">590–</span>593. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28787563 28787563].</cite></ref> سەرەڕای ئەمە، کۆمەڵێکی بەرفراوان لە چارەسەر لەگەڵ خەوڕۆیشتووەکاندا بەکارهێنراون. دەستێوەردانە دەروونییەکان بریتی بوون لە شیکاریی دەروونی، خەواندنی موگناتیسی، بەئاگاهێنانی خشتەبۆداڕێژراو یان پێشبینیکراو، ڕاهێنانی خۆسەلماندن، ڕاهێنانی خاوکردنەوە، بەڕێوەبردنی هەستە شەڕانگێزییەکان، پاکوخاوێنیی خەو، مەرجدارکردنی کلاسیکی (بە شۆکی کارەباییشەوە)، و چارەسەر بە یاری. چارەسەرە دەرمانییەکان بریتی بوون لە دەرمانە دژە خەمۆکییە سێ-ئەڵقەییەکان (ئیمیپڕامین)، ئەنتایکۆلینێرجیکێک (بایپێریدێن)، دەرمانە دژە پەرکەمەکان (کاربامازێپین، ڤالپرۆوەیت)، ئەنتایسایکۆتیکێک (کوێتیپین)، بێنزۆدایەزێپینەکان (کلۆنازێپام، دایازێپام، فلورازێپام و ترایازۆلام)، مێلاتۆنین، ڕێگریکەرێکی هەڵبژێردراوی گەڕانەوەی سیرۆتۆنین (پارۆکسێتین)، باربیتورەیتێک (سۆدیۆم ئەمیتال) و گیادەرمانەکان. <ref name="Stall2017" /> هیچ بەڵگەیەک نییە کە بیسەلمێنێت هەستاندنی خەوڕۆیشتووەکان زیانبەخشە یان نا، هەرچەندە ئەگەر خەوڕۆیشتووەکە خەبەری بکرێتەوە ئەگەری زۆرە تووشی سەرلێشێواوی بێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Suni |یەکەم=Eric |دوایین٢=Vyas |یەکەم٢=Nilong |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.sleepfoundation.org/parasomnias/sleepwalking|سەردێڕ=Sleepwalking: What Is Somnambulism? |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=Sleep Foundation}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Material near this tag needs references to reliable medical sources. (July 2024)">وەرگێڕانی پزیشکی پێویستە</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> بەپێچەوانەی تێکچوونەکانی تری خەوەوە، خەوڕۆیشتن پەیوەندی بە کێشە ڕەفتاری یان سۆزدارییەکانی ڕۆژانەوە نییە. ئەمە لەوانەیە لەبەر ئەوە بێت کە خەوی خەوڕۆیشتووەکە تێکناچێت—مەگەر ئەوەی خەبەریان بکرێتەوە، ئەوان هێشتا لە دۆخی خەودان لە کاتی خەوڕۆیشتندا. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2018)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> پاراستنی سەلامەتیی خەوڕۆیشتووەکە و کەسانی تر و گەڕان بەدوای چارەسەر بۆ کێشەکانی تری خەودا پێشنیار دەکرێت. <ref name="Stall2017" /> دڵنیاییدان پێشنیار دەکرێت ئەگەر خەوڕۆیشتنەکە هیچ کێشەیەکی دروست نەکردبێت. <ref name="Stall2017" /> بەڵام، ئەگەر ببێتە هۆی ناڕەحەتی یان مەترسیی زیانگەیاندن هەبێت، خەواندنی موگناتیسی و بەئاگاهێنانی خشتەبۆداڕێژراو وەک چارەسەر پێشنیار دەکرێن. <ref name="Stall2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=Helen M. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice. |journal=Australian Family Physician |بەرگ=٤٦|issue=8 |پەڕەکان=٥٩٠–٥٩٣|pmid=٢٨٧٨٧٥٦٣}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFStallman2017">Stallman, Helen M. (2017). "Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice". ''Australian Family Physician''. '''46''' (8): <span class="nowrap">590–</span>593. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28787563 28787563].</cite></ref> === پلاندانانی سەلامەتی === بۆ ئەوانەی ڕووداوەکانی خەوڕۆیشتنیان مەترسیدارە، زەنگی دەرگا دەتوانێت ڕێوشوێنێکی پاراستن بێت. جۆرەها زەنگی دەرگا هەن کە دەتوانرێت بە دەرگای ژووری نووستنەوە ببەسترێن و کاتێک دەرگاکە دەکرێتەوە، زەنگەکە لێدەدات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://ilcaustralia.org.au/search_category_paths/636|سەردێڕ=Wandering & Movement Alarms & Monitors / Page 1 - Independent Living Centres Australia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218092728/https://ilcaustralia.org.au/search_category_paths/636 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠١٨|وێبگە=ilcaustralia.org.au}}</ref> مەبەستەکە ئەوەیە کە دەنگەکە کەسەکە بەتەواوی بەئاگابهێنێت و ڕووداوی خەوڕۆیشتنەکە بپچڕێنێت، یان ئەگەر خەوڕۆیشتووەکە لەگەڵ کەسانی تردا دەژی، دەنگەکە هانیان دەدات کە چاودێری کەسەکە بکەن. خەوڕۆیشتووەکان دەبێت هەوڵبدەن ژووری نووستنەکەیان لە قاتی زەمینی ماڵ، شوقە، بەشەناوخۆیی، هۆتێل و هتد بێت. خەوڕۆیشتووەکان نابێت چەکی ئاسان دەستپێگەیشتوویان هەبێت (چەکی پڕکراو، چەقۆ) لە ژووری نووستن یان هەر ژوورێکی تری ماڵەکەدا. ئەگەر چەک هەبێت، دەبێت قفڵ بکرێن و کلیلەکانیش لە خەوڕۆیشتووەکە دووربخرێنەوە. <ref name="Schenck, Carlos H 2007">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Schenck|یەکەم=Carlos H.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=VLp5uoHCRi8C|سەردێڕ=Sleep: The Mysteries, the Problems, and the Solutions|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Avery Publishing]]|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٣٣٣-٢٧٠-٢|پەڕەکان=١٠٥–١٠٩|زمان=en|oclc=١٢٦٥٤٢٠٠٥٤}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSchenck2007">Schenck, Carlos H. (March 2007). [https://books.google.com/books?id=VLp5uoHCRi8C ''Sleep: The Mysteries, the Problems, and the Solutions'']. [[Avery Publishing]]. pp.&nbsp;<span class="nowrap">105–</span>109. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-58333-270-2|<bdi>978-1-58333-270-2</bdi>]]. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/1265420054 1265420054].</cite></ref> بۆ هاوبەشەکانی ژیانی خەوڕۆیشتووەکان کە توندوتیژن یان خەویان تێکدەدەن، خەوتن لە ژوورێکی تردا دەبێتە هۆی کوالێتی و بڕی باشتری خەو. == پەتاناسی == ڕێژەی بڵاوبوونەوەی خەوڕۆیشتن لە ماوەی ژیاندا بە ٤.٦٪ - ١٠.٣٪ دەخەمڵێنرێت. شیکارییەکی گشتگیر بۆ ٥١ لێکۆڵینەوە، کە زیاتر لە ١٠٠,٠٠٠ منداڵ و پێگەیشتووی لەخۆگرتبوو، دەریخست کە خەوڕۆیشتن لە منداڵاندا باوترە بە ڕێژەیەکی خەمڵێنراوی ٥٪، بە بەراورد بە ١.٥٪ی کەسانی پێگەیشتوو، کە لانی کەم جارێک لە ١٢ مانگی پێشوودا خەوڕۆیشتنیان هەبووە. دەرنەکەوتووە کە ڕێژەی خەوڕۆیشتن لە تەمەنە جیاوازەکاندا لە کاتی منداڵیدا بگۆڕێت. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=HM |دوایین٢=Kohler |یەکەم٢=M |ڕێکەوت=٢٠١٦|سەردێڕ=Prevalence of Sleepwalking: A Systematic Review and Meta-Analysis. |journal=PLOS ONE |بەرگ=١١|issue=11 |bibcode=2016PLoSO..1164769S |doi=10.1371/journal.pone.0164769 |pmc=٥١٠٤٥٢٠|pmid=٢٧٨٣٢٠٧٨|doi-access=free |article-number=e0164769}}</ref> == مێژوو == خەوڕۆیشتن هەستێکی نادیاری و نهێنی بۆ لای خۆی ڕاکێشاوە، بەڵام بە جدی لێکۆڵینەوەی لێ نەکرا و دەستنیشان نەکرا تاوەکو سەدەی نۆزدەهەم. کیمیاناس و پاراسایکۆلۆژیستی ئەڵمانی بارۆن کارل لودڤیگ ڤۆن ڕایشنباخ (١٧٨٨-١٨٦٩) لێکۆڵینەوەی بەرفراوانی لەسەر خەوڕۆیشتووەکان کرد و دۆزینەوەکانی بەکارهێنا بۆ داڕشتنی بیردۆزەکەی بۆ هێزی ئۆدیک. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kushida|یەکەم=Clete A.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=9UCAMTE7FZgC|سەردێڕ=Encyclopedia of Sleep|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Academic Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٢-٣٧٨٦١١-١|پەڕەکان=١٥٤–١٥٥|زمان=en|oclc=١٠٣٣٨٦١٥٥٦}}</ref> لە سەرەتادا وا بیردەکرایەوە کە خەوڕۆیشتن بریتییە لەوەی خەونبینێک خەونەکەی نیشان دەدات و جێبەجێی دەکات. بۆ نموونە، لە لێکۆڵینەوەیەکدا کە لەلایەن کۆمەڵەی زانست و خەڵک لە ساڵی ١٩٥٤ بڵاوکرایەوە، دەرەنجامەکە ئەمە بوو: "سەرکوتکردنی هەستە دوژمنکارییەکان دژی باوک وای لە نەخۆشەکان کرد کە کاردانەوەیان هەبێت بە جێبەجێکردنی لە جیهانی خەوندا بە خەوڕۆیشتنەوە، ئەو خەیاڵە شێواوانەی کە دەیانهەبوو سەبارەت بە هەموو کەسایەتییە دەسەڵاتدارەکان، وەک باوکان، ئەفسەران و بەرپرسە توندەکان." هەمان کۆمەڵە دوای دوانزە ساڵ وتارێکیان بڵاوکردەوە بە دەرەنجامێکی نوێوە: "خەوڕۆیشتن، پێچەوانەی زۆربەی بیروباوەڕەکان، بە ڕواڵەت پەیوەندییەکی کەمی بە خەون بینینەوە هەیە. لە ڕاستیدا، کاتێک ڕوودەدات کە خەوتووەکە چێژ لە بێئاگاترین و قووڵترین خەوی وەردەگرێت—قۆناغێک کە تێیدا خەونەکان بەزۆری ڕاپۆرت ناکرێن." توێژینەوەی نوێتر ئاشکرای کردووە کە خەوڕۆیشتن لە ڕاستیدا تێکچوونێکی بەئاگاهاتنی NREM (بێ جووڵەی خێرای چاو)ە. <ref name="Sleep Disorders Sourcebook" /> جێبەجێکردنی خەونێک بنەمایە بۆ تێکچوونێکی خەوی REM (جووڵەی خێرای چاو) کە پێی دەوترێت تێکچوونی ڕەفتاری REM (یان تێکچوونی ڕەفتاری خەوی REM).[٧] زانیاریی وردتر دەربارەی خەو دەگەڕێتەوە بۆ داهێنانی تەکنەلۆژیاکان، وەک هێڵکاری مێشک (EEG) لەلایەن هانس بێرگەر لە ساڵی ١٩٢٤[٥٧] و BEAM لەلایەن فرانک دەفی لە سەرەتای ساڵانی هەشتاکاندا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.appliedneuroscience.com/PDFs/History_of_QEEG_Databases.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218091754/https://www.appliedneuroscience.com/PDFs/History_of_QEEG_Databases.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢}}</ref> لە ساڵی ١٩٠٧، سیگمۆند فرۆید لە کۆمەڵەی دەروونشیکاری ڤیەننا (نونبێرگ و فێدێرن) باسی خەوڕۆیشتنی کرد. ئەو پێی وابوو کە خەوڕۆیشتن پەیوەندی بە بەدەستهێنانی ئارەزووە سێکسییەکانەوە هەیە و سەرسام بوو کە کەسێک دەتوانێت بجووڵێت بەبێ ئەوەی خەونەکەی بپچڕێنێت. لەو کاتەدا، فرۆید پێشنیاری ئەوەی کرد کە کرۆکی ئەم دیاردەیە ئارەزووی خەوتنە لە هەمان ئەو ناوچەیەی کە تاکەکە لە منداڵیدا تێیدا خەوتووە. دە ساڵ دواتر، ئەو لە وتاری "پاشکۆیەکی مێتاپەسایکۆلۆژی بۆ بیردۆزی خەونەکان" (١٩١٦-١٧ [١٩١٥]) پێشبینی سەبارەت بە سۆمنامبولیزم کرد. لەم وتارەدا، ڕوونکردنەوەی دا و بیرۆکە گریمانەییەکانی خۆی لەسەر خەونەکان فراوانتر کرد. ئەو خەونی وەک هاوسەنگییەکی ناسک وەسف کرد کە ناسەقامگیر دەبێت بەهۆی پاڵنەرە ناهۆشیارە سەرکوتکراوەکانی سیستەمی ناهۆشیارەوە، کە ملکەچی ئارەزووەکانی ئیگۆ نابن. هەندێک بیرکردنەوەی ڕۆژانەی پێش-هۆشیار دەکرێت بەرگریکار بن و ئەمانە دەتوانن بەشێک لە کارلێکە دەروونییەکەیان بپارێزن. پاڵنەرە ناهۆشیارەکان و پاشماوەکانی ڕۆژ دەکرێت یەکبگرن و ببنە هۆی ململانێیەک. فرۆید دواتر بیری لە دەرەنجامی ئەم پاڵنەرە ئارەزوومەندانەیە دەکردەوە: داواکارییەکی غەریزەیی ناهۆشیار کە دەبێتە ئارەزوویەکی خەون لە پێش-هۆشیاردا. فرۆید ڕایگەیاند کە ئەم پاڵنەرە ناهۆشیارە دەتوانرێت وەک جووڵە لە کاتی خەودا دەرببڕدرێت. ئەمەش ئەوە دەبێت کە لە سۆمنامبولیزمدا دەبینرێت، هەرچەندە ئەوەی کە لە ڕاستیدا وای لێدەکات مومکین بێت بە نادیاری دەمێنێتەوە. <ref name="Somnambulism">{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=٢٠٠٥|ناونیشان=https://www.enotes.com/psychoanalysis-encyclopedia/somnambulism |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200922100225/https://www.enotes.com/homework-help/what-somnambulism-469014 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}}</ref> تا ساڵی ٢٠٠٢، خەوڕۆیشتن لە ئاژەڵە سەرەتاییەکانی جگە لە مرۆڤدا دەستنیشان نەکراوە. ڕوون نییە ئایا تەنها هێشتا تێبینی نەکراوە، یان خەوڕۆیشتن دیاردەیەکی تایبەتە بە مرۆڤ. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kantha |یەکەم=S. S. |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Is somnambulism a distinct disorder of humans and not seen in non-human primates? |journal=Medical Hypotheses |بەرگ=٦١|issue=5–6 |پەڕەکان=٥١٧–٥١٨|doi=10.1016/s0306-9877(03)00206-8 |issn=0306-9877 |pmid=١٤٥٩٢٧٧٩}}</ref> == کولتوور == === ئۆپێرا === [[پەڕگە:Sonnambula_atto_3.jpg|وێنۆک|308x308پیکسڵ|ئامینا، خەوڕۆیشتووەکە، لە ئاشەکە]] ئۆپێرای نیمچە-جدی ئیتالی ڤینچینزۆ بێلینی ساڵی ١٨٣١، (La sonnambula)، کە چیرۆکەکەی چەقی بەستووە لەسەر پرسی بێتاوانیی دەزگیراندار و بووکەی داهاتوو، ئامینا، کە دوای ئەوەی لە ژووری نووستنی کەسێکی نەناسراودا دۆزرایەوە، و سەرەڕای دڵنیاییدانی ئەو کەسە نەناسراوە کە ئامینا بەتەواوی بێتاوان بووە، لەلایەن دەزگیرانە تووڕەکەیەوە، ئێلڤینۆ، ڕەتکراوەتەوە — کە پاشان بڕیار دەدات هاوسەرگیری لەگەڵ ژنێکی تردا بکات. لە ڕاستیدا، کاتێک ئامینا لە ژێر فشاردا بوو، ئامادەیی هەبوو بۆ خەوڕۆیشتن؛ و هاتبووە ناو ژووری نووستنی کەسە نەناسراوەکەوە لە ڕێگەی خەوڕۆیشتن بە درێژایی دیوارێکی بەرزەوە (لەبەرچاوی تەواوی ئامادەبووانی ئۆپێراکە). ئێلڤینۆ، کە دواتر چاودێری ئامینا دەکات (کە زۆر ماندوو بووە بەهۆی هەموو ئەو کێشانەوە)، لە کاتی خەوڕۆیشتن بەسەر پردێکی زۆر بەرز، زۆر ناسەقامگیر و زۆر لەرزۆک لە ئاشە ناوخۆییەکەدا، هەڵەکەی خۆی تێدەگات، واز لە پلانەکانی هاوسەرگیری دەهێنێت لەگەڵ ژنەکەی تردا، و دووبارە لەگەڵ ئامینادا یەکدەگرێتەوە. === دراما === [[پەڕگە:Mary_Hoare_-_Lady_Macbeth,_Sleepwalking_-_B1975.4.1972_-_Yale_Center_for_British_Art.jpg|وێنۆک|''تابلۆی ماری هۆر بۆ لەیدی ماکبێث، خەوڕۆیشتن'']] * دیمەنی خەوڕۆیشتنەکە (پەردەی پێنجەم دیمەنی یەکەم) لە شانۆنامە تراژیدییەکەی ویلیام شێکسپیرەوە ماکبێث (١٦٠٦) یەکێکە لە بەناوبانگترین دیمەنەکان لە سەرانسەری ئەدەبیاتدا. * لە شانۆگەرییە کۆمیدییە دوو پەردەییەکەی والی چەمبەرلین ئۆڵتۆن (The Sleep-Walker; or, Which is the Lady) (١٨١٢)، "سۆمنۆ"، ئەکتەرێکی شکستخواردوو کە بووەتە خزمەتکار، ڕۆڵە ئاواتەخوازەکانی خۆی لە کاتی خەوڕۆیشتندا دووبارە دەژیێتەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Oulton |یەکەم=Walley Chamberlain |ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ١٨١٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=xRFXAAAAcAAJ&pg=PA1|سەردێڕ=The Sleep-walker; Or, Which is the Lady? A Farce, in Two Acts, Etc |via=Google Books |oclc=١٠٦١٩٢٤٣٦٥}}</ref> === وێژە === * لە ڕۆمانی [[دراکولا|دراکولای]] [[برام ستۆکەر|برام ستۆکەردا]]، کارەکتەری لوسی وێستێنرا وەک خەوڕۆیشتوویەک وەسف کراوە. هەر لە کاتی خەوڕۆیشتنیدایە کە کاونت دراکولا فێڵی لێدەکات و هێرش دەکاتە سەری. == خەوڕۆیشتن وەک بەرگرییەکی یاسایی == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>{{ئاماژەی زیاتر پێویستە|section}}بەو پێیەی ڕەفتارەکانی خەوڕۆیشتن بەبێ ویست و ئیرادە ڕوودەدەن، خەوڕۆیشتن دەتوانرێت وەک بەرگرییەکی یاسایی بەکاربهێنرێت، وەک فۆرمێک لە ئۆتۆماتیزمی یاسایی. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Popat |یەکەم=S |دوایین٢=Winslade |یەکەم٢=W |ڕێکەوت=٢٠١٥|سەردێڕ=While You Were Sleepwalking: Science and Neurobiology of Sleep Disorders & the Enigma of Legal Responsibility of Violence During Parasomnia. |journal=Neuroethics |بەرگ=٨|issue=2 |پەڕەکان=٢٠٣–٢١٤|doi=10.1007/s12152-015-9229-4 |pmc=٤٥٠٦٤٥٤|pmid=٢٦٢٠٣٣٠٩}}</ref> تاکێک دەکرێت تۆمەتبار بکرێت بە ئۆتۆماتیزمی ناشیتی یان شیتی. <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="The geographic scope near this tag is ambiguous. (January 2022)">لەکوێ؟</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> ئەوەی یەکەم وەک بەرگرییەک بۆ شێتیی کاتی یان ڕەفتاری بێویستانە بەکاردێت، کە دەبێتە هۆی بێتاوان دەرچوون. ئەوەی دووەمیان دەبێتە هۆی "بڕیارێکی تایبەتی بێتاوانی بە هۆکاری شێتی." ئەم بڕیاری شێتییە دەکرێت ببێتە هۆی فەرمانی دادگا بۆ مانەوە لە دامەزراوەیەکی دەروونیدا. لە کەیسی (Bratty v A-G) بۆ ئیرلەندای باکوور لە ساڵی ١٩٦٣، لۆرد مۆریس ڕایگەیاند، "هەر کۆمەڵە ڕاستییەک پێویستی بە پشکنینێکی وریای بارودۆخەکانی خۆی هەیە، بەڵام ئەگەر بە شێوەی وەرگرتنی نموونەیەک بە گونجاو بزانرێت کە کەسێک لە خەویدا بڕوات و تاوانێکی توندوتیژانە ئەنجام بدات لەکاتێکدا بەڕاستی بێهۆشە، ئەوا کەسێکی لەو جۆرە لە ڕووی تاوانکارییەوە بەرپرسیار نابێت لەو کردەوەیە." <ref name="Mackay">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Mackay |یەکەم=Irene |ساڵ=١٩٩٢|سەردێڕ=The Sleepwalker is Not Insane |journal=The Modern Law Review |بەرگ=٥٥|issue=5 |پەڕەکان=٧١٥–٧١٦|doi=10.1111/j.1468-2230.1992.tb02845.x}}</ref> لە کاتێکدا ڕاستگۆیی کەیسەکان جێگەی مشتومڕن،{{By whom|date=January 2022}} کردەوەی کوشتن هەبووە کە گومانلێکراوی سەرەکی لەوانەیە کردەوەکەی لە کاتی خەوڕۆیشتندا ئەنجام دابێت. ڕوونکردنەوە جێگرەوەکان بۆ خەوڕۆیشتنی بکوژانە یان توندوتیژانە بریتین لە خۆنەخۆشخستن، لەبیرچوونەوەی بەهۆی دەرمانەوە، و تێکچوونەکانی تری کە تێیدا توندوتیژیی پەیوەست بە خەو لەوانەیە ڕووبدات، وەک تێکچوونی ڕەفتاری REM، دۆخەکانی فیوگ، و سەرگەردانیی ئەڵقەیی. <ref name="Culebras">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Culebras|یەکەم=A.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=WvprAAAAMAAJ|سەردێڕ=Clinical Handbook of Sleep Disorders|ڕێکەوت=١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=Butterworth-Heinemann|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٥٠٦-٩٦٤٤-٩|شوێن=Massachusetts, MA, USA|پەڕەکان=٣١٧–٣١٩|زمان=en|oclc=٣٤٩٣٢٧٢٤}}</ref> لێخوڕینی ئۆتۆمبێل لە خەودا، <ref name="Books.google.fi">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sobo|یەکەم=Frank|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=3aGefVlUPbkC&dq=%22sleepwalk-driving%22&pg=PA179|سەردێڕ=Crumpet Strumpet|بڵاوکەرەوە=Nightengale Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٩٧٤٣٣٤٨-٣-٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٢}}</ref> کە بە لێخوڕین بە خەوڕۆیشتنیش دەناسرێت، <ref name="Thefreelibrary.com">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Roman |یەکەم=Frank |ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ناونیشان=https://www.thefreelibrary.com/Why+sleepwalk+when+you+can+sleepdrive.-a0324983170|سەردێڕ=Why sleepwalk when you can sleepdrive. - Free Online Library |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=Thefreelibrary.com}}</ref> دیاردەیەکی دەگمەنە کە کەسەکە ئۆتۆمبێلێک لێدەخوڕێت لەکاتێکدا خەوڕۆیشتن دەکات. ئەگەر لەلایەن پۆلیسەوە بوەستێنرێت، شۆفێرانی خەوڕۆیشتوو بەتەواوی ناتوانن هیچ کارلێکێکیان لەگەڵ پۆلیسدا هەبێت، ئەگەر لە کاتی ڕووداوەکەدا هێشتا لە خەوڕۆیشتندا بن. <ref name="Nih.gov">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Pressman |یەکەم=Mark R. |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠١١|سەردێڕ=Sleep driving: sleepwalking variant or misuse of z-drugs? |journal=Sleep Medicine Reviews |بەرگ=١٥|issue=5 |پەڕەکان=٢٨٥–٢٩٢|doi=10.1016/j.smrv.2010.12.004 |pmid=٢١٣٦٧٦٢٨}}</ref>لێخوڕین لە کاتی خەوڕۆیشتندا دەکرێت بەسەر ئەو کەسانەدا بێت کە بە شێوەیەکی ئاسایی ئەزموونی خەوڕۆیشتن ناکەن، چونکە هەندێک دەرمان، بەتایبەتی زۆلپیدێم و ئێسزۆپیکلۆن، دەتوانن ببنە هۆی خەوڕۆیشتن وەک کاریگەرییەکی لاوەکیی نەخوازراو. حاڵەتێکی ڕووداوی لێدان و هەڵاتنی کوشندە تۆمارکراوە کە تێیدا شۆفێرەکە ئیدیعای ئەوە دەکات کە لە خەودا لێی خوڕیوە. بەڵام، شارەزایەکی خەو هیچ بەڵگەیەکی بۆ ئەم ئیدیعایانە نەدۆزیەوە لە کاتی دادگاییکردنەکەدا کە بەدوایدا هات. <ref name="Canberratimes.com.au">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Russell |یەکەم=Mark |ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.canberratimes.com.au/story/7494464/expert-doubts-sleepwalk-in-fatal-hit-run/|سەردێڕ=Expert doubts sleepwalk in fatal hit-run |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=Canberratimes.com.au}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Mitchell |یەکەم=Georgina |ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.smh.com.au/national/nsw/troy-grant-s-father-drinking-red-wine-dozing-in-chair-before-hit-and-run-court-told-20211102-p595cm.html|سەردێڕ=Troy Grant’s father ‘drinking red wine, dozing in chair’ before hit-and-run, court told |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=The Sydney Morning Herald |زمان=en}}</ref> === حاڵەتە مێژووییەکان === [[پەڕگە:1846_Tirrell_Bickford_BostonTragedy_NationalPoliceGazette.jpg|وێنۆک|ئەلبێرت تیڕێڵ لە ساڵی ١٨٤٦ لە کوشتنی ماریا بیکفۆرد بێتاوان دەرچوو، لە ژێر بەرگرییەکدا کە ئەو لە خەوڕۆیشتندا بووە. (National Police Gazette، ١٨٤٦)]] * ١٨٤٦، ئەلبێرت تیڕێڵ خەوڕۆیشتنی وەک بەرگرییەک بەکارهێنا لە دژی تۆمەتەکانی کوشتنی ماریا بیکفۆرد، لەشفرۆشێک کە لە خانەیەکی لەشفرۆشیی بۆستن دەژیا. * ١٩٦١، سێرژانت ویلیس بۆشیارس دانی بە خنکاندنی ژنێکی ناوچەکە بە ناوی جین کەنستەیبڵ دانا لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ڕۆژی سەری ساڵی نوێی ١٩٦١، بەڵام ئیدیعای ئەوەی کرد کە خەوتووە و تەنها کاتێک خەبەری بووەتەوە کە زانیویەتی چی کردووە. ئەو بێتاوانی خۆی ڕاگەیاند لەسەر ئەو بنەمایەی کە خەوتووە لەو کاتەی کە تاوانەکەی ئەنجامداوە و بێتاوان دەرچوو. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Donnelley|یەکەم=Paul|سەردێڕ=Essex Murders|بڵاوکەرەوە=Wharncliffe Books|ساڵ=٢٠٠٠|زمان=en}}</ref> * لە ساڵی ١٩٨١، ستیڤن ستاینبێرگ لە سکۆتسدەیل، ئەریزۆنا تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی و بێتاوان دەرچوو لەسەر بنەمای شێتیی کاتی. * ١٩٩١، کەیسی (R v Burgess): بێرگێس تۆمەتبار کرا بە لێدانی سەری کچە هاوڕێکەی بە شووشەیەکی شەراب و دواتر بە ئامێرێکی تۆمارکەری ڤیدیۆ. ئەو بێتاوان دەرچوو لە دادگای تاوانی بریستۆڵ، بە هۆکاری ئۆتۆماتیزمی شێتی. <ref name="RvBurgess">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Analysing Witness Testimony: Psychological, Investigative and Evidential Perspectives: A Guide for Legal Practitioners and Other Professionals|ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[Blackstone Press]]|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٤٣١-٧٣١-٥|veditors=Heaton-Armstrong A, Shepherd E, Wolchover D}}</ref> * ١٩٩٢، کەیسی (R. v. Parks): پارکس تۆمەتبار کرا بە کوشتنی خەسووی و هەوڵدان بۆ کوشتنی خەزووری. ئەو لەلایەن دادگای باڵای کەنەداوە بێتاوان دەرچوو. <ref name="Broughton 1994">Broughton ''et al.'' Homicidal Somnambulism: A Case Report. ''Sleep'' (1994); 17(3):253-64. {{Doi|10.1093/sleep/17.3.253}}</ref> * ١٩٩٤، کەیسی (Pennsylvania v. Ricksgers): ڕیکسگێرس تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی. سزای زیندانی هەتاهەتایی بەبێ مەرجی ئازادکردنی بەسەردا سەپێندرا. <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Lyon |یەکەم=Lindsey |ڕێکەوت=٨ی ئایاری ٢٠٠٩|ناونیشان=https://health.usnews.com/articles/health/sleep/2009/05/08/7-criminal-cases-that-invoked-the-sleepwalking-defense.html |وێبگە=[[US News & World Report]]}}</ref> * ١٩٩٩، کەیسی (Arizona v. Falater): سکۆت فالاتێر، لە فینیکس، ئەریزۆنا، تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی. دادگا گەیشتە ئەو دەرەنجامەی کە کوشتنەکە زۆر ئاڵۆزترە لەوەی لە کاتی خەوڕۆیشتندا ئەنجام بدرێت. فالاتێر بە کوشتنی پلە یەک تاوانبار کرا و سزای زیندانی هەتاهەتایی بەبێ ئەگەری ئازادکردنی مەرجداری بەسەردا سەپێندرا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Paparella |یەکەم=Andrew |دوایین٢=Engel |یەکەم٢=Scott |دوایین٣=Resendez |یەکەم٣=MaryEllen |دوایین٤=Effron |یەکەم٤=Lauren |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://abcnews.go.com/US/sleepwalking-killer-scott-falater-wracked-guilt-murdering-wife/story?id=75468448|سەردێڕ='Sleepwalking' killer Scott Falater still wracked with guilt over murdering wife |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠٢٥|وێبگە=ABC News |زمان=en}}</ref> * ٢٠٠١، کەیسی (California v. Reitz): ستیڤن ڕایتز خۆشەویستەکەی، ئیڤا وەینفورتنەری، کوشت. ئەو بە پۆلیسی ڕاگەیاند کە هیچ یادەوەرییەکی هێرشەکەی نییە بەڵام "فلاشباک"ی هەبوو کە پێی وابوو لە شەڕدایە لەگەڵ پیاوێکی دزەکەردا. دایک و باوکی لە دادگا شایەتییان دا کە ئەو لە منداڵییەوە خەوڕۆیشتوو بووە. دادگا لە ساڵی ٢٠٠٤دا ڕایتزی بە کوشتنی پلە یەک تاوانبار کرد. <ref name=":0" /> * ٢٠٠١، ئەنتۆنیۆ نیێتۆ ژنەکەی و خەسووی کوشت و هەوڵی کوشتنی کچ و کوڕەکەی دا، پێش ئەوەی چەک بکرێت. نیێتۆ ئیدیعای ئەوەی کرد کە لە کاتی هێرشەکەدا خەوتووە و خەونی بینیوە کە بەرگری لە خۆی دەکات لە دژی چەند نەعامەیەکی شەڕانگێز. بەڵام منداڵەکانی ڕایانگەیاند کە ئەویان ناسیوەتەوە و بە کوڕەکەی وتووە کە گڵۆپەکان هەڵنەکات چونکە دایکیان (کە پێشتر بە سەختی بریندار ببوو) خەوتووە. لە ساڵی ٢٠٠٧، نیێتۆ سزای ١٠ ساڵ مانەوەی لە نەخۆشخانەیەکی دەروونیدا بەسەردا سەپێندرا و فەرمانی پێکرا کە بڕی ١٧١,١٠٠ یۆرۆ وەک قەرەبوو بداتە قوربانییەکان. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠٠٧|trans-title=They agreed to intern the man who killed his wife and mother-in-law for 10 years, believing them to be ostriches |ناونیشان=https://www.diariosur.es/20070221/malaga/acuerdan-internar-anos-hombre_200702211843.html?ref=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2F |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=Diario Sur |زمان=es-ES}}</ref> * ٢٠٠٤، جولز لۆو دانی بەوەدا نا کە بووەتە هۆی مردنی باوکی، ئێدوارد، بەڵام بیری نایەتەوە کە ئەو کارەی کردبێت. جولز ئۆتۆماتیزمی وەک بەرگرییەکەی بەکارهێنا، و بە هۆکاری شێتی بێتاوان دەرچوو و بۆ کاتێکی نادیار لە نەخۆشخانەیەکی پارێزراودا دەستبەسەر کرا. دوای دە مانگ ئازاد کرا. * ٢٠٠٨، بڕایان تۆماس تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی لەکاتێکدا خەونی بینیوە کە شەڕ لەگەڵ چەند دزەکەرێکدا دەکات.[٨١] ئەو لە ساڵی ٢٠٠٩ لەلایەن دادوەرێکەوە ئازاد کرا، کە بە بێتاوانی لە کوشتنەکە زانی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/news/uk/crime/man-who-killed-his-wife-while-sleeping-goes-free-1824945.html|سەردێڕ=Man who killed his wife while sleeping goes free |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئایاری ٢٠١٦|وێبگە=The Independent |زمان=en-GB}}</ref> == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}} == سەرچاوە گشتی و ئاماژەپێکراو == * Walker, N. (1968). ''Crime and Insanity in England Volume One: The Historical Perspective'', Edinburgh: Edinburgh University Press == بەستەری دەرەکی == * {{Commons category-inline}} {{پۆلی کۆمنز|Sleepwalking}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|دەروونناسی}} [[پۆل:پەشێوییەکانی خەو]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 5sdtssqgqhgz4jr8vvwxqkx5bjcgxcd 1592331 1592326 2026-06-20T10:04:56Z Rahel khdhr 75558 چاکسازی (بچووک) 1592331 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=خەوڕەوی (ڕێکردن لە خەودا)|synonyms=|image=Kramskoi somnambule.jpg|caption=ئیڤان کرامسکۆی، سۆمنامبولا، ١٨٧١|pronounce=|alt=[[Somnambulism]]|field=پزیشکیی خەو، دەمارناسی، دەروونپزیشکی|symptoms=|complications=|onset=|duration=|types=|causes=|risks=|diagnosis=|differential=|prevention=|treatment=|medication=|prognosis=|frequency=|deaths=}}<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Template:Infobox/styles-images.css" /> '''خەوگەڕی''' (خەوڕۆیشتن)، کە بە سۆمنامبولیزم یان نۆکتامبولیزمیش دەناسرێت، دیاردەیەکی تێکەڵاوی خەو و بێدارییە. <ref name="ICD-10">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zivetz|یەکەم=Laurie|ناونیشان=https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|سەردێڕ=The ICD-10 classification of mental and behavioural disorders: clinical descriptions and diagnostic guidelines|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٤٢٢-١|شوێن=Geneva, Switzerland|زمان=en|hdl=10665/37958|oclc=٢٦٥٥٣٠٩٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218073157/https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەک تێکچوونێکی خەو پۆلێن دەکرێت کە سەر بە خێزانی [[پاراسۆمنیا|پاراسۆمنیایە]]. <ref name="DSM-V">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm|سەردێڕ=DSM |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.psychiatry.org}}</ref> هەروەها دەکرێت وەک تێکچوونێکی لێکترازانی دۆخەکان تێبگەین، کە تێیدا تایبەتمەندییەکانی بێداری و خەوی قووڵی بێ جووڵەی خێرای چاو (non-REM) لە یەک کاتدا لە ناوچە جیاوازەکانی مێشکدا ڕوودەدەن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Castelnovo |یەکەم=Anna |دوایین٢=Lopez |یەکەم٢=Régis |دوایین٣=Proserpio |یەکەم٣=Paola |دوایین٤=Nobili |یەکەم٤=Lino |دوایین٥=Dauvilliers |یەکەم٥=Yves |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٨|سەردێڕ=NREM sleep parasomnias as disorders of sleep-state dissociation |ناونیشان=https://www.nature.com/articles/s41582-018-0030-y |journal=Nature Reviews Neurology |زمان=en |بەرگ=١٤|issue=8 |پەڕەکان=٤٧٠–٤٨١|doi=10.1038/s41582-018-0030-y |issn=1759-4766 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> لە قۆناغی شەپۆلی خاوی خەودا ڕوودەدات، لە دۆخێکی هۆشیاریی کەمدا، لەگەڵ ئەنجامدانی ئەو چالاکییانەی کە بەزۆری لە دۆخی هۆشیاریی تەواودا ئەنجام دەدرێن. ئەم چالاکییانە دەکرێت هێندە سادە بن وەک قسەکردن، دانیشتن لەسەر جێگا، ڕۆیشتن بۆ حەمام، خواردن، و پاککردنەوە، یان هێندە مەترسیدار بن وەک چێشتلێنان، لێخوڕینی ئۆتۆمبێل، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|ناونیشان=https://www.medpagetoday.com/primarycare/sleepdisorders/3568|سەردێڕ=SLEEP: Sex While Sleeping Is Real, and May Be No Joke |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218112917/https://www.medpagetoday.com/primarycare/sleepdisorders/3568?np=1&xid=ob_pcp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.medpagetoday.com |زمان=en}}</ref> جووڵەی تووندوتیژانە و گرتنی شتە خەیاڵییەکان. هەرچەندە حاڵەتەکانی خەوگەڕی بەگشتی لە ڕەفتاری سادە و دووبارەبووەوە پێکدێن، بەڵام جار جار ڕاپۆرت هەیە لەسەر ئەنجامدانی ڕەفتاری ئاڵۆز لەلایەن خەڵکەوە لە کاتی خەودا، هەرچەندە ڕاستی و دروستییان زۆرجار جێگەی مشتومڕە. خەوڕۆیشتووەکان زۆرجار هیچ یادەوەرییەکیان نییە یان یادەوەرییەکی کەمیان هەیە لەسەر ڕووداوەکە، هەرچەندە هەندێک بیرکەوتنەوەی نیمچەیی ڕاپۆرت کراوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Cataldi |یەکەم=Jacinthe |دوایین٢=Stephan |یەکەم٢=Aurélie M. |دوایین٣=Haba-Rubio |یەکەم٣=José |دوایین٤=Siclari |یەکەم٤=Francesca |ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=Shared EEG correlates between non-REM parasomnia experiences and dreams |ناونیشان=https://www.nature.com/articles/s41467-024-48337-7? |journal=Nature Communications |زمان=en |بەرگ=١٥|issue=1 |پەڕەکان=٣٩٠٦|doi=10.1038/s41467-024-48337-7 |issn=2041-1723 |hdl-access=free}}</ref> هەرچەندە چاوەکانیان کراوەن، بەڵام دەربڕینیان لێڵە و وەکو شووشە دەردەکەوێت. ئەمە دەکرێت لە ٣٠ چرکەوە بۆ ٣٠ خولەک بخایەنێت. خەوگەڕی لە قۆناغی شەپۆلی خاوی خەودا (N3) لە سووڕەکانی خەوی بێ جووڵەی خێرای چاو (خەوی NREM) ڕوودەدات. بەزۆری لە سێیەمی یەکەمی شەودا ڕوودەدات کاتێک خەوی شەپۆلی خاو لە لوتکەدایە. بەگشتی، تەنها یەک جار لە شەوێکدا ڕوودەدات، ئەگەر هەر ڕووبدات. == نیشانە و کۆنیشانەکان == خەوگەڕی بەم خاڵانەی خوارەوە جیادەکرێتەوە: <ref name="Stall2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=Helen M. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice. |journal=Australian Family Physician |بەرگ=٤٦|issue=8 |پەڕەکان=٥٩٠–٥٩٣|pmid=٢٨٧٨٧٥٦٣}}</ref> * بەئاگاهاتنی نیمچەیی لە کاتی خەوی بێ جووڵەی خێرای چاو (NREM)، بەزۆری لە سێیەمی یەکەمی شەودا * ناوەڕۆکێکی خەون ئامێز کە لەوانەیە لە کاتی بێداربوونەوەدا بیربکەوێتەوە یان بیرنەکەوێتەوە * ڕەفتاری جووڵەیی گونجاو لەگەڵ خەونەکەدا کە دەکرێت سادە یان ئاڵۆز بێت * هەستکردن بە تێکچوونی ژینگەی دەوروبەر * تێکچوونی بڕیاردان، پلاندانان و چارەسەرکردنی کێشەکان. <ref name="Mayo Clinic">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506/#:~:text=Overview,serious%20problems%20or%20require%20treatment.|سەردێڕ=Sleepwalking - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218085440/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> سەرەڕای ئەوەی چۆن لە زۆرێک لە کولتوورەکاندا وێنا دەکرێت (چاو داخراوەکان و ڕۆیشتن بە قۆڵی درێژکراوەوە)، چاوی خەوڕۆیشتووەکە کراوەیە بەڵام لەوانەیە وەک نیگایەکی شووشەیی یان دەربڕینێکی بەتاڵ دەربکەوێت و بیلبیلەی چاوەکانیش فراوان دەبن. سەرەڕای کەمبوونەوەی هەستەوەرەکانیان بەهۆی خەوتنەوە، خەوڕۆیشتووەکان توانایەکی دیاریکراو نیشان دەدەن بۆ دۆزینەوەی ڕێگا لە ژینگەی دەوروبەریاندا بەهۆی تێکەڵەیەک لە کەوتنی سادە و خووی ڕۆژانە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Popat |یەکەم=Shreeya |دوایین٢=Winslade |یەکەم٢=William |ڕێکەوت=٢٤ی نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=While You Were Sleepwalking: Science and Neurobiology of Sleep Disorders & the Enigma of Legal Responsibility of Violence During Parasomnia |journal=Neuroethics |بەرگ=٨|issue=2 |پەڕەکان=٢٠٣–٢١٤|doi=10.1007/s12152-015-9229-4 |pmc=٤٥٠٦٤٥٤|pmid=٢٦٢٠٣٣٠٩}}</ref> زۆرجار دوای بەئاگابوونەوە هەست بە سەرلێشێواوی دەکەن: خەوڕۆیشتووەکە لەوانەیە سەری لێ بشێوێت و حەپەسێت، و لەوانەیە نەزانێت بۆچی یان چۆن لە جێگاکەی هاتووەتە دەرەوە؛ بەڵام سەرلێشێواوییەکە لە ماوەی چەند خولەکێکدا نامێنێت. لەوانەیە لە کاتی خەوگەڕیدا قسە بکەن، بەڵام قسەکردنەکە بەزۆری بۆ چاودێرەکە مانای نابێت. پلەی جیاوازی لەبیرچوونەوە (ئەمنیزیا) هەیە کە پەیوەندی بە خەوگەڕیەوە هەیە، لە نەبوونی هیچ یادەوەرییەکەوە، بۆ یادەوەریی ناڕوون یان گێڕانەوەیەک دەگۆڕێت. <ref name="Schenck, Carlos H 2007">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Schenck|یەکەم=Carlos H.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=VLp5uoHCRi8C|سەردێڕ=Sleep: The Mysteries, the Problems, and the Solutions|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Avery Publishing]]|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٣٣٣-٢٧٠-٢|پەڕەکان=١٠٥–١٠٩|زمان=en|oclc=١٢٦٥٤٢٠٠٥٤}}</ref> === تێکچوونە پەیوەندیدارەکان === زۆربەی لێکۆڵینەوەکان سەیری تێکچوونەکانی خەو دەکەن لە کەسانی پێگەیشتوودا، بەڵام منداڵانیش دەکرێت تووش ببن. لەو دە لە سەدەی دانیشتووانەی کە تووشی تێکچوونەکانی پەیوەست بە خەو دەبن، منداڵان زۆرترین کاریگەرییان لەسەرە بەهۆی گەشەکردنی مێشکیانەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Willock |یەکەم=Brent |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٢|سەردێڕ=On dreaming, parasomnia, dream enactment, and murder. |ناونیشان=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/pap0000382 |journal=Psychoanalytic Psychology |زمان=en |بەرگ=٣٩|issue=2 |پەڕەکان=٩٧–١١٠|doi=10.1037/pap0000382 |issn=1939-1331 |s2cid=244209446 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> لێکۆڵینەوەیەک کە لە ئوسترالیا ئەنجامدراوە، <ref name=":02">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=Helen M |دوایین٢=Kohler |یەکەم٢=Mark J |دوایین٣=Biggs |یەکەم٣=Sarah N |دوایین٤=Lushington |یەکەم٤=Kurt |دوایین٥=Kennedy |یەکەم٥=Declan |ڕێکەوت=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧|سەردێڕ=Childhood Sleepwalking and Its Relationship to Daytime and Sleep Related Behaviors |ناونیشان=http://www.sleepandhypnosis.org/ing/abstract.aspx?MkID=221 |journal=Sleep and Hypnosis |پەڕەکان=٦١–٦٩|doi=10.5350/Sleep.Hypn.2016.18.0122 |doi-access=free}}</ref> سەیری خەوگەڕی و پەیوەندییەکەی بە ڕەفتارەکانی خەو لە منداڵاندا کردووە. دەرکەوت کە خەوگەڕی دەکرێت پەیوەندی بە ڕۆتینی کاتی خەوتنی منداڵانەوە هەبێت. ئەوانەی کێشەی ڕەفتارییان هەیە ئەگەری تووشبوونیان بە تێکچوونی خەو زیاترە و پێویستە هەڵسەنگاندنیان بۆ بکرێت. پەیوەندیی نێوان خەوگەڕی و کێشە ڕەفتاری و سۆزدارییەکان زیاترە وەک لە ڕۆتینی کاتی خەوتنیان. ئەمە لەوانەیە زۆر بەباشی لەبەر ئەوە بێت کە تێکچوونەکانی پەیوەست بە خەو و خەوگەڕی لە یەک کاتدا ڕوودەدەن؛ یەکێکیان بەبێ ئەویتر ناتوانێت بوونی هەبێت. <ref name=":02" /> لە لێکۆڵینەوەی "خەوگەڕی و تۆقینی خەو لە منداڵانی پێش قۆناغی هەرزەکاریدا" <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Guilleminault |یەکەم=Christian |دوایین٢=Palombini |یەکەم٢=Luciana |دوایین٣=Pelayo |یەکەم٣=Rafael |دوایین٤=Chervin |یەکەم٤=Ronald D. |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Sleepwalking and Sleep Terrors in Prepubertal Children: What Triggers Them? |journal=Pediatrics |بەرگ=١١١|issue=1 |پەڕەکان=e١٧–e٢٥|doi=10.1542/peds.111.1.e17 |pmid=١٢٥٠٩٥٩٠|doi-access=free}}</ref> دەرکەوتووە کە، ئەگەر منداڵێک تێکچوونێکی تری خەوی هەبێت – وەک نیشانەکانی قاچی بێ‌ئۆقرە (RLS) یان تێکچوونی هەناسەدان لە خەودا (SDB) – ئەگەری خەوگەڕیی زیاتر بووە. لێکۆڵینەوەکە دەریخستووە کە ئەو منداڵانەی پاراسۆمنیای درێژخایەنیان هەیە زۆرجار لەوانەیە SDB یان بە ڕێژەیەکی کەمتر RLS یان هەبێت. سەرەڕای ئەوەش، نەمانی پاراسۆمیاکان دوای چارەسەرکردنی SDB یان نیشانەکانی جووڵەی خولیی پەلەکانی پەیوەست بە RLS پێشنیاری ئەوە دەکات کە ئەمەی دواییان لەوانەیە هاندەری ئەوەی یەکەمیان بێت. زۆریی ڕێژەی SDB لە ئەندامانی خێزانی ئەو منداڵانەی کە پاراسۆمنیایان هەیە، بەڵگەی زیاتری خستەڕوو کە SDB لەوانەیە لە شێوەی پاراسۆمنیادا لە منداڵاندا دەربکەوێت. منداڵانی تووشبوو بە پاراسۆمنیا بە شێوەیەکی سیستەماتیک لە کاتی خەودا چاودێری ناکرێن، هەرچەندە لێکۆڵینەوەکانی ڕابردوو پێشنیاریان کردووە کە نەخۆشانی تووشبوو بە تۆقینی خەو یان خەوگەڕی ئاستێکی بەرزیان هەیە لە بەئاگاهاتنەوەی کورتی EEG. کاتێک منداڵان پۆلیسۆمنۆگرافی (پشکنینی خەو)یان بۆ دەکرێت، پێویستە بەدوای شێوازە دیاریکراوەکاندا بگەڕێین (بۆ نموونە، سنوورداربوونی لێشاوی لووت، هەوڵی نائاسایی هەناسەدان، تەقینەوەی فرێکوێنسییەکانی بەرزی یان نزم لە EEG)؛ وەستانی هەناسە (ئەپنیای خەو) زۆر بە دەگمەن لە منداڵاندا دەدۆزرێتەوە. پێویستە هەناسەدانی منداڵان لە کاتی خەودا چاودێری بکرێت لە ڕێگەی کانیولای لووت یان سیستەمی گۆڕەری فشار یان پێوانەکردنی فشاری سورێنچکەوە، کە هەستیارترن لەو تێرمیستۆر یان تێرمۆکەپڵانەی کە ئێستا لە زۆرێک لە تاقیگەکاندا بەکاردەهێنرێن. باشبوونی ڕوون و خێرای پاراسۆمنیای سەخت لەو منداڵانەی کە چارەسەری SDB یان بۆ دەکرێت، وەک لێرەدا پێناسە کراوە، بەڵگەیەکی گرنگ دەدات کە SDBی کەم دەکرێت گرنگییەکی تەندروستیی بەرچاوی هەبێت. هەروەها جێگای سەرنجە ڕاپۆرتی بوونی پاراسۆمنیا لە خێزانەکاندا. لێکۆڵینەوەکانی سەر کۆمەڵەی دووانەکان و خێزانەکانی تووشبوو بە تۆقینی خەو و خەوگەڕی پێشنیاری بەشداریی بۆماوەیی پاراسۆمیاکان دەکەن. دەرکەوتووە کە RLS و SDB دووبارەبوونەوەی خێزانیان هەیە. دەرکەوتووە کە RLS بەشداریی بۆماوەیی هەیە. هەروەها خەوگەڕی لەوانەیە هاوڕێ بێت لەگەڵ دیاردەی پەیوەندیداری تۆقینی شەوانە، بەتایبەتی لە منداڵاندا. لە ناوەڕاستی تۆقینی شەوانەدا، کەسی تووشبوو لەوانەیە لە دۆخێکی ناڕەحەتدا بگەڕێت لەکاتێکدا هێشتا خەوتووە، و نموونەی ئەو نەخۆشانەی کە هەوڵیان داوە ڕابکەن یان بە شێوەیەکی شەڕانگێزانە بەرگری لە خۆیان بکەن لە کاتی ئەم ڕووداوانەدا لە ئەدەبیاتی پزیشکیدا ڕاپۆرت کراون. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleep-terrors/symptoms-causes/syc-20353524|سەردێڕ=Sleep terrors (night terrors) - Symptoms and causes |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠١٩|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> لە هەندێک حاڵەتدا، خەوگەڕی لە کەسانی پێگەیشتوودا لەوانەیە نیشانەیەک بێت بۆ تێکچوونێکی دەروونی. لێکۆڵینەوەیەک پێشنیاری ئاستێکی بەرزی لێکترازان دەکات لە خەوڕۆیشتووە پێگەیشتووەکاندا، چونکە بەشداربووانی تاقیکردنەوەکە نمرەی نائاسایی بەرزیان بەدەستهێنا لە بەشی هیستریا لە "پێوەرەکانی ئەزموونی کراون-کریسپ". <ref name="A.H. Crisp et al.">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Crisp |یەکەم=A.H. |دوایین٢=Matthews |یەکەم٢=BM |دوایین٣=Oakey |یەکەم٣=M |دوایین٤=Crutchfield |یەکەم٤=M |display-authors=etal |ساڵ=١٩٩٠|سەردێڕ=Sleepwalking, night terrors, and consciousness |journal=British Medical Journal |بەرگ=٣٠٠|issue=6721 |پەڕەکان=٣٦٠–٣٦٢|doi=10.1136/bmj.300.6721.360 |pmc=١٦٦٢١٢٤|pmid=٢١٠٦٩٨٥}}</ref> لێکۆڵینەوەیەکی تر پێشنیاری ئەوەی کرد کە "ڕێژەیەکی بەرزتر [لە ڕووداوەکانی خەوگەڕی] ڕاپۆرت کراوە لەو نەخۆشانەی کە [[شیزۆفرێنیا|شیزۆفرینیا]]، [[هیستێریا|هیستریا]] و دەمارگیریی دڵەڕاوکێیان هەیە". هەروەها، نەخۆشانی تووشبوو بە سەرئێشەی شەقیقە یان نیشانەکانی تورێت ٤-٦ جار زیاتر ئەگەری خەوگەڕییان هەیە. === دەرەنجامەکان === لە کاتی ئەو دۆخەی لەبیرچوونەوەیەی کە خەوڕۆیشتووەکانی تێدان، زۆر شت دەکرێت ڕووبدات بەبێ ئەوەی بیریان بێتەوە. یەکێک لەو شتانەی کە دەکرێت ڕووبدات تێکچوونێکی خەوە کە پێی دەوترێت سێکسۆمنیا، کە تێیدا تاکێک لەوانەیە بەشداری لە ڕەفتاری سێکسیدا بکات لەگەڵ خۆی یان کەسانی تردا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Idir |یەکەم=Yannis |دوایین٢=Oudiette |یەکەم٢=Delphine |دوایین٣=Arnulf |یەکەم٣=Isabelle |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |زمان=en |بەرگ=٣١|issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=٣٥٣٨٨٥٤٩|s2cid=248000922 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |article-number=e13596}}</ref> ڕوودانی ئەمە دەگمەنە، بەڵام دەکرێت لە کاتی خەوگەڕیدا ڕووبدات. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Idir |یەکەم=Yannis |دوایین٢=Oudiette |یەکەم٢=Delphine |دوایین٣=Arnulf |یەکەم٣=Isabelle |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |زمان=en |بەرگ=٣١|issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=٣٥٣٨٨٥٤٩|s2cid=248000922 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |article-number=e13596}}</ref> هەروەها تێکچوونی خواردنی پەیوەست بە خەو، کە تێیدا خەوڕۆیشتووەکان بە بێویستی خۆیان نان دەخۆن، دەکرێت ڕووبدات. ڕووداوەکان دەکرێت بریتی بن لە خواردن/خواردنەوەی خۆراکی ئاسایی یان تێکەڵەی سەیری خۆراک. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Idir |یەکەم=Yannis |دوایین٢=Oudiette |یەکەم٢=Delphine |دوایین٣=Arnulf |یەکەم٣=Isabelle |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |زمان=en |بەرگ=٣١|issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=٣٥٣٨٨٥٤٩|s2cid=248000922 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |article-number=e13596}}</ref> هەروەها دەکرێت کەمخەوی و خەواڵوویی ڕۆژانەش ڕووبدات. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Idir |یەکەم=Yannis |دوایین٢=Oudiette |یەکەم٢=Delphine |دوایین٣=Arnulf |یەکەم٣=Isabelle |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |زمان=en |بەرگ=٣١|issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=٣٥٣٨٨٥٤٩|s2cid=248000922 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |article-number=e13596}}</ref> زۆربەی خەوڕۆیشتووەکان لە خاڵێکدا لە کاتی خەوگەڕیدا بریندار دەبن، زۆرجار برینی بچووک وەکو بڕین یان شینبوونەوە. بەڵام لە حاڵەتی دەگمەندا، خەوڕۆیشتووەکان ئێسکیان شکاوە و بەهۆی کەوتنەوە گیانیان لەدەستداوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.mirror.co.uk/news/uk-news/sleepwalker-rob-williams-dies-after-2981951|سەردێڕ=Sleepwalker dies after falling from hotel window following night out with work colleagues |وێبگە=[[Daily Mirror]]}}</ref> هەروەها خەوڕۆیشتووەکان لەوانەیە ڕووبەڕووی شەرمەزاری ببنەوە بەهۆی ئەوەی بە ڕووتی لە شوێنی گشتیدا دەدۆزرێنەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی ئایاری ٢٠١٦|ناونیشان=https://www.mirror.co.uk/news/uk-news/naked-sleepwalker-stumbles-out-city-8026101|سەردێڕ=Naked sleepwalker stumbles out of city hotel then makes an odd request to police |وێبگە=[[Daily Mirror]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢١ی ئازاری ٢٠٠٥|ناونیشان=https://www.news24.com/World/News/Sleep-walker-mows-lawn-naked-20050321|سەردێڕ=Sleep walker mows lawn naked}}</ref> == هۆکارەکان == هۆکاری خەوگەڕی نادیارە. ژمارەیەک گریمانە، کە تا ئێستا نەسەلمێنراون، پێشنیار کراون بۆ ئەوەی کە بۆچی لەوانەیە ڕووبدات، لەوانە: دواکەوتن لە پێگەیشتنی کۆئەندامی دەماری ناوەندی، زیادبوونی خەوی شەپۆلی خاو، بێبەشبوون لە خەو، تا، و ماندوێتی لەڕادەبەدەر. لەوانەیە پێکهاتەیەکی بۆماوەیی هەبێت بۆ خەوگەڕی. لێکۆڵینەوەیەک دەریخست کە خەوگەڕی لە ٤٥٪ی ئەو منداڵانەدا ڕوویداوە کە یەکێک لە دایک یان باوکیان خەوڕۆیشتوو بوون، و لە ٦٠٪ی منداڵاندا ئەگەر هەردووکیان خەوڕۆیشتوو بن. بەم پێیە، هۆکارە بۆماوەییەکان لەوانەیە تاکێک ئامادە بکەن بۆ خەوگەڕی، بەڵام دەرکەوتنی ڕەفتارەکە لەوانەیە کاریگەریی هۆکارە ژینگەییەکانیشی لەسەر بێت. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kales |یەکەم=A. |دوایین٢=Soldatos |یەکەم٢=C. R. |دوایین٣=Bixler |یەکەم٣=E. O. |دوایین٤=Ladda |یەکەم٤=R. L. |دوایین٥=Charney |یەکەم٥=D. S. |دوایین٦=Weber |یەکەم٦=G. |دوایین٧=Schweitzer |یەکەم٧=P. K. |ڕێکەوت=١ی ئابی ١٩٨٠|سەردێڕ=Hereditary factors in sleepwalking and night terrors. |journal=The British Journal of Psychiatry |بەرگ=١٣٧|issue=2 |پەڕەکان=١١١–١١٨|doi=10.1192/bjp.137.2.111 |pmid=٧٤٢٦٨٤٠|s2cid=13186645}}</ref> <ref name="Mayo Clinic">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506/#:~:text=Overview,serious%20problems%20or%20require%20treatment.|سەردێڕ=Sleepwalking - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218085440/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506/#:~:text=Overview,serious%20problems%20or%20require%20treatment. "Sleepwalking - Symptoms and causes"]. ''Mayo Clinic''. [https://web.archive.org/web/20220218085440/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506 Archived] from the original on 18 February 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-02-18</span></span>.</cite></ref> لێکۆڵینەوە بۆماوەییەکان بە بەکارهێنانی مێشی میوەی باو وەک مۆدێلی تاقیکاری پەیوەندییەک لە نێوان خەوی شەوانە و گەشەکردنی مێشکدا ئاشکرا دەکەن کە بەهۆی هۆکارەکانی لەبەرگرتنەوەی پارێزراوی پەرەسەندنەوە وەک AP-2 نێوەندگیری دەکرێن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kucherenko |یەکەم=Mariya M. |دوایین٢=Ilangovan |یەکەم٢=Vinodh |دوایین٣=Herzig |یەکەم٣=Bettina |دوایین٤=Shcherbata |یەکەم٤=Halyna R. |دوایین٥=Bringmann |یەکەم٥=Henrik |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=TfAP-2 is required for night sleep in Drosophila |journal=BMC Neuroscience |بەرگ=١٧|issue=1 |پەڕە=٧٢|doi=10.1186/s12868-016-0306-3 |issn=1471-2202 |pmc=٥١٠٣٤٢٣|pmid=٢٧٨٢٩٣٦٨|doi-access=free}}</ref> خەوگەڕی لەوانەیە وەک تێکچوونێکی زاڵی ئۆتۆسۆماڵ بە کەمبوونەوەی دەرکەوتنەوە بۆماوەیی بێت. شیکاریی پێکەوەگرێدانی پارامێتریی چەند خاڵیی سەرتاسەری جینۆم بۆ خەوگەڕی لۆگاریتمێکی زۆرینەی بۆ نمرەی ئەگەرەکان (LOD score) ئاشکرا کرد کە ٣.١٤ بوو لەسەر کرۆمۆسۆمی 20q12-q13.12 لە نێوان ٥٥.٦ و ٦١.٤ cM. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Dogu |یەکەم=Okan |دوایین٢=Pressman |یەکەم٢=Mark R. |ڕێکەوت=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Identification of sleepwalking gene(s): Not yet, but soon? |ناونیشان=https://n.neurology.org/content/76/1/12 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Neurology |زمان=en |بڵاوکەرەوە=American Academy of Neurology |بەرگ=٧٦|issue=1 |پەڕەکان=١٢–١٣|doi=10.1212/WNL.0b013e318203e9c0 |issn=0028-3878 |pmid=٢١٢٠٥٦٨٧|s2cid=207118557 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218091008/https://n.neurology.org/content/76/1/12 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢}}</ref> گریمانە کراوە کە خەوگەڕی پەیوەندی بە دەمارەگوێزەرەوەی سیرۆتۆنینەوە هەبێت، کە دیارە بە شێوەیەکی جیاوازیش زیندەچالاکیی (مێتابۆلیزم) دەبێت لە نەخۆشانی سەرئێشەی شەقیقە و ئەو کەسانەی نیشانەکانی تورێتیان هەیە، کە هەردوو کۆمەڵەکە چوار بۆ نۆ جار زیاتر ئەگەری ئەوەیان هەیە ئەزموونی ڕووداوێکی خەوگەڕی بکەن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Barabas |یەکەم=Gabor |دوایین٢=Matthews |یەکەم٢=Wendy S. |دوایین٣=Ferrari |یەکەم٣=Michael |ساڵ=٢٠٠٨|سەردێڕ=Somnambulism in Children with Tourette Syndrome |journal=Developmental Medicine & Child Neurology |بەرگ=٢٦|issue=4 |پەڕەکان=٤٥٧–٤٦٠|doi=10.1111/j.1469-8749.1984.tb04471.x |pmid=٦١٤٨٢٨٧|s2cid=1759571}}</ref> دەرکەوتووە کە گۆڕانکارییە هۆرمۆنییەکان بەشدارن لە ڕووداوەکانی خەوگەڕی لە ژناندا، و ئەگەری خەوگەڕی پێش دەستپێکردنی سووڕی مانگانە زیاترە. هەروەها پێدەچێت گۆڕانکارییە هۆرمۆنییەکان لە کاتی دووگیانیدا ئەگەری ئەنجامدانی خەوگەڕی کەم بکەنەوە. دەرمانەکان، بە شێوەیەکی سەرەکی لە چوار پۆلدا—هاندرەکانی وەرگری بێنزۆدایەزێپین و هەموارکەرەوەکانی تری GABA، دەرمانە دژە خەمۆکییەکان و بریکارە سیرۆتۆنێرژیکەکانی تر، دەرمانە دژە دەروونپەرتبوونەکان، و بلۆککەرەکانی بێتا—پەیوەندییان بە خەوگەڕیەوە هەبووە. <ref name="Stallman medication">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=HM |دوایین٢=Kohler |یەکەم٢=M |دوایین٣=White |یەکەم٣=J |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠١٨|سەردێڕ=Medication induced sleepwalking: A systematic review. |ناونیشان=https://ap01.alma.exlibrisgroup.com/view/delivery/61USOUTHAUS_INST/12146848020001831 |journal=Sleep Medicine Reviews |بەرگ=٣٧|پەڕەکان=١٠٥–١١٣|doi=10.1016/j.smrv.2017.01.005 |pmid=٢٨٣٦٣٤٤٩|s2cid=10381396 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> باشترین بەڵگە بۆ ئەو دەرمانانەی کە دەبنە هۆی خەوگەڕی بریتین لە زۆلپیدێم و سۆدیۆم ئۆکزیبەیت؛ هەموو ڕاپۆرتەکانی تر لەسەر بنەمای ئەو پەیوەندییانەن کە لە ڕاپۆرتە حاڵەتەکاندا تێبینی کراون. <ref name="Stallman medication" /> ژمارەیەک حاڵەت، وەک نەخۆشیی [[پارکینسۆن]]، وا بیردەکرێتەوە کە ببنە هۆی دروستبوونی خەوگەڕی لەو کەسانەدا کە پێشینەی خەوگەڕییان نەبووە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Poryazova |یەکەم=R |دوایین٢=Waldvogel |یەکەم٢=D |دوایین٣=Bassetti |یەکەم٣=CL |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Sleepwalking in patients with Parkinson disease. |journal=Archives of Neurology |بەرگ=٦٤|issue=10 |پەڕەکان=١٥٢٤–٧|doi=10.1001/archneur.64.10.1524 |pmid=١٧٩٢٣٦٣٧|doi-access=free}}</ref> [ پێویستی بە نوێکردنەوە هەیە ] == دەستنیشانکردن == پۆلیسۆمنۆگرافی، کە لێکۆڵینەوەیەکی خەوە، تاکە هەڵسەنگاندنی وردە بۆ ڕووداوێکی خەوگەڕی. لەبەر ئەوەی ئەمە تێچووی زۆرە و ڕووداوەکانی خەوگەڕییش بەزۆری دەگمەنن، ئەو ڕێوشوێنانەی تری کە بە شێوەیەکی باو بەکاردەهێنرێن بریتین لە ڕاپۆرتکردن لەلایەن خودی کەسەکە، دایک و باوک، یان هاوبەشی ژیان. سێ سیستەمی دەستنیشانکردنی باو کە بەگشتی بۆ تێکچوونەکانی خەوگەڕی بەکاردەهێنرێن بریتین لە پۆلێنکردنی نێودەوڵەتی نەخۆشییەکان (ICD-11)، <ref name="ICD-10">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zivetz|یەکەم=Laurie|ناونیشان=https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|سەردێڕ=The ICD-10 classification of mental and behavioural disorders: clinical descriptions and diagnostic guidelines|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٤٢٢-١|شوێن=Geneva, Switzerland|زمان=en|hdl=10665/37958|oclc=٢٦٥٥٣٠٩٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218073157/https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFZivetz1992">Zivetz, Laurie (1992). [https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958 ''The ICD-10 classification of mental and behavioural disorders: clinical descriptions and diagnostic guidelines'']. Geneva, Switzerland: World Health Organization. [[Hdl (identifier)|hdl]]:[[hdl:10665/37958|10665/37958]]. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-92-4-154422-1|<bdi>978-92-4-154422-1</bdi>]]. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/26553093 26553093]. [https://web.archive.org/web/20220218073157/https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958 Archived] from the original on 18 February 2022.</cite></ref> پۆلێنکردنی نێودەوڵەتی تێکچوونەکانی خەو (ICSD-3-TR)، <ref name="ICSD-3">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Sateia |یەکەم=Michael J. |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=International classification of sleep disorders-third edition: highlights and modifications |journal=Chest |بەرگ=١٤٦|issue=5 |پەڕەکان=١٣٨٧–١٣٩٤|doi=10.1378/chest.14-0970 |issn=1931-3543 |oclc=٩٨٦٥٨٠٩٩٩|pmid=٢٥٣٦٧٤٧٥}}</ref> و ڕێبەری دەستنیشانکردن و ئاماری (DSM-5-TR). <ref name="DSM-V">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm|سەردێڕ=DSM |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.psychiatry.org}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm "Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM–5)"]. ''www.psychiatry.org''. Archived from [https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm the original] on 18 February 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-02-18</span></span>.</cite></ref> ڕێبەری دەستنیشانکردن و ئاماری دوو ژێرپۆلی خەوگەڕی پێناسە دەکات، هەرچەندە پێویست ناکات خەوگەڕی هیچ کام لەو ڕەفتارانە لەخۆ بگرێت: * خەوگەڕی لەگەڵ خواردنی پەیوەست بە خەو. * خەوگەڕی لەگەڵ ڕەفتاری سێکسیی پەیوەست بە خەو (سێکسۆمنیا). <ref name="DSM-V">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm|سەردێڕ=DSM |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.psychiatry.org}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm "Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM–5)"]. ''www.psychiatry.org''. Archived from [https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm the original] on 18 February 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-02-18</span></span>.</cite></ref> خەوخواردن بریتییە لە خواردنی خۆراک لە کاتی خەودا. ئەم تێکچوونانەی خەوخواردن زۆرجار بەهۆی هۆکارەکانی پەیوەست بە فشاری دەروونییەوە دروست دەبن. هۆکارێکی تری سەرەکیی ئەم ژێرپۆلەی خەوخواردنی پەیوەست بە خەوگەڕی دەرمانی خەوە، وەک بۆ نموونە ئەمبیێن (کلینیکی مایۆ). چەند جۆرێکی تریش هەن، بەڵام ئەمبیێن یارمەتیدەرێکی خەوە کە بە شێوەیەکی بەرفراوانتر بەکاردەهێنرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Staff |یەکەم=Mayo Clinic |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleep-related-eating-disorder/basics/definition/con-20037290|سەردێڕ=Sleep-related eating disorder - Mayo Clinic |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref> لەبەر ئەوەی زۆرێک لە خەوخۆرەکان ئەو خۆراکە ئامادە دەکەن کە دەیخۆن، مەترسیی سووتان و شتی لەو جۆرە هەیە بەهۆی فڕن و ئامێرەکانی ترەوە. وەک چاوەڕوان دەکرێت، زیادبوونی کێشیش دەرەنجامێکی باوی ئەم تێکچوونەیە چونکە ئەو خۆراکەی کە زۆرجار دەخورێت کاربۆهیدراتی زۆری تێدایە. وەک چۆن لە خەوگەڕیدا وایە، ڕێگایەک هەیە کە تێکچوونەکانی خەوخواردن کۆنترۆڵ بکرێن. هەندێک دەرمان هەن کە کەسە خەوتووەکە هێمن دەکەنەوە بۆ ئەوەی پشوویەکی درێژتر و کوالیتی باشتریان هەبێت، بەڵام چالاکییەکانی وەک یۆگاش دەکرێت بناسێنرێن بۆ کەمکردنەوەی ئەو فشار و دڵەڕاوکێیەی کە هۆکاری کردەوەکەیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Clinic |یەکەم=Cleveland |ناونیشان=https://my.clevelandclinic.org/neurological_institute/sleep-disorders-center/disorders-conditions/hic-sleep-related-eating-disorders.aspx|سەردێڕ=Cleveland Clinic - Sleep-Related Eating Disorders |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref> === دەستنیشانکردنە جیاکەرەوەکان === نابێت خەوگەڕی تێکەڵ بکرێت لەگەڵ لەهۆشخۆچوون بەهۆی کحول یان دەرمانەوە، کە دەبێتە هۆی لەبیرچوونەوەی ڕووداوەکان هاوشێوەی خەوگەڕی. لە کاتی لەهۆشخۆچوونی بەهۆی کحولەوە (لەبیرچوونەوەی پەیوەست بە دەرمان)، کەسێک دەتوانێت بە شێوەیەکی چالاکانە بەشداری بکات و وەڵامی ژینگەی دەوروبەری بداتەوە (بۆ نموونە، گفتوگۆکردن یان لێخوڕینی ئۆتۆمبێل)، بەڵام مێشک یادەوەری دروست ناکات بۆ ڕووداوەکان. <ref name="Wetherill 2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Wetherill |یەکەم=Reagan R. |دوایین٢=Fromme |یەکەم٢=Kim |ساڵ=٢٠١٦|سەردێڕ=Alcohol-Induced Blackouts: A Review of Recent Clinical Research with Practical Implications and Recommendations for Future Studies |journal=Alcoholism: Clinical and Experimental Research |بەرگ=٤٠|issue=5 |پەڕەکان=٩٢٢–٩٣٥|doi=10.1111/acer.13051 |pmc=٤٨٤٤٧٦١|pmid=٢٧٠٦٠٨٦٨}}</ref> لەهۆشخۆچوون بەهۆی کحولەوە دەکرێت ڕووبدات کاتێک ئاستی کحول لە خوێندا بەرزتر بێت لە ٠.٠٦ گرام/دیسیلیتر.. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Hartzler |یەکەم=Bryan |دوایین٢=Fromme |یەکەم٢=Kim |ساڵ=٢٠٠٣|سەردێڕ=Fragmentary and en bloc blackouts: Similarity and distinction among episodes of alcohol-induced memory loss |journal=Journal of Studies on Alcohol |بەرگ=٦٤|issue=4 |پەڕەکان=٥٤٧–٥٥٠|doi=10.15288/jsa.2003.64.547 |pmid=١٢٩٢١١٩٦}}</ref> پێداچوونەوەیەکی سیستەماتیکیی ئەدەبیات دەریخستووە کە نزیکەی ٥٠٪ی خواردنەوەکخۆرەکان تووشی لەدەستدانی یادەوەری بوون لە کاتی ڕووداوێکی خواردنەوەدا و دەرەنجامی نەرێنی پەیوەندیداریان هەبووە هاوشێوەی خەوڕۆیشتووەکان، لەوانە برینداربوون و مردن. <ref name="Wetherill 2016" /> دەستنیشانکردنە جیاکەرەوەکانی تر بریتین لە تێکچوونی ڕەفتاری خەوی جووڵەی خێرای چاو، بەئاگاهاتنی سەرلێشێواو، و تۆقینی شەوانە. === هەڵسەنگاندن === هەڵسەنگاندنی خەوگەڕی لە ڕێگەی پۆلیسۆمنۆگرافییەوە ئەو کێشەیە دروست دەکات کە ئەگەری کەمترە خەوگەڕیەکە لە تاقیگەی خەودا ڕووبدات، وە ئەگەر ڕووداوێکیش ڕووبدات، بەزۆری کەمتر ئاڵۆزە لەوەی کە نەخۆشەکە لە ماڵەوە ئەزموونی دەکات. بۆیە، زۆرجار دەکرێت دەستنیشانکردنەکە بکرێت لە ڕێگەی هەڵسەنگاندنی مێژووی خەو، کات و ناوەڕۆکی ڕەفتارەکانی پەیوەست بە خەو. هەندێک جار، ڤیدیۆی ماڵەوە دەتوانێت زانیاریی زیاتر بدات و پێویستە لە پرۆسەی دەستنیشانکردندا لەبەرچاو بگیرێت. هەندێک تایبەتمەندی کە پێویستە هەمیشە هەڵسەنگاندنیان بۆ بکرێت بریتین لە: <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zadra|یەکەم=Antonio|ناونیشان=https://oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780195376203.001.0001/oxfordhb-9780195376203-e-027|سەردێڕ=Parasomnias II|دوایین٢=Pilon|یەکەم٢=Mathieu|ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780195376203.013.0028}}</ref> * تەمەنی سەرهەڵدان * کاتێک ڕووداوەکە لە ماوەی خەودا ڕوودەدات * چەند جار ئەم ڕووداوانە ڕوودەدەن (دووبارەبوونەوە) و چەند دەخایەنن (ماوە) * وەسفکردنی ڕووداوەکە، لەوانە ڕەفتار، سۆز و هەستەکان، و بیرکردنەوەکان لە کاتی ڕووداوەکە و دوای ڕووداوەکە * چەندە نەخۆشەکە وەڵامدەرەوەیە بۆ هاندەرە دەرەکییەکان لە کاتی ڕووداوەکەدا * نەخۆشەکە چەندە هۆشیار یان ئاگادارە، کاتێک لە ڕووداوێک بەئاگادێتەوە * ئایا دواتر ڕووداوەکە بیردەکەوێتەوە * هاندەرەکان یان هۆکارە خێراکەرەکان * شێوازی خەو-بێداری و ژینگەی خەو * خەواڵوویی ڕۆژانە * تێکچوونەکانی تری خەو کە لەوانەیە بوونیان هەبێت * مێژووی خێزان بۆ پاراسۆمیاکانی NREM و تێکچوونەکانی تری خەو * مێژووی پزیشکی، دەروونی، و دەماری * مێژووی بەکارهێنانی دەرمان و ماددە هۆشبەرەکان هەڵسەنگاندنەکە پێویستە دەستنیشانکردنە جیاکەرەوەکان ڕەت بکاتەوە. == چارەسەر == هیچ تاقیکردنەوەیەکی کلینیکی نەبووە کە دەری بخات هەر دەستێوەردانێکی دەروونی یان دەرمانسازی کاریگەرە لە ڕێگریکردن لە ڕووداوەکانی خەوگەڕی. <ref name="Stall2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=Helen M. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice. |journal=Australian Family Physician |بەرگ=٤٦|issue=8 |پەڕەکان=٥٩٠–٥٩٣|pmid=٢٨٧٨٧٥٦٣}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFStallman2017">Stallman, Helen M. (2017). "Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice". ''Australian Family Physician''. '''46''' (8): <span class="nowrap">590–</span>593. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28787563 28787563].</cite></ref> سەرەڕای ئەمە، کۆمەڵێکی بەرفراوان لە چارەسەر لەگەڵ خەوڕۆیشتووەکاندا بەکارهێنراون. دەستێوەردانە دەروونییەکان بریتی بوون لە شیکاریی دەروونی، خەواندنی موگناتیسی، بەئاگاهێنانی خشتەبۆداڕێژراو یان پێشبینیکراو، ڕاهێنانی خۆسەلماندن، ڕاهێنانی خاوکردنەوە، بەڕێوەبردنی هەستە شەڕانگێزییەکان، پاکوخاوێنیی خەو، مەرجدارکردنی کلاسیکی (بە شۆکی کارەباییشەوە)، و چارەسەر بە یاری. چارەسەرە دەرمانییەکان بریتی بوون لە دەرمانە دژە خەمۆکییە سێ-ئەڵقەییەکان (ئیمیپڕامین)، ئەنتایکۆلینێرجیکێک (بایپێریدێن)، دەرمانە دژە پەرکەمەکان (کاربامازێپین، ڤالپرۆوەیت)، ئەنتایسایکۆتیکێک (کوێتیپین)، بێنزۆدایەزێپینەکان (کلۆنازێپام، دایازێپام، فلورازێپام و ترایازۆلام)، مێلاتۆنین، ڕێگریکەرێکی هەڵبژێردراوی گەڕانەوەی سیرۆتۆنین (پارۆکسێتین)، باربیتورەیتێک (سۆدیۆم ئەمیتال) و گیادەرمانەکان. <ref name="Stall2017" /> هیچ بەڵگەیەک نییە کە بیسەلمێنێت هەستاندنی خەوڕۆیشتووەکان زیانبەخشە یان نا، هەرچەندە ئەگەر خەوڕۆیشتووەکە خەبەری بکرێتەوە ئەگەری زۆرە تووشی سەرلێشێواوی بێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Suni |یەکەم=Eric |دوایین٢=Vyas |یەکەم٢=Nilong |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.sleepfoundation.org/parasomnias/sleepwalking|سەردێڕ=Sleepwalking: What Is Somnambulism? |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=Sleep Foundation}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Material near this tag needs references to reliable medical sources. (July 2024)">وەرگێڕانی پزیشکی پێویستە</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> بەپێچەوانەی تێکچوونەکانی تری خەوەوە، خەوگەڕی پەیوەندی بە کێشە ڕەفتاری یان سۆزدارییەکانی ڕۆژانەوە نییە. ئەمە لەوانەیە لەبەر ئەوە بێت کە خەوی خەوڕۆیشتووەکە تێکناچێت—مەگەر ئەوەی خەبەریان بکرێتەوە، ئەوان هێشتا لە دۆخی خەودان لە کاتی خەوگەڕیدا. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2018)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> پاراستنی سەلامەتیی خەوڕۆیشتووەکە و کەسانی تر و گەڕان بەدوای چارەسەر بۆ کێشەکانی تری خەودا پێشنیار دەکرێت. <ref name="Stall2017" /> دڵنیاییدان پێشنیار دەکرێت ئەگەر خەوگەڕیەکە هیچ کێشەیەکی دروست نەکردبێت. <ref name="Stall2017" /> بەڵام، ئەگەر ببێتە هۆی ناڕەحەتی یان مەترسیی زیانگەیاندن هەبێت، خەواندنی موگناتیسی و بەئاگاهێنانی خشتەبۆداڕێژراو وەک چارەسەر پێشنیار دەکرێن. <ref name="Stall2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=Helen M. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice. |journal=Australian Family Physician |بەرگ=٤٦|issue=8 |پەڕەکان=٥٩٠–٥٩٣|pmid=٢٨٧٨٧٥٦٣}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFStallman2017">Stallman, Helen M. (2017). "Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice". ''Australian Family Physician''. '''46''' (8): <span class="nowrap">590–</span>593. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28787563 28787563].</cite></ref> === پلاندانانی سەلامەتی === بۆ ئەوانەی ڕووداوەکانی خەوگەڕییان مەترسیدارە، زەنگی دەرگا دەتوانێت ڕێوشوێنێکی پاراستن بێت. جۆرەها زەنگی دەرگا هەن کە دەتوانرێت بە دەرگای ژووری نووستنەوە ببەسترێن و کاتێک دەرگاکە دەکرێتەوە، زەنگەکە لێدەدات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://ilcaustralia.org.au/search_category_paths/636|سەردێڕ=Wandering & Movement Alarms & Monitors / Page 1 - Independent Living Centres Australia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218092728/https://ilcaustralia.org.au/search_category_paths/636 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠١٨|وێبگە=ilcaustralia.org.au}}</ref> مەبەستەکە ئەوەیە کە دەنگەکە کەسەکە بەتەواوی بەئاگابهێنێت و ڕووداوی خەوگەڕیەکە بپچڕێنێت، یان ئەگەر خەوڕۆیشتووەکە لەگەڵ کەسانی تردا دەژی، دەنگەکە هانیان دەدات کە چاودێری کەسەکە بکەن. خەوڕۆیشتووەکان دەبێت هەوڵبدەن ژووری نووستنەکەیان لە قاتی زەمینی ماڵ، شوقە، بەشەناوخۆیی، هۆتێل و هتد بێت. خەوڕۆیشتووەکان نابێت چەکی ئاسان دەستپێگەیشتوویان هەبێت (چەکی پڕکراو، چەقۆ) لە ژووری نووستن یان هەر ژوورێکی تری ماڵەکەدا. ئەگەر چەک هەبێت، دەبێت قفڵ بکرێن و کلیلەکانیش لە خەوڕۆیشتووەکە دووربخرێنەوە. <ref name="Schenck, Carlos H 2007">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Schenck|یەکەم=Carlos H.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=VLp5uoHCRi8C|سەردێڕ=Sleep: The Mysteries, the Problems, and the Solutions|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Avery Publishing]]|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٣٣٣-٢٧٠-٢|پەڕەکان=١٠٥–١٠٩|زمان=en|oclc=١٢٦٥٤٢٠٠٥٤}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSchenck2007">Schenck, Carlos H. (March 2007). [https://books.google.com/books?id=VLp5uoHCRi8C ''Sleep: The Mysteries, the Problems, and the Solutions'']. [[Avery Publishing]]. pp.&nbsp;<span class="nowrap">105–</span>109. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-58333-270-2|<bdi>978-1-58333-270-2</bdi>]]. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/1265420054 1265420054].</cite></ref> بۆ هاوبەشەکانی ژیانی خەوڕۆیشتووەکان کە توندوتیژن یان خەویان تێکدەدەن، خەوتن لە ژوورێکی تردا دەبێتە هۆی کوالێتی و بڕی باشتری خەو. == پەتاناسی == ڕێژەی بڵاوبوونەوەی خەوگەڕی لە ماوەی ژیاندا بە ٤.٦٪ - ١٠.٣٪ دەخەمڵێنرێت. شیکارییەکی گشتگیر بۆ ٥١ لێکۆڵینەوە، کە زیاتر لە ١٠٠,٠٠٠ منداڵ و پێگەیشتووی لەخۆگرتبوو، دەریخست کە خەوگەڕی لە منداڵاندا باوترە بە ڕێژەیەکی خەمڵێنراوی ٥٪، بە بەراورد بە ١.٥٪ی کەسانی پێگەیشتوو، کە لانی کەم جارێک لە ١٢ مانگی پێشوودا خەوگەڕییان هەبووە. دەرنەکەوتووە کە ڕێژەی خەوگەڕی لە تەمەنە جیاوازەکاندا لە کاتی منداڵیدا بگۆڕێت. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=HM |دوایین٢=Kohler |یەکەم٢=M |ڕێکەوت=٢٠١٦|سەردێڕ=Prevalence of Sleepwalking: A Systematic Review and Meta-Analysis. |journal=PLOS ONE |بەرگ=١١|issue=11 |bibcode=2016PLoSO..1164769S |doi=10.1371/journal.pone.0164769 |pmc=٥١٠٤٥٢٠|pmid=٢٧٨٣٢٠٧٨|doi-access=free |article-number=e0164769}}</ref> == مێژوو == خەوگەڕی هەستێکی نادیاری و نهێنی بۆ لای خۆی ڕاکێشاوە، بەڵام بە جدی لێکۆڵینەوەی لێ نەکرا و دەستنیشان نەکرا تاوەکو سەدەی نۆزدەهەم. کیمیاناس و پاراسایکۆلۆژیستی ئەڵمانی بارۆن کارل لودڤیگ ڤۆن ڕایشنباخ (١٧٨٨-١٨٦٩) لێکۆڵینەوەی بەرفراوانی لەسەر خەوڕۆیشتووەکان کرد و دۆزینەوەکانی بەکارهێنا بۆ داڕشتنی بیردۆزەکەی بۆ هێزی ئۆدیک. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kushida|یەکەم=Clete A.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=9UCAMTE7FZgC|سەردێڕ=Encyclopedia of Sleep|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Academic Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٢-٣٧٨٦١١-١|پەڕەکان=١٥٤–١٥٥|زمان=en|oclc=١٠٣٣٨٦١٥٥٦}}</ref> لە سەرەتادا وا بیردەکرایەوە کە خەوگەڕی بریتییە لەوەی خەونبینێک خەونەکەی نیشان دەدات و جێبەجێی دەکات. بۆ نموونە، لە لێکۆڵینەوەیەکدا کە لەلایەن کۆمەڵەی زانست و خەڵک لە ساڵی ١٩٥٤ بڵاوکرایەوە، دەرەنجامەکە ئەمە بوو: "سەرکوتکردنی هەستە دوژمنکارییەکان دژی باوک وای لە نەخۆشەکان کرد کە کاردانەوەیان هەبێت بە جێبەجێکردنی لە جیهانی خەوندا بە خەوگەڕیەوە، ئەو خەیاڵە شێواوانەی کە دەیانهەبوو سەبارەت بە هەموو کەسایەتییە دەسەڵاتدارەکان، وەک باوکان، ئەفسەران و بەرپرسە توندەکان." هەمان کۆمەڵە دوای دوانزە ساڵ وتارێکیان بڵاوکردەوە بە دەرەنجامێکی نوێوە: "خەوگەڕی، پێچەوانەی زۆربەی بیروباوەڕەکان، بە ڕواڵەت پەیوەندییەکی کەمی بە خەون بینینەوە هەیە. لە ڕاستیدا، کاتێک ڕوودەدات کە خەوتووەکە چێژ لە بێئاگاترین و قووڵترین خەوی وەردەگرێت—قۆناغێک کە تێیدا خەونەکان بەزۆری ڕاپۆرت ناکرێن." توێژینەوەی نوێتر ئاشکرای کردووە کە خەوگەڕی لە ڕاستیدا تێکچوونێکی بەئاگاهاتنی NREM (بێ جووڵەی خێرای چاو)ە. <ref name="Sleep Disorders Sourcebook" /> جێبەجێکردنی خەونێک بنەمایە بۆ تێکچوونێکی خەوی REM (جووڵەی خێرای چاو) کە پێی دەوترێت تێکچوونی ڕەفتاری REM (یان تێکچوونی ڕەفتاری خەوی REM).[٧] زانیاریی وردتر دەربارەی خەو دەگەڕێتەوە بۆ داهێنانی تەکنەلۆژیاکان، وەک هێڵکاری مێشک (EEG) لەلایەن هانس بێرگەر لە ساڵی ١٩٢٤[٥٧] و BEAM لەلایەن فرانک دەفی لە سەرەتای ساڵانی هەشتاکاندا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.appliedneuroscience.com/PDFs/History_of_QEEG_Databases.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218091754/https://www.appliedneuroscience.com/PDFs/History_of_QEEG_Databases.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢}}</ref> لە ساڵی ١٩٠٧، سیگمۆند فرۆید لە کۆمەڵەی دەروونشیکاری ڤیەننا (نونبێرگ و فێدێرن) باسی خەوگەڕیی کرد. ئەو پێی وابوو کە خەوگەڕی پەیوەندی بە بەدەستهێنانی ئارەزووە سێکسییەکانەوە هەیە و سەرسام بوو کە کەسێک دەتوانێت بجووڵێت بەبێ ئەوەی خەونەکەی بپچڕێنێت. لەو کاتەدا، فرۆید پێشنیاری ئەوەی کرد کە کرۆکی ئەم دیاردەیە ئارەزووی خەوتنە لە هەمان ئەو ناوچەیەی کە تاکەکە لە منداڵیدا تێیدا خەوتووە. دە ساڵ دواتر، ئەو لە وتاری "پاشکۆیەکی مێتاپەسایکۆلۆژی بۆ بیردۆزی خەونەکان" (١٩١٦-١٧ [١٩١٥]) پێشبینی سەبارەت بە سۆمنامبولیزم کرد. لەم وتارەدا، ڕوونکردنەوەی دا و بیرۆکە گریمانەییەکانی خۆی لەسەر خەونەکان فراوانتر کرد. ئەو خەونی وەک هاوسەنگییەکی ناسک وەسف کرد کە ناسەقامگیر دەبێت بەهۆی پاڵنەرە ناهۆشیارە سەرکوتکراوەکانی سیستەمی ناهۆشیارەوە، کە ملکەچی ئارەزووەکانی ئیگۆ نابن. هەندێک بیرکردنەوەی ڕۆژانەی پێش-هۆشیار دەکرێت بەرگریکار بن و ئەمانە دەتوانن بەشێک لە کارلێکە دەروونییەکەیان بپارێزن. پاڵنەرە ناهۆشیارەکان و پاشماوەکانی ڕۆژ دەکرێت یەکبگرن و ببنە هۆی ململانێیەک. فرۆید دواتر بیری لە دەرەنجامی ئەم پاڵنەرە ئارەزوومەندانەیە دەکردەوە: داواکارییەکی غەریزەیی ناهۆشیار کە دەبێتە ئارەزوویەکی خەون لە پێش-هۆشیاردا. فرۆید ڕایگەیاند کە ئەم پاڵنەرە ناهۆشیارە دەتوانرێت وەک جووڵە لە کاتی خەودا دەرببڕدرێت. ئەمەش ئەوە دەبێت کە لە سۆمنامبولیزمدا دەبینرێت، هەرچەندە ئەوەی کە لە ڕاستیدا وای لێدەکات مومکین بێت بە نادیاری دەمێنێتەوە. <ref name="Somnambulism">{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=٢٠٠٥|ناونیشان=https://www.enotes.com/psychoanalysis-encyclopedia/somnambulism |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200922100225/https://www.enotes.com/homework-help/what-somnambulism-469014 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}}</ref> تا ساڵی ٢٠٠٢، خەوگەڕی لە ئاژەڵە سەرەتاییەکانی جگە لە مرۆڤدا دەستنیشان نەکراوە. ڕوون نییە ئایا تەنها هێشتا تێبینی نەکراوە، یان خەوگەڕی دیاردەیەکی تایبەتە بە مرۆڤ. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kantha |یەکەم=S. S. |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Is somnambulism a distinct disorder of humans and not seen in non-human primates? |journal=Medical Hypotheses |بەرگ=٦١|issue=5–6 |پەڕەکان=٥١٧–٥١٨|doi=10.1016/s0306-9877(03)00206-8 |issn=0306-9877 |pmid=١٤٥٩٢٧٧٩}}</ref> == کولتوور == === ئۆپێرا === [[پەڕگە:Sonnambula_atto_3.jpg|وێنۆک|308x308پیکسڵ|ئامینا، خەوڕۆیشتووەکە، لە ئاشەکە]] ئۆپێرای نیمچە-جدی ئیتالی ڤینچینزۆ بێلینی ساڵی ١٨٣١، (La sonnambula)، کە چیرۆکەکەی چەقی بەستووە لەسەر پرسی بێتاوانیی دەزگیراندار و بووکەی داهاتوو، ئامینا، کە دوای ئەوەی لە ژووری نووستنی کەسێکی نەناسراودا دۆزرایەوە، و سەرەڕای دڵنیاییدانی ئەو کەسە نەناسراوە کە ئامینا بەتەواوی بێتاوان بووە، لەلایەن دەزگیرانە تووڕەکەیەوە، ئێلڤینۆ، ڕەتکراوەتەوە — کە پاشان بڕیار دەدات هاوسەرگیری لەگەڵ ژنێکی تردا بکات. لە ڕاستیدا، کاتێک ئامینا لە ژێر فشاردا بوو، ئامادەیی هەبوو بۆ خەوگەڕی؛ و هاتبووە ناو ژووری نووستنی کەسە نەناسراوەکەوە لە ڕێگەی خەوگەڕی بە درێژایی دیوارێکی بەرزەوە (لەبەرچاوی تەواوی ئامادەبووانی ئۆپێراکە). ئێلڤینۆ، کە دواتر چاودێری ئامینا دەکات (کە زۆر ماندوو بووە بەهۆی هەموو ئەو کێشانەوە)، لە کاتی خەوگەڕی بەسەر پردێکی زۆر بەرز، زۆر ناسەقامگیر و زۆر لەرزۆک لە ئاشە ناوخۆییەکەدا، هەڵەکەی خۆی تێدەگات، واز لە پلانەکانی هاوسەرگیری دەهێنێت لەگەڵ ژنەکەی تردا، و دووبارە لەگەڵ ئامینادا یەکدەگرێتەوە. === دراما === [[پەڕگە:Mary_Hoare_-_Lady_Macbeth,_Sleepwalking_-_B1975.4.1972_-_Yale_Center_for_British_Art.jpg|وێنۆک|''تابلۆی ماری هۆر بۆ لەیدی ماکبێث، خەوگەڕی'']] * دیمەنی خەوگەڕیەکە (پەردەی پێنجەم دیمەنی یەکەم) لە شانۆنامە تراژیدییەکەی ویلیام شێکسپیرەوە ماکبێث (١٦٠٦) یەکێکە لە بەناوبانگترین دیمەنەکان لە سەرانسەری ئەدەبیاتدا. * لە شانۆگەرییە کۆمیدییە دوو پەردەییەکەی والی چەمبەرلین ئۆڵتۆن (The Sleep-Walker; or, Which is the Lady) (١٨١٢)، "سۆمنۆ"، ئەکتەرێکی شکستخواردوو کە بووەتە خزمەتکار، ڕۆڵە ئاواتەخوازەکانی خۆی لە کاتی خەوگەڕیدا دووبارە دەژیێتەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Oulton |یەکەم=Walley Chamberlain |ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ١٨١٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=xRFXAAAAcAAJ&pg=PA1|سەردێڕ=The Sleep-walker; Or, Which is the Lady? A Farce, in Two Acts, Etc |via=Google Books |oclc=١٠٦١٩٢٤٣٦٥}}</ref> === وێژە === * لە ڕۆمانی [[دراکولا|دراکولای]] [[برام ستۆکەر|برام ستۆکەردا]]، کارەکتەری لوسی وێستێنرا وەک خەوڕۆیشتوویەک وەسف کراوە. هەر لە کاتی خەوگەڕییدایە کە کاونت دراکولا فێڵی لێدەکات و هێرش دەکاتە سەری. == خەوگەڕی وەک بەرگرییەکی یاسایی == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>{{ئاماژەی زیاتر پێویستە|section}}بەو پێیەی ڕەفتارەکانی خەوگەڕی بەبێ ویست و ئیرادە ڕوودەدەن، خەوگەڕی دەتوانرێت وەک بەرگرییەکی یاسایی بەکاربهێنرێت، وەک فۆرمێک لە ئۆتۆماتیزمی یاسایی. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Popat |یەکەم=S |دوایین٢=Winslade |یەکەم٢=W |ڕێکەوت=٢٠١٥|سەردێڕ=While You Were Sleepwalking: Science and Neurobiology of Sleep Disorders & the Enigma of Legal Responsibility of Violence During Parasomnia. |journal=Neuroethics |بەرگ=٨|issue=2 |پەڕەکان=٢٠٣–٢١٤|doi=10.1007/s12152-015-9229-4 |pmc=٤٥٠٦٤٥٤|pmid=٢٦٢٠٣٣٠٩}}</ref> تاکێک دەکرێت تۆمەتبار بکرێت بە ئۆتۆماتیزمی ناشیتی یان شیتی. <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="The geographic scope near this tag is ambiguous. (January 2022)">لەکوێ؟</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> ئەوەی یەکەم وەک بەرگرییەک بۆ شێتیی کاتی یان ڕەفتاری بێویستانە بەکاردێت، کە دەبێتە هۆی بێتاوان دەرچوون. ئەوەی دووەمیان دەبێتە هۆی "بڕیارێکی تایبەتی بێتاوانی بە هۆکاری شێتی." ئەم بڕیاری شێتییە دەکرێت ببێتە هۆی فەرمانی دادگا بۆ مانەوە لە دامەزراوەیەکی دەروونیدا. لە کەیسی (Bratty v A-G) بۆ ئیرلەندای باکوور لە ساڵی ١٩٦٣، لۆرد مۆریس ڕایگەیاند، "هەر کۆمەڵە ڕاستییەک پێویستی بە پشکنینێکی وریای بارودۆخەکانی خۆی هەیە، بەڵام ئەگەر بە شێوەی وەرگرتنی نموونەیەک بە گونجاو بزانرێت کە کەسێک لە خەویدا بڕوات و تاوانێکی توندوتیژانە ئەنجام بدات لەکاتێکدا بەڕاستی بێهۆشە، ئەوا کەسێکی لەو جۆرە لە ڕووی تاوانکارییەوە بەرپرسیار نابێت لەو کردەوەیە." <ref name="Mackay">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Mackay |یەکەم=Irene |ساڵ=١٩٩٢|سەردێڕ=The Sleepwalker is Not Insane |journal=The Modern Law Review |بەرگ=٥٥|issue=5 |پەڕەکان=٧١٥–٧١٦|doi=10.1111/j.1468-2230.1992.tb02845.x}}</ref> لە کاتێکدا ڕاستگۆیی کەیسەکان جێگەی مشتومڕن،{{By whom|date=January 2022}} کردەوەی کوشتن هەبووە کە گومانلێکراوی سەرەکی لەوانەیە کردەوەکەی لە کاتی خەوگەڕیدا ئەنجام دابێت. ڕوونکردنەوە جێگرەوەکان بۆ خەوگەڕیی بکوژانە یان توندوتیژانە بریتین لە خۆنەخۆشخستن، لەبیرچوونەوەی بەهۆی دەرمانەوە، و تێکچوونەکانی تری کە تێیدا توندوتیژیی پەیوەست بە خەو لەوانەیە ڕووبدات، وەک تێکچوونی ڕەفتاری REM، دۆخەکانی فیوگ، و سەرگەردانیی ئەڵقەیی. <ref name="Culebras">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Culebras|یەکەم=A.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=WvprAAAAMAAJ|سەردێڕ=Clinical Handbook of Sleep Disorders|ڕێکەوت=١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=Butterworth-Heinemann|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٥٠٦-٩٦٤٤-٩|شوێن=Massachusetts, MA, USA|پەڕەکان=٣١٧–٣١٩|زمان=en|oclc=٣٤٩٣٢٧٢٤}}</ref> لێخوڕینی ئۆتۆمبێل لە خەودا، <ref name="Books.google.fi">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sobo|یەکەم=Frank|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=3aGefVlUPbkC&dq=%22sleepwalk-driving%22&pg=PA179|سەردێڕ=Crumpet Strumpet|بڵاوکەرەوە=Nightengale Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٩٧٤٣٣٤٨-٣-٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٢}}</ref> کە بە لێخوڕین بە خەوگەڕییش دەناسرێت، <ref name="Thefreelibrary.com">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Roman |یەکەم=Frank |ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ناونیشان=https://www.thefreelibrary.com/Why+sleepwalk+when+you+can+sleepdrive.-a0324983170|سەردێڕ=Why sleepwalk when you can sleepdrive. - Free Online Library |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=Thefreelibrary.com}}</ref> دیاردەیەکی دەگمەنە کە کەسەکە ئۆتۆمبێلێک لێدەخوڕێت لەکاتێکدا خەوگەڕی دەکات. ئەگەر لەلایەن پۆلیسەوە بوەستێنرێت، شۆفێرانی خەوڕۆیشتوو بەتەواوی ناتوانن هیچ کارلێکێکیان لەگەڵ پۆلیسدا هەبێت، ئەگەر لە کاتی ڕووداوەکەدا هێشتا لە خەوگەڕیدا بن. <ref name="Nih.gov">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Pressman |یەکەم=Mark R. |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠١١|سەردێڕ=Sleep driving: sleepwalking variant or misuse of z-drugs? |journal=Sleep Medicine Reviews |بەرگ=١٥|issue=5 |پەڕەکان=٢٨٥–٢٩٢|doi=10.1016/j.smrv.2010.12.004 |pmid=٢١٣٦٧٦٢٨}}</ref>لێخوڕین لە کاتی خەوگەڕیدا دەکرێت بەسەر ئەو کەسانەدا بێت کە بە شێوەیەکی ئاسایی ئەزموونی خەوگەڕی ناکەن، چونکە هەندێک دەرمان، بەتایبەتی زۆلپیدێم و ئێسزۆپیکلۆن، دەتوانن ببنە هۆی خەوگەڕی وەک کاریگەرییەکی لاوەکیی نەخوازراو. حاڵەتێکی ڕووداوی لێدان و هەڵاتنی کوشندە تۆمارکراوە کە تێیدا شۆفێرەکە ئیدیعای ئەوە دەکات کە لە خەودا لێی خوڕیوە. بەڵام، شارەزایەکی خەو هیچ بەڵگەیەکی بۆ ئەم ئیدیعایانە نەدۆزیەوە لە کاتی دادگاییکردنەکەدا کە بەدوایدا هات. <ref name="Canberratimes.com.au">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Russell |یەکەم=Mark |ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.canberratimes.com.au/story/7494464/expert-doubts-sleepwalk-in-fatal-hit-run/|سەردێڕ=Expert doubts sleepwalk in fatal hit-run |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=Canberratimes.com.au}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Mitchell |یەکەم=Georgina |ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.smh.com.au/national/nsw/troy-grant-s-father-drinking-red-wine-dozing-in-chair-before-hit-and-run-court-told-20211102-p595cm.html|سەردێڕ=Troy Grant’s father ‘drinking red wine, dozing in chair’ before hit-and-run, court told |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=The Sydney Morning Herald |زمان=en}}</ref> === حاڵەتە مێژووییەکان === [[پەڕگە:1846_Tirrell_Bickford_BostonTragedy_NationalPoliceGazette.jpg|وێنۆک|ئەلبێرت تیڕێڵ لە ساڵی ١٨٤٦ لە کوشتنی ماریا بیکفۆرد بێتاوان دەرچوو، لە ژێر بەرگرییەکدا کە ئەو لە خەوگەڕیدا بووە. (National Police Gazette، ١٨٤٦)]] * ١٨٤٦، ئەلبێرت تیڕێڵ خەوگەڕیی وەک بەرگرییەک بەکارهێنا لە دژی تۆمەتەکانی کوشتنی ماریا بیکفۆرد، لەشفرۆشێک کە لە خانەیەکی لەشفرۆشیی بۆستن دەژیا. * ١٩٦١، سێرژانت ویلیس بۆشیارس دانی بە خنکاندنی ژنێکی ناوچەکە بە ناوی جین کەنستەیبڵ دانا لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ڕۆژی سەری ساڵی نوێی ١٩٦١، بەڵام ئیدیعای ئەوەی کرد کە خەوتووە و تەنها کاتێک خەبەری بووەتەوە کە زانیویەتی چی کردووە. ئەو بێتاوانی خۆی ڕاگەیاند لەسەر ئەو بنەمایەی کە خەوتووە لەو کاتەی کە تاوانەکەی ئەنجامداوە و بێتاوان دەرچوو. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Donnelley|یەکەم=Paul|سەردێڕ=Essex Murders|بڵاوکەرەوە=Wharncliffe Books|ساڵ=٢٠٠٠|زمان=en}}</ref> * لە ساڵی ١٩٨١، ستیڤن ستاینبێرگ لە سکۆتسدەیل، ئەریزۆنا تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی و بێتاوان دەرچوو لەسەر بنەمای شێتیی کاتی. * ١٩٩١، کەیسی (R v Burgess): بێرگێس تۆمەتبار کرا بە لێدانی سەری کچە هاوڕێکەی بە شووشەیەکی شەراب و دواتر بە ئامێرێکی تۆمارکەری ڤیدیۆ. ئەو بێتاوان دەرچوو لە دادگای تاوانی بریستۆڵ، بە هۆکاری ئۆتۆماتیزمی شێتی. <ref name="RvBurgess">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Analysing Witness Testimony: Psychological, Investigative and Evidential Perspectives: A Guide for Legal Practitioners and Other Professionals|ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[Blackstone Press]]|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٤٣١-٧٣١-٥|veditors=Heaton-Armstrong A, Shepherd E, Wolchover D}}</ref> * ١٩٩٢، کەیسی (R. v. Parks): پارکس تۆمەتبار کرا بە کوشتنی خەسووی و هەوڵدان بۆ کوشتنی خەزووری. ئەو لەلایەن دادگای باڵای کەنەداوە بێتاوان دەرچوو. <ref name="Broughton 1994">Broughton ''et al.'' Homicidal Somnambulism: A Case Report. ''Sleep'' (1994); 17(3):253-64. {{Doi|10.1093/sleep/17.3.253}}</ref> * ١٩٩٤، کەیسی (Pennsylvania v. Ricksgers): ڕیکسگێرس تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی. سزای زیندانی هەتاهەتایی بەبێ مەرجی ئازادکردنی بەسەردا سەپێندرا. <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Lyon |یەکەم=Lindsey |ڕێکەوت=٨ی ئایاری ٢٠٠٩|ناونیشان=https://health.usnews.com/articles/health/sleep/2009/05/08/7-criminal-cases-that-invoked-the-sleepwalking-defense.html |وێبگە=[[US News & World Report]]}}</ref> * ١٩٩٩، کەیسی (Arizona v. Falater): سکۆت فالاتێر، لە فینیکس، ئەریزۆنا، تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی. دادگا گەیشتە ئەو دەرەنجامەی کە کوشتنەکە زۆر ئاڵۆزترە لەوەی لە کاتی خەوگەڕیدا ئەنجام بدرێت. فالاتێر بە کوشتنی پلە یەک تاوانبار کرا و سزای زیندانی هەتاهەتایی بەبێ ئەگەری ئازادکردنی مەرجداری بەسەردا سەپێندرا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Paparella |یەکەم=Andrew |دوایین٢=Engel |یەکەم٢=Scott |دوایین٣=Resendez |یەکەم٣=MaryEllen |دوایین٤=Effron |یەکەم٤=Lauren |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://abcnews.go.com/US/sleepwalking-killer-scott-falater-wracked-guilt-murdering-wife/story?id=75468448|سەردێڕ='Sleepwalking' killer Scott Falater still wracked with guilt over murdering wife |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠٢٥|وێبگە=ABC News |زمان=en}}</ref> * ٢٠٠١، کەیسی (California v. Reitz): ستیڤن ڕایتز خۆشەویستەکەی، ئیڤا وەینفورتنەری، کوشت. ئەو بە پۆلیسی ڕاگەیاند کە هیچ یادەوەرییەکی هێرشەکەی نییە بەڵام "فلاشباک"ی هەبوو کە پێی وابوو لە شەڕدایە لەگەڵ پیاوێکی دزەکەردا. دایک و باوکی لە دادگا شایەتییان دا کە ئەو لە منداڵییەوە خەوڕۆیشتوو بووە. دادگا لە ساڵی ٢٠٠٤دا ڕایتزی بە کوشتنی پلە یەک تاوانبار کرد. <ref name=":0" /> * ٢٠٠١، ئەنتۆنیۆ نیێتۆ ژنەکەی و خەسووی کوشت و هەوڵی کوشتنی کچ و کوڕەکەی دا، پێش ئەوەی چەک بکرێت. نیێتۆ ئیدیعای ئەوەی کرد کە لە کاتی هێرشەکەدا خەوتووە و خەونی بینیوە کە بەرگری لە خۆی دەکات لە دژی چەند نەعامەیەکی شەڕانگێز. بەڵام منداڵەکانی ڕایانگەیاند کە ئەویان ناسیوەتەوە و بە کوڕەکەی وتووە کە گڵۆپەکان هەڵنەکات چونکە دایکیان (کە پێشتر بە سەختی بریندار ببوو) خەوتووە. لە ساڵی ٢٠٠٧، نیێتۆ سزای ١٠ ساڵ مانەوەی لە نەخۆشخانەیەکی دەروونیدا بەسەردا سەپێندرا و فەرمانی پێکرا کە بڕی ١٧١,١٠٠ یۆرۆ وەک قەرەبوو بداتە قوربانییەکان. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠٠٧|trans-title=They agreed to intern the man who killed his wife and mother-in-law for 10 years, believing them to be ostriches |ناونیشان=https://www.diariosur.es/20070221/malaga/acuerdan-internar-anos-hombre_200702211843.html?ref=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2F |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=Diario Sur |زمان=es-ES}}</ref> * ٢٠٠٤، جولز لۆو دانی بەوەدا نا کە بووەتە هۆی مردنی باوکی، ئێدوارد، بەڵام بیری نایەتەوە کە ئەو کارەی کردبێت. جولز ئۆتۆماتیزمی وەک بەرگرییەکەی بەکارهێنا، و بە هۆکاری شێتی بێتاوان دەرچوو و بۆ کاتێکی نادیار لە نەخۆشخانەیەکی پارێزراودا دەستبەسەر کرا. دوای دە مانگ ئازاد کرا. * ٢٠٠٨، بڕایان تۆماس تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی لەکاتێکدا خەونی بینیوە کە شەڕ لەگەڵ چەند دزەکەرێکدا دەکات.[٨١] ئەو لە ساڵی ٢٠٠٩ لەلایەن دادوەرێکەوە ئازاد کرا، کە بە بێتاوانی لە کوشتنەکە زانی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/news/uk/crime/man-who-killed-his-wife-while-sleeping-goes-free-1824945.html|سەردێڕ=Man who killed his wife while sleeping goes free |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئایاری ٢٠١٦|وێبگە=The Independent |زمان=en-GB}}</ref> == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}} == سەرچاوە گشتی و ئاماژەپێکراو == * Walker, N. (1968). ''Crime and Insanity in England Volume One: The Historical Perspective'', Edinburgh: Edinburgh University Press == بەستەری دەرەکی == * {{Commons category-inline}} {{پۆلی کۆمنز|Sleepwalking}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|دەروونناسی}} [[پۆل:پەشێوییەکانی خەو]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] dlgsuyiskzwtansx43r5ibbmh7o70db 1592335 1592331 2026-06-20T10:07:07Z Rahel khdhr 75558 1592335 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=خەوگەڕی (ڕێکردن لە خەودا)|synonyms=|image=Kramskoi somnambule.jpg|caption=ئیڤان کرامسکۆی، سۆمنامبولا، ١٨٧١|pronounce=|alt=[[Somnambulism]]|field=پزیشکیی خەو، دەمارناسی، دەروونپزیشکی|symptoms=|complications=|onset=|duration=|types=|causes=|risks=|diagnosis=|differential=|prevention=|treatment=|medication=|prognosis=|frequency=|deaths=}}<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Template:Infobox/styles-images.css" /> '''خەوگەڕی''' (خەوڕۆیشتن)، کە بە سۆمنامبولیزم یان نۆکتامبولیزمیش دەناسرێت، دیاردەیەکی تێکەڵاوی خەو و بێدارییە. <ref name="ICD-10">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zivetz|یەکەم=Laurie|ناونیشان=https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|سەردێڕ=The ICD-10 classification of mental and behavioural disorders: clinical descriptions and diagnostic guidelines|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٤٢٢-١|شوێن=Geneva, Switzerland|زمان=en|hdl=10665/37958|oclc=٢٦٥٥٣٠٩٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218073157/https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەک تێکچوونێکی خەو پۆلێن دەکرێت کە سەر بە خێزانی [[پاراسۆمنیا|پاراسۆمنیایە]]. <ref name="DSM-V">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm|سەردێڕ=DSM |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.psychiatry.org}}</ref> هەروەها دەکرێت وەک تێکچوونێکی لێکترازانی دۆخەکان تێبگەین، کە تێیدا تایبەتمەندییەکانی بێداری و خەوی قووڵی بێ جووڵەی خێرای چاو (non-REM) لە یەک کاتدا لە ناوچە جیاوازەکانی مێشکدا ڕوودەدەن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Castelnovo |یەکەم=Anna |دوایین٢=Lopez |یەکەم٢=Régis |دوایین٣=Proserpio |یەکەم٣=Paola |دوایین٤=Nobili |یەکەم٤=Lino |دوایین٥=Dauvilliers |یەکەم٥=Yves |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٨|سەردێڕ=NREM sleep parasomnias as disorders of sleep-state dissociation |ناونیشان=https://www.nature.com/articles/s41582-018-0030-y |journal=Nature Reviews Neurology |زمان=en |بەرگ=١٤|issue=8 |پەڕەکان=٤٧٠–٤٨١|doi=10.1038/s41582-018-0030-y |issn=1759-4766 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> لە قۆناغی شەپۆلی خاوی خەودا ڕوودەدات، لە دۆخێکی هۆشیاریی کەمدا، لەگەڵ ئەنجامدانی ئەو چالاکییانەی کە بەزۆری لە دۆخی هۆشیاریی تەواودا ئەنجام دەدرێن. ئەم چالاکییانە دەکرێت هێندە سادە بن وەک قسەکردن، دانیشتن لەسەر جێگا، ڕۆیشتن بۆ حەمام، خواردن، و پاککردنەوە، یان هێندە مەترسیدار بن وەک چێشتلێنان، لێخوڕینی ئۆتۆمبێل، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|ناونیشان=https://www.medpagetoday.com/primarycare/sleepdisorders/3568|سەردێڕ=SLEEP: Sex While Sleeping Is Real, and May Be No Joke |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218112917/https://www.medpagetoday.com/primarycare/sleepdisorders/3568?np=1&xid=ob_pcp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.medpagetoday.com |زمان=en}}</ref> جووڵەی تووندوتیژانە و گرتنی شتە خەیاڵییەکان. هەرچەندە حاڵەتەکانی خەوگەڕی بەگشتی لە ڕەفتاری سادە و دووبارەبووەوە پێکدێن، بەڵام جار جار ڕاپۆرت هەیە لەسەر ئەنجامدانی ڕەفتاری ئاڵۆز لەلایەن خەڵکەوە لە کاتی خەودا، هەرچەندە ڕاستی و دروستییان زۆرجار جێگەی مشتومڕە. خەوڕۆیشتووەکان زۆرجار هیچ یادەوەرییەکیان نییە یان یادەوەرییەکی کەمیان هەیە لەسەر ڕووداوەکە، هەرچەندە هەندێک بیرکەوتنەوەی نیمچەیی ڕاپۆرت کراوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Cataldi |یەکەم=Jacinthe |دوایین٢=Stephan |یەکەم٢=Aurélie M. |دوایین٣=Haba-Rubio |یەکەم٣=José |دوایین٤=Siclari |یەکەم٤=Francesca |ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=Shared EEG correlates between non-REM parasomnia experiences and dreams |ناونیشان=https://www.nature.com/articles/s41467-024-48337-7? |journal=Nature Communications |زمان=en |بەرگ=١٥|issue=1 |پەڕەکان=٣٩٠٦|doi=10.1038/s41467-024-48337-7 |issn=2041-1723 |hdl-access=free}}</ref> هەرچەندە چاوەکانیان کراوەن، بەڵام دەربڕینیان لێڵە و وەکو شووشە دەردەکەوێت. ئەمە دەکرێت لە ٣٠ چرکەوە بۆ ٣٠ خولەک بخایەنێت. خەوگەڕی لە قۆناغی شەپۆلی خاوی خەودا (N3) لە سووڕەکانی خەوی بێ جووڵەی خێرای چاو (خەوی NREM) ڕوودەدات. بەزۆری لە سێیەمی یەکەمی شەودا ڕوودەدات کاتێک خەوی شەپۆلی خاو لە لوتکەدایە. بەگشتی، تەنها یەک جار لە شەوێکدا ڕوودەدات، ئەگەر هەر ڕووبدات. == نیشانە و کۆنیشانەکان == خەوگەڕی بەم خاڵانەی خوارەوە جیادەکرێتەوە: <ref name="Stall2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=Helen M. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice. |journal=Australian Family Physician |بەرگ=٤٦|issue=8 |پەڕەکان=٥٩٠–٥٩٣|pmid=٢٨٧٨٧٥٦٣}}</ref> * بەئاگاهاتنی نیمچەیی لە کاتی خەوی بێ جووڵەی خێرای چاو (NREM)، بەزۆری لە سێیەمی یەکەمی شەودا * ناوەڕۆکێکی خەون ئامێز کە لەوانەیە لە کاتی بێداربوونەوەدا بیربکەوێتەوە یان بیرنەکەوێتەوە * ڕەفتاری جووڵەیی گونجاو لەگەڵ خەونەکەدا کە دەکرێت سادە یان ئاڵۆز بێت * هەستکردن بە تێکچوونی ژینگەی دەوروبەر * تێکچوونی بڕیاردان، پلاندانان و چارەسەرکردنی کێشەکان. <ref name="Mayo Clinic">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506/#:~:text=Overview,serious%20problems%20or%20require%20treatment.|سەردێڕ=Sleepwalking - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218085440/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> سەرەڕای ئەوەی چۆن لە زۆرێک لە کولتوورەکاندا وێنا دەکرێت (چاو داخراوەکان و ڕۆیشتن بە قۆڵی درێژکراوەوە)، چاوی خەوڕۆیشتووەکە کراوەیە بەڵام لەوانەیە وەک نیگایەکی شووشەیی یان دەربڕینێکی بەتاڵ دەربکەوێت و بیلبیلەی چاوەکانیش فراوان دەبن. سەرەڕای کەمبوونەوەی هەستەوەرەکانیان بەهۆی خەوتنەوە، خەوڕۆیشتووەکان توانایەکی دیاریکراو نیشان دەدەن بۆ دۆزینەوەی ڕێگا لە ژینگەی دەوروبەریاندا بەهۆی تێکەڵەیەک لە کەوتنی سادە و خووی ڕۆژانە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Popat |یەکەم=Shreeya |دوایین٢=Winslade |یەکەم٢=William |ڕێکەوت=٢٤ی نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=While You Were Sleepwalking: Science and Neurobiology of Sleep Disorders & the Enigma of Legal Responsibility of Violence During Parasomnia |journal=Neuroethics |بەرگ=٨|issue=2 |پەڕەکان=٢٠٣–٢١٤|doi=10.1007/s12152-015-9229-4 |pmc=٤٥٠٦٤٥٤|pmid=٢٦٢٠٣٣٠٩}}</ref> زۆرجار دوای بەئاگابوونەوە هەست بە سەرلێشێواوی دەکەن: خەوڕۆیشتووەکە لەوانەیە سەری لێ بشێوێت و حەپەسێت، و لەوانەیە نەزانێت بۆچی یان چۆن لە جێگاکەی هاتووەتە دەرەوە؛ بەڵام سەرلێشێواوییەکە لە ماوەی چەند خولەکێکدا نامێنێت. لەوانەیە لە کاتی خەوگەڕیدا قسە بکەن، بەڵام قسەکردنەکە بەزۆری بۆ چاودێرەکە مانای نابێت. پلەی جیاوازی لەبیرچوونەوە (ئەمنیزیا) هەیە کە پەیوەندی بە خەوگەڕیەوە هەیە، لە نەبوونی هیچ یادەوەرییەکەوە، بۆ یادەوەریی ناڕوون یان گێڕانەوەیەک دەگۆڕێت. <ref name="Schenck, Carlos H 2007">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Schenck|یەکەم=Carlos H.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=VLp5uoHCRi8C|سەردێڕ=Sleep: The Mysteries, the Problems, and the Solutions|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Avery Publishing]]|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٣٣٣-٢٧٠-٢|پەڕەکان=١٠٥–١٠٩|زمان=en|oclc=١٢٦٥٤٢٠٠٥٤}}</ref> === تێکچوونە پەیوەندیدارەکان === زۆربەی لێکۆڵینەوەکان سەیری تێکچوونەکانی خەو دەکەن لە کەسانی پێگەیشتوودا، بەڵام منداڵانیش دەکرێت تووش ببن. لەو دە لە سەدەی دانیشتووانەی کە تووشی تێکچوونەکانی پەیوەست بە خەو دەبن، منداڵان زۆرترین کاریگەرییان لەسەرە بەهۆی گەشەکردنی مێشکیانەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Willock |یەکەم=Brent |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٢|سەردێڕ=On dreaming, parasomnia, dream enactment, and murder. |ناونیشان=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/pap0000382 |journal=Psychoanalytic Psychology |زمان=en |بەرگ=٣٩|issue=2 |پەڕەکان=٩٧–١١٠|doi=10.1037/pap0000382 |issn=1939-1331 |s2cid=244209446 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> لێکۆڵینەوەیەک کە لە ئوسترالیا ئەنجامدراوە، <ref name=":02">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=Helen M |دوایین٢=Kohler |یەکەم٢=Mark J |دوایین٣=Biggs |یەکەم٣=Sarah N |دوایین٤=Lushington |یەکەم٤=Kurt |دوایین٥=Kennedy |یەکەم٥=Declan |ڕێکەوت=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧|سەردێڕ=Childhood Sleepwalking and Its Relationship to Daytime and Sleep Related Behaviors |ناونیشان=http://www.sleepandhypnosis.org/ing/abstract.aspx?MkID=221 |journal=Sleep and Hypnosis |پەڕەکان=٦١–٦٩|doi=10.5350/Sleep.Hypn.2016.18.0122 |doi-access=free}}</ref> سەیری خەوگەڕی و پەیوەندییەکەی بە ڕەفتارەکانی خەو لە منداڵاندا کردووە. دەرکەوت کە خەوگەڕی دەکرێت پەیوەندی بە ڕۆتینی کاتی خەوتنی منداڵانەوە هەبێت. ئەوانەی کێشەی ڕەفتارییان هەیە ئەگەری تووشبوونیان بە تێکچوونی خەو زیاترە و پێویستە هەڵسەنگاندنیان بۆ بکرێت. پەیوەندیی نێوان خەوگەڕی و کێشە ڕەفتاری و سۆزدارییەکان زیاترە وەک لە ڕۆتینی کاتی خەوتنیان. ئەمە لەوانەیە زۆر بەباشی لەبەر ئەوە بێت کە تێکچوونەکانی پەیوەست بە خەو و خەوگەڕی لە یەک کاتدا ڕوودەدەن؛ یەکێکیان بەبێ ئەویتر ناتوانێت بوونی هەبێت. <ref name=":02" /> لە لێکۆڵینەوەی "خەوگەڕی و تۆقینی خەو لە منداڵانی پێش قۆناغی هەرزەکاریدا" <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Guilleminault |یەکەم=Christian |دوایین٢=Palombini |یەکەم٢=Luciana |دوایین٣=Pelayo |یەکەم٣=Rafael |دوایین٤=Chervin |یەکەم٤=Ronald D. |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Sleepwalking and Sleep Terrors in Prepubertal Children: What Triggers Them? |journal=Pediatrics |بەرگ=١١١|issue=1 |پەڕەکان=e١٧–e٢٥|doi=10.1542/peds.111.1.e17 |pmid=١٢٥٠٩٥٩٠|doi-access=free}}</ref> دەرکەوتووە کە، ئەگەر منداڵێک تێکچوونێکی تری خەوی هەبێت – وەک نیشانەکانی قاچی بێ‌ئۆقرە (RLS) یان تێکچوونی هەناسەدان لە خەودا (SDB) – ئەگەری خەوگەڕیی زیاتر بووە. لێکۆڵینەوەکە دەریخستووە کە ئەو منداڵانەی پاراسۆمنیای درێژخایەنیان هەیە زۆرجار لەوانەیە SDB یان بە ڕێژەیەکی کەمتر RLS یان هەبێت. سەرەڕای ئەوەش، نەمانی پاراسۆمیاکان دوای چارەسەرکردنی SDB یان نیشانەکانی جووڵەی خولیی پەلەکانی پەیوەست بە RLS پێشنیاری ئەوە دەکات کە ئەمەی دواییان لەوانەیە هاندەری ئەوەی یەکەمیان بێت. زۆریی ڕێژەی SDB لە ئەندامانی خێزانی ئەو منداڵانەی کە پاراسۆمنیایان هەیە، بەڵگەی زیاتری خستەڕوو کە SDB لەوانەیە لە شێوەی پاراسۆمنیادا لە منداڵاندا دەربکەوێت. منداڵانی تووشبوو بە پاراسۆمنیا بە شێوەیەکی سیستەماتیک لە کاتی خەودا چاودێری ناکرێن، هەرچەندە لێکۆڵینەوەکانی ڕابردوو پێشنیاریان کردووە کە نەخۆشانی تووشبوو بە تۆقینی خەو یان خەوگەڕی ئاستێکی بەرزیان هەیە لە بەئاگاهاتنەوەی کورتی EEG. کاتێک منداڵان پۆلیسۆمنۆگرافی (پشکنینی خەو)یان بۆ دەکرێت، پێویستە بەدوای شێوازە دیاریکراوەکاندا بگەڕێین (بۆ نموونە، سنوورداربوونی لێشاوی لووت، هەوڵی نائاسایی هەناسەدان، تەقینەوەی فرێکوێنسییەکانی بەرزی یان نزم لە EEG)؛ وەستانی هەناسە (ئەپنیای خەو) زۆر بە دەگمەن لە منداڵاندا دەدۆزرێتەوە. پێویستە هەناسەدانی منداڵان لە کاتی خەودا چاودێری بکرێت لە ڕێگەی کانیولای لووت یان سیستەمی گۆڕەری فشار یان پێوانەکردنی فشاری سورێنچکەوە، کە هەستیارترن لەو تێرمیستۆر یان تێرمۆکەپڵانەی کە ئێستا لە زۆرێک لە تاقیگەکاندا بەکاردەهێنرێن. باشبوونی ڕوون و خێرای پاراسۆمنیای سەخت لەو منداڵانەی کە چارەسەری SDB یان بۆ دەکرێت، وەک لێرەدا پێناسە کراوە، بەڵگەیەکی گرنگ دەدات کە SDBی کەم دەکرێت گرنگییەکی تەندروستیی بەرچاوی هەبێت. هەروەها جێگای سەرنجە ڕاپۆرتی بوونی پاراسۆمنیا لە خێزانەکاندا. لێکۆڵینەوەکانی سەر کۆمەڵەی دووانەکان و خێزانەکانی تووشبوو بە تۆقینی خەو و خەوگەڕی پێشنیاری بەشداریی بۆماوەیی پاراسۆمیاکان دەکەن. دەرکەوتووە کە RLS و SDB دووبارەبوونەوەی خێزانیان هەیە. دەرکەوتووە کە RLS بەشداریی بۆماوەیی هەیە. هەروەها خەوگەڕی لەوانەیە هاوڕێ بێت لەگەڵ دیاردەی پەیوەندیداری تۆقینی شەوانە، بەتایبەتی لە منداڵاندا. لە ناوەڕاستی تۆقینی شەوانەدا، کەسی تووشبوو لەوانەیە لە دۆخێکی ناڕەحەتدا بگەڕێت لەکاتێکدا هێشتا خەوتووە، و نموونەی ئەو نەخۆشانەی کە هەوڵیان داوە ڕابکەن یان بە شێوەیەکی شەڕانگێزانە بەرگری لە خۆیان بکەن لە کاتی ئەم ڕووداوانەدا لە ئەدەبیاتی پزیشکیدا ڕاپۆرت کراون. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleep-terrors/symptoms-causes/syc-20353524|سەردێڕ=Sleep terrors (night terrors) - Symptoms and causes |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠١٩|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> لە هەندێک حاڵەتدا، خەوگەڕی لە کەسانی پێگەیشتوودا لەوانەیە نیشانەیەک بێت بۆ تێکچوونێکی دەروونی. لێکۆڵینەوەیەک پێشنیاری ئاستێکی بەرزی لێکترازان دەکات لە خەوڕۆیشتووە پێگەیشتووەکاندا، چونکە بەشداربووانی تاقیکردنەوەکە نمرەی نائاسایی بەرزیان بەدەستهێنا لە بەشی هیستریا لە "پێوەرەکانی ئەزموونی کراون-کریسپ". <ref name="A.H. Crisp et al.">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Crisp |یەکەم=A.H. |دوایین٢=Matthews |یەکەم٢=BM |دوایین٣=Oakey |یەکەم٣=M |دوایین٤=Crutchfield |یەکەم٤=M |display-authors=etal |ساڵ=١٩٩٠|سەردێڕ=Sleepwalking, night terrors, and consciousness |journal=British Medical Journal |بەرگ=٣٠٠|issue=6721 |پەڕەکان=٣٦٠–٣٦٢|doi=10.1136/bmj.300.6721.360 |pmc=١٦٦٢١٢٤|pmid=٢١٠٦٩٨٥}}</ref> لێکۆڵینەوەیەکی تر پێشنیاری ئەوەی کرد کە "ڕێژەیەکی بەرزتر [لە ڕووداوەکانی خەوگەڕی] ڕاپۆرت کراوە لەو نەخۆشانەی کە [[شیزۆفرێنیا|شیزۆفرینیا]]، [[هیستێریا|هیستریا]] و دەمارگیریی دڵەڕاوکێیان هەیە". هەروەها، نەخۆشانی تووشبوو بە سەرئێشەی شەقیقە یان نیشانەکانی تورێت ٤-٦ جار زیاتر ئەگەری خەوگەڕییان هەیە. === دەرەنجامەکان === لە کاتی ئەو دۆخەی لەبیرچوونەوەیەی کە خەوڕۆیشتووەکانی تێدان، زۆر شت دەکرێت ڕووبدات بەبێ ئەوەی بیریان بێتەوە. یەکێک لەو شتانەی کە دەکرێت ڕووبدات تێکچوونێکی خەوە کە پێی دەوترێت سێکسۆمنیا، کە تێیدا تاکێک لەوانەیە بەشداری لە ڕەفتاری سێکسیدا بکات لەگەڵ خۆی یان کەسانی تردا. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Idir |یەکەم=Yannis |دوایین٢=Oudiette |یەکەم٢=Delphine |دوایین٣=Arnulf |یەکەم٣=Isabelle |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |زمان=en |بەرگ=٣١|issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=٣٥٣٨٨٥٤٩|s2cid=248000922 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |article-number=e13596}}</ref> ڕوودانی ئەمە دەگمەنە، بەڵام دەکرێت لە کاتی خەوگەڕیدا ڕووبدات. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Idir |یەکەم=Yannis |دوایین٢=Oudiette |یەکەم٢=Delphine |دوایین٣=Arnulf |یەکەم٣=Isabelle |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |زمان=en |بەرگ=٣١|issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=٣٥٣٨٨٥٤٩|s2cid=248000922 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |article-number=e13596}}</ref> هەروەها تێکچوونی خواردنی پەیوەست بە خەو، کە تێیدا خەوڕۆیشتووەکان بە بێویستی خۆیان نان دەخۆن، دەکرێت ڕووبدات. ڕووداوەکان دەکرێت بریتی بن لە خواردن/خواردنەوەی خۆراکی ئاسایی یان تێکەڵەی سەیری خۆراک. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Idir |یەکەم=Yannis |دوایین٢=Oudiette |یەکەم٢=Delphine |دوایین٣=Arnulf |یەکەم٣=Isabelle |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |زمان=en |بەرگ=٣١|issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=٣٥٣٨٨٥٤٩|s2cid=248000922 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |article-number=e13596}}</ref> هەروەها دەکرێت کەمخەوی و خەواڵوویی ڕۆژانەش ڕووبدات. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Idir |یەکەم=Yannis |دوایین٢=Oudiette |یەکەم٢=Delphine |دوایین٣=Arnulf |یەکەم٣=Isabelle |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Sleepwalking, sleep terrors, sexsomnia and other disorders of arousal: the old and the new |ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13596 |journal=Journal of Sleep Research |زمان=en |بەرگ=٣١|issue=4 |doi=10.1111/jsr.13596 |issn=0962-1105 |pmid=٣٥٣٨٨٥٤٩|s2cid=248000922 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |article-number=e13596}}</ref> زۆربەی خەوڕۆیشتووەکان لە خاڵێکدا لە کاتی خەوگەڕیدا بریندار دەبن، زۆرجار برینی بچووک وەکو بڕین یان شینبوونەوە. بەڵام لە حاڵەتی دەگمەندا، خەوڕۆیشتووەکان ئێسکیان شکاوە و بەهۆی کەوتنەوە گیانیان لەدەستداوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.mirror.co.uk/news/uk-news/sleepwalker-rob-williams-dies-after-2981951|سەردێڕ=Sleepwalker dies after falling from hotel window following night out with work colleagues |وێبگە=[[Daily Mirror]]}}</ref> هەروەها خەوڕۆیشتووەکان لەوانەیە ڕووبەڕووی شەرمەزاری ببنەوە بەهۆی ئەوەی بە ڕووتی لە شوێنی گشتیدا دەدۆزرێنەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی ئایاری ٢٠١٦|ناونیشان=https://www.mirror.co.uk/news/uk-news/naked-sleepwalker-stumbles-out-city-8026101|سەردێڕ=Naked sleepwalker stumbles out of city hotel then makes an odd request to police |وێبگە=[[Daily Mirror]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢١ی ئازاری ٢٠٠٥|ناونیشان=https://www.news24.com/World/News/Sleep-walker-mows-lawn-naked-20050321|سەردێڕ=Sleep walker mows lawn naked}}</ref> == هۆکارەکان == هۆکاری خەوگەڕی نادیارە. ژمارەیەک گریمانە، کە تا ئێستا نەسەلمێنراون، پێشنیار کراون بۆ ئەوەی کە بۆچی لەوانەیە ڕووبدات، لەوانە: دواکەوتن لە پێگەیشتنی کۆئەندامی دەماری ناوەندی، زیادبوونی خەوی شەپۆلی خاو، بێبەشبوون لە خەو، تا، و ماندوێتی لەڕادەبەدەر. لەوانەیە پێکهاتەیەکی بۆماوەیی هەبێت بۆ خەوگەڕی. لێکۆڵینەوەیەک دەریخست کە خەوگەڕی لە ٤٥٪ی ئەو منداڵانەدا ڕوویداوە کە یەکێک لە دایک یان باوکیان خەوڕۆیشتوو بوون، و لە ٦٠٪ی منداڵاندا ئەگەر هەردووکیان خەوڕۆیشتوو بن. بەم پێیە، هۆکارە بۆماوەییەکان لەوانەیە تاکێک ئامادە بکەن بۆ خەوگەڕی، بەڵام دەرکەوتنی ڕەفتارەکە لەوانەیە کاریگەریی هۆکارە ژینگەییەکانیشی لەسەر بێت. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kales |یەکەم=A. |دوایین٢=Soldatos |یەکەم٢=C. R. |دوایین٣=Bixler |یەکەم٣=E. O. |دوایین٤=Ladda |یەکەم٤=R. L. |دوایین٥=Charney |یەکەم٥=D. S. |دوایین٦=Weber |یەکەم٦=G. |دوایین٧=Schweitzer |یەکەم٧=P. K. |ڕێکەوت=١ی ئابی ١٩٨٠|سەردێڕ=Hereditary factors in sleepwalking and night terrors. |journal=The British Journal of Psychiatry |بەرگ=١٣٧|issue=2 |پەڕەکان=١١١–١١٨|doi=10.1192/bjp.137.2.111 |pmid=٧٤٢٦٨٤٠|s2cid=13186645}}</ref> <ref name="Mayo Clinic">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506/#:~:text=Overview,serious%20problems%20or%20require%20treatment.|سەردێڕ=Sleepwalking - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218085440/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506/#:~:text=Overview,serious%20problems%20or%20require%20treatment. "Sleepwalking - Symptoms and causes"]. ''Mayo Clinic''. [https://web.archive.org/web/20220218085440/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleepwalking/symptoms-causes/syc-20353506 Archived] from the original on 18 February 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-02-18</span></span>.</cite></ref> لێکۆڵینەوە بۆماوەییەکان بە بەکارهێنانی مێشی میوەی باو وەک مۆدێلی تاقیکاری پەیوەندییەک لە نێوان خەوی شەوانە و گەشەکردنی مێشکدا ئاشکرا دەکەن کە بەهۆی هۆکارەکانی لەبەرگرتنەوەی پارێزراوی پەرەسەندنەوە وەک AP-2 نێوەندگیری دەکرێن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kucherenko |یەکەم=Mariya M. |دوایین٢=Ilangovan |یەکەم٢=Vinodh |دوایین٣=Herzig |یەکەم٣=Bettina |دوایین٤=Shcherbata |یەکەم٤=Halyna R. |دوایین٥=Bringmann |یەکەم٥=Henrik |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=TfAP-2 is required for night sleep in Drosophila |journal=BMC Neuroscience |بەرگ=١٧|issue=1 |پەڕە=٧٢|doi=10.1186/s12868-016-0306-3 |issn=1471-2202 |pmc=٥١٠٣٤٢٣|pmid=٢٧٨٢٩٣٦٨|doi-access=free}}</ref> خەوگەڕی لەوانەیە وەک تێکچوونێکی زاڵی ئۆتۆسۆماڵ بە کەمبوونەوەی دەرکەوتنەوە بۆماوەیی بێت. شیکاریی پێکەوەگرێدانی پارامێتریی چەند خاڵیی سەرتاسەری جینۆم بۆ خەوگەڕی لۆگاریتمێکی زۆرینەی بۆ نمرەی ئەگەرەکان (LOD score) ئاشکرا کرد کە ٣.١٤ بوو لەسەر کرۆمۆسۆمی 20q12-q13.12 لە نێوان ٥٥.٦ و ٦١.٤ cM. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Dogu |یەکەم=Okan |دوایین٢=Pressman |یەکەم٢=Mark R. |ڕێکەوت=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Identification of sleepwalking gene(s): Not yet, but soon? |ناونیشان=https://n.neurology.org/content/76/1/12 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Neurology |زمان=en |بڵاوکەرەوە=American Academy of Neurology |بەرگ=٧٦|issue=1 |پەڕەکان=١٢–١٣|doi=10.1212/WNL.0b013e318203e9c0 |issn=0028-3878 |pmid=٢١٢٠٥٦٨٧|s2cid=207118557 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218091008/https://n.neurology.org/content/76/1/12 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢}}</ref> گریمانە کراوە کە خەوگەڕی پەیوەندی بە دەمارەگوێزەرەوەی سیرۆتۆنینەوە هەبێت، کە دیارە بە شێوەیەکی جیاوازیش زیندەچالاکیی (مێتابۆلیزم) دەبێت لە نەخۆشانی سەرئێشەی شەقیقە و ئەو کەسانەی نیشانەکانی تورێتیان هەیە، کە هەردوو کۆمەڵەکە چوار بۆ نۆ جار زیاتر ئەگەری ئەوەیان هەیە ئەزموونی ڕووداوێکی خەوگەڕی بکەن. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Barabas |یەکەم=Gabor |دوایین٢=Matthews |یەکەم٢=Wendy S. |دوایین٣=Ferrari |یەکەم٣=Michael |ساڵ=٢٠٠٨|سەردێڕ=Somnambulism in Children with Tourette Syndrome |journal=Developmental Medicine & Child Neurology |بەرگ=٢٦|issue=4 |پەڕەکان=٤٥٧–٤٦٠|doi=10.1111/j.1469-8749.1984.tb04471.x |pmid=٦١٤٨٢٨٧|s2cid=1759571}}</ref> دەرکەوتووە کە گۆڕانکارییە هۆرمۆنییەکان بەشدارن لە ڕووداوەکانی خەوگەڕی لە ژناندا، و ئەگەری خەوگەڕی پێش دەستپێکردنی سووڕی مانگانە زیاترە. هەروەها پێدەچێت گۆڕانکارییە هۆرمۆنییەکان لە کاتی دووگیانیدا ئەگەری ئەنجامدانی خەوگەڕی کەم بکەنەوە. دەرمانەکان، بە شێوەیەکی سەرەکی لە چوار پۆلدا—هاندرەکانی وەرگری بێنزۆدایەزێپین و هەموارکەرەوەکانی تری GABA، دەرمانە دژە خەمۆکییەکان و بریکارە سیرۆتۆنێرژیکەکانی تر، دەرمانە دژە دەروونپەرتبوونەکان، و بلۆککەرەکانی بێتا—پەیوەندییان بە خەوگەڕیەوە هەبووە. <ref name="Stallman medication">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=HM |دوایین٢=Kohler |یەکەم٢=M |دوایین٣=White |یەکەم٣=J |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠١٨|سەردێڕ=Medication induced sleepwalking: A systematic review. |ناونیشان=https://ap01.alma.exlibrisgroup.com/view/delivery/61USOUTHAUS_INST/12146848020001831 |journal=Sleep Medicine Reviews |بەرگ=٣٧|پەڕەکان=١٠٥–١١٣|doi=10.1016/j.smrv.2017.01.005 |pmid=٢٨٣٦٣٤٤٩|s2cid=10381396 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> باشترین بەڵگە بۆ ئەو دەرمانانەی کە دەبنە هۆی خەوگەڕی بریتین لە زۆلپیدێم و سۆدیۆم ئۆکزیبەیت؛ هەموو ڕاپۆرتەکانی تر لەسەر بنەمای ئەو پەیوەندییانەن کە لە ڕاپۆرتە حاڵەتەکاندا تێبینی کراون. <ref name="Stallman medication" /> ژمارەیەک حاڵەت، وەک نەخۆشیی [[پارکینسۆن]]، وا بیردەکرێتەوە کە ببنە هۆی دروستبوونی خەوگەڕی لەو کەسانەدا کە پێشینەی خەوگەڕییان نەبووە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Poryazova |یەکەم=R |دوایین٢=Waldvogel |یەکەم٢=D |دوایین٣=Bassetti |یەکەم٣=CL |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Sleepwalking in patients with Parkinson disease. |journal=Archives of Neurology |بەرگ=٦٤|issue=10 |پەڕەکان=١٥٢٤–٧|doi=10.1001/archneur.64.10.1524 |pmid=١٧٩٢٣٦٣٧|doi-access=free}}</ref> [ پێویستی بە نوێکردنەوە هەیە ] == دەستنیشانکردن == پۆلیسۆمنۆگرافی، کە لێکۆڵینەوەیەکی خەوە، تاکە هەڵسەنگاندنی وردە بۆ ڕووداوێکی خەوگەڕی. لەبەر ئەوەی ئەمە تێچووی زۆرە و ڕووداوەکانی خەوگەڕییش بەزۆری دەگمەنن، ئەو ڕێوشوێنانەی تری کە بە شێوەیەکی باو بەکاردەهێنرێن بریتین لە ڕاپۆرتکردن لەلایەن خودی کەسەکە، دایک و باوک، یان هاوبەشی ژیان. سێ سیستەمی دەستنیشانکردنی باو کە بەگشتی بۆ تێکچوونەکانی خەوگەڕی بەکاردەهێنرێن بریتین لە پۆلێنکردنی نێودەوڵەتی نەخۆشییەکان (ICD-11)، <ref name="ICD-10">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zivetz|یەکەم=Laurie|ناونیشان=https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|سەردێڕ=The ICD-10 classification of mental and behavioural disorders: clinical descriptions and diagnostic guidelines|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٤٢٢-١|شوێن=Geneva, Switzerland|زمان=en|hdl=10665/37958|oclc=٢٦٥٥٣٠٩٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218073157/https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFZivetz1992">Zivetz, Laurie (1992). [https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958 ''The ICD-10 classification of mental and behavioural disorders: clinical descriptions and diagnostic guidelines'']. Geneva, Switzerland: World Health Organization. [[Hdl (identifier)|hdl]]:[[hdl:10665/37958|10665/37958]]. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-92-4-154422-1|<bdi>978-92-4-154422-1</bdi>]]. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/26553093 26553093]. [https://web.archive.org/web/20220218073157/https://apps.who.int/iris/handle/10665/37958 Archived] from the original on 18 February 2022.</cite></ref> پۆلێنکردنی نێودەوڵەتی تێکچوونەکانی خەو (ICSD-3-TR)، <ref name="ICSD-3">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Sateia |یەکەم=Michael J. |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=International classification of sleep disorders-third edition: highlights and modifications |journal=Chest |بەرگ=١٤٦|issue=5 |پەڕەکان=١٣٨٧–١٣٩٤|doi=10.1378/chest.14-0970 |issn=1931-3543 |oclc=٩٨٦٥٨٠٩٩٩|pmid=٢٥٣٦٧٤٧٥}}</ref> و ڕێبەری دەستنیشانکردن و ئاماری (DSM-5-TR). <ref name="DSM-V">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm|سەردێڕ=DSM |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.psychiatry.org}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm "Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM–5)"]. ''www.psychiatry.org''. Archived from [https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm the original] on 18 February 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-02-18</span></span>.</cite></ref> ڕێبەری دەستنیشانکردن و ئاماری دوو ژێرپۆلی خەوگەڕی پێناسە دەکات، هەرچەندە پێویست ناکات خەوگەڕی هیچ کام لەو ڕەفتارانە لەخۆ بگرێت: * خەوگەڕی لەگەڵ خواردنی پەیوەست بە خەو. * خەوگەڕی لەگەڵ ڕەفتاری سێکسیی پەیوەست بە خەو (سێکسۆمنیا). <ref name="DSM-V">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm|سەردێڕ=DSM |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.psychiatry.org}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20220218083732/https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm "Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM–5)"]. ''www.psychiatry.org''. Archived from [https://www.psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm the original] on 18 February 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-02-18</span></span>.</cite></ref> خەوخواردن بریتییە لە خواردنی خۆراک لە کاتی خەودا. ئەم تێکچوونانەی خەوخواردن زۆرجار بەهۆی هۆکارەکانی پەیوەست بە فشاری دەروونییەوە دروست دەبن. هۆکارێکی تری سەرەکیی ئەم ژێرپۆلەی خەوخواردنی پەیوەست بە خەوگەڕی دەرمانی خەوە، وەک بۆ نموونە ئەمبیێن (کلینیکی مایۆ). چەند جۆرێکی تریش هەن، بەڵام ئەمبیێن یارمەتیدەرێکی خەوە کە بە شێوەیەکی بەرفراوانتر بەکاردەهێنرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Staff |یەکەم=Mayo Clinic |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sleep-related-eating-disorder/basics/definition/con-20037290|سەردێڕ=Sleep-related eating disorder - Mayo Clinic |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref> لەبەر ئەوەی زۆرێک لە خەوخۆرەکان ئەو خۆراکە ئامادە دەکەن کە دەیخۆن، مەترسیی سووتان و شتی لەو جۆرە هەیە بەهۆی فڕن و ئامێرەکانی ترەوە. وەک چاوەڕوان دەکرێت، زیادبوونی کێشیش دەرەنجامێکی باوی ئەم تێکچوونەیە چونکە ئەو خۆراکەی کە زۆرجار دەخورێت کاربۆهیدراتی زۆری تێدایە. وەک چۆن لە خەوگەڕیدا وایە، ڕێگایەک هەیە کە تێکچوونەکانی خەوخواردن کۆنترۆڵ بکرێن. هەندێک دەرمان هەن کە کەسە خەوتووەکە هێمن دەکەنەوە بۆ ئەوەی پشوویەکی درێژتر و کوالیتی باشتریان هەبێت، بەڵام چالاکییەکانی وەک یۆگاش دەکرێت بناسێنرێن بۆ کەمکردنەوەی ئەو فشار و دڵەڕاوکێیەی کە هۆکاری کردەوەکەیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Clinic |یەکەم=Cleveland |ناونیشان=https://my.clevelandclinic.org/neurological_institute/sleep-disorders-center/disorders-conditions/hic-sleep-related-eating-disorders.aspx|سەردێڕ=Cleveland Clinic - Sleep-Related Eating Disorders |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref> === دەستنیشانکردنە جیاکەرەوەکان === نابێت خەوگەڕی تێکەڵ بکرێت لەگەڵ لەهۆشخۆچوون بەهۆی کحول یان دەرمانەوە، کە دەبێتە هۆی لەبیرچوونەوەی ڕووداوەکان هاوشێوەی خەوگەڕی. لە کاتی لەهۆشخۆچوونی بەهۆی کحولەوە (لەبیرچوونەوەی پەیوەست بە دەرمان)، کەسێک دەتوانێت بە شێوەیەکی چالاکانە بەشداری بکات و وەڵامی ژینگەی دەوروبەری بداتەوە (بۆ نموونە، گفتوگۆکردن یان لێخوڕینی ئۆتۆمبێل)، بەڵام مێشک یادەوەری دروست ناکات بۆ ڕووداوەکان. <ref name="Wetherill 2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Wetherill |یەکەم=Reagan R. |دوایین٢=Fromme |یەکەم٢=Kim |ساڵ=٢٠١٦|سەردێڕ=Alcohol-Induced Blackouts: A Review of Recent Clinical Research with Practical Implications and Recommendations for Future Studies |journal=Alcoholism: Clinical and Experimental Research |بەرگ=٤٠|issue=5 |پەڕەکان=٩٢٢–٩٣٥|doi=10.1111/acer.13051 |pmc=٤٨٤٤٧٦١|pmid=٢٧٠٦٠٨٦٨}}</ref> لەهۆشخۆچوون بەهۆی کحولەوە دەکرێت ڕووبدات کاتێک ئاستی کحول لە خوێندا بەرزتر بێت لە ٠.٠٦ گرام/دیسیلیتر.. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Hartzler |یەکەم=Bryan |دوایین٢=Fromme |یەکەم٢=Kim |ساڵ=٢٠٠٣|سەردێڕ=Fragmentary and en bloc blackouts: Similarity and distinction among episodes of alcohol-induced memory loss |journal=Journal of Studies on Alcohol |بەرگ=٦٤|issue=4 |پەڕەکان=٥٤٧–٥٥٠|doi=10.15288/jsa.2003.64.547 |pmid=١٢٩٢١١٩٦}}</ref> پێداچوونەوەیەکی سیستەماتیکیی ئەدەبیات دەریخستووە کە نزیکەی ٥٠٪ی خواردنەوەکخۆرەکان تووشی لەدەستدانی یادەوەری بوون لە کاتی ڕووداوێکی خواردنەوەدا و دەرەنجامی نەرێنی پەیوەندیداریان هەبووە هاوشێوەی خەوڕۆیشتووەکان، لەوانە برینداربوون و مردن. <ref name="Wetherill 2016" /> دەستنیشانکردنە جیاکەرەوەکانی تر بریتین لە تێکچوونی ڕەفتاری خەوی جووڵەی خێرای چاو، بەئاگاهاتنی سەرلێشێواو، و تۆقینی شەوانە. === هەڵسەنگاندن === هەڵسەنگاندنی خەوگەڕی لە ڕێگەی پۆلیسۆمنۆگرافییەوە ئەو کێشەیە دروست دەکات کە ئەگەری کەمترە خەوگەڕیەکە لە تاقیگەی خەودا ڕووبدات، وە ئەگەر ڕووداوێکیش ڕووبدات، بەزۆری کەمتر ئاڵۆزە لەوەی کە نەخۆشەکە لە ماڵەوە ئەزموونی دەکات. بۆیە، زۆرجار دەکرێت دەستنیشانکردنەکە بکرێت لە ڕێگەی هەڵسەنگاندنی مێژووی خەو، کات و ناوەڕۆکی ڕەفتارەکانی پەیوەست بە خەو. هەندێک جار، ڤیدیۆی ماڵەوە دەتوانێت زانیاریی زیاتر بدات و پێویستە لە پرۆسەی دەستنیشانکردندا لەبەرچاو بگیرێت. هەندێک تایبەتمەندی کە پێویستە هەمیشە هەڵسەنگاندنیان بۆ بکرێت بریتین لە: <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zadra|یەکەم=Antonio|ناونیشان=https://oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780195376203.001.0001/oxfordhb-9780195376203-e-027|سەردێڕ=Parasomnias II|دوایین٢=Pilon|یەکەم٢=Mathieu|ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780195376203.013.0028}}</ref> * تەمەنی سەرهەڵدان * کاتێک ڕووداوەکە لە ماوەی خەودا ڕوودەدات * چەند جار ئەم ڕووداوانە ڕوودەدەن (دووبارەبوونەوە) و چەند دەخایەنن (ماوە) * وەسفکردنی ڕووداوەکە، لەوانە ڕەفتار، سۆز و هەستەکان، و بیرکردنەوەکان لە کاتی ڕووداوەکە و دوای ڕووداوەکە * چەندە نەخۆشەکە وەڵامدەرەوەیە بۆ هاندەرە دەرەکییەکان لە کاتی ڕووداوەکەدا * نەخۆشەکە چەندە هۆشیار یان ئاگادارە، کاتێک لە ڕووداوێک بەئاگادێتەوە * ئایا دواتر ڕووداوەکە بیردەکەوێتەوە * هاندەرەکان یان هۆکارە خێراکەرەکان * شێوازی خەو-بێداری و ژینگەی خەو * خەواڵوویی ڕۆژانە * تێکچوونەکانی تری خەو کە لەوانەیە بوونیان هەبێت * مێژووی خێزان بۆ پاراسۆمیاکانی NREM و تێکچوونەکانی تری خەو * مێژووی پزیشکی، دەروونی، و دەماری * مێژووی بەکارهێنانی دەرمان و ماددە هۆشبەرەکان هەڵسەنگاندنەکە پێویستە دەستنیشانکردنە جیاکەرەوەکان ڕەت بکاتەوە. == چارەسەر == هیچ تاقیکردنەوەیەکی کلینیکی نەبووە کە دەری بخات هەر دەستێوەردانێکی دەروونی یان دەرمانسازی کاریگەرە لە ڕێگریکردن لە ڕووداوەکانی خەوگەڕی. <ref name="Stall2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=Helen M. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice. |journal=Australian Family Physician |بەرگ=٤٦|issue=8 |پەڕەکان=٥٩٠–٥٩٣|pmid=٢٨٧٨٧٥٦٣}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFStallman2017">Stallman, Helen M. (2017). "Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice". ''Australian Family Physician''. '''46''' (8): <span class="nowrap">590–</span>593. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28787563 28787563].</cite></ref> سەرەڕای ئەمە، کۆمەڵێکی بەرفراوان لە چارەسەر لەگەڵ خەوڕۆیشتووەکاندا بەکارهێنراون. دەستێوەردانە دەروونییەکان بریتی بوون لە شیکاریی دەروونی، خەواندنی موگناتیسی، بەئاگاهێنانی خشتەبۆداڕێژراو یان پێشبینیکراو، ڕاهێنانی خۆسەلماندن، ڕاهێنانی خاوکردنەوە، بەڕێوەبردنی هەستە شەڕانگێزییەکان، پاکوخاوێنیی خەو، مەرجدارکردنی کلاسیکی (بە شۆکی کارەباییشەوە)، و چارەسەر بە یاری. چارەسەرە دەرمانییەکان بریتی بوون لە دەرمانە دژە خەمۆکییە سێ-ئەڵقەییەکان (ئیمیپڕامین)، ئەنتایکۆلینێرجیکێک (بایپێریدێن)، دەرمانە دژە پەرکەمەکان (کاربامازێپین، ڤالپرۆوەیت)، ئەنتایسایکۆتیکێک (کوێتیپین)، بێنزۆدایەزێپینەکان (کلۆنازێپام، دایازێپام، فلورازێپام و ترایازۆلام)، مێلاتۆنین، ڕێگریکەرێکی هەڵبژێردراوی گەڕانەوەی سیرۆتۆنین (پارۆکسێتین)، باربیتورەیتێک (سۆدیۆم ئەمیتال) و گیادەرمانەکان. <ref name="Stall2017" /> هیچ بەڵگەیەک نییە کە بیسەلمێنێت هەستاندنی خەوڕۆیشتووەکان زیانبەخشە یان نا، هەرچەندە ئەگەر خەوڕۆیشتووەکە خەبەری بکرێتەوە ئەگەری زۆرە تووشی سەرلێشێواوی بێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Suni |یەکەم=Eric |دوایین٢=Vyas |یەکەم٢=Nilong |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.sleepfoundation.org/parasomnias/sleepwalking|سەردێڕ=Sleepwalking: What Is Somnambulism? |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=Sleep Foundation}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Material near this tag needs references to reliable medical sources. (July 2024)">وەرگێڕانی پزیشکی پێویستە</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> بەپێچەوانەی تێکچوونەکانی تری خەوەوە، خەوگەڕی پەیوەندی بە کێشە ڕەفتاری یان سۆزدارییەکانی ڕۆژانەوە نییە. ئەمە لەوانەیە لەبەر ئەوە بێت کە خەوی خەوڕۆیشتووەکە تێکناچێت—مەگەر ئەوەی خەبەریان بکرێتەوە، ئەوان هێشتا لە دۆخی خەودان لە کاتی خەوگەڕیدا. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2018)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> پاراستنی سەلامەتیی خەوڕۆیشتووەکە و کەسانی تر و گەڕان بەدوای چارەسەر بۆ کێشەکانی تری خەودا پێشنیار دەکرێت. <ref name="Stall2017" /> دڵنیاییدان پێشنیار دەکرێت ئەگەر خەوگەڕیەکە هیچ کێشەیەکی دروست نەکردبێت. <ref name="Stall2017" /> بەڵام، ئەگەر ببێتە هۆی ناڕەحەتی یان مەترسیی زیانگەیاندن هەبێت، خەواندنی موگناتیسی و بەئاگاهێنانی خشتەبۆداڕێژراو وەک چارەسەر پێشنیار دەکرێن. <ref name="Stall2017">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=Helen M. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice. |journal=Australian Family Physician |بەرگ=٤٦|issue=8 |پەڕەکان=٥٩٠–٥٩٣|pmid=٢٨٧٨٧٥٦٣}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFStallman2017">Stallman, Helen M. (2017). "Assessment and treatment of sleepwalking in clinical practice". ''Australian Family Physician''. '''46''' (8): <span class="nowrap">590–</span>593. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28787563 28787563].</cite></ref> === پلاندانانی سەلامەتی === بۆ ئەوانەی ڕووداوەکانی خەوگەڕییان مەترسیدارە، زەنگی دەرگا دەتوانێت ڕێوشوێنێکی پاراستن بێت. جۆرەها زەنگی دەرگا هەن کە دەتوانرێت بە دەرگای ژووری نووستنەوە ببەسترێن و کاتێک دەرگاکە دەکرێتەوە، زەنگەکە لێدەدات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://ilcaustralia.org.au/search_category_paths/636|سەردێڕ=Wandering & Movement Alarms & Monitors / Page 1 - Independent Living Centres Australia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218092728/https://ilcaustralia.org.au/search_category_paths/636 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠١٨|وێبگە=ilcaustralia.org.au}}</ref> مەبەستەکە ئەوەیە کە دەنگەکە کەسەکە بەتەواوی بەئاگابهێنێت و ڕووداوی خەوگەڕیەکە بپچڕێنێت، یان ئەگەر خەوڕۆیشتووەکە لەگەڵ کەسانی تردا دەژی، دەنگەکە هانیان دەدات کە چاودێری کەسەکە بکەن. خەوڕۆیشتووەکان دەبێت هەوڵبدەن ژووری نووستنەکەیان لە قاتی زەمینی ماڵ، شوقە، بەشەناوخۆیی، هۆتێل و هتد بێت. خەوڕۆیشتووەکان نابێت چەکی ئاسان دەستپێگەیشتوویان هەبێت (چەکی پڕکراو، چەقۆ) لە ژووری نووستن یان هەر ژوورێکی تری ماڵەکەدا. ئەگەر چەک هەبێت، دەبێت قفڵ بکرێن و کلیلەکانیش لە خەوڕۆیشتووەکە دووربخرێنەوە. <ref name="Schenck, Carlos H 2007">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Schenck|یەکەم=Carlos H.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=VLp5uoHCRi8C|سەردێڕ=Sleep: The Mysteries, the Problems, and the Solutions|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Avery Publishing]]|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٣٣٣-٢٧٠-٢|پەڕەکان=١٠٥–١٠٩|زمان=en|oclc=١٢٦٥٤٢٠٠٥٤}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSchenck2007">Schenck, Carlos H. (March 2007). [https://books.google.com/books?id=VLp5uoHCRi8C ''Sleep: The Mysteries, the Problems, and the Solutions'']. [[Avery Publishing]]. pp.&nbsp;<span class="nowrap">105–</span>109. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-58333-270-2|<bdi>978-1-58333-270-2</bdi>]]. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/1265420054 1265420054].</cite></ref> بۆ هاوبەشەکانی ژیانی خەوڕۆیشتووەکان کە توندوتیژن یان خەویان تێکدەدەن، خەوتن لە ژوورێکی تردا دەبێتە هۆی کوالێتی و بڕی باشتری خەو. == پەتاناسی == ڕێژەی بڵاوبوونەوەی خەوگەڕی لە ماوەی ژیاندا بە ٤.٦٪ - ١٠.٣٪ دەخەمڵێنرێت. شیکارییەکی گشتگیر بۆ ٥١ لێکۆڵینەوە، کە زیاتر لە ١٠٠,٠٠٠ منداڵ و پێگەیشتووی لەخۆگرتبوو، دەریخست کە خەوگەڕی لە منداڵاندا باوترە بە ڕێژەیەکی خەمڵێنراوی ٥٪، بە بەراورد بە ١.٥٪ی کەسانی پێگەیشتوو، کە لانی کەم جارێک لە ١٢ مانگی پێشوودا خەوگەڕییان هەبووە. دەرنەکەوتووە کە ڕێژەی خەوگەڕی لە تەمەنە جیاوازەکاندا لە کاتی منداڵیدا بگۆڕێت. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Stallman |یەکەم=HM |دوایین٢=Kohler |یەکەم٢=M |ڕێکەوت=٢٠١٦|سەردێڕ=Prevalence of Sleepwalking: A Systematic Review and Meta-Analysis. |journal=PLOS ONE |بەرگ=١١|issue=11 |bibcode=2016PLoSO..1164769S |doi=10.1371/journal.pone.0164769 |pmc=٥١٠٤٥٢٠|pmid=٢٧٨٣٢٠٧٨|doi-access=free |article-number=e0164769}}</ref> == مێژوو == خەوگەڕی هەستێکی نادیاری و نهێنی بۆ لای خۆی ڕاکێشاوە، بەڵام بە جدی لێکۆڵینەوەی لێ نەکرا و دەستنیشان نەکرا تاوەکو سەدەی نۆزدەهەم. کیمیاناس و پاراسایکۆلۆژیستی ئەڵمانی بارۆن کارل لودڤیگ ڤۆن ڕایشنباخ (١٧٨٨-١٨٦٩) لێکۆڵینەوەی بەرفراوانی لەسەر خەوڕۆیشتووەکان کرد و دۆزینەوەکانی بەکارهێنا بۆ داڕشتنی بیردۆزەکەی بۆ هێزی ئۆدیک. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kushida|یەکەم=Clete A.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=9UCAMTE7FZgC|سەردێڕ=Encyclopedia of Sleep|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Academic Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٢-٣٧٨٦١١-١|پەڕەکان=١٥٤–١٥٥|زمان=en|oclc=١٠٣٣٨٦١٥٥٦}}</ref> لە سەرەتادا وا بیردەکرایەوە کە خەوگەڕی بریتییە لەوەی خەونبینێک خەونەکەی نیشان دەدات و جێبەجێی دەکات. بۆ نموونە، لە لێکۆڵینەوەیەکدا کە لەلایەن کۆمەڵەی زانست و خەڵک لە ساڵی ١٩٥٤ بڵاوکرایەوە، دەرەنجامەکە ئەمە بوو: "سەرکوتکردنی هەستە دوژمنکارییەکان دژی باوک وای لە نەخۆشەکان کرد کە کاردانەوەیان هەبێت بە جێبەجێکردنی لە جیهانی خەوندا بە خەوگەڕیەوە، ئەو خەیاڵە شێواوانەی کە دەیانهەبوو سەبارەت بە هەموو کەسایەتییە دەسەڵاتدارەکان، وەک باوکان، ئەفسەران و بەرپرسە توندەکان." هەمان کۆمەڵە دوای دوانزە ساڵ وتارێکیان بڵاوکردەوە بە دەرەنجامێکی نوێوە: "خەوگەڕی، پێچەوانەی زۆربەی بیروباوەڕەکان، بە ڕواڵەت پەیوەندییەکی کەمی بە خەون بینینەوە هەیە. لە ڕاستیدا، کاتێک ڕوودەدات کە خەوتووەکە چێژ لە بێئاگاترین و قووڵترین خەوی وەردەگرێت—قۆناغێک کە تێیدا خەونەکان بەزۆری ڕاپۆرت ناکرێن." توێژینەوەی نوێتر ئاشکرای کردووە کە خەوگەڕی لە ڕاستیدا تێکچوونێکی بەئاگاهاتنی NREM (بێ جووڵەی خێرای چاو)ە. <ref name="Sleep Disorders Sourcebook" /> جێبەجێکردنی خەونێک بنەمایە بۆ تێکچوونێکی خەوی REM (جووڵەی خێرای چاو) کە پێی دەوترێت تێکچوونی ڕەفتاری REM (یان تێکچوونی ڕەفتاری خەوی REM).[٧] زانیاریی وردتر دەربارەی خەو دەگەڕێتەوە بۆ داهێنانی تەکنەلۆژیاکان، وەک هێڵکاری مێشک (EEG) لەلایەن هانس بێرگەر لە ساڵی ١٩٢٤[٥٧] و BEAM لەلایەن فرانک دەفی لە سەرەتای ساڵانی هەشتاکاندا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.appliedneuroscience.com/PDFs/History_of_QEEG_Databases.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220218091754/https://www.appliedneuroscience.com/PDFs/History_of_QEEG_Databases.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٢}}</ref> لە ساڵی ١٩٠٧، سیگمۆند فرۆید لە کۆمەڵەی دەروونشیکاری ڤیەننا (نونبێرگ و فێدێرن) باسی خەوگەڕیی کرد. ئەو پێی وابوو کە خەوگەڕی پەیوەندی بە بەدەستهێنانی ئارەزووە سێکسییەکانەوە هەیە و سەرسام بوو کە کەسێک دەتوانێت بجووڵێت بەبێ ئەوەی خەونەکەی بپچڕێنێت. لەو کاتەدا، فرۆید پێشنیاری ئەوەی کرد کە کرۆکی ئەم دیاردەیە ئارەزووی خەوتنە لە هەمان ئەو ناوچەیەی کە تاکەکە لە منداڵیدا تێیدا خەوتووە. دە ساڵ دواتر، ئەو لە وتاری "پاشکۆیەکی مێتاپەسایکۆلۆژی بۆ بیردۆزی خەونەکان" (١٩١٦-١٧ [١٩١٥]) پێشبینی سەبارەت بە سۆمنامبولیزم کرد. لەم وتارەدا، ڕوونکردنەوەی دا و بیرۆکە گریمانەییەکانی خۆی لەسەر خەونەکان فراوانتر کرد. ئەو خەونی وەک هاوسەنگییەکی ناسک وەسف کرد کە ناسەقامگیر دەبێت بەهۆی پاڵنەرە ناهۆشیارە سەرکوتکراوەکانی سیستەمی ناهۆشیارەوە، کە ملکەچی ئارەزووەکانی ئیگۆ نابن. هەندێک بیرکردنەوەی ڕۆژانەی پێش-هۆشیار دەکرێت بەرگریکار بن و ئەمانە دەتوانن بەشێک لە کارلێکە دەروونییەکەیان بپارێزن. پاڵنەرە ناهۆشیارەکان و پاشماوەکانی ڕۆژ دەکرێت یەکبگرن و ببنە هۆی ململانێیەک. فرۆید دواتر بیری لە دەرەنجامی ئەم پاڵنەرە ئارەزوومەندانەیە دەکردەوە: داواکارییەکی غەریزەیی ناهۆشیار کە دەبێتە ئارەزوویەکی خەون لە پێش-هۆشیاردا. فرۆید ڕایگەیاند کە ئەم پاڵنەرە ناهۆشیارە دەتوانرێت وەک جووڵە لە کاتی خەودا دەرببڕدرێت. ئەمەش ئەوە دەبێت کە لە سۆمنامبولیزمدا دەبینرێت، هەرچەندە ئەوەی کە لە ڕاستیدا وای لێدەکات مومکین بێت بە نادیاری دەمێنێتەوە. <ref name="Somnambulism">{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=٢٠٠٥|ناونیشان=https://www.enotes.com/psychoanalysis-encyclopedia/somnambulism |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200922100225/https://www.enotes.com/homework-help/what-somnambulism-469014 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}}</ref> تا ساڵی ٢٠٠٢، خەوگەڕی لە ئاژەڵە سەرەتاییەکانی جگە لە مرۆڤدا دەستنیشان نەکراوە. ڕوون نییە ئایا تەنها هێشتا تێبینی نەکراوە، یان خەوگەڕی دیاردەیەکی تایبەتە بە مرۆڤ. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kantha |یەکەم=S. S. |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Is somnambulism a distinct disorder of humans and not seen in non-human primates? |journal=Medical Hypotheses |بەرگ=٦١|issue=5–6 |پەڕەکان=٥١٧–٥١٨|doi=10.1016/s0306-9877(03)00206-8 |issn=0306-9877 |pmid=١٤٥٩٢٧٧٩}}</ref> == کولتوور == === ئۆپێرا === [[پەڕگە:Sonnambula_atto_3.jpg|وێنۆک|308x308پیکسڵ|ئامینا، خەوڕۆیشتووەکە، لە ئاشەکە]] ئۆپێرای نیمچە-جدی ئیتالی ڤینچینزۆ بێلینی ساڵی ١٨٣١، (La sonnambula)، کە چیرۆکەکەی چەقی بەستووە لەسەر پرسی بێتاوانیی دەزگیراندار و بووکەی داهاتوو، ئامینا، کە دوای ئەوەی لە ژووری نووستنی کەسێکی نەناسراودا دۆزرایەوە، و سەرەڕای دڵنیاییدانی ئەو کەسە نەناسراوە کە ئامینا بەتەواوی بێتاوان بووە، لەلایەن دەزگیرانە تووڕەکەیەوە، ئێلڤینۆ، ڕەتکراوەتەوە — کە پاشان بڕیار دەدات هاوسەرگیری لەگەڵ ژنێکی تردا بکات. لە ڕاستیدا، کاتێک ئامینا لە ژێر فشاردا بوو، ئامادەیی هەبوو بۆ خەوگەڕی؛ و هاتبووە ناو ژووری نووستنی کەسە نەناسراوەکەوە لە ڕێگەی خەوگەڕی بە درێژایی دیوارێکی بەرزەوە (لەبەرچاوی تەواوی ئامادەبووانی ئۆپێراکە). ئێلڤینۆ، کە دواتر چاودێری ئامینا دەکات (کە زۆر ماندوو بووە بەهۆی هەموو ئەو کێشانەوە)، لە کاتی خەوگەڕی بەسەر پردێکی زۆر بەرز، زۆر ناسەقامگیر و زۆر لەرزۆک لە ئاشە ناوخۆییەکەدا، هەڵەکەی خۆی تێدەگات، واز لە پلانەکانی هاوسەرگیری دەهێنێت لەگەڵ ژنەکەی تردا، و دووبارە لەگەڵ ئامینادا یەکدەگرێتەوە. === دراما === [[پەڕگە:Mary_Hoare_-_Lady_Macbeth,_Sleepwalking_-_B1975.4.1972_-_Yale_Center_for_British_Art.jpg|وێنۆک|''تابلۆی ماری هۆر بۆ لەیدی ماکبێث، خەوگەڕی'']] * دیمەنی خەوگەڕیەکە (پەردەی پێنجەم دیمەنی یەکەم) لە شانۆنامە تراژیدییەکەی ویلیام شێکسپیرەوە ماکبێث (١٦٠٦) یەکێکە لە بەناوبانگترین دیمەنەکان لە سەرانسەری ئەدەبیاتدا. * لە شانۆگەرییە کۆمیدییە دوو پەردەییەکەی والی چەمبەرلین ئۆڵتۆن (The Sleep-Walker; or, Which is the Lady) (١٨١٢)، "سۆمنۆ"، ئەکتەرێکی شکستخواردوو کە بووەتە خزمەتکار، ڕۆڵە ئاواتەخوازەکانی خۆی لە کاتی خەوگەڕیدا دووبارە دەژیێتەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Oulton |یەکەم=Walley Chamberlain |ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ١٨١٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=xRFXAAAAcAAJ&pg=PA1|سەردێڕ=The Sleep-walker; Or, Which is the Lady? A Farce, in Two Acts, Etc |via=Google Books |oclc=١٠٦١٩٢٤٣٦٥}}</ref> === وێژە === * لە ڕۆمانی [[دراکولا|دراکولای]] [[برام ستۆکەر|برام ستۆکەردا]]، کارەکتەری لوسی وێستێنرا وەک خەوڕۆیشتوویەک وەسف کراوە. هەر لە کاتی خەوگەڕییدایە کە کاونت دراکولا فێڵی لێدەکات و هێرش دەکاتە سەری. == خەوگەڕی وەک بەرگرییەکی یاسایی == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>{{ئاماژەی زیاتر پێویستە|section}}بەو پێیەی ڕەفتارەکانی خەوگەڕی بەبێ ویست و ئیرادە ڕوودەدەن، خەوگەڕی دەتوانرێت وەک بەرگرییەکی یاسایی بەکاربهێنرێت، وەک فۆرمێک لە ئۆتۆماتیزمی یاسایی. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Popat |یەکەم=S |دوایین٢=Winslade |یەکەم٢=W |ڕێکەوت=٢٠١٥|سەردێڕ=While You Were Sleepwalking: Science and Neurobiology of Sleep Disorders & the Enigma of Legal Responsibility of Violence During Parasomnia. |journal=Neuroethics |بەرگ=٨|issue=2 |پەڕەکان=٢٠٣–٢١٤|doi=10.1007/s12152-015-9229-4 |pmc=٤٥٠٦٤٥٤|pmid=٢٦٢٠٣٣٠٩}}</ref> تاکێک دەکرێت تۆمەتبار بکرێت بە ئۆتۆماتیزمی ناشیتی یان شیتی. <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="The geographic scope near this tag is ambiguous. (January 2022)">لەکوێ؟</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> ئەوەی یەکەم وەک بەرگرییەک بۆ شێتیی کاتی یان ڕەفتاری بێویستانە بەکاردێت، کە دەبێتە هۆی بێتاوان دەرچوون. ئەوەی دووەمیان دەبێتە هۆی "بڕیارێکی تایبەتی بێتاوانی بە هۆکاری شێتی." ئەم بڕیاری شێتییە دەکرێت ببێتە هۆی فەرمانی دادگا بۆ مانەوە لە دامەزراوەیەکی دەروونیدا. لە کەیسی (Bratty v A-G) بۆ ئیرلەندای باکوور لە ساڵی ١٩٦٣، لۆرد مۆریس ڕایگەیاند، "هەر کۆمەڵە ڕاستییەک پێویستی بە پشکنینێکی وریای بارودۆخەکانی خۆی هەیە، بەڵام ئەگەر بە شێوەی وەرگرتنی نموونەیەک بە گونجاو بزانرێت کە کەسێک لە خەویدا بڕوات و تاوانێکی توندوتیژانە ئەنجام بدات لەکاتێکدا بەڕاستی بێهۆشە، ئەوا کەسێکی لەو جۆرە لە ڕووی تاوانکارییەوە بەرپرسیار نابێت لەو کردەوەیە." <ref name="Mackay">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Mackay |یەکەم=Irene |ساڵ=١٩٩٢|سەردێڕ=The Sleepwalker is Not Insane |journal=The Modern Law Review |بەرگ=٥٥|issue=5 |پەڕەکان=٧١٥–٧١٦|doi=10.1111/j.1468-2230.1992.tb02845.x}}</ref> لە کاتێکدا ڕاستگۆیی کەیسەکان جێگەی مشتومڕن،{{By whom|date=January 2022}} کردەوەی کوشتن هەبووە کە گومانلێکراوی سەرەکی لەوانەیە کردەوەکەی لە کاتی خەوگەڕیدا ئەنجام دابێت. ڕوونکردنەوە جێگرەوەکان بۆ خەوگەڕیی بکوژانە یان توندوتیژانە بریتین لە خۆنەخۆشخستن، لەبیرچوونەوەی بەهۆی دەرمانەوە، و تێکچوونەکانی تری کە تێیدا توندوتیژیی پەیوەست بە خەو لەوانەیە ڕووبدات، وەک تێکچوونی ڕەفتاری REM، دۆخەکانی فیوگ، و سەرگەردانیی ئەڵقەیی. <ref name="Culebras">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Culebras|یەکەم=A.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=WvprAAAAMAAJ|سەردێڕ=Clinical Handbook of Sleep Disorders|ڕێکەوت=١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=Butterworth-Heinemann|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٥٠٦-٩٦٤٤-٩|شوێن=Massachusetts, MA, USA|پەڕەکان=٣١٧–٣١٩|زمان=en|oclc=٣٤٩٣٢٧٢٤}}</ref> لێخوڕینی ئۆتۆمبێل لە خەودا، <ref name="Books.google.fi">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sobo|یەکەم=Frank|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=3aGefVlUPbkC&dq=%22sleepwalk-driving%22&pg=PA179|سەردێڕ=Crumpet Strumpet|بڵاوکەرەوە=Nightengale Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٩٧٤٣٣٤٨-٣-٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٢}}</ref> کە بە لێخوڕین بە خەوگەڕییش دەناسرێت، <ref name="Thefreelibrary.com">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Roman |یەکەم=Frank |ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ناونیشان=https://www.thefreelibrary.com/Why+sleepwalk+when+you+can+sleepdrive.-a0324983170|سەردێڕ=Why sleepwalk when you can sleepdrive. - Free Online Library |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=Thefreelibrary.com}}</ref> دیاردەیەکی دەگمەنە کە کەسەکە ئۆتۆمبێلێک لێدەخوڕێت لەکاتێکدا خەوگەڕی دەکات. ئەگەر لەلایەن پۆلیسەوە بوەستێنرێت، شۆفێرانی خەوڕۆیشتوو بەتەواوی ناتوانن هیچ کارلێکێکیان لەگەڵ پۆلیسدا هەبێت، ئەگەر لە کاتی ڕووداوەکەدا هێشتا لە خەوگەڕیدا بن. <ref name="Nih.gov">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Pressman |یەکەم=Mark R. |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠١١|سەردێڕ=Sleep driving: sleepwalking variant or misuse of z-drugs? |journal=Sleep Medicine Reviews |بەرگ=١٥|issue=5 |پەڕەکان=٢٨٥–٢٩٢|doi=10.1016/j.smrv.2010.12.004 |pmid=٢١٣٦٧٦٢٨}}</ref>لێخوڕین لە کاتی خەوگەڕیدا دەکرێت بەسەر ئەو کەسانەدا بێت کە بە شێوەیەکی ئاسایی ئەزموونی خەوگەڕی ناکەن، چونکە هەندێک دەرمان، بەتایبەتی زۆلپیدێم و ئێسزۆپیکلۆن، دەتوانن ببنە هۆی خەوگەڕی وەک کاریگەرییەکی لاوەکیی نەخوازراو. حاڵەتێکی ڕووداوی لێدان و هەڵاتنی کوشندە تۆمارکراوە کە تێیدا شۆفێرەکە ئیدیعای ئەوە دەکات کە لە خەودا لێی خوڕیوە. بەڵام، شارەزایەکی خەو هیچ بەڵگەیەکی بۆ ئەم ئیدیعایانە نەدۆزیەوە لە کاتی دادگاییکردنەکەدا کە بەدوایدا هات. <ref name="Canberratimes.com.au">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Russell |یەکەم=Mark |ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.canberratimes.com.au/story/7494464/expert-doubts-sleepwalk-in-fatal-hit-run/|سەردێڕ=Expert doubts sleepwalk in fatal hit-run |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=Canberratimes.com.au}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Mitchell |یەکەم=Georgina |ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.smh.com.au/national/nsw/troy-grant-s-father-drinking-red-wine-dozing-in-chair-before-hit-and-run-court-told-20211102-p595cm.html|سەردێڕ=Troy Grant’s father ‘drinking red wine, dozing in chair’ before hit-and-run, court told |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=The Sydney Morning Herald |زمان=en}}</ref> === حاڵەتە مێژووییەکان === [[پەڕگە:1846_Tirrell_Bickford_BostonTragedy_NationalPoliceGazette.jpg|وێنۆک|ئەلبێرت تیڕێڵ لە ساڵی ١٨٤٦ لە کوشتنی ماریا بیکفۆرد بێتاوان دەرچوو، لە ژێر بەرگرییەکدا کە ئەو لە خەوگەڕیدا بووە. (National Police Gazette، ١٨٤٦)]] * ١٨٤٦، ئەلبێرت تیڕێڵ خەوگەڕیی وەک بەرگرییەک بەکارهێنا لە دژی تۆمەتەکانی کوشتنی ماریا بیکفۆرد، لەشفرۆشێک کە لە خانەیەکی لەشفرۆشیی بۆستن دەژیا. * ١٩٦١، سێرژانت ویلیس بۆشیارس دانی بە خنکاندنی ژنێکی ناوچەکە بە ناوی جین کەنستەیبڵ دانا لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ڕۆژی سەری ساڵی نوێی ١٩٦١، بەڵام ئیدیعای ئەوەی کرد کە خەوتووە و تەنها کاتێک خەبەری بووەتەوە کە زانیویەتی چی کردووە. ئەو بێتاوانی خۆی ڕاگەیاند لەسەر ئەو بنەمایەی کە خەوتووە لەو کاتەی کە تاوانەکەی ئەنجامداوە و بێتاوان دەرچوو. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Donnelley|یەکەم=Paul|سەردێڕ=Essex Murders|بڵاوکەرەوە=Wharncliffe Books|ساڵ=٢٠٠٠|زمان=en}}</ref> * لە ساڵی ١٩٨١، ستیڤن ستاینبێرگ لە سکۆتسدەیل، ئەریزۆنا تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی و بێتاوان دەرچوو لەسەر بنەمای شێتیی کاتی. * ١٩٩١، کەیسی (R v Burgess): بێرگێس تۆمەتبار کرا بە لێدانی سەری کچە هاوڕێکەی بە شووشەیەکی شەراب و دواتر بە ئامێرێکی تۆمارکەری ڤیدیۆ. ئەو بێتاوان دەرچوو لە دادگای تاوانی بریستۆڵ، بە هۆکاری ئۆتۆماتیزمی شێتی. <ref name="RvBurgess">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Analysing Witness Testimony: Psychological, Investigative and Evidential Perspectives: A Guide for Legal Practitioners and Other Professionals|ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[Blackstone Press]]|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٤٣١-٧٣١-٥|veditors=Heaton-Armstrong A, Shepherd E, Wolchover D}}</ref> * ١٩٩٢، کەیسی (R. v. Parks): پارکس تۆمەتبار کرا بە کوشتنی خەسووی و هەوڵدان بۆ کوشتنی خەزووری. ئەو لەلایەن دادگای باڵای کەنەداوە بێتاوان دەرچوو. <ref name="Broughton 1994">Broughton ''et al.'' Homicidal Somnambulism: A Case Report. ''Sleep'' (1994); 17(3):253-64. {{Doi|10.1093/sleep/17.3.253}}</ref> * ١٩٩٤، کەیسی (Pennsylvania v. Ricksgers): ڕیکسگێرس تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی. سزای زیندانی هەتاهەتایی بەبێ مەرجی ئازادکردنی بەسەردا سەپێندرا. <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Lyon |یەکەم=Lindsey |ڕێکەوت=٨ی ئایاری ٢٠٠٩|ناونیشان=https://health.usnews.com/articles/health/sleep/2009/05/08/7-criminal-cases-that-invoked-the-sleepwalking-defense.html |وێبگە=[[US News & World Report]]}}</ref> * ١٩٩٩، کەیسی (Arizona v. Falater): سکۆت فالاتێر، لە فینیکس، ئەریزۆنا، تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی. دادگا گەیشتە ئەو دەرەنجامەی کە کوشتنەکە زۆر ئاڵۆزترە لەوەی لە کاتی خەوگەڕیدا ئەنجام بدرێت. فالاتێر بە کوشتنی پلە یەک تاوانبار کرا و سزای زیندانی هەتاهەتایی بەبێ ئەگەری ئازادکردنی مەرجداری بەسەردا سەپێندرا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Paparella |یەکەم=Andrew |دوایین٢=Engel |یەکەم٢=Scott |دوایین٣=Resendez |یەکەم٣=MaryEllen |دوایین٤=Effron |یەکەم٤=Lauren |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://abcnews.go.com/US/sleepwalking-killer-scott-falater-wracked-guilt-murdering-wife/story?id=75468448|سەردێڕ='Sleepwalking' killer Scott Falater still wracked with guilt over murdering wife |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠٢٥|وێبگە=ABC News |زمان=en}}</ref> * ٢٠٠١، کەیسی (California v. Reitz): ستیڤن ڕایتز خۆشەویستەکەی، ئیڤا وەینفورتنەری، کوشت. ئەو بە پۆلیسی ڕاگەیاند کە هیچ یادەوەرییەکی هێرشەکەی نییە بەڵام "فلاشباک"ی هەبوو کە پێی وابوو لە شەڕدایە لەگەڵ پیاوێکی دزەکەردا. دایک و باوکی لە دادگا شایەتییان دا کە ئەو لە منداڵییەوە خەوڕۆیشتوو بووە. دادگا لە ساڵی ٢٠٠٤دا ڕایتزی بە کوشتنی پلە یەک تاوانبار کرد. <ref name=":0" /> * ٢٠٠١، ئەنتۆنیۆ نیێتۆ ژنەکەی و خەسووی کوشت و هەوڵی کوشتنی کچ و کوڕەکەی دا، پێش ئەوەی چەک بکرێت. نیێتۆ ئیدیعای ئەوەی کرد کە لە کاتی هێرشەکەدا خەوتووە و خەونی بینیوە کە بەرگری لە خۆی دەکات لە دژی چەند نەعامەیەکی شەڕانگێز. بەڵام منداڵەکانی ڕایانگەیاند کە ئەویان ناسیوەتەوە و بە کوڕەکەی وتووە کە گڵۆپەکان هەڵنەکات چونکە دایکیان (کە پێشتر بە سەختی بریندار ببوو) خەوتووە. لە ساڵی ٢٠٠٧، نیێتۆ سزای ١٠ ساڵ مانەوەی لە نەخۆشخانەیەکی دەروونیدا بەسەردا سەپێندرا و فەرمانی پێکرا کە بڕی ١٧١,١٠٠ یۆرۆ وەک قەرەبوو بداتە قوربانییەکان. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠٠٧|trans-title=They agreed to intern the man who killed his wife and mother-in-law for 10 years, believing them to be ostriches |ناونیشان=https://www.diariosur.es/20070221/malaga/acuerdan-internar-anos-hombre_200702211843.html?ref=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2F |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=Diario Sur |زمان=es-ES}}</ref> * ٢٠٠٤، جولز لۆو دانی بەوەدا نا کە بووەتە هۆی مردنی باوکی، ئێدوارد، بەڵام بیری نایەتەوە کە ئەو کارەی کردبێت. جولز ئۆتۆماتیزمی وەک بەرگرییەکەی بەکارهێنا، و بە هۆکاری شێتی بێتاوان دەرچوو و بۆ کاتێکی نادیار لە نەخۆشخانەیەکی پارێزراودا دەستبەسەر کرا. دوای دە مانگ ئازاد کرا. * ٢٠٠٨، بڕایان تۆماس تۆمەتبار کرا بە کوشتنی ژنەکەی لەکاتێکدا خەونی بینیوە کە شەڕ لەگەڵ چەند دزەکەرێکدا دەکات.[٨١] ئەو لە ساڵی ٢٠٠٩ لەلایەن دادوەرێکەوە ئازاد کرا، کە بە بێتاوانی لە کوشتنەکە زانی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/news/uk/crime/man-who-killed-his-wife-while-sleeping-goes-free-1824945.html|سەردێڕ=Man who killed his wife while sleeping goes free |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئایاری ٢٠١٦|وێبگە=The Independent |زمان=en-GB}}</ref> == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}} == سەرچاوە گشتی و ئاماژەپێکراو == * Walker, N. (1968). ''Crime and Insanity in England Volume One: The Historical Perspective'', Edinburgh: Edinburgh University Press == بەستەری دەرەکی == * {{Commons category-inline}} {{پۆلی کۆمنز|Sleepwalking}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|دەروونناسی}} [[پۆل:پەشێوییەکانی خەو]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] c9nxtp0gn9b69vuxnm0d53m9mxw3xar 0 296733 1592043 1591937 2026-06-19T16:05:37Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Timurid Empire}} 1592043 wikitext text/x-wiki '''ئیمپراتۆرییەتیی تەیمووری''' یان '''ئیمپراتۆرییەتیی گۆرکانی''' (١٣٧٠–١٥٠٦ی زایینی) ئیمپراتۆرییەتێکی تورکی-مەغۆلی بوو کە خاوەنی کلتورێکی تێکەڵاوی تورکی-ئێرانی بوو. دامەزرێنەری [[تەیمووری لەنگ|ئەمیر تەیموور]] (تەیمووری لەنگ) بوو، کە لە ھۆزی تورکی-مەغۆلیی «بەڕڵاس» لەدایکبوو و دەیگوت ڕەچەڵەکی دەگاتەوە بە [[چەنگیزخان|چەنگیز خان]]. ئەمیر تەیموور دەسەڵاتێکی زۆر بەھێزی دامەزراند و ناوچەی «ماوەرائولنەھر»ی گەیاندە لووتکەی گرنگیی مێژوویی خۆی. ئەو سنوورەکانی پاشایەتییەکەی سەرەتا لە [[ئاسیای ناوەندی|ئاسیای ناوەڕاست]]، و دواتر لە سەرانسەری ماوەرائولنەھر، [[خۆراسان]]، [[ئێران]] و بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] و ھیندستان فراوان کرد. لەبەر ئەوەی زۆربەی ھێرشەکانی تەیموور زیاتر لایەنی تاڵانکردن و سەرکوتکردنی ھەبوو نەک داگیرکاریی بەردەوام، زۆرێک لەو ناوچانە دوای کۆچی دوایی ئەو لەژێر دەستی تەیموورییەکان دەرچوون. لەگەڵ ئەوەشدا، جێنشینەکانی تەیموور تا کۆتایییەکانی سەدەی پازدەیەمی زایینی، لەسەر بەشێکی بەرفراوان لە ڕۆژھەڵاتی ئێران (وەکوو خۆراسانی گەورە و سیستان) بەردەوام بوون لە فەرمانڕەوایی. == ئەمانەش ببینە == * [[تەیمووری لەنگ|ئەمیر تەیموور]] * [[خۆراسان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Timurid Empire}} [[پۆل:ئیمپراتۆریەتەکانی پێشوو]] [[پۆل:مێژووی ئێران]] [[پۆل:دەسەڵاتدارییەکانی ئاسیای ناوەڕاست]] 0mv9vxuaghpoptdd7a0ulr3w6lsaskj 1592104 1592043 2026-06-19T17:09:29Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئەفغانستان|ئەفغانستان]]، [[دەروازە:ئێران|ئێران]]، [[دەروازە:ئیسلام|ئیسلام]] و [[دەروازە:مێژوو|مێژوو]] 1592104 wikitext text/x-wiki '''ئیمپراتۆرییەتیی تەیمووری''' یان '''ئیمپراتۆرییەتیی گۆرکانی''' (١٣٧٠–١٥٠٦ی زایینی) ئیمپراتۆرییەتێکی تورکی-مەغۆلی بوو کە خاوەنی کلتورێکی تێکەڵاوی تورکی-ئێرانی بوو. دامەزرێنەری [[تەیمووری لەنگ|ئەمیر تەیموور]] (تەیمووری لەنگ) بوو، کە لە ھۆزی تورکی-مەغۆلیی «بەڕڵاس» لەدایکبوو و دەیگوت ڕەچەڵەکی دەگاتەوە بە [[چەنگیزخان|چەنگیز خان]]. ئەمیر تەیموور دەسەڵاتێکی زۆر بەھێزی دامەزراند و ناوچەی «ماوەرائولنەھر»ی گەیاندە لووتکەی گرنگیی مێژوویی خۆی. ئەو سنوورەکانی پاشایەتییەکەی سەرەتا لە [[ئاسیای ناوەندی|ئاسیای ناوەڕاست]]، و دواتر لە سەرانسەری ماوەرائولنەھر، [[خۆراسان]]، [[ئێران]] و بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] و ھیندستان فراوان کرد. لەبەر ئەوەی زۆربەی ھێرشەکانی تەیموور زیاتر لایەنی تاڵانکردن و سەرکوتکردنی ھەبوو نەک داگیرکاریی بەردەوام، زۆرێک لەو ناوچانە دوای کۆچی دوایی ئەو لەژێر دەستی تەیموورییەکان دەرچوون. لەگەڵ ئەوەشدا، جێنشینەکانی تەیموور تا کۆتایییەکانی سەدەی پازدەیەمی زایینی، لەسەر بەشێکی بەرفراوان لە ڕۆژھەڵاتی ئێران (وەکوو خۆراسانی گەورە و سیستان) بەردەوام بوون لە فەرمانڕەوایی. == ئەمانەش ببینە == * [[تەیمووری لەنگ|ئەمیر تەیموور]] * [[خۆراسان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Timurid Empire}} {{تووڵی دەروازە|ئەفغانستان|ئێران|ئیسلام|مێژوو}} [[پۆل:ئیمپراتۆریەتەکانی پێشوو]] [[پۆل:مێژووی ئێران]] [[پۆل:دەسەڵاتدارییەکانی ئاسیای ناوەڕاست]] ig8yb4o1yfvgj7w69n6j71y12c7h91i 1592141 1592104 2026-06-19T20:02:52Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1592141 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''ئیمپراتۆرییەتیی تەیمووری''' یان '''ئیمپراتۆرییەتیی گۆرکانی''' (١٣٧٠–١٥٠٦ی زایینی) ئیمپراتۆرییەتێکی تورکی-مەغۆلی بوو کە خاوەنی کلتورێکی تێکەڵاوی تورکی-ئێرانی بوو. دامەزرێنەری [[تەیمووری لەنگ|ئەمیر تەیموور]] (تەیمووری لەنگ) بوو، کە لە ھۆزی تورکی-مەغۆلیی «بەڕڵاس» لەدایکبوو و دەیگوت ڕەچەڵەکی دەگاتەوە بە [[چەنگیزخان|چەنگیز خان]]. ئەمیر تەیموور دەسەڵاتێکی زۆر بەھێزی دامەزراند و ناوچەی «ماوەرائولنەھر»ی گەیاندە لووتکەی گرنگیی مێژوویی خۆی. ئەو سنوورەکانی پاشایەتییەکەی سەرەتا لە [[ئاسیای ناوەندی|ئاسیای ناوەڕاست]]، و دواتر لە سەرانسەری ماوەرائولنەھر، [[خۆراسان]]، [[ئێران]] و بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] و ھیندستان فراوان کرد. لەبەر ئەوەی زۆربەی ھێرشەکانی تەیموور زیاتر لایەنی تاڵانکردن و سەرکوتکردنی ھەبوو نەک داگیرکاریی بەردەوام، زۆرێک لەو ناوچانە دوای کۆچی دوایی ئەو لەژێر دەستی تەیموورییەکان دەرچوون. لەگەڵ ئەوەشدا، جێنشینەکانی تەیموور تا کۆتایییەکانی سەدەی پازدەیەمی زایینی، لەسەر بەشێکی بەرفراوان لە ڕۆژھەڵاتی ئێران (وەکوو خۆراسانی گەورە و سیستان) بەردەوام بوون لە فەرمانڕەوایی. == ئەمانەش ببینە == * [[تەیمووری لەنگ|ئەمیر تەیموور]] * [[خۆراسان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Timurid Empire}} {{تووڵی دەروازە|ئەفغانستان|ئێران|ئیسلام|مێژوو}} [[پۆل:ئیمپراتۆریەتەکانی پێشوو]] [[پۆل:مێژووی ئێران]] [[پۆل:دەسەڵاتدارییەکانی ئاسیای ناوەڕاست]] l5rcvyiyw1x5offvfn0d0kq4m2nevbh 1592177 1592141 2026-06-19T21:02:34Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1592177 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''ئیمپراتۆرییەتیی تەیمووری''' یان '''ئیمپراتۆرییەتیی گۆرکانی''' (١٣٧٠–١٥٠٦ی زایینی) ئیمپراتۆرییەتێکی تورکی-مەغۆلی بوو کە خاوەنی کلتورێکی تێکەڵاوی تورکی-ئێرانی بوو. دامەزرێنەری [[تەیمووری لەنگ|ئەمیر تەیموور]] (تەیمووری لەنگ) بوو، کە لە ھۆزی تورکی-مەغۆلیی «بەڕڵاس» لەدایکبوو و دەیگوت ڕەچەڵەکی دەگاتەوە بە [[چەنگیزخان|چەنگیز خان]]. ئەمیر تەیموور دەسەڵاتێکی زۆر بەھێزی دامەزراند و ناوچەی «ماوەرائولنەھر»ی گەیاندە لووتکەی گرنگیی مێژوویی خۆی. ئەو سنوورەکانی پاشایەتییەکەی سەرەتا لە [[ئاسیای ناوەندی|ئاسیای ناوەڕاست]]، و دواتر لە سەرانسەری ماوەرائولنەھر، [[خۆراسان]]، [[ئێران]] و بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] و ھیندستان فراوان کرد. لەبەر ئەوەی زۆربەی ھێرشەکانی تەیموور زیاتر لایەنی تاڵانکردن و سەرکوتکردنی ھەبوو نەک داگیرکاریی بەردەوام، زۆرێک لەو ناوچانە دوای کۆچی دوایی ئەو لەژێر دەستی تەیموورییەکان دەرچوون. لەگەڵ ئەوەشدا، جێنشینەکانی تەیموور تا کۆتایییەکانی سەدەی پازدەیەمی زایینی، لەسەر بەشێکی بەرفراوان لە ڕۆژھەڵاتی ئێران (وەکوو خۆراسانی گەورە و سیستان) بەردەوام بوون لە فەرمانڕەوایی. == ئەمانەش ببینە == * [[تەیمووری لەنگ|ئەمیر تەیموور]] * [[خۆراسان]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Timurid Empire}} {{تووڵی دەروازە|ئەفغانستان|ئێران|ئیسلام|مێژوو}} [[پۆل:ئیمپراتۆریەتەکانی پێشوو]] [[پۆل:مێژووی ئێران]] [[پۆل:دەسەڵاتدارییەکانی ئاسیای ناوەڕاست]] [[پۆل:مێژووی ھەرات]] jmhmm6n7loxmxu9vrjw9u8pb3mxn8cy 0 296734 1592042 1591938 2026-06-19T16:05:28Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Saffarid dynasty}} 1592042 wikitext text/x-wiki '''سەفارییەکان''' (٨٦١–١٠٠٢/١٠٠٣ی زایینی) بنەماڵەیەکی پاشایەتیی موسڵمانی ئێرانیڕەچەڵەک بوون کە فەرمانڕواییان بەسەر ناوچەگەلێکی بەرفراوان لە [[ئێران]]، [[تاجیکستان]]، [[پاکستان]]، [[ئەفغانستان]]، [[ئۆزبەکستان]] و [[تورکمانستان]]ی ئێستادا دەکرد. سەفارییەکان وەک یەکێک لە یەکەمین دەسەڵاتە خۆماڵییەکانی ئێران دادەنرێن کە دوای ھاتنی عەرەبەکان دەرکەوتن و بەشێکن لە قۆناغی «نێوانپەردەی ئێرانی». == ئەمانەش ببینە == * [[سامانییەکان]] * [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Saffarid dynasty}} [[پۆل:شوێننشینە ئیسلامییەکانی ئێران]] [[پۆل:مێژووی ئێران]] [[پۆل:مێژووی ئەفغانستان]] ctundtxvwfpjrb1u4lnp2f8jzqssok5 1592105 1592042 2026-06-19T17:09:49Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:مێژووی ئیسلام|مێژووی ئیسلام]] 1592105 wikitext text/x-wiki '''سەفارییەکان''' (٨٦١–١٠٠٢/١٠٠٣ی زایینی) بنەماڵەیەکی پاشایەتیی موسڵمانی ئێرانیڕەچەڵەک بوون کە فەرمانڕواییان بەسەر ناوچەگەلێکی بەرفراوان لە [[ئێران]]، [[تاجیکستان]]، [[پاکستان]]، [[ئەفغانستان]]، [[ئۆزبەکستان]] و [[تورکمانستان]]ی ئێستادا دەکرد. سەفارییەکان وەک یەکێک لە یەکەمین دەسەڵاتە خۆماڵییەکانی ئێران دادەنرێن کە دوای ھاتنی عەرەبەکان دەرکەوتن و بەشێکن لە قۆناغی «نێوانپەردەی ئێرانی». == ئەمانەش ببینە == * [[سامانییەکان]] * [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Saffarid dynasty}} {{تووڵی دەروازە|مێژووی ئیسلام}} [[پۆل:شوێننشینە ئیسلامییەکانی ئێران]] [[پۆل:مێژووی ئێران]] [[پۆل:مێژووی ئەفغانستان]] pzzgkj9gkmu1ojuz5zwsbhcruyxzb5n 1592140 1592105 2026-06-19T20:02:42Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1592140 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} '''سەفارییەکان''' (٨٦١–١٠٠٢/١٠٠٣ی زایینی) بنەماڵەیەکی پاشایەتیی موسڵمانی ئێرانیڕەچەڵەک بوون کە فەرمانڕواییان بەسەر ناوچەگەلێکی بەرفراوان لە [[ئێران]]، [[تاجیکستان]]، [[پاکستان]]، [[ئەفغانستان]]، [[ئۆزبەکستان]] و [[تورکمانستان]]ی ئێستادا دەکرد. سەفارییەکان وەک یەکێک لە یەکەمین دەسەڵاتە خۆماڵییەکانی ئێران دادەنرێن کە دوای ھاتنی عەرەبەکان دەرکەوتن و بەشێکن لە قۆناغی «نێوانپەردەی ئێرانی». == ئەمانەش ببینە == * [[سامانییەکان]] * [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Saffarid dynasty}} {{تووڵی دەروازە|مێژووی ئیسلام}} [[پۆل:شوێننشینە ئیسلامییەکانی ئێران]] [[پۆل:مێژووی ئێران]] [[پۆل:مێژووی ئەفغانستان]] b60c42xa5isdkfe4a9t6bia8az4l8sg 1592178 1592140 2026-06-19T21:02:44Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1592178 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} '''سەفارییەکان''' (٨٦١–١٠٠٢/١٠٠٣ی زایینی) بنەماڵەیەکی پاشایەتیی موسڵمانی ئێرانیڕەچەڵەک بوون کە فەرمانڕواییان بەسەر ناوچەگەلێکی بەرفراوان لە [[ئێران]]، [[تاجیکستان]]، [[پاکستان]]، [[ئەفغانستان]]، [[ئۆزبەکستان]] و [[تورکمانستان]]ی ئێستادا دەکرد. سەفارییەکان وەک یەکێک لە یەکەمین دەسەڵاتە خۆماڵییەکانی ئێران دادەنرێن کە دوای ھاتنی عەرەبەکان دەرکەوتن و بەشێکن لە قۆناغی «نێوانپەردەی ئێرانی». == ئەمانەش ببینە == * [[سامانییەکان]] * [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Saffarid dynasty}} {{تووڵی دەروازە|مێژووی ئیسلام}} [[پۆل:شوێننشینە ئیسلامییەکانی ئێران]] [[پۆل:مێژووی ئێران]] [[پۆل:مێژووی ئەفغانستان]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی دەیەی ٨٦٠]] 23099auylqmm6uk718pnhy73ku38oum 0 296735 1592118 1591939 2026-06-19T17:14:09Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:ئێران|ئێران]] 1592118 wikitext text/x-wiki '''حەوت خانی ڕۆستەم'''، ناوی زنجیرەیەک شەڕ و تاقیکردنەوەی حەوت قۆناغیی ئەفسانەیییە لە [[شانامە]]ی [[فیردەوسی|فیردەوسیدا]]، کە لەلایەن پاڵەوانی ناودار '''[[ڕۆستەم]]'''ی کوڕی [[زاڵ|زاڵەوە]] ئەنجام دەدرێن. ئەم حەوت خانە پڕ کێشمەکێشە کاتێک دەست پێ دەکات کە پاشای [[ئێران]] ([[کەی کاوووس|کەیکاووس]]) لەلایەن دێوەکانەوە بەدیل دەگیرێت. ڕۆستەم بۆ ڕزگارکردنی پاشای وڵاتەکەی دەست بە گەشتێکی مەترسیدار دەکات و بە نێو ئەم حەوت قۆناغە سەختەدا تێدەپەڕێت. ئەو لەم ڕێگایەدا ڕووبەڕووی چەندین جادووگەر، دێو، ئەژدیھا و تەڵەی جۆراوجۆر دەبێتەوە. لە کۆتاییدا، ڕۆستەم بە سەرکەوتوویی دەگاتە قەڵەمڕەوی دێوەکان و دوای کوشتنی «دێوی سپی»، توانی کەیکاووس و ھاوڕێکانی لە بەندیخانە ڕزگار بکات. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[ڕۆستەم]] * [[زاڵ]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{تووڵی دەروازە|ئێران}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:چیرۆکەکانی شانامە]] r8vs7f7gfgb9qajp9q8xdbyrw6yq5gh 1592131 1592118 2026-06-19T20:01:12Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1592131 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} '''حەوت خانی ڕۆستەم'''، ناوی زنجیرەیەک شەڕ و تاقیکردنەوەی حەوت قۆناغیی ئەفسانەیییە لە [[شانامە]]ی [[فیردەوسی|فیردەوسیدا]]، کە لەلایەن پاڵەوانی ناودار '''[[ڕۆستەم]]'''ی کوڕی [[زاڵ|زاڵەوە]] ئەنجام دەدرێن. ئەم حەوت خانە پڕ کێشمەکێشە کاتێک دەست پێ دەکات کە پاشای [[ئێران]] ([[کەی کاوووس|کەیکاووس]]) لەلایەن دێوەکانەوە بەدیل دەگیرێت. ڕۆستەم بۆ ڕزگارکردنی پاشای وڵاتەکەی دەست بە گەشتێکی مەترسیدار دەکات و بە نێو ئەم حەوت قۆناغە سەختەدا تێدەپەڕێت. ئەو لەم ڕێگایەدا ڕووبەڕووی چەندین جادووگەر، دێو، ئەژدیھا و تەڵەی جۆراوجۆر دەبێتەوە. لە کۆتاییدا، ڕۆستەم بە سەرکەوتوویی دەگاتە قەڵەمڕەوی دێوەکان و دوای کوشتنی «دێوی سپی»، توانی کەیکاووس و ھاوڕێکانی لە بەندیخانە ڕزگار بکات. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[ڕۆستەم]] * [[زاڵ]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{تووڵی دەروازە|ئێران}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:چیرۆکەکانی شانامە]] esyun5mugqw6ct95js5z3yr5ix1b58j 1592181 1592131 2026-06-19T21:03:14Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1592181 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} '''حەوت خانی ڕۆستەم'''، ناوی زنجیرەیەک شەڕ و تاقیکردنەوەی حەوت قۆناغیی ئەفسانەیییە لە [[شانامە]]ی [[فیردەوسی|فیردەوسیدا]]، کە لەلایەن پاڵەوانی ناودار '''[[ڕۆستەم]]'''ی کوڕی [[زاڵ|زاڵەوە]] ئەنجام دەدرێن. ئەم حەوت خانە پڕ کێشمەکێشە کاتێک دەست پێ دەکات کە پاشای [[ئێران]] ([[کەی کاوووس|کەیکاووس]]) لەلایەن دێوەکانەوە بەدیل دەگیرێت. ڕۆستەم بۆ ڕزگارکردنی پاشای وڵاتەکەی دەست بە گەشتێکی مەترسیدار دەکات و بە نێو ئەم حەوت قۆناغە سەختەدا تێدەپەڕێت. ئەو لەم ڕێگایەدا ڕووبەڕووی چەندین جادووگەر، دێو، ئەژدیھا و تەڵەی جۆراوجۆر دەبێتەوە. لە کۆتاییدا، ڕۆستەم بە سەرکەوتوویی دەگاتە قەڵەمڕەوی دێوەکان و دوای کوشتنی «دێوی سپی»، توانی کەیکاووس و ھاوڕێکانی لە بەندیخانە ڕزگار بکات. == ئەمانەش ببینە == * [[شانامە]] * [[ڕۆستەم]] * [[زاڵ]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{تووڵی دەروازە|ئێران}} [[پۆل:کەسایەتییەکانی شانامە]] [[پۆل:چیرۆکەکانی شانامە]] [[پۆل:ئەفسانەکانی سەدەی ناوەڕاست]] [[پۆل:میتۆلۆژیای فارسی]] 57hmwc3qlj32glhuarbdwqiib1dl23g 0 296736 1592041 1591940 2026-06-19T16:05:17Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Ajman}} 1592041 wikitext text/x-wiki '''عەجمان''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: عجمان)، شارێکە لە [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] و پایتەختی میرنشینی عەجمانە، کە لەسەر کەناراوەکانی [[کەنداوی عەرەب|کەنداوی فارس]] ھەڵکەوتووە. ئەم شارە پێنجەمین گەورەشار و پێنجەمین شاری پڕدانیشتووی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکانە لە دوای شارەکانی [[دوبەی]]، [[ئەبووزەبی]]، شارجە و ئەلعەین. عەجمان پایتەختی میرنشینەکەیە و بەشێکە لە ناوچەی شاریی (مێترۆپۆلیتانی) «دوبەی-شاریجە-عەجمان». شارەکە لەلای ڕۆژاوایەوە ھاوسنوورە لەگەڵ کەنداوی فارس و لە ڕێگەی وشکانیشەوە بە تەواوی لەلایەن میرنشینی شارجەوە دەورەدراوە. == ئەمانەش ببینە == * [[دوبەی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Ajman}} [[پۆل:شارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] [[پۆل:میرنشینی عەجمان]] rp3r0vi8m5xgk26plm7i8mt2ve8b2yx 1592106 1592041 2026-06-19T17:10:09Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]] 1592106 wikitext text/x-wiki '''عەجمان''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: عجمان)، شارێکە لە [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] و پایتەختی میرنشینی عەجمانە، کە لەسەر کەناراوەکانی [[کەنداوی عەرەب|کەنداوی فارس]] ھەڵکەوتووە. ئەم شارە پێنجەمین گەورەشار و پێنجەمین شاری پڕدانیشتووی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکانە لە دوای شارەکانی [[دوبەی]]، [[ئەبووزەبی]]، شارجە و ئەلعەین. عەجمان پایتەختی میرنشینەکەیە و بەشێکە لە ناوچەی شاریی (مێترۆپۆلیتانی) «دوبەی-شاریجە-عەجمان». شارەکە لەلای ڕۆژاوایەوە ھاوسنوورە لەگەڵ کەنداوی فارس و لە ڕێگەی وشکانیشەوە بە تەواوی لەلایەن میرنشینی شارجەوە دەورەدراوە. == ئەمانەش ببینە == * [[دوبەی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Ajman}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا}} [[پۆل:شارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] [[پۆل:میرنشینی عەجمان]] puci7veywjyqcdugdfy4ismh60i28bi 1592139 1592106 2026-06-19T20:02:32Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1592139 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''عەجمان''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: عجمان)، شارێکە لە [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] و پایتەختی میرنشینی عەجمانە، کە لەسەر کەناراوەکانی [[کەنداوی عەرەب|کەنداوی فارس]] ھەڵکەوتووە. ئەم شارە پێنجەمین گەورەشار و پێنجەمین شاری پڕدانیشتووی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکانە لە دوای شارەکانی [[دوبەی]]، [[ئەبووزەبی]]، شارجە و ئەلعەین. عەجمان پایتەختی میرنشینەکەیە و بەشێکە لە ناوچەی شاریی (مێترۆپۆلیتانی) «دوبەی-شاریجە-عەجمان». شارەکە لەلای ڕۆژاوایەوە ھاوسنوورە لەگەڵ کەنداوی فارس و لە ڕێگەی وشکانیشەوە بە تەواوی لەلایەن میرنشینی شارجەوە دەورەدراوە. == ئەمانەش ببینە == * [[دوبەی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Ajman}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا}} [[پۆل:شارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] [[پۆل:میرنشینی عەجمان]] l5xi0bidak034d1o046ulgst169izuj 1592179 1592139 2026-06-19T21:02:54Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1592179 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''عەجمان''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: عجمان)، شارێکە لە [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] و پایتەختی میرنشینی عەجمانە، کە لەسەر کەناراوەکانی [[کەنداوی عەرەب|کەنداوی فارس]] ھەڵکەوتووە. ئەم شارە پێنجەمین گەورەشار و پێنجەمین شاری پڕدانیشتووی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکانە لە دوای شارەکانی [[دوبەی]]، [[ئەبووزەبی]]، شارجە و ئەلعەین. عەجمان پایتەختی میرنشینەکەیە و بەشێکە لە ناوچەی شاریی (مێترۆپۆلیتانی) «دوبەی-شاریجە-عەجمان». شارەکە لەلای ڕۆژاوایەوە ھاوسنوورە لەگەڵ کەنداوی فارس و لە ڕێگەی وشکانیشەوە بە تەواوی لەلایەن میرنشینی شارجەوە دەورەدراوە. == ئەمانەش ببینە == * [[دوبەی]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Ajman}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا}} [[پۆل:شارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] [[پۆل:میرنشینی عەجمان]] [[پۆل:کەنداوی فارس]] [[پۆل:شوێنە کەناراوییەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] qkvwjjd086vmc9ff5k4ssvzef35ri53 0 296737 1592040 1591941 2026-06-19T16:05:08Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Fujairah}} 1592040 wikitext text/x-wiki '''شاری فوجەیرە''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: الفجیرة)، پایتەختی میرنشینی فوجەیرەیە لە [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]. ئەم شارە حەوتمین گەورەشاری وڵاتەکەیە کە لەسەر کەناراوەکانی [[کەنداوی عومان|دەریای عۆمان]] (بەشێک لە زەریای ھیندی) ھەڵکەوتووە. فوجەیرە تاقە پایتەختی میرنشینەکانە کە دەکەوێتە سەر کەناراوی ڕۆژھەڵاتی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان. شاری فوجەیرە ناوەندێکی گرنگی پیشەسازی و بازرگانییە لەسەر کەناری ڕۆژاوای زەریای ھیندی و لە داوێنی چیاکانی حەجەردا جێگیر بووە. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Fujairah}} [[پۆل:شارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] [[پۆل:میرنشینی فوجەیرە]] dxa0prc90puhq8yfcl11xgvky1kmau6 1592107 1592040 2026-06-19T17:10:29Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]] 1592107 wikitext text/x-wiki '''شاری فوجەیرە''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: الفجیرة)، پایتەختی میرنشینی فوجەیرەیە لە [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]. ئەم شارە حەوتمین گەورەشاری وڵاتەکەیە کە لەسەر کەناراوەکانی [[کەنداوی عومان|دەریای عۆمان]] (بەشێک لە زەریای ھیندی) ھەڵکەوتووە. فوجەیرە تاقە پایتەختی میرنشینەکانە کە دەکەوێتە سەر کەناراوی ڕۆژھەڵاتی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان. شاری فوجەیرە ناوەندێکی گرنگی پیشەسازی و بازرگانییە لەسەر کەناری ڕۆژاوای زەریای ھیندی و لە داوێنی چیاکانی حەجەردا جێگیر بووە. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Fujairah}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا}} [[پۆل:شارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] [[پۆل:میرنشینی فوجەیرە]] mi3qzzerst08ot6b4568r7o75vja737 1592138 1592107 2026-06-19T20:02:22Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1592138 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''شاری فوجەیرە''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: الفجیرة)، پایتەختی میرنشینی فوجەیرەیە لە [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]. ئەم شارە حەوتمین گەورەشاری وڵاتەکەیە کە لەسەر کەناراوەکانی [[کەنداوی عومان|دەریای عۆمان]] (بەشێک لە زەریای ھیندی) ھەڵکەوتووە. فوجەیرە تاقە پایتەختی میرنشینەکانە کە دەکەوێتە سەر کەناراوی ڕۆژھەڵاتی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان. شاری فوجەیرە ناوەندێکی گرنگی پیشەسازی و بازرگانییە لەسەر کەناری ڕۆژاوای زەریای ھیندی و لە داوێنی چیاکانی حەجەردا جێگیر بووە. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Fujairah}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا}} [[پۆل:شارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] [[پۆل:میرنشینی فوجەیرە]] 601o63gmns2x9ozzcsxr8iqr3cau5z9 1592180 1592138 2026-06-19T21:03:04Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1592180 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''شاری فوجەیرە''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: الفجیرة)، پایتەختی میرنشینی فوجەیرەیە لە [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]. ئەم شارە حەوتمین گەورەشاری وڵاتەکەیە کە لەسەر کەناراوەکانی [[کەنداوی عومان|دەریای عۆمان]] (بەشێک لە زەریای ھیندی) ھەڵکەوتووە. فوجەیرە تاقە پایتەختی میرنشینەکانە کە دەکەوێتە سەر کەناراوی ڕۆژھەڵاتی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان. شاری فوجەیرە ناوەندێکی گرنگی پیشەسازی و بازرگانییە لەسەر کەناری ڕۆژاوای زەریای ھیندی و لە داوێنی چیاکانی حەجەردا جێگیر بووە. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Fujairah}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا}} [[پۆل:شارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] [[پۆل:میرنشینی فوجەیرە]] [[پۆل:شوێنە کەناراوییەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] mc3zgn30mq27swhd12z890ydktxyriy 1 296739 1591954 2026-06-19T12:02:21Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591954 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تۆنی کورت]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591952 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20250606181524/https://sage-answers.com/what-is-a-short-ton-vs-long-ton/ بۆ https://sage-answers.com/what-is-a-short-ton-vs-long-ton/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٢:٠٢، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) hr53k9xg138gx6f4x4j7loh22u5esmi 1 296740 1591984 2026-06-19T12:44:38Z حوسێن 42516 /* ناوی وتار */ بەشی نوێ 1591984 wikitext text/x-wiki == ناوی وتار == @[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel khdhr]] کەسێک بە شەو ڕێ بکا، «شەوڕۆ» یان «شەوگەڕ»ی پێ دەڵێن. بۆیە، دەتوانین «خەوگەڕ» یان «خەوڕۆ» بە sleepwalker بڵێین و «خەوگەڕی» یان «خەوڕۆیی» بە sleepwalking بڵێین. فەرھەنگی ڕێژگە «خەوڕۆ»ی بە مانای sleepwalker ھێناوە ([https://lex.vejin.net/ck/def/reejge/خەوڕۆ کرتە بکە]). [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٢:٤٤، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) bk2shjzr0k96cy0avcg0vanuvd32rrx 1591985 1591984 2026-06-19T13:02:57Z Rahel khdhr 75558 /* ناوی وتار */ وەڵامدانەوە 1591985 wikitext text/x-wiki == ناوی وتار == @[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel khdhr]] کەسێک بە شەو ڕێ بکا، «شەوڕۆ» یان «شەوگەڕ»ی پێ دەڵێن. بۆیە، دەتوانین «خەوگەڕ» یان «خەوڕۆ» بە sleepwalker بڵێین و «خەوگەڕی» یان «خەوڕۆیی» بە sleepwalking بڵێین. فەرھەنگی ڕێژگە «خەوڕۆ»ی بە مانای sleepwalker ھێناوە ([https://lex.vejin.net/ck/def/reejge/خەوڕۆ کرتە بکە]). [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٢:٤٤، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :دەستخۆش، بەس شێوازی گۆڕینی سەرە بابەت چۆنە بۆ ئەوەی ڕاستی بکەمەوە [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel khdhr]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Rahel khdhr|لێدوان]]) ١٣:٠٢، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) k7p2hscs2id5wju2vv9ugmpl821m6y3 1591994 1591985 2026-06-19T13:33:30Z Épine 19745 /* ناوی وتار */ وەڵامدانەوە 1591994 wikitext text/x-wiki == ناوی وتار == @[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel khdhr]] کەسێک بە شەو ڕێ بکا، «شەوڕۆ» یان «شەوگەڕ»ی پێ دەڵێن. بۆیە، دەتوانین «خەوگەڕ» یان «خەوڕۆ» بە sleepwalker بڵێین و «خەوگەڕی» یان «خەوڕۆیی» بە sleepwalking بڵێین. فەرھەنگی ڕێژگە «خەوڕۆ»ی بە مانای sleepwalker ھێناوە ([https://lex.vejin.net/ck/def/reejge/خەوڕۆ کرتە بکە]). [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٢:٤٤، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :دەستخۆش، بەس شێوازی گۆڕینی سەرە بابەت چۆنە بۆ ئەوەی ڕاستی بکەمەوە [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel khdhr]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Rahel khdhr|لێدوان]]) ١٣:٠٢، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel khdhr]] کرتە لە ئامرازەکان بگە دواتر گواستنەوە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ١٣:٣٣، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) kg8plb62jh1cb0yochbh499evycmbwv 1592125 1591994 2026-06-19T18:10:30Z حوسێن 42516 /* ناوی وتار */ وەڵامدانەوە 1592125 wikitext text/x-wiki == ناوی وتار == @[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel khdhr]] کەسێک بە شەو ڕێ بکا، «شەوڕۆ» یان «شەوگەڕ»ی پێ دەڵێن. بۆیە، دەتوانین «خەوگەڕ» یان «خەوڕۆ» بە sleepwalker بڵێین و «خەوگەڕی» یان «خەوڕۆیی» بە sleepwalking بڵێین. فەرھەنگی ڕێژگە «خەوڕۆ»ی بە مانای sleepwalker ھێناوە ([https://lex.vejin.net/ck/def/reejge/خەوڕۆ کرتە بکە]). [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٢:٤٤، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :دەستخۆش، بەس شێوازی گۆڕینی سەرە بابەت چۆنە بۆ ئەوەی ڕاستی بکەمەوە [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel khdhr]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Rahel khdhr|لێدوان]]) ١٣:٠٢، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel khdhr]] کرتە لە ئامرازەکان بگە دواتر گواستنەوە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ١٣:٣٣، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel khdhr]] کامیان؟ من دوانم پێشنیار کرد، «خەوگەڕی» و «خەوڕۆیی». فەرھەنگی زانستگای کوردستان «خەوگەڕی»ی بە کار بردووە کە وەکوو «[[:fa:خوابگردی|خوابگردی]]»ی فارسی دروست بووە. ھەروەھا، تکایە بانگم بکە تا بزانم وەڵامت داومەتەوە. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٨:١٠، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 48h3ewjh7t466iheebk8nvam9jqenof 1592277 1592125 2026-06-20T02:49:44Z Rahel khdhr 75558 /* ناوی وتار */ وەڵامدانەوە 1592277 wikitext text/x-wiki == ناوی وتار == @[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel khdhr]] کەسێک بە شەو ڕێ بکا، «شەوڕۆ» یان «شەوگەڕ»ی پێ دەڵێن. بۆیە، دەتوانین «خەوگەڕ» یان «خەوڕۆ» بە sleepwalker بڵێین و «خەوگەڕی» یان «خەوڕۆیی» بە sleepwalking بڵێین. فەرھەنگی ڕێژگە «خەوڕۆ»ی بە مانای sleepwalker ھێناوە ([https://lex.vejin.net/ck/def/reejge/خەوڕۆ کرتە بکە]). [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٢:٤٤، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :دەستخۆش، بەس شێوازی گۆڕینی سەرە بابەت چۆنە بۆ ئەوەی ڕاستی بکەمەوە [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel khdhr]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Rahel khdhr|لێدوان]]) ١٣:٠٢، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel khdhr]] کرتە لە ئامرازەکان بگە دواتر گواستنەوە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ١٣:٣٣، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel khdhr]] کامیان؟ من دوانم پێشنیار کرد، «خەوگەڕی» و «خەوڕۆیی». فەرھەنگی زانستگای کوردستان «خەوگەڕی»ی بە کار بردووە کە وەکوو «[[:fa:خوابگردی|خوابگردی]]»ی فارسی دروست بووە. ھەروەھا، تکایە بانگم بکە تا بزانم وەڵامت داومەتەوە. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٨:١٠، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::سوپاس ببورە بۆ درەنگ جوابدانەوەم، بەڕای من (خەوڕەوی)یش گونجاوە پاشان ئەگەر نەگونجا خەوگەڕی [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel khdhr]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Rahel khdhr|لێدوان]]) ٠٢:٤٩، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ml6b6gw925p7cf32xjttiq3vndnzw6x 1592295 1592277 2026-06-20T06:35:15Z حوسێن 42516 /* ناوی وتار */ وەڵامدانەوە 1592295 wikitext text/x-wiki == ناوی وتار == @[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel khdhr]] کەسێک بە شەو ڕێ بکا، «شەوڕۆ» یان «شەوگەڕ»ی پێ دەڵێن. بۆیە، دەتوانین «خەوگەڕ» یان «خەوڕۆ» بە sleepwalker بڵێین و «خەوگەڕی» یان «خەوڕۆیی» بە sleepwalking بڵێین. فەرھەنگی ڕێژگە «خەوڕۆ»ی بە مانای sleepwalker ھێناوە ([https://lex.vejin.net/ck/def/reejge/خەوڕۆ کرتە بکە]). [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٢:٤٤، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :دەستخۆش، بەس شێوازی گۆڕینی سەرە بابەت چۆنە بۆ ئەوەی ڕاستی بکەمەوە [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel khdhr]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Rahel khdhr|لێدوان]]) ١٣:٠٢، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel khdhr]] کرتە لە ئامرازەکان بگە دواتر گواستنەوە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ١٣:٣٣، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel khdhr]] کامیان؟ من دوانم پێشنیار کرد، «خەوگەڕی» و «خەوڕۆیی». فەرھەنگی زانستگای کوردستان «خەوگەڕی»ی بە کار بردووە کە وەکوو «[[:fa:خوابگردی|خوابگردی]]»ی فارسی دروست بووە. ھەروەھا، تکایە بانگم بکە تا بزانم وەڵامت داومەتەوە. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٨:١٠، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::سوپاس ببورە بۆ درەنگ جوابدانەوەم، بەڕای من (خەوڕەوی)یش گونجاوە پاشان ئەگەر نەگونجا خەوگەڕی [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel khdhr]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Rahel khdhr|لێدوان]]) ٠٢:٤٩، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel khdhr]] من «خەوڕۆیی»م نووسیوە، نەک «خەوڕەوی»! «ـڕەوی» لە چاوگی «ڕەوین»ـەوە دێ، ئەم چاوگە کوا بە مانای walking دێ؟ ئێمە پێشتر بۆ walking کەڵکمان لە گەڕان وەرگرتووە، وەکوو [[مردووی گەڕۆک (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|مردووی گەڕۆک]]. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ٠٦:٣٥، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 4nw2hhlro58fdkj38fn1um9x3rbpuah 1592328 1592295 2026-06-20T10:02:22Z Rahel khdhr 75558 Rahel khdhr پەڕەی [[وتووێژ:ڕێکردن لە خەودا]]ی گواستەوە بۆ [[وتووێژ:خەوگەڕی]]: ناوی شیاوتر 1592295 wikitext text/x-wiki == ناوی وتار == @[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel khdhr]] کەسێک بە شەو ڕێ بکا، «شەوڕۆ» یان «شەوگەڕ»ی پێ دەڵێن. بۆیە، دەتوانین «خەوگەڕ» یان «خەوڕۆ» بە sleepwalker بڵێین و «خەوگەڕی» یان «خەوڕۆیی» بە sleepwalking بڵێین. فەرھەنگی ڕێژگە «خەوڕۆ»ی بە مانای sleepwalker ھێناوە ([https://lex.vejin.net/ck/def/reejge/خەوڕۆ کرتە بکە]). [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٢:٤٤، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :دەستخۆش، بەس شێوازی گۆڕینی سەرە بابەت چۆنە بۆ ئەوەی ڕاستی بکەمەوە [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel khdhr]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Rahel khdhr|لێدوان]]) ١٣:٠٢، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel khdhr]] کرتە لە ئامرازەکان بگە دواتر گواستنەوە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ١٣:٣٣، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel khdhr]] کامیان؟ من دوانم پێشنیار کرد، «خەوگەڕی» و «خەوڕۆیی». فەرھەنگی زانستگای کوردستان «خەوگەڕی»ی بە کار بردووە کە وەکوو «[[:fa:خوابگردی|خوابگردی]]»ی فارسی دروست بووە. ھەروەھا، تکایە بانگم بکە تا بزانم وەڵامت داومەتەوە. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٨:١٠، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::سوپاس ببورە بۆ درەنگ جوابدانەوەم، بەڕای من (خەوڕەوی)یش گونجاوە پاشان ئەگەر نەگونجا خەوگەڕی [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel khdhr]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Rahel khdhr|لێدوان]]) ٠٢:٤٩، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel khdhr]] من «خەوڕۆیی»م نووسیوە، نەک «خەوڕەوی»! «ـڕەوی» لە چاوگی «ڕەوین»ـەوە دێ، ئەم چاوگە کوا بە مانای walking دێ؟ ئێمە پێشتر بۆ walking کەڵکمان لە گەڕان وەرگرتووە، وەکوو [[مردووی گەڕۆک (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|مردووی گەڕۆک]]. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ٠٦:٣٥، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 4nw2hhlro58fdkj38fn1um9x3rbpuah 0 296741 1591987 2026-06-19T13:03:57Z حوسێن 42516 حوسێن پەڕەی [[دۆراغ (روەک)]]ی گواستەوە بۆ [[شویت]]: ناوی باوتر 1591987 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[شویت]] 57981swlozta2h1scr34sc7n00b0j0x 1 296742 1591989 2026-06-19T13:03:57Z حوسێن 42516 حوسێن پەڕەی [[وتووێژ:دۆراغ (روەک)]]ی گواستەوە بۆ [[وتووێژ:شویت]]: ناوی باوتر 1591989 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[وتووێژ:شویت]] ck351etgkiga6hbkmxoy8b80zloj4ik 1 296743 1591998 2026-06-19T14:23:13Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1591998 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جاسم (شار)]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1591997 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20130112201221/http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB12-13-2004.htm گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20191215092020/http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB12-13-2004.htm لە http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB12-13-2004.htm تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٤:٢٣، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) kt1sl0vyyxkhi411ft1kuhlt3j84ili 0 296744 1592001 2026-06-19T14:44:16Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1359550614|Epistle to the Romans]]» 1592001 wikitext text/x-wiki .... [[پۆل:نامەکانی پاولین]] [[پۆل:کتێبەکانی پەیمانی نوێ]] [[پۆل:پەیامی پەیرەوکراو]] [[پۆل:دەیەی ٥٠]] [[پۆل:دەقە مەسیحییەکانی سەدەی ١ەم]] [[پۆل:نامە بۆ ڕۆمەکان]] h7l2fg235anjqg1vl2g8v740skt5ss5 1592003 1592001 2026-06-19T14:46:22Z 1silent scientist 51740 1592003 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''نامە بۆ ڕۆمییەکان''' شەشەمین پەرتووکی ناو [[پەیمانی نوێ]]یە، و درێژترینی سێزدە [[نامەکانی پۆڵس|نامەکەی پۆڵسە]]. زانایانی پەرتووکی پیرۆز ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە لەلایەن [[پۆڵسی نێردراو]]ەوە نووسراوە بۆ ڕوونکردنەوەی ئەوەی کە [[ڕزگاری (مەسیحییەت)|ڕزگاری]] لە ڕێگەی [[مزگێنی|مزگێنیی]] [[عیسا لە مەسیحییەتدا|عیسای مەسیحەوە]] پێشکەش دەکرێت. «ڕۆمییەکان» پێدەچێت لەو کاتەدا نووسرابێت کە پۆڵس لە ماڵی [[گایۆس (کەسایەتیی پەرتووکی پیرۆز)|گایۆس]] لە [[کۆرنتی کۆن|کۆرنت]] نیشتەجێ بووە. نامەکە پێدەچێت لەلایەن [[تێرتیۆسی ئایکۆنیۆم|تێرتیۆس]]ی سکرتێری پۆڵسەوە نووسرابێتەوە و مێژووەکەی بۆ کۆتایی ٥٥–٥٧ی زایینی دەگەڕێتەوە. ھەرچەندە نامەکە لە شێوەی کۆتاییدا لە ١٦ بەش پێکدێت، بەڵام وەشانەکانی تەنھا ١٤ یان ١٥ بەشی یەکەمی لە سەرەتادا بڵاو بوونەتەوە. ھەندێک لەم [[پێداچوونەوەکان|پێداچوونەوانە]] ھیچ ئاماژەیەکیان بۆ بینەرە ڕەسەنەکانی مەسیحی لە ڕۆما تێدا نەبووە، ئەمەش وای کردووە لە سروشتدا زۆر گشتی بێت. جۆرە جیاوازەکانی تری دەقەکە بریتین لە پەراوێزەکان کە بە ڕاشکاوی باس لە کۆرنت دەکەن وەک شوێنی نووسین و ناوی [[فۆبی (کەسایەتیی پەرتووکی پیرۆز)|فۆبی]]، دیاکۆنێکی [[کڵێسا]]ی [[کێخریێس|کێنکریا]]، وەک ئەو نێردراوە دیاری دەکەن کە نامەکەی بۆ ڕۆما بردووە. پێش نووسینی نامەکە، پۆڵس مزگێنییەکەی لە ناوچەکانی دەوروبەری [[دەریای ئیجە]] بڵاو کردبووەوە و پەرۆش بوو مزگێنییەکە زیاتر ببات بۆ [[سەنتەرە سەرەتایییەکانی مەسیحییەت#سێڤیلیا|ئیسپانیا]]، گەشتێک کە ڕێگەی پێ دەدا لە ڕێگادا سەردانی ڕۆما بکات. لە ئەنجامدا دەتوانرێت نامەکە وەک بەڵگەنامەیەک تێبگەیەنرێت کە تێیدا ھۆکارەکانی گەشتەکەی دەخاتە ڕوو و [[کڵێسا]]ی ڕۆما بۆ سەردانەکەی ئامادە دەکات. مەسیحییەکانی ڕۆما لە پاشخانێکی جوولەکە و نەتەوەکانی تر بوون و ئەگەری ئەوە ھەیە کە [[کڵێسا]]کە بەدەست ململانێی ناوخۆیی نێوان ئەم دوو گرووپەوە ناڵاندبێتی. پۆڵس – کە [[جوولەکەی ھێلینیستیک]] و [[فەریسی]] پێشوو بوو – بەڵگەکانی دەگۆڕێت بۆ ئەوەی خزمەت بە ھەردوو بینەر و [[کڵێسا]]کە بە گشتی بکات. لەبەر ئەوەی بەرھەمەکە کەرەستەی تێدایە کە ھەم بۆ وەرگرە تایبەتەکان و ھەم بۆ جەماوەری گشتی مەسیحی لە ڕۆما مەبەست بووە، زانایان لە پۆلێنکردنی وەک [[نامە (پەیام)|نامە]]یەکی تایبەت یان [[نامە]]یەکی گشتی تووشی زەحمەتی بوون. ھەرچەندە ھەندێک جار وەک نامیلکەیەکی [[خواناسی]] (سیستماتیک) دادەنرێت، بەڵام «ڕۆمییەکان» لەسەر زۆرێک لەو بابەتانەی کە پۆڵس لە شوێنەکانی تردا باسیان دەکات بێدەنگ دەبێت، بەڵام سەرەڕای ئەوەش بە گشتی بە جەوھەری دادەنرێت، بەتایبەتی لەسەر [[بێتاوانکردن (خواناسی)|بێتاوانکردن]] و ڕزگاری. لایەنگرانی ھەردوو «[[تەنھا بە باوەڕ|سۆلا فیدێ]]» و ھەڵوێستی [[کاسۆلیکی ڕۆمانی]] بۆ پێویستی ھەردوو [[باوەڕ لە مەسیحییەتدا|باوەڕ]] و [[کردەوە چاکەکان|کردەوەکان]]، پشتیوانی لە «ڕۆمییەکان»دا دەدۆزنەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:نامەکانی پاولین]] [[پۆل:کتێبەکانی پەیمانی نوێ]] [[پۆل:پەیامی پەیرەوکراو]] [[پۆل:دەیەی ٥٠]] [[پۆل:دەقە مەسیحییەکانی سەدەی ١ەم]] [[پۆل:نامە بۆ ڕۆمەکان]] tmioq1vmmfcbvwp5qw1i4nk47ev42rt 1592034 1592003 2026-06-19T16:01:38Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Epistle to the Romans}} 1592034 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''نامە بۆ ڕۆمییەکان''' شەشەمین پەرتووکی ناو [[پەیمانی نوێ]]یە، و درێژترینی سێزدە [[نامەکانی پۆڵس|نامەکەی پۆڵسە]]. زانایانی پەرتووکی پیرۆز ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە لەلایەن [[پۆڵسی نێردراو]]ەوە نووسراوە بۆ ڕوونکردنەوەی ئەوەی کە [[ڕزگاری (مەسیحییەت)|ڕزگاری]] لە ڕێگەی [[مزگێنی|مزگێنیی]] [[عیسا لە مەسیحییەتدا|عیسای مەسیحەوە]] پێشکەش دەکرێت. «ڕۆمییەکان» پێدەچێت لەو کاتەدا نووسرابێت کە پۆڵس لە ماڵی [[گایۆس (کەسایەتیی پەرتووکی پیرۆز)|گایۆس]] لە [[کۆرنتی کۆن|کۆرنت]] نیشتەجێ بووە. نامەکە پێدەچێت لەلایەن [[تێرتیۆسی ئایکۆنیۆم|تێرتیۆس]]ی سکرتێری پۆڵسەوە نووسرابێتەوە و مێژووەکەی بۆ کۆتایی ٥٥–٥٧ی زایینی دەگەڕێتەوە. ھەرچەندە نامەکە لە شێوەی کۆتاییدا لە ١٦ بەش پێکدێت، بەڵام وەشانەکانی تەنھا ١٤ یان ١٥ بەشی یەکەمی لە سەرەتادا بڵاو بوونەتەوە. ھەندێک لەم [[پێداچوونەوەکان|پێداچوونەوانە]] ھیچ ئاماژەیەکیان بۆ بینەرە ڕەسەنەکانی مەسیحی لە ڕۆما تێدا نەبووە، ئەمەش وای کردووە لە سروشتدا زۆر گشتی بێت. جۆرە جیاوازەکانی تری دەقەکە بریتین لە پەراوێزەکان کە بە ڕاشکاوی باس لە کۆرنت دەکەن وەک شوێنی نووسین و ناوی [[فۆبی (کەسایەتیی پەرتووکی پیرۆز)|فۆبی]]، دیاکۆنێکی [[کڵێسا]]ی [[کێخریێس|کێنکریا]]، وەک ئەو نێردراوە دیاری دەکەن کە نامەکەی بۆ ڕۆما بردووە. پێش نووسینی نامەکە، پۆڵس مزگێنییەکەی لە ناوچەکانی دەوروبەری [[دەریای ئیجە]] بڵاو کردبووەوە و پەرۆش بوو مزگێنییەکە زیاتر ببات بۆ [[سەنتەرە سەرەتایییەکانی مەسیحییەت#سێڤیلیا|ئیسپانیا]]، گەشتێک کە ڕێگەی پێ دەدا لە ڕێگادا سەردانی ڕۆما بکات. لە ئەنجامدا دەتوانرێت نامەکە وەک بەڵگەنامەیەک تێبگەیەنرێت کە تێیدا ھۆکارەکانی گەشتەکەی دەخاتە ڕوو و [[کڵێسا]]ی ڕۆما بۆ سەردانەکەی ئامادە دەکات. مەسیحییەکانی ڕۆما لە پاشخانێکی جوولەکە و نەتەوەکانی تر بوون و ئەگەری ئەوە ھەیە کە [[کڵێسا]]کە بەدەست ململانێی ناوخۆیی نێوان ئەم دوو گرووپەوە ناڵاندبێتی. پۆڵس – کە [[جوولەکەی ھێلینیستیک]] و [[فەریسی]] پێشوو بوو – بەڵگەکانی دەگۆڕێت بۆ ئەوەی خزمەت بە ھەردوو بینەر و [[کڵێسا]]کە بە گشتی بکات. لەبەر ئەوەی بەرھەمەکە کەرەستەی تێدایە کە ھەم بۆ وەرگرە تایبەتەکان و ھەم بۆ جەماوەری گشتی مەسیحی لە ڕۆما مەبەست بووە، زانایان لە پۆلێنکردنی وەک [[نامە (پەیام)|نامە]]یەکی تایبەت یان [[نامە]]یەکی گشتی تووشی زەحمەتی بوون. ھەرچەندە ھەندێک جار وەک نامیلکەیەکی [[خواناسی]] (سیستماتیک) دادەنرێت، بەڵام «ڕۆمییەکان» لەسەر زۆرێک لەو بابەتانەی کە پۆڵس لە شوێنەکانی تردا باسیان دەکات بێدەنگ دەبێت، بەڵام سەرەڕای ئەوەش بە گشتی بە جەوھەری دادەنرێت، بەتایبەتی لەسەر [[بێتاوانکردن (خواناسی)|بێتاوانکردن]] و ڕزگاری. لایەنگرانی ھەردوو «[[تەنھا بە باوەڕ|سۆلا فیدێ]]» و ھەڵوێستی [[کاسۆلیکی ڕۆمانی]] بۆ پێویستی ھەردوو [[باوەڕ لە مەسیحییەتدا|باوەڕ]] و [[کردەوە چاکەکان|کردەوەکان]]، پشتیوانی لە «ڕۆمییەکان»دا دەدۆزنەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Epistle to the Romans}} [[پۆل:نامەکانی پاولین]] [[پۆل:کتێبەکانی پەیمانی نوێ]] [[پۆل:پەیامی پەیرەوکراو]] [[پۆل:دەیەی ٥٠]] [[پۆل:دەقە مەسیحییەکانی سەدەی ١ەم]] [[پۆل:نامە بۆ ڕۆمەکان]] ohd9vyx7ex5ngx964b47sqrr2ivnihi 1592111 1592034 2026-06-19T17:11:49Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:کتێب|کتێب]] 1592111 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''نامە بۆ ڕۆمییەکان''' شەشەمین پەرتووکی ناو [[پەیمانی نوێ]]یە، و درێژترینی سێزدە [[نامەکانی پۆڵس|نامەکەی پۆڵسە]]. زانایانی پەرتووکی پیرۆز ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە لەلایەن [[پۆڵسی نێردراو]]ەوە نووسراوە بۆ ڕوونکردنەوەی ئەوەی کە [[ڕزگاری (مەسیحییەت)|ڕزگاری]] لە ڕێگەی [[مزگێنی|مزگێنیی]] [[عیسا لە مەسیحییەتدا|عیسای مەسیحەوە]] پێشکەش دەکرێت. «ڕۆمییەکان» پێدەچێت لەو کاتەدا نووسرابێت کە پۆڵس لە ماڵی [[گایۆس (کەسایەتیی پەرتووکی پیرۆز)|گایۆس]] لە [[کۆرنتی کۆن|کۆرنت]] نیشتەجێ بووە. نامەکە پێدەچێت لەلایەن [[تێرتیۆسی ئایکۆنیۆم|تێرتیۆس]]ی سکرتێری پۆڵسەوە نووسرابێتەوە و مێژووەکەی بۆ کۆتایی ٥٥–٥٧ی زایینی دەگەڕێتەوە. ھەرچەندە نامەکە لە شێوەی کۆتاییدا لە ١٦ بەش پێکدێت، بەڵام وەشانەکانی تەنھا ١٤ یان ١٥ بەشی یەکەمی لە سەرەتادا بڵاو بوونەتەوە. ھەندێک لەم [[پێداچوونەوەکان|پێداچوونەوانە]] ھیچ ئاماژەیەکیان بۆ بینەرە ڕەسەنەکانی مەسیحی لە ڕۆما تێدا نەبووە، ئەمەش وای کردووە لە سروشتدا زۆر گشتی بێت. جۆرە جیاوازەکانی تری دەقەکە بریتین لە پەراوێزەکان کە بە ڕاشکاوی باس لە کۆرنت دەکەن وەک شوێنی نووسین و ناوی [[فۆبی (کەسایەتیی پەرتووکی پیرۆز)|فۆبی]]، دیاکۆنێکی [[کڵێسا]]ی [[کێخریێس|کێنکریا]]، وەک ئەو نێردراوە دیاری دەکەن کە نامەکەی بۆ ڕۆما بردووە. پێش نووسینی نامەکە، پۆڵس مزگێنییەکەی لە ناوچەکانی دەوروبەری [[دەریای ئیجە]] بڵاو کردبووەوە و پەرۆش بوو مزگێنییەکە زیاتر ببات بۆ [[سەنتەرە سەرەتایییەکانی مەسیحییەت#سێڤیلیا|ئیسپانیا]]، گەشتێک کە ڕێگەی پێ دەدا لە ڕێگادا سەردانی ڕۆما بکات. لە ئەنجامدا دەتوانرێت نامەکە وەک بەڵگەنامەیەک تێبگەیەنرێت کە تێیدا ھۆکارەکانی گەشتەکەی دەخاتە ڕوو و [[کڵێسا]]ی ڕۆما بۆ سەردانەکەی ئامادە دەکات. مەسیحییەکانی ڕۆما لە پاشخانێکی جوولەکە و نەتەوەکانی تر بوون و ئەگەری ئەوە ھەیە کە [[کڵێسا]]کە بەدەست ململانێی ناوخۆیی نێوان ئەم دوو گرووپەوە ناڵاندبێتی. پۆڵس – کە [[جوولەکەی ھێلینیستیک]] و [[فەریسی]] پێشوو بوو – بەڵگەکانی دەگۆڕێت بۆ ئەوەی خزمەت بە ھەردوو بینەر و [[کڵێسا]]کە بە گشتی بکات. لەبەر ئەوەی بەرھەمەکە کەرەستەی تێدایە کە ھەم بۆ وەرگرە تایبەتەکان و ھەم بۆ جەماوەری گشتی مەسیحی لە ڕۆما مەبەست بووە، زانایان لە پۆلێنکردنی وەک [[نامە (پەیام)|نامە]]یەکی تایبەت یان [[نامە]]یەکی گشتی تووشی زەحمەتی بوون. ھەرچەندە ھەندێک جار وەک نامیلکەیەکی [[خواناسی]] (سیستماتیک) دادەنرێت، بەڵام «ڕۆمییەکان» لەسەر زۆرێک لەو بابەتانەی کە پۆڵس لە شوێنەکانی تردا باسیان دەکات بێدەنگ دەبێت، بەڵام سەرەڕای ئەوەش بە گشتی بە جەوھەری دادەنرێت، بەتایبەتی لەسەر [[بێتاوانکردن (خواناسی)|بێتاوانکردن]] و ڕزگاری. لایەنگرانی ھەردوو «[[تەنھا بە باوەڕ|سۆلا فیدێ]]» و ھەڵوێستی [[کاسۆلیکی ڕۆمانی]] بۆ پێویستی ھەردوو [[باوەڕ لە مەسیحییەتدا|باوەڕ]] و [[کردەوە چاکەکان|کردەوەکان]]، پشتیوانی لە «ڕۆمییەکان»دا دەدۆزنەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Epistle to the Romans}} {{تووڵی دەروازە|کتێب}} [[پۆل:نامەکانی پاولین]] [[پۆل:کتێبەکانی پەیمانی نوێ]] [[پۆل:پەیامی پەیرەوکراو]] [[پۆل:دەیەی ٥٠]] [[پۆل:دەقە مەسیحییەکانی سەدەی ١ەم]] [[پۆل:نامە بۆ ڕۆمەکان]] pyaxrwqdyciko0ht6b76pej7obcnzkk 1592135 1592111 2026-06-19T20:01:52Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1592135 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{Databox}} '''نامە بۆ ڕۆمییەکان''' شەشەمین پەرتووکی ناو [[پەیمانی نوێ]]یە، و درێژترینی سێزدە [[نامەکانی پۆڵس|نامەکەی پۆڵسە]]. زانایانی پەرتووکی پیرۆز ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە لەلایەن [[پۆڵسی نێردراو]]ەوە نووسراوە بۆ ڕوونکردنەوەی ئەوەی کە [[ڕزگاری (مەسیحییەت)|ڕزگاری]] لە ڕێگەی [[مزگێنی|مزگێنیی]] [[عیسا لە مەسیحییەتدا|عیسای مەسیحەوە]] پێشکەش دەکرێت. «ڕۆمییەکان» پێدەچێت لەو کاتەدا نووسرابێت کە پۆڵس لە ماڵی [[گایۆس (کەسایەتیی پەرتووکی پیرۆز)|گایۆس]] لە [[کۆرنتی کۆن|کۆرنت]] نیشتەجێ بووە. نامەکە پێدەچێت لەلایەن [[تێرتیۆسی ئایکۆنیۆم|تێرتیۆس]]ی سکرتێری پۆڵسەوە نووسرابێتەوە و مێژووەکەی بۆ کۆتایی ٥٥–٥٧ی زایینی دەگەڕێتەوە. ھەرچەندە نامەکە لە شێوەی کۆتاییدا لە ١٦ بەش پێکدێت، بەڵام وەشانەکانی تەنھا ١٤ یان ١٥ بەشی یەکەمی لە سەرەتادا بڵاو بوونەتەوە. ھەندێک لەم [[پێداچوونەوەکان|پێداچوونەوانە]] ھیچ ئاماژەیەکیان بۆ بینەرە ڕەسەنەکانی مەسیحی لە ڕۆما تێدا نەبووە، ئەمەش وای کردووە لە سروشتدا زۆر گشتی بێت. جۆرە جیاوازەکانی تری دەقەکە بریتین لە پەراوێزەکان کە بە ڕاشکاوی باس لە کۆرنت دەکەن وەک شوێنی نووسین و ناوی [[فۆبی (کەسایەتیی پەرتووکی پیرۆز)|فۆبی]]، دیاکۆنێکی [[کڵێسا]]ی [[کێخریێس|کێنکریا]]، وەک ئەو نێردراوە دیاری دەکەن کە نامەکەی بۆ ڕۆما بردووە. پێش نووسینی نامەکە، پۆڵس مزگێنییەکەی لە ناوچەکانی دەوروبەری [[دەریای ئیجە]] بڵاو کردبووەوە و پەرۆش بوو مزگێنییەکە زیاتر ببات بۆ [[سەنتەرە سەرەتایییەکانی مەسیحییەت#سێڤیلیا|ئیسپانیا]]، گەشتێک کە ڕێگەی پێ دەدا لە ڕێگادا سەردانی ڕۆما بکات. لە ئەنجامدا دەتوانرێت نامەکە وەک بەڵگەنامەیەک تێبگەیەنرێت کە تێیدا ھۆکارەکانی گەشتەکەی دەخاتە ڕوو و [[کڵێسا]]ی ڕۆما بۆ سەردانەکەی ئامادە دەکات. مەسیحییەکانی ڕۆما لە پاشخانێکی جوولەکە و نەتەوەکانی تر بوون و ئەگەری ئەوە ھەیە کە [[کڵێسا]]کە بەدەست ململانێی ناوخۆیی نێوان ئەم دوو گرووپەوە ناڵاندبێتی. پۆڵس – کە [[جوولەکەی ھێلینیستیک]] و [[فەریسی]] پێشوو بوو – بەڵگەکانی دەگۆڕێت بۆ ئەوەی خزمەت بە ھەردوو بینەر و [[کڵێسا]]کە بە گشتی بکات. لەبەر ئەوەی بەرھەمەکە کەرەستەی تێدایە کە ھەم بۆ وەرگرە تایبەتەکان و ھەم بۆ جەماوەری گشتی مەسیحی لە ڕۆما مەبەست بووە، زانایان لە پۆلێنکردنی وەک [[نامە (پەیام)|نامە]]یەکی تایبەت یان [[نامە]]یەکی گشتی تووشی زەحمەتی بوون. ھەرچەندە ھەندێک جار وەک نامیلکەیەکی [[خواناسی]] (سیستماتیک) دادەنرێت، بەڵام «ڕۆمییەکان» لەسەر زۆرێک لەو بابەتانەی کە پۆڵس لە شوێنەکانی تردا باسیان دەکات بێدەنگ دەبێت، بەڵام سەرەڕای ئەوەش بە گشتی بە جەوھەری دادەنرێت، بەتایبەتی لەسەر [[بێتاوانکردن (خواناسی)|بێتاوانکردن]] و ڕزگاری. لایەنگرانی ھەردوو «[[تەنھا بە باوەڕ|سۆلا فیدێ]]» و ھەڵوێستی [[کاسۆلیکی ڕۆمانی]] بۆ پێویستی ھەردوو [[باوەڕ لە مەسیحییەتدا|باوەڕ]] و [[کردەوە چاکەکان|کردەوەکان]]، پشتیوانی لە «ڕۆمییەکان»دا دەدۆزنەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Epistle to the Romans}} {{تووڵی دەروازە|کتێب}} [[پۆل:نامەکانی پاولین]] [[پۆل:کتێبەکانی پەیمانی نوێ]] [[پۆل:پەیامی پەیرەوکراو]] [[پۆل:دەیەی ٥٠]] [[پۆل:دەقە مەسیحییەکانی سەدەی ١ەم]] [[پۆل:نامە بۆ ڕۆمەکان]] fixexyoz9ztwtn51jp4y0cm5gsj3fkw 0 296745 1592004 2026-06-19T14:49:15Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1351647187|Epistle to the Galatians]]» 1592004 wikitext text/x-wiki .... [[پۆل:کتێبەکانی پەیمانی نوێ]] [[پۆل:پەیامی پەیرەوکراو]] [[پۆل:دەقە مەسیحییەکانی سەدەی ١ەم]] nzh2pbpbgycsx0623074eizv24kouiv 1592005 1592004 2026-06-19T14:51:09Z 1silent scientist 51740 1592005 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''نامە بۆ گەلاتییەکان''' نۆیەمین پەرتووکی [[پەیمانی نوێ]]ی [[پەرتووکی پیرۆزی مەسیحی]]یە و چوارەمین لە [[نامەکانی پۆڵس]]ە لە ڕێکخستنی نەریتییدا. ئەمە نامەیەکە لە [[پۆڵسی نێردراو]]ەوە بۆ ژمارەیەک لە کۆمەڵگە [[مەسیحییەتە سەرەتایییەکان|مەسیحییە سەرەتایییەکان]] لە [[گالاتیا]]. زانایان پێشنیاری ئەوەیان کردووە کە ئەمە یان [[گالاتیا (پارێزگای ڕۆمانی)|پارێزگای ڕۆمانیی گالاتیا]] لە باشووری [[سەنتەرە سەرەتایییەکانی مەسیحییەت#ئاسیای بچووک|ئەناتۆڵیا]]یە، یان ناوچەیەکی گەورەیە کە لەلایەن «[[گەلاتییەکان (گەل)|گەلاتییەکان]]»، گرووپێکی نەتەوەییی گەلی سێلتیک لە ناوەڕاستی [[ئاناتۆلیا]]، دیاری کراوە.{{Sfn | Betz | 2007}} نامەکە لە بنەڕەتدا بە [[یۆنانیی کۆینێ]] نووسراوە و دواتر بۆ زمانەکانی تر وەرگێڕدراوە.<ref>{{cite web |url=http://www.texansforjesus.org/Galatians/ |title=Galatians |quote=The Epistle to the Galatians was composed in Koine Greek.}}</ref> لەم نامەیەدا، پۆڵس بە پلەی یەکەم سەرقاڵی ئەو ناکۆکییەیە کە دەوری [[مەسیحییە نەتەوەکان|مەسیحییە نا-جوولەکەکان]] و [[شەریعەتی مووسا]]ی داوە لە ماوەی [[سەردەمی نێردراوان]]دا. پۆڵس بەڵگە دەھێنێتەوە کە گەلاتایییە نا-جوولەکەکان پێویست نییە پابەندی بنەماکانی شەریعەتی مووسا بن، بەتایبەتی [[خەتەنەکردنی ئایینیی پیاوان]]، ئەمەش بە ڕەچاوکردنی ڕۆڵی شەریعەت لە ژێر ڕۆشنایی سرووشی مەسیحدا. «نامە بۆ گەلاتییەکان» کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر مێژووی مەسیحییەت، گەشەپێدانی خواناسی مەسیحی و لێکۆڵینەوە لە [[پۆڵسی نێردراو]] ھەبووە.<ref>{{Cite book|title = Galatians Through the Centuries|last = Riches |first = John|publisher = Wiley-Blackwell |year = 2007|isbn = 978-0-63123084-7}}</ref> ناکۆکییە سەرەکییەکەی ناو نامەکە پەیوەندی بەو پرسیارەوە ھەیە کە چۆن نا-جوولەکەکان دەتوانن ببنە مەسیحی، ئەمەش ئەوە نیشان دەدات کە ئەم نامەیە لە قۆناغێکی زۆر سەرەتاییی مێژووی [[کڵێسا]]دا نووسراوە، کاتێک زۆربەی زۆری مەسیحییەکان جوولەکە یان [[مەسیحییە تازەکان|تازە باوەڕھێناوە جوولەکەکان]] بوون، کە مێژوونووسان بە [[مەسیحییە جوولەکەکان]] ناویان دەبەن. نیشانەیەکی دیکەی ئەوەی کە نامەکە سەرەتایییە ئەوەیە کە ھیچ ئاماژەیەک لە نامەکەدا نییە بۆ ڕێکخراوێکی پێشکەوتوو لە ناو کۆمەڵگەی مەسیحیدا بە گشتی. ئەمەش دەیکاتە ناو ماوەی ژیانی خودی پۆڵسەوە.<ref name=":1">{{Cite book |last= Holladay |first= Carl R. |authorlink=Carl Holladay |title=A Critical Introduction to the New Testament|publisher= Abingdon Press |year= 2005 |isbn= 978-0-68708569-9 |location= Nashville, TN |pages= 463–66}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کتێبەکانی پەیمانی نوێ]] [[پۆل:پەیامی پەیرەوکراو]] [[پۆل:دەقە مەسیحییەکانی سەدەی ١ەم]] kz1ml08xrw0gkps3d5q8fucecg6ohf1 1592033 1592005 2026-06-19T16:01:28Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Epistle to the Galatians}} 1592033 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''نامە بۆ گەلاتییەکان''' نۆیەمین پەرتووکی [[پەیمانی نوێ]]ی [[پەرتووکی پیرۆزی مەسیحی]]یە و چوارەمین لە [[نامەکانی پۆڵس]]ە لە ڕێکخستنی نەریتییدا. ئەمە نامەیەکە لە [[پۆڵسی نێردراو]]ەوە بۆ ژمارەیەک لە کۆمەڵگە [[مەسیحییەتە سەرەتایییەکان|مەسیحییە سەرەتایییەکان]] لە [[گالاتیا]]. زانایان پێشنیاری ئەوەیان کردووە کە ئەمە یان [[گالاتیا (پارێزگای ڕۆمانی)|پارێزگای ڕۆمانیی گالاتیا]] لە باشووری [[سەنتەرە سەرەتایییەکانی مەسیحییەت#ئاسیای بچووک|ئەناتۆڵیا]]یە، یان ناوچەیەکی گەورەیە کە لەلایەن «[[گەلاتییەکان (گەل)|گەلاتییەکان]]»، گرووپێکی نەتەوەییی گەلی سێلتیک لە ناوەڕاستی [[ئاناتۆلیا]]، دیاری کراوە.{{Sfn | Betz | 2007}} نامەکە لە بنەڕەتدا بە [[یۆنانیی کۆینێ]] نووسراوە و دواتر بۆ زمانەکانی تر وەرگێڕدراوە.<ref>{{cite web |url=http://www.texansforjesus.org/Galatians/ |title=Galatians |quote=The Epistle to the Galatians was composed in Koine Greek.}}</ref> لەم نامەیەدا، پۆڵس بە پلەی یەکەم سەرقاڵی ئەو ناکۆکییەیە کە دەوری [[مەسیحییە نەتەوەکان|مەسیحییە نا-جوولەکەکان]] و [[شەریعەتی مووسا]]ی داوە لە ماوەی [[سەردەمی نێردراوان]]دا. پۆڵس بەڵگە دەھێنێتەوە کە گەلاتایییە نا-جوولەکەکان پێویست نییە پابەندی بنەماکانی شەریعەتی مووسا بن، بەتایبەتی [[خەتەنەکردنی ئایینیی پیاوان]]، ئەمەش بە ڕەچاوکردنی ڕۆڵی شەریعەت لە ژێر ڕۆشنایی سرووشی مەسیحدا. «نامە بۆ گەلاتییەکان» کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر مێژووی مەسیحییەت، گەشەپێدانی خواناسی مەسیحی و لێکۆڵینەوە لە [[پۆڵسی نێردراو]] ھەبووە.<ref>{{Cite book|title = Galatians Through the Centuries|last = Riches |first = John|publisher = Wiley-Blackwell |year = 2007|isbn = 978-0-63123084-7}}</ref> ناکۆکییە سەرەکییەکەی ناو نامەکە پەیوەندی بەو پرسیارەوە ھەیە کە چۆن نا-جوولەکەکان دەتوانن ببنە مەسیحی، ئەمەش ئەوە نیشان دەدات کە ئەم نامەیە لە قۆناغێکی زۆر سەرەتاییی مێژووی [[کڵێسا]]دا نووسراوە، کاتێک زۆربەی زۆری مەسیحییەکان جوولەکە یان [[مەسیحییە تازەکان|تازە باوەڕھێناوە جوولەکەکان]] بوون، کە مێژوونووسان بە [[مەسیحییە جوولەکەکان]] ناویان دەبەن. نیشانەیەکی دیکەی ئەوەی کە نامەکە سەرەتایییە ئەوەیە کە ھیچ ئاماژەیەک لە نامەکەدا نییە بۆ ڕێکخراوێکی پێشکەوتوو لە ناو کۆمەڵگەی مەسیحیدا بە گشتی. ئەمەش دەیکاتە ناو ماوەی ژیانی خودی پۆڵسەوە.<ref name=":1">{{Cite book |last= Holladay |first= Carl R. |authorlink=Carl Holladay |title=A Critical Introduction to the New Testament|publisher= Abingdon Press |year= 2005 |isbn= 978-0-68708569-9 |location= Nashville, TN |pages= 463–66}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Epistle to the Galatians}} [[پۆل:کتێبەکانی پەیمانی نوێ]] [[پۆل:پەیامی پەیرەوکراو]] [[پۆل:دەقە مەسیحییەکانی سەدەی ١ەم]] exeuqaffc9qxl7hyhw07dv31x6161p9 1592112 1592033 2026-06-19T17:12:09Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:کتێب|کتێب]] و [[دەروازە:ئایین|ئایین]] 1592112 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''نامە بۆ گەلاتییەکان''' نۆیەمین پەرتووکی [[پەیمانی نوێ]]ی [[پەرتووکی پیرۆزی مەسیحی]]یە و چوارەمین لە [[نامەکانی پۆڵس]]ە لە ڕێکخستنی نەریتییدا. ئەمە نامەیەکە لە [[پۆڵسی نێردراو]]ەوە بۆ ژمارەیەک لە کۆمەڵگە [[مەسیحییەتە سەرەتایییەکان|مەسیحییە سەرەتایییەکان]] لە [[گالاتیا]]. زانایان پێشنیاری ئەوەیان کردووە کە ئەمە یان [[گالاتیا (پارێزگای ڕۆمانی)|پارێزگای ڕۆمانیی گالاتیا]] لە باشووری [[سەنتەرە سەرەتایییەکانی مەسیحییەت#ئاسیای بچووک|ئەناتۆڵیا]]یە، یان ناوچەیەکی گەورەیە کە لەلایەن «[[گەلاتییەکان (گەل)|گەلاتییەکان]]»، گرووپێکی نەتەوەییی گەلی سێلتیک لە ناوەڕاستی [[ئاناتۆلیا]]، دیاری کراوە.{{Sfn | Betz | 2007}} نامەکە لە بنەڕەتدا بە [[یۆنانیی کۆینێ]] نووسراوە و دواتر بۆ زمانەکانی تر وەرگێڕدراوە.<ref>{{cite web |url=http://www.texansforjesus.org/Galatians/ |title=Galatians |quote=The Epistle to the Galatians was composed in Koine Greek.}}</ref> لەم نامەیەدا، پۆڵس بە پلەی یەکەم سەرقاڵی ئەو ناکۆکییەیە کە دەوری [[مەسیحییە نەتەوەکان|مەسیحییە نا-جوولەکەکان]] و [[شەریعەتی مووسا]]ی داوە لە ماوەی [[سەردەمی نێردراوان]]دا. پۆڵس بەڵگە دەھێنێتەوە کە گەلاتایییە نا-جوولەکەکان پێویست نییە پابەندی بنەماکانی شەریعەتی مووسا بن، بەتایبەتی [[خەتەنەکردنی ئایینیی پیاوان]]، ئەمەش بە ڕەچاوکردنی ڕۆڵی شەریعەت لە ژێر ڕۆشنایی سرووشی مەسیحدا. «نامە بۆ گەلاتییەکان» کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر مێژووی مەسیحییەت، گەشەپێدانی خواناسی مەسیحی و لێکۆڵینەوە لە [[پۆڵسی نێردراو]] ھەبووە.<ref>{{Cite book|title = Galatians Through the Centuries|last = Riches |first = John|publisher = Wiley-Blackwell |year = 2007|isbn = 978-0-63123084-7}}</ref> ناکۆکییە سەرەکییەکەی ناو نامەکە پەیوەندی بەو پرسیارەوە ھەیە کە چۆن نا-جوولەکەکان دەتوانن ببنە مەسیحی، ئەمەش ئەوە نیشان دەدات کە ئەم نامەیە لە قۆناغێکی زۆر سەرەتاییی مێژووی [[کڵێسا]]دا نووسراوە، کاتێک زۆربەی زۆری مەسیحییەکان جوولەکە یان [[مەسیحییە تازەکان|تازە باوەڕھێناوە جوولەکەکان]] بوون، کە مێژوونووسان بە [[مەسیحییە جوولەکەکان]] ناویان دەبەن. نیشانەیەکی دیکەی ئەوەی کە نامەکە سەرەتایییە ئەوەیە کە ھیچ ئاماژەیەک لە نامەکەدا نییە بۆ ڕێکخراوێکی پێشکەوتوو لە ناو کۆمەڵگەی مەسیحیدا بە گشتی. ئەمەش دەیکاتە ناو ماوەی ژیانی خودی پۆڵسەوە.<ref name=":1">{{Cite book |last= Holladay |first= Carl R. |authorlink=Carl Holladay |title=A Critical Introduction to the New Testament|publisher= Abingdon Press |year= 2005 |isbn= 978-0-68708569-9 |location= Nashville, TN |pages= 463–66}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Epistle to the Galatians}} {{تووڵی دەروازە|کتێب|ئایین}} [[پۆل:کتێبەکانی پەیمانی نوێ]] [[پۆل:پەیامی پەیرەوکراو]] [[پۆل:دەقە مەسیحییەکانی سەدەی ١ەم]] jz451lonp2jhx73vsrmbe3hexts06v0 0 296746 1592006 2026-06-19T14:54:40Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1359704578|Seventh-day Adventist Church]]» 1592006 wikitext text/x-wiki .... [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] ci60w54t5eea7oxa5fi2b6k3eztds35 1592007 1592006 2026-06-19T14:56:28Z 1silent scientist 51740 1592007 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''کڵێسای ئەدڤێنتستی ڕۆژی حەوتەم''' («ئێس دی ئەی»)<ref name=ring>{{Cite web|url=https://oureverydaylife.com/seventh-day-adventist-wedding-ceremony-12291031.html|title=Seventh Day Adventist Wedding Ceremony|last=King|first=Tamiya|date=2017-09-28|website=Oureverydaylife|access-date=2023-08-19}}</ref> [[ئەدڤێنتیزم|ئەدڤێنتست]]ێکی [[مەزھەبی مەسیحی]]یە<ref>{{Cite encyclopedia |last1=Queen |first1=Edward L. |last2=Prothero |first2=Stephen R. |last3=Shattuck |first3=Gardiner H. |year=2009 |title=Seventh-day Adventist Church |url=https://books.google.com/books?id=u-_6P2RMy2wC&pg=PA913 |encyclopedia=Encyclopedia of American religious history |volume=3 |edition=3rd |publisher=[[Infobase Publishing]] |location=[[نیویۆرک|نیویۆرک]] |page=913 |isbn=978-0-8160-6660-5}}</ref><ref name="Feichtinger 2016">{{cite book | author-last=Feichtinger |author-first=Christian |year=2016 |chapter=Seventh-day Adventists: An Apocalyptic Christian Movement in Search for Identity |editor-last=Hunt |editor-first=Stephen J. | editor-link=Stephen J. Hunt |title=Handbook of Global Contemporary Christianity: Movements, Institutions, and Allegiance |location=[[لیدن|لیدن]] |publisher=[[Brill Publishers]] |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=12 |doi=10.1163/9789004310780_019 |pages=382–401 | isbn=978-90-04-26539-4 |issn=1874-6691}}</ref> کە بەھۆی ڕەچاوکردنی [[شەممە]]<ref>{{Cite web|url=https://pewresearch.org/fact-tank/2015/11/03/a-closer-look-at-seventh-day-adventists-in-america/|title=A closer look at Seventh-day Adventists in America|last=Lipka|first=Michael| date=2015-11-03|website=[[ناوەندی توێژینەوەی پیو|ناوەندی توێژینەوەی پیو]]|access-date=2022-09-07}}</ref> جیا دەکرێتەوە، کە [[ڕۆژەکانی ھەفتە#ڕۆژە ژمارەدارەکانی ھەفتە|ڕۆژی حەوتەمی ھەفتە]]یە لە [[ڕۆژژمێری زایینی]] و [[ڕۆژژمێری عیبری]]دا، وەک [[شەممە (ئایین)|شەممە]]؛<ref name="Feichtinger 2016"/> جەختکردنەوەی لەسەر [[ھاتنەوەی دووەم]]ی نزیکی (ئەدڤێنت) [[عیسای مەسیح]]؛ و [[نەمانخوازی|سۆتێریۆلۆژیی نەمانخوازی]]یەکەی. ئەم مەزھەبە لە [[بزووتنەوەی میلەریستەکان]] لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] لە ناوەڕاستی سەدەی ١٩یەمدا گەشەی کرد، و لە ١٨٦٣دا بە ڕەسمی دامەزرا.<ref>{{Cite news|url=https://washingtonpost.com/archive/local/1995/07/08/news-in-brief/0d16a606-6820-42d0-97f8-ad483403d803/|title=News In Brief|date=July 8, 1995|newspaper=[[The Washington Post]]| access-date=July 18, 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oklahoman.com/story/news/2006/04/01/denominations-have-differing-views-about-religious-holidays/61893130007/|title=Denominations have differing views about religious holidays|last=Tevington|first=Andrew|newspaper=[[The Oklahoman]]|access-date=June 24, 2024}}</ref> لە نێو دامەزرێنەرە ھاوبەشەکانیدا [[ئێلین جی وایت]] ھەبوو، کە نووسینە بەرفراوانەکانی تا ئێستاش لەلایەن کڵێساوە بە گرینگ تەماشا دەکرێن.<ref>Ronald L. Numbers, "Prophetess of Health: A Study of Ellen G. White" (3rd ed. 2008) pp. xxiii–xxiv.</ref> ئەدڤێنتستەکانی ڕۆژی حەوتەم ئێلین جی وایتیان بە [[پێغەمبەران لە مەسیحییەتدا|پێغەمبەران]]ی ناو [[پەرتووکی پیرۆز]] چواندووە.<ref>{{Cite web |title=Ellen G. White |url=https://adventist.org/identity/history/ellen-white |archive-url=https://web.archive.org/web/20250909080424/https://adventist.org/identity/history/ellen-white |archive-date=September 9, 2025 |access-date=2026-02-21 |website=adventist.org |language=en |url-status=live }}</ref> ھەندێک لە خواناسی کڵێسای ئەدڤێنتستی ڕۆژی حەوتەم لەگەڵ فێرکارییە باوەکانی [[ئینجیلی|مەسیحیی ئینجیلی]]دا دەگونجێت، وەک [[سیانەی پیرۆز]] و [[ھەڵەنەکردنی پەرتووکی پیرۆز]]. فێرکارییە [[دواڕۆژناسی|دواڕۆژناسی]]یە جیاکەرەوەکان بریتین لە [[مردنی مەسیحی|خەوی ڕۆح]]، دۆکتۆرینی [[دادگاییکردنی لێکۆڵینەوەیی]] و نەمانخوازی. کڵێساکە جەخت لەسەر پەیڕەوکردنی [[کاشرووت|یاسای خۆراکی جوولەکە]] دەکاتەوە، داکۆکی لە [[ڕووەکخۆری]] دەکات، و ڕوانینە [[گشتگیری|گشتگیری]]یەکەی بۆ سرووشتی مرۆڤ—واتە جەستە، ڕۆح و دەروون یەکەیەکی لێکنەپچڕاو پێکدەھێنن.<ref>{{Cite web |title=The Holistic Approach to Care in the Adventist Church |last=Arnoldi |first=Tina |work=Theravive |date=13 March 2020 |url= https://www.theravive.com/today/post/the-holistic-approach-to-care-in-the-adventist-church1-0003544.aspx}}</ref> کڵێساکە خاوەنی ئەو باوەڕەیە کە «خودا گەردوونی دروست کردووە، و لە دروستکردنێکی شەش ڕۆژەی ئەم دوایییەدا ئاسمان و زەوی و دەریا و ھەموو ئەوانەی تێیدایە دروست کردووە، و لە ڕۆژی حەوتەمدا پشووی داوە.» [[ھاوسەرگیری لە مەسیحییەتدا|ھاوسەرگیری]] وەک یەکێتییەکی تەمەن درێژ لە نێوان پیاو و ژنێکدا پێناسە دەکرێت. [[ھاتنەوەی دووەمی مەسیح]] و [[زیندووبوونەوەی مردووەکان#مەسیحییەت|زیندووبوونەوەی مردووەکان]] لە نێو باوەڕە فەرمییەکاندان.<ref name="beliefs">{{Cite web | title=What do Seventh Day Adventists Really Believe? {{!}} adventist.org | url=https://www.adventist.org/beliefs/ | access-date=2025-01-05 | website=www.adventist.org | archive-date=February 1, 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230201035521/https://www.adventist.org/beliefs/ | url-status=dead }}</ref> کڵێسای جیھانی لەلایەن کۆنفرانسی گشتیی ئەدڤێنتستەکانی ڕۆژی حەوتەمەوە بەڕێوە دەبرێت، لەگەڵ ناوچە بچووکترەکان کە لەلایەن بەشەکان، یەکێتییەکان، کۆنفرانسە ناوخۆیییەکان، و نێردراوە ناوخۆیییەکانەوە بەڕێوە دەبرێن. کڵێسای ئەدڤێنتستی ڕۆژی حەوتەم لە ٢٠١٦دا «یەکێکە لەو کڵێسانەی کە خێراترین گەشەکردن و زۆرترین بڵاوبوونەوەیان ھەیە لەسەرانسەری جیھاندا»،<ref name="Feichtinger 2016"/> کە ئەندامی تێپەڕبووی ٢٤ ملیۆن کەسی ھەیە. لە ئایاری ٢٠٠٧دا، دوازدەھەمین گەورەترین دەستەی ئایینیی پرۆتێستانت بووە لە جیھاندا و شەشەمین گەورەترین دەستەی ئایینیی زۆر نێونەتەوەیی بووە. لە ڕووی نەتەوەیی و کولتوورییەوە ھەمەجۆرە و ئامادەییی [[مژدەدەر]]ی لە زیاتر لە ٢١٥ وڵات و ناوچەدا دەپارێزێت.<ref name="WebStats">{{cite web | title = Seventh-day Adventist World Church Statistics | publisher = Office of Archives and Statistics, General Conference of Seventh-day Adventists | date = December 2009 | url = http://www.adventist.org | access-date = September 4, 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120919232321/http://www.adventist.org/world-church/facts-and-figures/index.html | archive-date = September 19, 2012 | url-status = dead }}</ref><ref name="membership">{{cite web | url = http://www.adventistarchives.org/docs/Stats/ACRep2009.pdf | title = Statistical report. Annual council of the General Conference Committee, October 9–14, 2009 | date = June 30, 2009 | access-date = March 23, 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100415163120/http://www.adventistarchives.org/docs/Stats/ACRep2009.pdf | archive-date = April 15, 2010 | url-status = dead }}</ref> کڵێساکە زیاتر لە ٧،٥٠٠ [[پەروەردەی ئەدڤێنتستی ڕۆژی حەوتەم|خوێندنگە]] بەڕێوە دەبات بە دامەزراوەکانی دوای ناوەندییەوە، چەندین [[پێڕستی نەخۆشخانەکانی ئەدڤێنتستی ڕۆژی حەوتەم|نەخۆشخانە]]، و خانەی بڵاوکردنەوە لەسەرانسەری جیھاندا، ڕێکخراوێکی [[یارمەتیی مرۆیی]] کە بە [[دەزگای گەشەپێدان و فریاگوزاریی ئەدڤێنتست]] (ئادرا) ناسراوە و کارە بێ باجەکان وەک [[سانیتاریۆم|کۆمپانیای تەندروستی و خۆشگوزەرانیی سانیتاریۆم]]،<ref>{{Cite web |title=Lifting the lid on Sanitarium – Business News |url=https://www.nzherald.co.nz/business/lifting-the-lid-on-sanitarium/BRYXHULLVGE2SLVKZJMNLQRWU/ |access-date=2022-10-14 |website=[[The New Zealand Herald]] |date=June 29, 2012 |language=en-NZ |archive-date=October 14, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221014003744/https://www.nzherald.co.nz/business/lifting-the-lid-on-sanitarium/BRYXHULLVGE2SLVKZJMNLQRWU/ |url-status=dead }}</ref> کە داھاتەکەیان بەشدارە لە چالاکییە خێرخوازی و ئایینییەکانی کڵێساکە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} 8zb3wcf7wytnbdrfh1nxpxcyejq5pl0 1592032 1592007 2026-06-19T16:01:18Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Seventh-day Adventist Church}} 1592032 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''کڵێسای ئەدڤێنتستی ڕۆژی حەوتەم''' («ئێس دی ئەی»)<ref name=ring>{{Cite web|url=https://oureverydaylife.com/seventh-day-adventist-wedding-ceremony-12291031.html|title=Seventh Day Adventist Wedding Ceremony|last=King|first=Tamiya|date=2017-09-28|website=Oureverydaylife|access-date=2023-08-19}}</ref> [[ئەدڤێنتیزم|ئەدڤێنتست]]ێکی [[مەزھەبی مەسیحی]]یە<ref>{{Cite encyclopedia |last1=Queen |first1=Edward L. |last2=Prothero |first2=Stephen R. |last3=Shattuck |first3=Gardiner H. |year=2009 |title=Seventh-day Adventist Church |url=https://books.google.com/books?id=u-_6P2RMy2wC&pg=PA913 |encyclopedia=Encyclopedia of American religious history |volume=3 |edition=3rd |publisher=[[Infobase Publishing]] |location=[[نیویۆرک|نیویۆرک]] |page=913 |isbn=978-0-8160-6660-5}}</ref><ref name="Feichtinger 2016">{{cite book | author-last=Feichtinger |author-first=Christian |year=2016 |chapter=Seventh-day Adventists: An Apocalyptic Christian Movement in Search for Identity |editor-last=Hunt |editor-first=Stephen J. | editor-link=Stephen J. Hunt |title=Handbook of Global Contemporary Christianity: Movements, Institutions, and Allegiance |location=[[لیدن|لیدن]] |publisher=[[Brill Publishers]] |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=12 |doi=10.1163/9789004310780_019 |pages=382–401 | isbn=978-90-04-26539-4 |issn=1874-6691}}</ref> کە بەھۆی ڕەچاوکردنی [[شەممە]]<ref>{{Cite web|url=https://pewresearch.org/fact-tank/2015/11/03/a-closer-look-at-seventh-day-adventists-in-america/|title=A closer look at Seventh-day Adventists in America|last=Lipka|first=Michael| date=2015-11-03|website=[[ناوەندی توێژینەوەی پیو|ناوەندی توێژینەوەی پیو]]|access-date=2022-09-07}}</ref> جیا دەکرێتەوە، کە [[ڕۆژەکانی ھەفتە#ڕۆژە ژمارەدارەکانی ھەفتە|ڕۆژی حەوتەمی ھەفتە]]یە لە [[ڕۆژژمێری زایینی]] و [[ڕۆژژمێری عیبری]]دا، وەک [[شەممە (ئایین)|شەممە]]؛<ref name="Feichtinger 2016"/> جەختکردنەوەی لەسەر [[ھاتنەوەی دووەم]]ی نزیکی (ئەدڤێنت) [[عیسای مەسیح]]؛ و [[نەمانخوازی|سۆتێریۆلۆژیی نەمانخوازی]]یەکەی. ئەم مەزھەبە لە [[بزووتنەوەی میلەریستەکان]] لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] لە ناوەڕاستی سەدەی ١٩یەمدا گەشەی کرد، و لە ١٨٦٣دا بە ڕەسمی دامەزرا.<ref>{{Cite news|url=https://washingtonpost.com/archive/local/1995/07/08/news-in-brief/0d16a606-6820-42d0-97f8-ad483403d803/|title=News In Brief|date=July 8, 1995|newspaper=[[The Washington Post]]| access-date=July 18, 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oklahoman.com/story/news/2006/04/01/denominations-have-differing-views-about-religious-holidays/61893130007/|title=Denominations have differing views about religious holidays|last=Tevington|first=Andrew|newspaper=[[The Oklahoman]]|access-date=June 24, 2024}}</ref> لە نێو دامەزرێنەرە ھاوبەشەکانیدا [[ئێلین جی وایت]] ھەبوو، کە نووسینە بەرفراوانەکانی تا ئێستاش لەلایەن کڵێساوە بە گرینگ تەماشا دەکرێن.<ref>Ronald L. Numbers, "Prophetess of Health: A Study of Ellen G. White" (3rd ed. 2008) pp. xxiii–xxiv.</ref> ئەدڤێنتستەکانی ڕۆژی حەوتەم ئێلین جی وایتیان بە [[پێغەمبەران لە مەسیحییەتدا|پێغەمبەران]]ی ناو [[پەرتووکی پیرۆز]] چواندووە.<ref>{{Cite web |title=Ellen G. White |url=https://adventist.org/identity/history/ellen-white |archive-url=https://web.archive.org/web/20250909080424/https://adventist.org/identity/history/ellen-white |archive-date=September 9, 2025 |access-date=2026-02-21 |website=adventist.org |language=en |url-status=live }}</ref> ھەندێک لە خواناسی کڵێسای ئەدڤێنتستی ڕۆژی حەوتەم لەگەڵ فێرکارییە باوەکانی [[ئینجیلی|مەسیحیی ئینجیلی]]دا دەگونجێت، وەک [[سیانەی پیرۆز]] و [[ھەڵەنەکردنی پەرتووکی پیرۆز]]. فێرکارییە [[دواڕۆژناسی|دواڕۆژناسی]]یە جیاکەرەوەکان بریتین لە [[مردنی مەسیحی|خەوی ڕۆح]]، دۆکتۆرینی [[دادگاییکردنی لێکۆڵینەوەیی]] و نەمانخوازی. کڵێساکە جەخت لەسەر پەیڕەوکردنی [[کاشرووت|یاسای خۆراکی جوولەکە]] دەکاتەوە، داکۆکی لە [[ڕووەکخۆری]] دەکات، و ڕوانینە [[گشتگیری|گشتگیری]]یەکەی بۆ سرووشتی مرۆڤ—واتە جەستە، ڕۆح و دەروون یەکەیەکی لێکنەپچڕاو پێکدەھێنن.<ref>{{Cite web |title=The Holistic Approach to Care in the Adventist Church |last=Arnoldi |first=Tina |work=Theravive |date=13 March 2020 |url= https://www.theravive.com/today/post/the-holistic-approach-to-care-in-the-adventist-church1-0003544.aspx}}</ref> کڵێساکە خاوەنی ئەو باوەڕەیە کە «خودا گەردوونی دروست کردووە، و لە دروستکردنێکی شەش ڕۆژەی ئەم دوایییەدا ئاسمان و زەوی و دەریا و ھەموو ئەوانەی تێیدایە دروست کردووە، و لە ڕۆژی حەوتەمدا پشووی داوە.» [[ھاوسەرگیری لە مەسیحییەتدا|ھاوسەرگیری]] وەک یەکێتییەکی تەمەن درێژ لە نێوان پیاو و ژنێکدا پێناسە دەکرێت. [[ھاتنەوەی دووەمی مەسیح]] و [[زیندووبوونەوەی مردووەکان#مەسیحییەت|زیندووبوونەوەی مردووەکان]] لە نێو باوەڕە فەرمییەکاندان.<ref name="beliefs">{{Cite web | title=What do Seventh Day Adventists Really Believe? {{!}} adventist.org | url=https://www.adventist.org/beliefs/ | access-date=2025-01-05 | website=www.adventist.org | archive-date=February 1, 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230201035521/https://www.adventist.org/beliefs/ | url-status=dead }}</ref> کڵێسای جیھانی لەلایەن کۆنفرانسی گشتیی ئەدڤێنتستەکانی ڕۆژی حەوتەمەوە بەڕێوە دەبرێت، لەگەڵ ناوچە بچووکترەکان کە لەلایەن بەشەکان، یەکێتییەکان، کۆنفرانسە ناوخۆیییەکان، و نێردراوە ناوخۆیییەکانەوە بەڕێوە دەبرێن. کڵێسای ئەدڤێنتستی ڕۆژی حەوتەم لە ٢٠١٦دا «یەکێکە لەو کڵێسانەی کە خێراترین گەشەکردن و زۆرترین بڵاوبوونەوەیان ھەیە لەسەرانسەری جیھاندا»،<ref name="Feichtinger 2016"/> کە ئەندامی تێپەڕبووی ٢٤ ملیۆن کەسی ھەیە. لە ئایاری ٢٠٠٧دا، دوازدەھەمین گەورەترین دەستەی ئایینیی پرۆتێستانت بووە لە جیھاندا و شەشەمین گەورەترین دەستەی ئایینیی زۆر نێونەتەوەیی بووە. لە ڕووی نەتەوەیی و کولتوورییەوە ھەمەجۆرە و ئامادەییی [[مژدەدەر]]ی لە زیاتر لە ٢١٥ وڵات و ناوچەدا دەپارێزێت.<ref name="WebStats">{{cite web | title = Seventh-day Adventist World Church Statistics | publisher = Office of Archives and Statistics, General Conference of Seventh-day Adventists | date = December 2009 | url = http://www.adventist.org | access-date = September 4, 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120919232321/http://www.adventist.org/world-church/facts-and-figures/index.html | archive-date = September 19, 2012 | url-status = dead }}</ref><ref name="membership">{{cite web | url = http://www.adventistarchives.org/docs/Stats/ACRep2009.pdf | title = Statistical report. Annual council of the General Conference Committee, October 9–14, 2009 | date = June 30, 2009 | access-date = March 23, 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100415163120/http://www.adventistarchives.org/docs/Stats/ACRep2009.pdf | archive-date = April 15, 2010 | url-status = dead }}</ref> کڵێساکە زیاتر لە ٧،٥٠٠ [[پەروەردەی ئەدڤێنتستی ڕۆژی حەوتەم|خوێندنگە]] بەڕێوە دەبات بە دامەزراوەکانی دوای ناوەندییەوە، چەندین [[پێڕستی نەخۆشخانەکانی ئەدڤێنتستی ڕۆژی حەوتەم|نەخۆشخانە]]، و خانەی بڵاوکردنەوە لەسەرانسەری جیھاندا، ڕێکخراوێکی [[یارمەتیی مرۆیی]] کە بە [[دەزگای گەشەپێدان و فریاگوزاریی ئەدڤێنتست]] (ئادرا) ناسراوە و کارە بێ باجەکان وەک [[سانیتاریۆم|کۆمپانیای تەندروستی و خۆشگوزەرانیی سانیتاریۆم]]،<ref>{{Cite web |title=Lifting the lid on Sanitarium – Business News |url=https://www.nzherald.co.nz/business/lifting-the-lid-on-sanitarium/BRYXHULLVGE2SLVKZJMNLQRWU/ |access-date=2022-10-14 |website=[[The New Zealand Herald]] |date=June 29, 2012 |language=en-NZ |archive-date=October 14, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221014003744/https://www.nzherald.co.nz/business/lifting-the-lid-on-sanitarium/BRYXHULLVGE2SLVKZJMNLQRWU/ |url-status=dead }}</ref> کە داھاتەکەیان بەشدارە لە چالاکییە خێرخوازی و ئایینییەکانی کڵێساکە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Seventh-day Adventist Church}} ahf7uneuwcqko6v8wwt2wjk1gr8m3py 1592113 1592032 2026-06-19T17:12:29Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئایین|ئایین]] و [[دەروازە:ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] 1592113 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''کڵێسای ئەدڤێنتستی ڕۆژی حەوتەم''' («ئێس دی ئەی»)<ref name=ring>{{Cite web|url=https://oureverydaylife.com/seventh-day-adventist-wedding-ceremony-12291031.html|title=Seventh Day Adventist Wedding Ceremony|last=King|first=Tamiya|date=2017-09-28|website=Oureverydaylife|access-date=2023-08-19}}</ref> [[ئەدڤێنتیزم|ئەدڤێنتست]]ێکی [[مەزھەبی مەسیحی]]یە<ref>{{Cite encyclopedia |last1=Queen |first1=Edward L. |last2=Prothero |first2=Stephen R. |last3=Shattuck |first3=Gardiner H. |year=2009 |title=Seventh-day Adventist Church |url=https://books.google.com/books?id=u-_6P2RMy2wC&pg=PA913 |encyclopedia=Encyclopedia of American religious history |volume=3 |edition=3rd |publisher=[[Infobase Publishing]] |location=[[نیویۆرک|نیویۆرک]] |page=913 |isbn=978-0-8160-6660-5}}</ref><ref name="Feichtinger 2016">{{cite book | author-last=Feichtinger |author-first=Christian |year=2016 |chapter=Seventh-day Adventists: An Apocalyptic Christian Movement in Search for Identity |editor-last=Hunt |editor-first=Stephen J. | editor-link=Stephen J. Hunt |title=Handbook of Global Contemporary Christianity: Movements, Institutions, and Allegiance |location=[[لیدن|لیدن]] |publisher=[[Brill Publishers]] |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=12 |doi=10.1163/9789004310780_019 |pages=382–401 | isbn=978-90-04-26539-4 |issn=1874-6691}}</ref> کە بەھۆی ڕەچاوکردنی [[شەممە]]<ref>{{Cite web|url=https://pewresearch.org/fact-tank/2015/11/03/a-closer-look-at-seventh-day-adventists-in-america/|title=A closer look at Seventh-day Adventists in America|last=Lipka|first=Michael| date=2015-11-03|website=[[ناوەندی توێژینەوەی پیو|ناوەندی توێژینەوەی پیو]]|access-date=2022-09-07}}</ref> جیا دەکرێتەوە، کە [[ڕۆژەکانی ھەفتە#ڕۆژە ژمارەدارەکانی ھەفتە|ڕۆژی حەوتەمی ھەفتە]]یە لە [[ڕۆژژمێری زایینی]] و [[ڕۆژژمێری عیبری]]دا، وەک [[شەممە (ئایین)|شەممە]]؛<ref name="Feichtinger 2016"/> جەختکردنەوەی لەسەر [[ھاتنەوەی دووەم]]ی نزیکی (ئەدڤێنت) [[عیسای مەسیح]]؛ و [[نەمانخوازی|سۆتێریۆلۆژیی نەمانخوازی]]یەکەی. ئەم مەزھەبە لە [[بزووتنەوەی میلەریستەکان]] لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] لە ناوەڕاستی سەدەی ١٩یەمدا گەشەی کرد، و لە ١٨٦٣دا بە ڕەسمی دامەزرا.<ref>{{Cite news|url=https://washingtonpost.com/archive/local/1995/07/08/news-in-brief/0d16a606-6820-42d0-97f8-ad483403d803/|title=News In Brief|date=July 8, 1995|newspaper=[[The Washington Post]]| access-date=July 18, 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oklahoman.com/story/news/2006/04/01/denominations-have-differing-views-about-religious-holidays/61893130007/|title=Denominations have differing views about religious holidays|last=Tevington|first=Andrew|newspaper=[[The Oklahoman]]|access-date=June 24, 2024}}</ref> لە نێو دامەزرێنەرە ھاوبەشەکانیدا [[ئێلین جی وایت]] ھەبوو، کە نووسینە بەرفراوانەکانی تا ئێستاش لەلایەن کڵێساوە بە گرینگ تەماشا دەکرێن.<ref>Ronald L. Numbers, "Prophetess of Health: A Study of Ellen G. White" (3rd ed. 2008) pp. xxiii–xxiv.</ref> ئەدڤێنتستەکانی ڕۆژی حەوتەم ئێلین جی وایتیان بە [[پێغەمبەران لە مەسیحییەتدا|پێغەمبەران]]ی ناو [[پەرتووکی پیرۆز]] چواندووە.<ref>{{Cite web |title=Ellen G. White |url=https://adventist.org/identity/history/ellen-white |archive-url=https://web.archive.org/web/20250909080424/https://adventist.org/identity/history/ellen-white |archive-date=September 9, 2025 |access-date=2026-02-21 |website=adventist.org |language=en |url-status=live }}</ref> ھەندێک لە خواناسی کڵێسای ئەدڤێنتستی ڕۆژی حەوتەم لەگەڵ فێرکارییە باوەکانی [[ئینجیلی|مەسیحیی ئینجیلی]]دا دەگونجێت، وەک [[سیانەی پیرۆز]] و [[ھەڵەنەکردنی پەرتووکی پیرۆز]]. فێرکارییە [[دواڕۆژناسی|دواڕۆژناسی]]یە جیاکەرەوەکان بریتین لە [[مردنی مەسیحی|خەوی ڕۆح]]، دۆکتۆرینی [[دادگاییکردنی لێکۆڵینەوەیی]] و نەمانخوازی. کڵێساکە جەخت لەسەر پەیڕەوکردنی [[کاشرووت|یاسای خۆراکی جوولەکە]] دەکاتەوە، داکۆکی لە [[ڕووەکخۆری]] دەکات، و ڕوانینە [[گشتگیری|گشتگیری]]یەکەی بۆ سرووشتی مرۆڤ—واتە جەستە، ڕۆح و دەروون یەکەیەکی لێکنەپچڕاو پێکدەھێنن.<ref>{{Cite web |title=The Holistic Approach to Care in the Adventist Church |last=Arnoldi |first=Tina |work=Theravive |date=13 March 2020 |url= https://www.theravive.com/today/post/the-holistic-approach-to-care-in-the-adventist-church1-0003544.aspx}}</ref> کڵێساکە خاوەنی ئەو باوەڕەیە کە «خودا گەردوونی دروست کردووە، و لە دروستکردنێکی شەش ڕۆژەی ئەم دوایییەدا ئاسمان و زەوی و دەریا و ھەموو ئەوانەی تێیدایە دروست کردووە، و لە ڕۆژی حەوتەمدا پشووی داوە.» [[ھاوسەرگیری لە مەسیحییەتدا|ھاوسەرگیری]] وەک یەکێتییەکی تەمەن درێژ لە نێوان پیاو و ژنێکدا پێناسە دەکرێت. [[ھاتنەوەی دووەمی مەسیح]] و [[زیندووبوونەوەی مردووەکان#مەسیحییەت|زیندووبوونەوەی مردووەکان]] لە نێو باوەڕە فەرمییەکاندان.<ref name="beliefs">{{Cite web | title=What do Seventh Day Adventists Really Believe? {{!}} adventist.org | url=https://www.adventist.org/beliefs/ | access-date=2025-01-05 | website=www.adventist.org | archive-date=February 1, 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230201035521/https://www.adventist.org/beliefs/ | url-status=dead }}</ref> کڵێسای جیھانی لەلایەن کۆنفرانسی گشتیی ئەدڤێنتستەکانی ڕۆژی حەوتەمەوە بەڕێوە دەبرێت، لەگەڵ ناوچە بچووکترەکان کە لەلایەن بەشەکان، یەکێتییەکان، کۆنفرانسە ناوخۆیییەکان، و نێردراوە ناوخۆیییەکانەوە بەڕێوە دەبرێن. کڵێسای ئەدڤێنتستی ڕۆژی حەوتەم لە ٢٠١٦دا «یەکێکە لەو کڵێسانەی کە خێراترین گەشەکردن و زۆرترین بڵاوبوونەوەیان ھەیە لەسەرانسەری جیھاندا»،<ref name="Feichtinger 2016"/> کە ئەندامی تێپەڕبووی ٢٤ ملیۆن کەسی ھەیە. لە ئایاری ٢٠٠٧دا، دوازدەھەمین گەورەترین دەستەی ئایینیی پرۆتێستانت بووە لە جیھاندا و شەشەمین گەورەترین دەستەی ئایینیی زۆر نێونەتەوەیی بووە. لە ڕووی نەتەوەیی و کولتوورییەوە ھەمەجۆرە و ئامادەییی [[مژدەدەر]]ی لە زیاتر لە ٢١٥ وڵات و ناوچەدا دەپارێزێت.<ref name="WebStats">{{cite web | title = Seventh-day Adventist World Church Statistics | publisher = Office of Archives and Statistics, General Conference of Seventh-day Adventists | date = December 2009 | url = http://www.adventist.org | access-date = September 4, 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120919232321/http://www.adventist.org/world-church/facts-and-figures/index.html | archive-date = September 19, 2012 | url-status = dead }}</ref><ref name="membership">{{cite web | url = http://www.adventistarchives.org/docs/Stats/ACRep2009.pdf | title = Statistical report. Annual council of the General Conference Committee, October 9–14, 2009 | date = June 30, 2009 | access-date = March 23, 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100415163120/http://www.adventistarchives.org/docs/Stats/ACRep2009.pdf | archive-date = April 15, 2010 | url-status = dead }}</ref> کڵێساکە زیاتر لە ٧،٥٠٠ [[پەروەردەی ئەدڤێنتستی ڕۆژی حەوتەم|خوێندنگە]] بەڕێوە دەبات بە دامەزراوەکانی دوای ناوەندییەوە، چەندین [[پێڕستی نەخۆشخانەکانی ئەدڤێنتستی ڕۆژی حەوتەم|نەخۆشخانە]]، و خانەی بڵاوکردنەوە لەسەرانسەری جیھاندا، ڕێکخراوێکی [[یارمەتیی مرۆیی]] کە بە [[دەزگای گەشەپێدان و فریاگوزاریی ئەدڤێنتست]] (ئادرا) ناسراوە و کارە بێ باجەکان وەک [[سانیتاریۆم|کۆمپانیای تەندروستی و خۆشگوزەرانیی سانیتاریۆم]]،<ref>{{Cite web |title=Lifting the lid on Sanitarium – Business News |url=https://www.nzherald.co.nz/business/lifting-the-lid-on-sanitarium/BRYXHULLVGE2SLVKZJMNLQRWU/ |access-date=2022-10-14 |website=[[The New Zealand Herald]] |date=June 29, 2012 |language=en-NZ |archive-date=October 14, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221014003744/https://www.nzherald.co.nz/business/lifting-the-lid-on-sanitarium/BRYXHULLVGE2SLVKZJMNLQRWU/ |url-status=dead }}</ref> کە داھاتەکەیان بەشدارە لە چالاکییە خێرخوازی و ئایینییەکانی کڵێساکە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Seventh-day Adventist Church}} {{تووڵی دەروازە|ئایین|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} 1yo12aq0i26mo7t71nj8k4ntia1x62g 1592134 1592113 2026-06-19T20:01:42Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1592134 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''کڵێسای ئەدڤێنتستی ڕۆژی حەوتەم''' («ئێس دی ئەی»)<ref name=ring>{{Cite web|url=https://oureverydaylife.com/seventh-day-adventist-wedding-ceremony-12291031.html|title=Seventh Day Adventist Wedding Ceremony|last=King|first=Tamiya|date=2017-09-28|website=Oureverydaylife|access-date=2023-08-19}}</ref> [[ئەدڤێنتیزم|ئەدڤێنتست]]ێکی [[مەزھەبی مەسیحی]]یە<ref>{{Cite encyclopedia |last1=Queen |first1=Edward L. |last2=Prothero |first2=Stephen R. |last3=Shattuck |first3=Gardiner H. |year=2009 |title=Seventh-day Adventist Church |url=https://books.google.com/books?id=u-_6P2RMy2wC&pg=PA913 |encyclopedia=Encyclopedia of American religious history |volume=3 |edition=3rd |publisher=[[Infobase Publishing]] |location=[[نیویۆرک|نیویۆرک]] |page=913 |isbn=978-0-8160-6660-5}}</ref><ref name="Feichtinger 2016">{{cite book | author-last=Feichtinger |author-first=Christian |year=2016 |chapter=Seventh-day Adventists: An Apocalyptic Christian Movement in Search for Identity |editor-last=Hunt |editor-first=Stephen J. | editor-link=Stephen J. Hunt |title=Handbook of Global Contemporary Christianity: Movements, Institutions, and Allegiance |location=[[لیدن|لیدن]] |publisher=[[Brill Publishers]] |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=12 |doi=10.1163/9789004310780_019 |pages=382–401 | isbn=978-90-04-26539-4 |issn=1874-6691}}</ref> کە بەھۆی ڕەچاوکردنی [[شەممە]]<ref>{{Cite web|url=https://pewresearch.org/fact-tank/2015/11/03/a-closer-look-at-seventh-day-adventists-in-america/|title=A closer look at Seventh-day Adventists in America|last=Lipka|first=Michael| date=2015-11-03|website=[[ناوەندی توێژینەوەی پیو|ناوەندی توێژینەوەی پیو]]|access-date=2022-09-07}}</ref> جیا دەکرێتەوە، کە [[ڕۆژەکانی ھەفتە#ڕۆژە ژمارەدارەکانی ھەفتە|ڕۆژی حەوتەمی ھەفتە]]یە لە [[ڕۆژژمێری زایینی]] و [[ڕۆژژمێری عیبری]]دا، وەک [[شەممە (ئایین)|شەممە]]؛<ref name="Feichtinger 2016"/> جەختکردنەوەی لەسەر [[ھاتنەوەی دووەم]]ی نزیکی (ئەدڤێنت) [[عیسای مەسیح]]؛ و [[نەمانخوازی|سۆتێریۆلۆژیی نەمانخوازی]]یەکەی. ئەم مەزھەبە لە [[بزووتنەوەی میلەریستەکان]] لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] لە ناوەڕاستی سەدەی ١٩یەمدا گەشەی کرد، و لە ١٨٦٣دا بە ڕەسمی دامەزرا.<ref>{{Cite news|url=https://washingtonpost.com/archive/local/1995/07/08/news-in-brief/0d16a606-6820-42d0-97f8-ad483403d803/|title=News In Brief|date=July 8, 1995|newspaper=[[The Washington Post]]| access-date=July 18, 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oklahoman.com/story/news/2006/04/01/denominations-have-differing-views-about-religious-holidays/61893130007/|title=Denominations have differing views about religious holidays|last=Tevington|first=Andrew|newspaper=[[The Oklahoman]]|access-date=June 24, 2024}}</ref> لە نێو دامەزرێنەرە ھاوبەشەکانیدا [[ئێلین جی وایت]] ھەبوو، کە نووسینە بەرفراوانەکانی تا ئێستاش لەلایەن کڵێساوە بە گرینگ تەماشا دەکرێن.<ref>Ronald L. Numbers, "Prophetess of Health: A Study of Ellen G. White" (3rd ed. 2008) pp. xxiii–xxiv.</ref> ئەدڤێنتستەکانی ڕۆژی حەوتەم ئێلین جی وایتیان بە [[پێغەمبەران لە مەسیحییەتدا|پێغەمبەران]]ی ناو [[پەرتووکی پیرۆز]] چواندووە.<ref>{{Cite web |title=Ellen G. White |url=https://adventist.org/identity/history/ellen-white |archive-url=https://web.archive.org/web/20250909080424/https://adventist.org/identity/history/ellen-white |archive-date=September 9, 2025 |access-date=2026-02-21 |website=adventist.org |language=en |url-status=live }}</ref> ھەندێک لە خواناسی کڵێسای ئەدڤێنتستی ڕۆژی حەوتەم لەگەڵ فێرکارییە باوەکانی [[ئینجیلی|مەسیحیی ئینجیلی]]دا دەگونجێت، وەک [[سیانەی پیرۆز]] و [[ھەڵەنەکردنی پەرتووکی پیرۆز]]. فێرکارییە [[دواڕۆژناسی|دواڕۆژناسی]]یە جیاکەرەوەکان بریتین لە [[مردنی مەسیحی|خەوی ڕۆح]]، دۆکتۆرینی [[دادگاییکردنی لێکۆڵینەوەیی]] و نەمانخوازی. کڵێساکە جەخت لەسەر پەیڕەوکردنی [[کاشرووت|یاسای خۆراکی جوولەکە]] دەکاتەوە، داکۆکی لە [[ڕووەکخۆری]] دەکات، و ڕوانینە [[گشتگیری|گشتگیری]]یەکەی بۆ سرووشتی مرۆڤ—واتە جەستە، ڕۆح و دەروون یەکەیەکی لێکنەپچڕاو پێکدەھێنن.<ref>{{Cite web |title=The Holistic Approach to Care in the Adventist Church |last=Arnoldi |first=Tina |work=Theravive |date=13 March 2020 |url= https://www.theravive.com/today/post/the-holistic-approach-to-care-in-the-adventist-church1-0003544.aspx}}</ref> کڵێساکە خاوەنی ئەو باوەڕەیە کە «خودا گەردوونی دروست کردووە، و لە دروستکردنێکی شەش ڕۆژەی ئەم دوایییەدا ئاسمان و زەوی و دەریا و ھەموو ئەوانەی تێیدایە دروست کردووە، و لە ڕۆژی حەوتەمدا پشووی داوە.» [[ھاوسەرگیری لە مەسیحییەتدا|ھاوسەرگیری]] وەک یەکێتییەکی تەمەن درێژ لە نێوان پیاو و ژنێکدا پێناسە دەکرێت. [[ھاتنەوەی دووەمی مەسیح]] و [[زیندووبوونەوەی مردووەکان#مەسیحییەت|زیندووبوونەوەی مردووەکان]] لە نێو باوەڕە فەرمییەکاندان.<ref name="beliefs">{{Cite web | title=What do Seventh Day Adventists Really Believe? {{!}} adventist.org | url=https://www.adventist.org/beliefs/ | access-date=2025-01-05 | website=www.adventist.org | archive-date=February 1, 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230201035521/https://www.adventist.org/beliefs/ | url-status=dead }}</ref> کڵێسای جیھانی لەلایەن کۆنفرانسی گشتیی ئەدڤێنتستەکانی ڕۆژی حەوتەمەوە بەڕێوە دەبرێت، لەگەڵ ناوچە بچووکترەکان کە لەلایەن بەشەکان، یەکێتییەکان، کۆنفرانسە ناوخۆیییەکان، و نێردراوە ناوخۆیییەکانەوە بەڕێوە دەبرێن. کڵێسای ئەدڤێنتستی ڕۆژی حەوتەم لە ٢٠١٦دا «یەکێکە لەو کڵێسانەی کە خێراترین گەشەکردن و زۆرترین بڵاوبوونەوەیان ھەیە لەسەرانسەری جیھاندا»،<ref name="Feichtinger 2016"/> کە ئەندامی تێپەڕبووی ٢٤ ملیۆن کەسی ھەیە. لە ئایاری ٢٠٠٧دا، دوازدەھەمین گەورەترین دەستەی ئایینیی پرۆتێستانت بووە لە جیھاندا و شەشەمین گەورەترین دەستەی ئایینیی زۆر نێونەتەوەیی بووە. لە ڕووی نەتەوەیی و کولتوورییەوە ھەمەجۆرە و ئامادەییی [[مژدەدەر]]ی لە زیاتر لە ٢١٥ وڵات و ناوچەدا دەپارێزێت.<ref name="WebStats">{{cite web | title = Seventh-day Adventist World Church Statistics | publisher = Office of Archives and Statistics, General Conference of Seventh-day Adventists | date = December 2009 | url = http://www.adventist.org | access-date = September 4, 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120919232321/http://www.adventist.org/world-church/facts-and-figures/index.html | archive-date = September 19, 2012 | url-status = dead }}</ref><ref name="membership">{{cite web | url = http://www.adventistarchives.org/docs/Stats/ACRep2009.pdf | title = Statistical report. Annual council of the General Conference Committee, October 9–14, 2009 | date = June 30, 2009 | access-date = March 23, 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100415163120/http://www.adventistarchives.org/docs/Stats/ACRep2009.pdf | archive-date = April 15, 2010 | url-status = dead }}</ref> کڵێساکە زیاتر لە ٧،٥٠٠ [[پەروەردەی ئەدڤێنتستی ڕۆژی حەوتەم|خوێندنگە]] بەڕێوە دەبات بە دامەزراوەکانی دوای ناوەندییەوە، چەندین [[پێڕستی نەخۆشخانەکانی ئەدڤێنتستی ڕۆژی حەوتەم|نەخۆشخانە]]، و خانەی بڵاوکردنەوە لەسەرانسەری جیھاندا، ڕێکخراوێکی [[یارمەتیی مرۆیی]] کە بە [[دەزگای گەشەپێدان و فریاگوزاریی ئەدڤێنتست]] (ئادرا) ناسراوە و کارە بێ باجەکان وەک [[سانیتاریۆم|کۆمپانیای تەندروستی و خۆشگوزەرانیی سانیتاریۆم]]،<ref>{{Cite web |title=Lifting the lid on Sanitarium – Business News |url=https://www.nzherald.co.nz/business/lifting-the-lid-on-sanitarium/BRYXHULLVGE2SLVKZJMNLQRWU/ |access-date=2022-10-14 |website=[[The New Zealand Herald]] |date=June 29, 2012 |language=en-NZ |archive-date=October 14, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221014003744/https://www.nzherald.co.nz/business/lifting-the-lid-on-sanitarium/BRYXHULLVGE2SLVKZJMNLQRWU/ |url-status=dead }}</ref> کە داھاتەکەیان بەشدارە لە چالاکییە خێرخوازی و ئایینییەکانی کڵێساکە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Seventh-day Adventist Church}} {{تووڵی دەروازە|ئایین|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} nbd1741j5lj8o0py24g1cmj1stncc9w 0 296747 1592027 2026-06-19T15:49:46Z Ari Qasm 57423 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:az:Special:Redirect/revision/8923769|Döyüş topu]]» 1592027 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:PSM V51 D161 The tsar cannon at moscow.png|وێنۆک|تۆپی قەیسەر لە [[مۆسکۆ]]]] [[پەڕگە:سور_مصر_القديمة.jpg|وێنۆک|تۆپێک لە [[قەڵای سەڵاحەددینی ئەییووبی|قەڵای سەڵاحەددین لە قاھیرە]]، کە لە کاتی [[بەرچایی|ڕۆژوو]]<nowiki/>شکاندن لە مانگی [[ڕەمەزان|ڕەمەزاندا]] دەتەقێنرێت.]] '''تۆپ''' ({{بە ئینگلیزی|Cannon}}) چەکێکی تۆپھاوێژی قورسە. دیزاینکراوە بۆ تەقاندنی مووشەکی گەورە و قورس لە مەودای دووردا. بۆ یەکەمجار لە [[چین]] و [[ئەورووپا]] بەکارھاتووە.<ref>Lorge, Peter A. The Asian Military Revolution.</ref><ref>Al-Hassan, Ahmad Y. Gunpowder Composition for Rockets and Cannon in Arabic Military Treatises In Thirteenth and Fourteenth Centuries.</ref> == سەرچاوەکان == [[پۆل:سەربازی]] [[پۆل:داھێنانە چینییەکان]] [[پۆل:تۆپ]] [[پۆل:چەکەکان]] [[پۆل:چەک]] [[پۆل:ئامرازەکانی جەنگ]] mulxeq4e4w5gdsu9hqk7lcgseqq13ko 1592031 1592027 2026-06-19T16:00:53Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Cannons}} 1592031 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:PSM V51 D161 The tsar cannon at moscow.png|وێنۆک|تۆپی قەیسەر لە [[مۆسکۆ]]]] [[پەڕگە:سور_مصر_القديمة.jpg|وێنۆک|تۆپێک لە [[قەڵای سەڵاحەددینی ئەییووبی|قەڵای سەڵاحەددین لە قاھیرە]]، کە لە کاتی [[بەرچایی|ڕۆژوو]]<nowiki/>شکاندن لە مانگی [[ڕەمەزان|ڕەمەزاندا]] دەتەقێنرێت.]] '''تۆپ''' ({{بە ئینگلیزی|Cannon}}) چەکێکی تۆپھاوێژی قورسە. دیزاینکراوە بۆ تەقاندنی مووشەکی گەورە و قورس لە مەودای دووردا. بۆ یەکەمجار لە [[چین]] و [[ئەورووپا]] بەکارھاتووە.<ref>Lorge, Peter A. The Asian Military Revolution.</ref><ref>Al-Hassan, Ahmad Y. Gunpowder Composition for Rockets and Cannon in Arabic Military Treatises In Thirteenth and Fourteenth Centuries.</ref> == سەرچاوەکان == {{پۆلی کۆمنز|Cannons}} [[پۆل:سەربازی]] [[پۆل:داھێنانە چینییەکان]] [[پۆل:تۆپ]] [[پۆل:چەکەکان]] [[پۆل:چەک]] [[پۆل:ئامرازەکانی جەنگ]] dfp6b0bsxcxm4868tovimyk2o8lwujo 1592114 1592031 2026-06-19T17:12:49Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:شەڕ|شەڕ]] و [[دەروازە:چین|چین]] 1592114 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:PSM V51 D161 The tsar cannon at moscow.png|وێنۆک|تۆپی قەیسەر لە [[مۆسکۆ]]]] [[پەڕگە:سور_مصر_القديمة.jpg|وێنۆک|تۆپێک لە [[قەڵای سەڵاحەددینی ئەییووبی|قەڵای سەڵاحەددین لە قاھیرە]]، کە لە کاتی [[بەرچایی|ڕۆژوو]]<nowiki/>شکاندن لە مانگی [[ڕەمەزان|ڕەمەزاندا]] دەتەقێنرێت.]] '''تۆپ''' ({{بە ئینگلیزی|Cannon}}) چەکێکی تۆپھاوێژی قورسە. دیزاینکراوە بۆ تەقاندنی مووشەکی گەورە و قورس لە مەودای دووردا. بۆ یەکەمجار لە [[چین]] و [[ئەورووپا]] بەکارھاتووە.<ref>Lorge, Peter A. The Asian Military Revolution.</ref><ref>Al-Hassan, Ahmad Y. Gunpowder Composition for Rockets and Cannon in Arabic Military Treatises In Thirteenth and Fourteenth Centuries.</ref> == سەرچاوەکان == {{پۆلی کۆمنز|Cannons}} {{تووڵی دەروازە|شەڕ|چین}} [[پۆل:سەربازی]] [[پۆل:داھێنانە چینییەکان]] [[پۆل:تۆپ]] [[پۆل:چەکەکان]] [[پۆل:چەک]] [[پۆل:ئامرازەکانی جەنگ]] o29uho2cfet7oegn2mr5r9gn5ncaepd 3 296748 1592121 2026-06-19T17:24:00Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1592121 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٧:٢٤، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 2b2jjf4u8ycm8l0o90t1kyvx9f4zxa5 1 296749 1592212 2026-06-19T21:59:50Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1592212 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[جەمیل ئەسەد]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1592211 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20130113044502/http://www.meforum.org/meib/articles/0007_s2.htm گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20190613221147/https://www.meforum.org/meib/articles/0007_s2.htm لە http://www.meforum.org/meib/articles/0007_s2.htm تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢١:٥٩، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 2uzc644i3huyz7pe97yheobpqyg4w3r 1 296751 1592259 2026-06-19T23:08:41Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1592259 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[حوسێن جاوید]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1592258 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220812092416/http://huseyncavid.az/az.php?go=tarix بۆ http://www.huseyncavid.az/az.php?go=tarix زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢٣:٠٨، ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 2ffm9wl7du2kp7qmhcqa1accox6fkec 1 296752 1592264 2026-06-20T00:15:31Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1592264 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[حەشدی تورکمانی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1592263 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20161011062818/http://www.almadapaper.net/ar/news/483294/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B1%D9%83%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%83%D9%88%D9%86-%D9%81%D9%8A-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%AA%D9%83%D8%B1%D9%8A%D8%AA-%D8%A8%D9%84 بۆ http://www.almadapaper.net/ar/news/483294/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B1%D9%83%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%83%D9%88%D9%86-%D9%81%D9%8A-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%AA%D9%83%D8%B1%D9%8A%D8%AA-%D8%A8%D9%84 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٠:١٥، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ku8gnjxcf2w3yeilyuc7xjxwhcgi27u 1 296753 1592289 2026-06-20T04:11:25Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1592289 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[دامەزراوەی کۆکردنەوەی میشوود]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1592288 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20040101020144/http://www.jacobstechnology.com/ بۆ http://www.jacobstechnology.com/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٤:١١، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) hc3vui4ihlw5lbm46v2t02b441pttbq 1 296754 1592297 2026-06-20T06:59:24Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1592297 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[دەربەندی مالاکا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1592296 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20120801044332/www.eia.doe.gov/cabs/World_Oil_Transit_Chokepoints/Full.html گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20110523063559/http://www.eia.doe.gov/cabs/World_Oil_Transit_Chokepoints/Full.html لە http://www.eia.doe.gov/cabs/World_Oil_Transit_Chokepoints/Full.html *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20120801044332/www.eia.doe.gov/cabs/World_Oil_Transit_Chokepoints/Full.html گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20110523063559/http://www.eia.doe.gov/cabs/World_Oil_Transit_Chokepoints/Full.html لە http://www.eia.doe.gov/cabs/World_Oil_Transit_Chokepoints/Full.html تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٦:٥٩، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 7jr80iolg1ase1racaqauvquoz5xbx4 0 296755 1592298 2026-06-20T07:07:00Z Min.neel 4435 شائەمراز 1592298 wikitext text/x-wiki '''پاتریشیا کڕۆن''' (٢٨ی ئازاری ١٩٤٥ – ١١ی تەممووزی ٢٠١٥) مێژوونووسێکی [[دانمارک]]ی بوو کە پسپۆڕ بوو لە مێژووی سەرەتای [[ئیسلام|ئیسلامدا]]. کرۆن یەکێک بوو لە ئەندامانی قوتابخانەی پێداچوونەوەخوازی (Revisionist School) لە خوێندنەوە ئیسلامییەکاندا. ئەو بەھۆی دیدگا و لێکۆڵینەوە ڕەخنەیییەکانییەوە ناسراوە، کە تێیدا گومانی دەخستە سەر دروستی و مێژووییبوونی گێڕانەوە باوەکانی ناو کەلەپووری ئیسلامی سەبارەت بە سەرەتای سەرھەڵدانی ئایینی ئیسلام. == ئەمانەش ببینە == * [[مێژووی ئیسلام]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:مێژوونووسانی سەدەی بیستەم]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتناسان]] [[پۆل:مێژوونووسانی دانیمارک]] bw4yusj3zdv3qhpitb49d545knvvllp 1592311 1592298 2026-06-20T09:01:47Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1592311 wikitext text/x-wiki '''پاتریشیا کڕۆن''' (٢٨ی ئازاری ١٩٤٥ – ١١ی تەممووزی ٢٠١٥) مێژوونووسێکی [[دانمارک]]ی بوو کە پسپۆڕ بوو لە مێژووی سەرەتای [[ئیسلام|ئیسلامدا]]. کرۆن یەکێک بوو لە ئەندامانی قوتابخانەی پێداچوونەوەخوازی (Revisionist School) لە خوێندنەوە ئیسلامییەکاندا. ئەو بەھۆی دیدگا و لێکۆڵینەوە ڕەخنەیییەکانییەوە ناسراوە، کە تێیدا گومانی دەخستە سەر دروستی و مێژووییبوونی گێڕانەوە باوەکانی ناو کەلەپووری ئیسلامی سەبارەت بە سەرەتای سەرھەڵدانی ئایینی ئیسلام. == ئەمانەش ببینە == * [[مێژووی ئیسلام]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی، ڕێکەوتی ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:مێژوونووسانی سەدەی بیستەم]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتناسان]] [[پۆل:مێژوونووسانی دانیمارک]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٥]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١٥]] [[پۆل:دەرچووانی کۆلێجی کینگز لەندەن]] ee60y5lwrs4ycn4usrlly2v286q1v20 1 296756 1592300 2026-06-20T07:22:31Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1592300 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[دەریای باشووری کالیفۆڕنیا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1592299 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20201205102704/https://webarchive.library.unt.edu/eot2008/20080917224810/http://www.darrp.noaa.gov/southwest/montrose/baja.html بۆ https://webarchive.library.unt.edu/eot2008/20080917224810/http://www.darrp.noaa.gov/southwest/montrose/baja.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٧:٢٢، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) kr75kkru5nnj5g3pgj1u7qk639sg2zo 0 296757 1592303 2026-06-20T07:38:27Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1356213009|Ottoman–Safavid War (1532–1555)]]» 1592303 wikitext text/x-wiki .... [[پۆل:ئێران لە سەدەی ١٦یەم]] [[پۆل:ململانێکانی سەدەی ١٦یەم]] 2347kl7ldj7j5pjtzo17yvras47h4gy 1592304 1592303 2026-06-20T07:47:03Z 1silent scientist 51740 1592304 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = جەنگی عوسمانی و سەفەوی ١٥٣٢–١٥٥٥ | image = Istanbul, Topkapi Palace Museum MS Hazine 1517 fol. 592r Campaign on Nachivan in the South Caucasus.png | image_size = 300px | caption = «وێنەیەکی بچووک لە [[سولەیماننامە]] کە [[سولەیمانی قانوونی|سولەیمان]] نیشان دەدات لەگەڵ سوپایەکدا بەرەو [[نەخچیوان]] دەچێت، ھاوینی ١٥٥٤، لە کۆتاییی جەنگی عوسمانی و سەفەویدا» | partof = [[جەنگەکانی عوسمانی و سەفەوی]] | date = ١٥٣٢–١٥٥٥ | place = [[مێزۆپۆتامیا]]، [[بەرزایییەکانی ئەرمەنستان]]، [[ئازەربایجان (ھەرێم)|ئازەربایجانی ئێران]] | result = {{ublist|سەرکەوتنی عوسمانییەکان<ref>Gábor Ágoston-Bruce Masters:Encyclopaedia of the Ottoman Empire, {{ISBN|978-0-8160-6259-1}}, p.280</ref><ref name=Warfare>The Reign of Suleiman the Magnificent, 1520-1566, V.J. Parry, A History of the Ottoman Empire to 1730, ed. M.A. Cook (Cambridge University Press, 1976), 94.</ref><ref name=Handbook>The Cambridge history of Islam by Peter Malcolm Holt, Ann K. S. Lambton, Bernard Lewis p. 330</ref><ref name=Late>The Cambridge history of Iran by William Bayne Fisher p.384ff</ref>}} | territory = عوسمانییەکان بەشێکی زۆری [[مێزۆپۆتامیا]] (عێراق)، ڕۆژاوای [[عێراق]]، [[ئەرمەنستانی ڕۆژاوا]]، و ڕۆژاوای [[گورجستان]]یان بەدەست ھێنا.<ref>"The Reign of Suleiman the Magnificent, 1520–1566", V.J. Parry, "'A History of the Ottoman Empire to 1730'", ed. M.A. Cook (Cambridge University Press, 1976), 94.</ref> * ئێران [[تەورێز]]، ڕۆژھەڵاتی [[گورجستان]]، [[ئەرمەنستانی ڕۆژھەڵات]]، [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]، [[داغستان]]، و [[ئازەربایجان]]ی بۆ مایەوە.<ref>"A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East", Vol. II, ed. [[Spencer C. Tucker]], (ABC-CLIO, 2010). 516.</ref> و باقیی سنوورە باکووریی-ڕۆژاوایییەکانی وەک ئەوەی پێش جەنگ بوون. * [[ئەرزڕۆم]]، [[وان]]، و [[شارەزوور]] بوونە ناوچەی دابڕاو.<ref>{{cite book|last1=Ateş|first1=Sabri|title=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|date=2013|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-1107245082|page=20}}</ref> [[قەرس]] بە بێلایەن ڕای گەیەندرا.<ref>{{cite book|last1=Mikaberidze|first1=Alexander|authorlink1=Alexander Mikaberidze|title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia, Volume 1|date=2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1598843361|page=698}}</ref> | combatant1 = {{flagicon image|Naval flag of Persia, according to Encyclopedia Britannica 1771.svg}} [[ئێرانی سەفەوی]] | combatant2 = {{flag|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|1517}} | commander1 = {{flagicon image|Naval flag of Persia, according to Encyclopedia Britannica 1771.svg}} [[تەھماسبی یەکەم|شا تەھماسبی یەکەم]]<br />{{flagicon image|Naval flag of Persia, according to Encyclopedia Britannica 1771.svg}} [[شاڤێردی سووڵتان]]<br />{{flagicon image|Naval flag of Persia, according to Encyclopedia Britannica 1771.svg}} [[ئیسماعیلی دووەم|شاھزادە ئیسماعیل میرزا]]<br />{{flagicon image|Naval flag of Persia, according to Encyclopedia Britannica 1771.svg}} [[قازی جیھان قەزوینی]]{{ھۆکارە سروشتییەکان}} | commander2 = {{flagicon|Ottoman Empire|1517}} [[سلێمانی قانوونی|سووڵتان سلێمانی یەکەم]]<br />{{flagicon|Ottoman Empire|1517}} [[ئیبراھیم پاشای پارگالی|ئیبراھیم پاشای سەدری ئەعزەم]]{{لە سێدارە درا}}<br />{{flagicon|Ottoman Empire|1517}} [[ئەسکەندەر چەلەبی]]{{لە سێدارە درا}}<br />{{flagicon|Ottoman Empire|1517}} [[ڕۆستەم پاشا|ڕۆستەم پاشای سەدری ئەعزەم]]<br />{{flagicon|Ottoman Empire|1517}} [[شازادە مستەفا (کوڕی سلێمانی قانوونی)|شازادە مستەفا]]{{لە سێدارە درا}}<br />{{flagicon|Ottoman Empire|1517}} [[سەلیمی دووەم|شازادە سەلیم]]<br />{{flagicon|Ottoman Empire|1517}} [[شازادە بایەزید]]<br />{{flagicon|Ottoman Empire|1517}} [[ئەڵقاس میرزا]]{{دیل}}{{ھۆکارە سروشتییەکان}}<br />{{flagicon|Ottoman Empire|1517}} [[کارا ئەحمەد پاشا|ئەحمەد پاشای سەدری ئەعزەم]]{{لە سێدارە درا}} | strength1 = ٦٠،٠٠٠ پیاو<br />١٠ پارچە تۆپخانە | strength2 = ٢٠٠،٠٠٠ پیاو<br />٣٠٠ پارچە تۆپخانە | casualties1 = | casualties2 = }} '''شەڕی عوسمانی و سەفەوی ١٥٣٢–١٥٥٥''' یەکێک بوو لە زۆرێک لە ململانێ سەربازییەکانی نێوان ھەر دوو ڕکابەرە سەرسەختەکە، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] بە سەرکردایەتیی [[سولەیمانی قانوونی]]، و [[سەفەوی|ئیمپراتۆریەتیی سەفەوی]] بە سەرکردایەتیی [[تەھماسبی یەکەم]]. دەستکەوتە زەوینییەکانی عوسمانی لە [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە|ئاشتیی ئاماسیە]]دا چەسپێنران. ==پێشینە== جەنگەکە بەھۆی ناکۆکییەکانی سەر خاک لە نێوان ھەر دوو ئیمپراتۆریەتەکەدا سەری ھەڵدا، بەتایبەتی کاتێک [[بەگ]]ی [[بەدلیس]] بڕیاری دا خۆی بخاتە ژێر پاراستنی فارسی.<ref name="Cambridge">"The Cambridge history of Islam" by Peter Malcolm Holt, Ann K. S. Lambton, Bernard Lewis p. 330 [https://books.google.com/books?id=j15MBH-FIwkC&pg=PA330]</ref> ھەروەھا، تەھماسب پارێزگاری [[بەغدا]]ی تیرۆر کرد کە لایەنگری سلێمان بوو. سەرەڕای ئەوەش، پارێزگاری سەفەویی [[ئازەربایجان]]، عولامە سووڵتان، ھەڵھات بۆ لای عوسمانییەکان و ئاگاداری کردنەوە لە ململانێ بەردەوامەکانی فارسەکان لەگەڵ [[ئۆزبەکەکان]] و ھەروەھا لەگەڵ ھۆزە جۆراوجۆرەکانی دیکەدا. {{sfn|Farrokh|2011|page=45}} لە بەرەی دیپلۆماسیدا، سەفەوییەکان خەریکی وتووێژ بوون لەگەڵ [[ھابسبۆرگ|ھابسبورگەکەکان]] بۆ پێکھێنانی [[ھاوپەیمانیی ھابسبورگ-فارس]] کە لە دوو بەرەوە ھێرش بکاتە سەر ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی.<ref name="Cambridge"/> == دوو ھەڵمەتەکەی عێراق (١٥٣٢–١٥٣٤) == پەلامارەکانی عوسمانی ھەر لە ساڵی ١٥٣٢ دەستی پێ کرد. سەدری ئەعزەم [[ئیبراھیم پاشای پارگالی|ئیبراھیم پاشا]] بە سەرکەوتوویی ھێرشی کردە سەر [[عێراق]]ی [[سەفەوییەکان]]، [[بەدلیس]]ی دووبارە گرتەوە، و لە ١٥ی تەممووزی ١٥٣٤دا بەرەو گرتنی [[تەورێز]] ڕۆیشت. {{sfn|Farrokh|2011|page=45}} لەوێ، خودی [[سولەیمانی قانوونی|سلێمان]] چوو بۆ لای، و پاشان لە کانوونی یەکەمی ١٥٣٤دا [[گرتنی بەغدا (١٥٣٤)|بەغدا]]یان گرت.<ref name="Cambridge"/> تەھماسب، کە لە سەرەتادا لە ھەڵمەتێکدا بوو دژی ئۆزبەکەکان لە ڕۆژھەڵات، سوپاکانی بەرەو ڕۆژاوا پەلە پێ کرد بەڵام ناچاری ڕووبەڕووبوونەوەیەکی گەورە نەبوو، ستراتیژی ھەراسانکردنی کاروانە پێداویستییەکانی عوسمانی و [[زەوی سووتاو]]ی گرتە بەر. {{sfn|Farrokh|2011|page=45}} == دووەم ھەڵمەتی عوسمانی (١٥٤٨–١٥٤٩) == لە سەردەمی سەدری ئەعزەم [[ڕۆستەم پاشا]]، عوسمانییەکان ھەوڵیان دا بۆ یەکجار و بۆ ھەمیشە شا بشکێنن، سلێمان لە ساڵانی ١٥٤٨–١٥٤٩دا دەستی بە دووەم ھەڵمەت کرد. ئەمجارە، [[ئەڵقاس میرزا]] کە برای باوکیی تەھماسب بوو و ھەڵھاتبوو، یارمەتیی دا و ھێزێکی ٤٠،٠٠٠ سوارەی پێدرا بۆ داگیرکردنی فارس. {{sfn|Farrokh|2011|page=46}} دیسانەوە، تەھماسب ڕامیاریی زەوی سووتاوی گرتە بەر و [[ئەرمەنستان]]ی وێران کرد. لەو کاتەدا، پاشای فەڕەنسا [[فرانسوای یەکەم (فەڕەنسا)|فرانسوای یەکەم]]، دوژمنی ھابسبورگەکان، و [[سلێمانی قانوونی]] لە چوارچێوەی [[ھاوپەیمانیی فەڕەنسا-عوسمانی]]دا بەرەو پێش دەچوون، کە لە ساڵی ١٥٣٦دا بە فەرمی کرا، بۆ ئەوەی ھاوسەنگیی ھەڕەشەی ھابسبورگ ڕابگرن. لە ساڵی ١٥٤٧دا، کاتێک سلێمان ھێرشی کردە سەر فارس، فەڕەنسا باڵیۆزی خۆی [[گابریێل دی لوێتز]]ی نارد تا لە ھەڵمەتەکەیدا لەگەڵی بێت.<ref name="Fisher"/> گابریێل دی لوێتز ڕاوێژی سەربازیی دا بە سلێمان، وەک کاتێک کە ڕاوێژی پێدا لەسەر جێگیرکردنی تۆپخانە لە کاتی [[گەمارۆدانی وان (١٥٤٧)|گەمارۆدانی وان]]. <ref name="Fisher">"The Cambridge history of Iran" by William Bayne Fisher p.384"ff"</ref> لە ھەمان کاتدا، ھێزە پورتوگالییەکان یارمەتیی فارسەکانیان دا بۆ بردنەوەی شەڕێک لە نزیک فورات دژی عوسمانییەکان بە ژمارەیەکی دیاریکراو لە سەرباز و بیست تۆپ. {{sfn|Farrokh|2011|page=46}} سلێمان دەستکەوتی ھەبوو لە [[تەورێز]]، [[ئەرمەنییەکانی ژێر دەسەڵاتی فارس]]، ئامادەیییەکی بەردەوامی لە [[پارێزگای وان]] لە [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ]] مسۆگەر کرد، و ھەندێک قەڵای لە [[گورجستان]] گرت. == سێیەم ھەڵمەتی عوسمانی (١٥٥٣–١٥٥٥) و پاشھاتەکان == {{Main|ھەڵمەتی سەفەوی (١٥٥٤–١٥٥٥)}} لە ساڵی ١٥٥٣دا عوسمانییەکان، سەرەتا لەژێر دەستی سەدری ئەعزەم [[ڕۆستەم پاشا]]، و دواتر خودی سلێمان چوو بۆ لایان، سێیەم و کۆتا ھەڵمەتی خۆیان دژی شا دەستی پێ کرد. پێش ئەوە، [[ئیسماعیل میرزای سەفەوی]]، کوڕی دووەمی تەھماسب، بە سەرکەوتوویی ھێرشی کردبووە سەر ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ، پارێزگاری ئەرزڕوومی شکاندبوو و شارەکەی گرتبوو، ھەروەھا ئەخڵات و ئەرجیشی گرتبوو. پاشان سلێمان تا قەرەباغ لە باشووری قەوقاز پێشڕەویی کرد، بەڵام دیسانەوە ھیچ شەڕێکی یەکلاکەرەوە ڕووی نەدا و تەنھا دەستکەوتی کۆ کردەوە. {{sfn|Farrokh|2011|page=46}} سەرەڕای ئەوەش، بەھۆی ئەوەی ھەر دوو لایەن بەھۆی جەنگەکەوە شەکەت ببوون، [[ئاشتیی ئاماسیا]] لە ٢٩ی ئایاری ١٥٥٥دا واژۆ کرا. {{sfn|Farrokh|2011|pages=46–47}} سلێمان تەورێزی گەڕاندەوە، بەڵام [[بەغدا]]، خوارووی [[مێزۆپۆتامیا]]، ڕۆژاوای [[ئەرمەنستان]]، ڕۆژاوای [[گورجستان]]، دەماوەی [[فورات]] و [[دیجلە]]، و بەشێک لە کەناراوەکانی [[کەنداوی فارس]]ی بۆ خۆی ھێشتەوە. فارس باقیی ھەموو خاکە باکووریی-ڕۆژاوایییەکانی لە [[قەوقاز]] بۆ مایەوە. بەھۆی پابەندییە زۆرەکانی لە فارس، سلێمان تەنھا توانی پشتگیریی دەریاییی سنووردار بنێرێت بۆ فەڕەنسا لە [[داگیرکردنی کۆرسیکا (١٥٥٣)]]ی نێوان فەڕەنسا و عوسمانییەکاندا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تد|ئەرمەنستان|ئێران|شەڕ|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|گورجستان}} [[پۆل:ئێران لە سەدەی ١٦یەم]] [[پۆل:ململانێکانی سەدەی ١٦یەم]] akr6jol1p721n7pzd2d1sg3mzdfl6ku 0 296758 1592305 2026-06-20T07:54:54Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1356213301|Safavid campaign (1554–1555)]]» 1592305 wikitext text/x-wiki .... [[پۆل:کۆمەڵکوژیەکان لە ئێران]] [[پۆل:ئێران لە سەدەی ١٦یەم]] 9toa0kybv9rgrhoamkbkwsveqiw9o4e 1592306 1592305 2026-06-20T08:00:42Z 1silent scientist 51740 1592306 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = ھەڵمەتی سەفەوی (١٥٥٤–١٥٥٥) | partof = [[شەڕی عوسمانی و سەفەوی (١٥٣٢–١٥٥٥)]] | image = Istanbul, Topkapi Palace Museum MS Hazine 1517 fol. 592r Campaign on Nachivan in the South Caucasus.png | caption = «وێنەیەکی بچووک لە [[سولەیماننامە]] کە [[سولەیمانی قانوونی|سولەیمان]] نیشان دەدات لە ھاوینی ١٥٥٤دا دەچێتە ناو [[نەخچیوان (شار)|نەخچیوان]].» | date = حوزەیرانی ١٥٥٤ – ٢٩ی ئایاری ١٥٥٥ (نزیکەی ١١ مانگ) | place = [[بەرزایییەکانی ئەرمەنستان]]، [[قەرەباغ]]، [[پارێزگای ئازەربایجان (ئێرانی سەفەوی)|ئازەربایجان]] | coordinates = | map_type = | map_relief = | latitude = | longitude = | map_size = | map_marksize = | map_caption = | map_label = | territory = | result = سەرکەوتنی عوسمانییەکان<ref>Gábor Ágoston-Bruce Masters:Encyclopaedia of the Ottoman Empire, {{ISBN|978-0-8160-6259-1}}, p.280</ref><ref name=Warfare>The Reign of Suleiman the Magnificent, 1520-1566, V.J. Parry,&nbsp;A History of the Ottoman Empire to 1730, ed. M.A. Cook (Cambridge University Press, 1976), 94.</ref><ref name=Handbook>The Cambridge history of Islam&nbsp;by Peter Malcolm Holt, Ann K. S. Lambton, Bernard Lewis p. 330</ref><ref name=Late>The Cambridge history of Iran&nbsp;by William Bayne Fisher p.384ff</ref> | status = | combatants_header = | combatant1 = {{flagicon|Ottoman Empire|1517}} [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] | combatant2 = {{flagicon image|Naval flag of Persia, according to Encyclopedia Britannica 1771.svg}} [[ئێرانی سەفەوی]] | commander1 = سووڵتان [[سولەیمانی قانوونی|سولەیمان]]<br />[[سۆکۆلوو مەحمەد پاشا]] | commander2 = [[تەھماسبی یەکەم]] | units1 = سوپای سووڵتان<br />ھێزەکانی ڕۆمێلیا | units2 = | strength1 = | strength2 = | casualties1 = | casualties2 = | notes = | campaignbox = }} '''ھەڵمەتی سەفەویی ١٥٥٤–١٥٥٥''' کۆتا قۆناغی دوژمنکارییەکانی نێوان عوسمانییەکان و سەفەوییەکان بوو لە کاتی [[شەڕی عوسمانی و سەفەوی (١٥٣٢–١٥٥٥)]]. لەلایەن [[سولەیمانی قانوونی]] (فەرمانڕەوایی ١٥٢٠–١٥٦٦) دەستی پێ کرد، و لە نێوان حوزەیرانی ١٥٥٤ و ئایاری ١٥٥٥دا ڕووی دا.{{sfn|Yürekli|2016|p=119}} بەشێک بوو لە ململانێیەکی بەرفراوانتر لە نێوان موسڵمانانی [[ئیسلامی سوننە|سوننە]] و [[ئیسلامی شیعە|شیعە]].{{sfn|Şahin|2013|p=211}}{{sfn|Scherberger|2014|p=59}} ==پێشینە== ھەڵمەتەکە بەھۆی ھێرشەکانی ١٥٥٠–١٥٥٢ی سەفەوییەکان لە ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵەوە سەری ھەڵدا کە بووە ھۆی وێرانبوونی [[ئەیالەتی وان|وان]] و [[ئەیالەتی ئەرزیڕۆم|ئەرزڕووم]]، و زۆرێک لە سوننەکانی بە کوشت دا.{{sfn|Scherberger|2014|p=59}} لە نامەیەکدا بە ڕێکەوتی تەممووزی ١٥٥٤، عوسمانییەکان داوای جەنگیان لە سەفەوییەکان کرد، پاشان [[فەتوا]] بەناوبانگەکەی [[ئیبن کەمال]]یان دووبارە کردەوە.{{sfn|Şahin|2013|p=211}} ھەڵمەتەکە، کە سێیەم گەشتی سەربازی بوو لە کاتی جەنگەکەدا،{{sfn|Scherberger|2014|p=59}} و لەلایەن خودی سولەیمان و والیی ڕۆمێلیا [[سۆکۆلوو مەحمەد پاشا]] سەرکردایەتی دەکرا، و ھێزەکانی بەڵکانی ([[ئەیالەتی ڕۆمێلیا]]) لەخۆ گرتبوو.{{sfn|Yürekli|2016|p=119}} ھێزەکانی بەڵکان لە [[تۆکات]] جێگیر بوون و زستانی ١٥٥٣–١٥٥٤یان لەوێ بەسەر برد، پاشان لە حوزەیرانی ١٥٥٤دا پەیوەندییان بە سوپای سووڵتانەوە کرد کە لە [[حەلەب]]ەوە بەرەو [[سوشەھری]] دەھات.{{sfn|Yürekli|2016|p=119}} ھێزەکانی بەڵکان بەشدارییان لە تەواوی ھەڵمەتەکەدا کرد.{{sfn|Yürekli|2016|p=119}} == ھەڵمەت == عوسمانییەکان ھێرشیان کردە سەر [[پارێزگای ئازەربایجان (ئێرانی سەفەوی)|ئازەربایجان]]ی سەفەوی و شیعەیان کوشت.{{sfn|Scherberger|2014|p=59}} کۆشک، ڤێلا و باخچەکانی سەفەوییەکان وێران کران، و [[یەریڤان]]، [[قەرەباغ]] و [[نەخچیوان (شار)|نەخچیوان]] لەلایەن عوسمانییەکانەوە گیران.{{sfn|Scherberger|2014|p=60}} [[ھۆزی مەحموودی|ھۆزی مەحموودی]] لە وان (کە لە کاتی گرتنی وانی عوسمانی لە ساڵی ١٥٤٨دا لەلایەن عوسمانییەکانەوە ملکەچ نەکرابوون) لەژێر دەستی سەرکردەکەیان حەسەن، کە تا ئەو کاتە دڵسۆزی سەفەوییەکان بوون، دوای ھێرشەکەی سەر ئازەربایجان لە ساڵی ١٥٥٤دا لایەنیان گۆڕی بۆ لای عوسمانییەکان.{{sfn|University of Wisconsin|2003|pp=123, 134}} [[ئەبووسعوود]]، باڵاترین فەقیھی عوسمانی («شێخولئیسلام»)، لە ساڵی ١٥٥٤دا «فتوا»یەکی دەرکرد کە پشتیوانی لە کۆیلەکردنی دیلەکانی سەفەوی دەکرد، و بە پێچەوانەی نەریتی پێشوو، دەکرا وەک ناموسڵمانەکان بفرۆشرێن.{{sfn|Erdem|1996|p=21}} سەفەوییەکان ڕەعییەتەکانی عوسمانییان نەکردە کۆیلە، بەڵکوو لە سێدارەیان دان.{{sfn|Erdem|1996|p=21}} سوپای سولەیمان لە تەممووزی ١٥٥٤دا لە نەخچیوان بە ھەزاران دیلی گرت.{{sfn|Erdem|1996|p=21}} لەگەڵ ئەوەشدا «فتوا»کەی ئەبووسعوود جەختی لەوە کردەوە کە کۆیلەکردنی منداڵە دیلکراوەکانی «[[قزڵباش]]» (شیعە) لە نەخچیوان ڕێگەپێنەدراو بووە.{{sfn|Erdem|1996|p=21}} سولەیمان ھەڕەشەی وێرانکردنی [[ئەردەبیل]] و مەزارگەکەی کرد ئەگەر دەستدرێژییەکانی سەفەوی نەوەستن.{{sfn|Scherberger|2014|p=60}} ھەر دوو لایەن زیانی گەورەیان بەرکەوت، بەبێ ئەوەی ھیچ لایەنێکیان بە تەواوی سەرکەوتوو بن.{{sfn|Scherberger|2014|p=60}} == پاشھاتەکان == سولەیمان پێشوازی لە شاندێکی سەفەوی کرد لە بارەگای زستانیی خۆی لە ئاماسیا بۆ وتووێژکردن لەسەر ئاشتی.{{sfn|Scherberger|2014|p=60}} سەبارەت بە خاک، دانپێدانانی سەفەوییەکان بە دەسەڵاتی عوسمانی لە عێراق و ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ دەبێتە ھۆی گەڕانەوەی [[یەریڤان]]، [[قەرەباغ]] و [[نەخچیوان]].{{sfn|Scherberger|2014|p=60}} سەبارەت بە بابەتە ئایینییەکان، بەڵێن بە سەفەوییەکان درا کە ڕێگری لە زیارەتکارانی شیعە نەکرێت لە سەردانی شوێنە پیرۆزەکانیان لە ناو خاکی عوسمانیدا، بە مەرجی ھەڵوەشاندنەوەی «[[تەبەڕوو]]» لەلایەن سەفەوییەکانەوە.{{sfn|Scherberger|2014|p=60}} [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە|ئاشتی لە ئاماسیا واژوو کرا]] و کۆتاییی بە نیو سەدە لە جەنگی عوسمانی و سەفەوی ھێنا.{{sfn|Scherberger|2014|p=60}} لەگەڵ کۆتاییھاتنی دوژمنکارییەکان لە ئایاری ١٥٥٥دا، فەرماندە [[ماڵکۆچئۆغڵوو بالی بەگ]] و ھێزەکانیان ڕێگەیان پێدرا بگەڕێنەوە بۆ ڕۆمێلیا.{{sfn|Yürekli|2016|p=119}} پەیوەندییەکانی نێوان عوسمانی و سەفەوی دوای جەنگەکە دۆستانە بوو.{{sfn|Scherberger|2014|p=60}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تد|ئێران|شەڕ|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} [[پۆل:کۆمەڵکوژیەکان لە ئێران]] [[پۆل:ئێران لە سەدەی ١٦یەم]] cdfowbym5nnsqn2yape3tf3hlofslur 0 296759 1592315 2026-06-20T09:38:11Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1359584144|Denver International Airport]]» 1592315 wikitext text/x-wiki '''Denver International Airport''' (IATA: DEN, ICAO: KDEN, FAA LID: DEN) is an international airport in the [[ڕۆژاوای ویلایەتە یەکگرتووەکان|Western United States]], primarily serving metropolitan [[دێنڤەر|Denver]], [[کۆلۆرادۆ|Colorado]], as well as the greater Front Range Urban Corridor. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە Runway 16R/34L, with a length of 16000&nbsp;ft (4877 m), is the longest public use runway in North America and the fifth longest in the world. The airport is {{Convert|25|mi|km}} driving distance northeast of Downtown Denver,<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mapquest.com/directions/main.adp?do=nw&go=1&r=f&aoh=&aot=&aof=&1a=&1c=&1s=&1z=&1y=US&1l=&1g=&1pl=&1v=COUNTRY&1ffi=&1n=&1qn=denver%20international%20airport&2a=&2c=Denver&2s=CO&2z=&2y=US&2l=36cA6vHcgcp2r%2b1shHeSWQ%3d%3d&2g=6uCrHfAwVdiZOF%2bMfwHG9A%3d%3d&2pn=&2pl=&2v=CITY&2ffi=&2n=Denver%20County&2qn=&2qc=&q=denver%20international%20airport&1pn=denver%20international%20airport&1sb=Denver%20International%20Airport%20%28DEN%29%7c8500%20Pena%20Blvd%7cDenver%7cCO%7c80249%7c39836959%7c%2d104671890%7c303%2d342%2d2000%7cUS&1qc=Airports |ڕێکەوتی سەردان=September 8, 2011}}</ref> {{Convert|19|mi|km}} farther than the former Stapleton International Airport which DEN replaced; the airport is actually closer to the [[ئۆرۆرا|city of Aurora]] than central Denver, and many airport-related services, such as hotels, are located in Aurora. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:CS1 Spanish-language sources (es)]] [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی کەم و کوڕیان ھەیە لە سەرچاوەی باوەڕپێکراودا]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] d1t3tc32622machd0ickm5pbstzthp7 1592316 1592315 2026-06-20T09:39:59Z Tessla 41338 شائەمراز 1592316 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی دێنڤەر''' (ئای ئەی تی ئەی: دی ئی ئێن، ئای سی ئەی ئۆ: کەی دی ئی ئێن، ئێف ئەی ئەی ئێڵ ئای دی: دی ئی ئێن) فڕۆکەخانەیەکی نێونەتەوەیییە لە [[ڕۆژاوای ویلایەتە یەکگرتووەکان|ڕۆژاوای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]، کە بە پلەی یەکەم خزمەت بە ناوچەی [[دێنڤەر]]، [[کۆلۆرادۆ]] و ھەروەھا ڕێڕەوی شاریی فرۆنت ڕەینج دەکات. شاڕێڕەوی ١٦ئاڕ/٣٤ئێڵ، بە درێژاییی ١٦٠٠٠ پێ (٤٨٧٧ مەتر)، درێژترین شاڕێڕەوی بەکارھێنانی گشتییە لە ئەمریکای باکوور و پێنجەمین درێژترینە لە جیھاندا. فڕۆکەخانەکە {{Convert|25|mi|km}} بە ئاراستەی باکووری ڕۆژھەڵاتی ناوەندی شاری دێنڤەر دوورە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mapquest.com/directions/main.adp?do=nw&go=1&r=f&aoh=&aot=&aof=&1a=&1c=&1s=&1z=&1y=US&1l=&1g=&1pl=&1v=COUNTRY&1ffi=&1n=&1qn=denver%20international%20airport&2a=&2c=Denver&2s=CO&2z=&2y=US&2l=36cA6vHcgcp2r%2b1shHeSWQ%3d%3d&2g=6uCrHfAwVdiZOF%2bMfwHG9A%3d%3d&2pn=&2pl=&2v=CITY&2ffi=&2n=Denver%20County&2qn=&2qc=&q=denver%20international%20airport&1pn=denver%20international%20airport&1sb=Denver%20International%20Airport%20(DEN)%7c8500%20Pena%20Blvd%7cDenver%7cCO%7c80249%7c39836959%7c-104671890%7c303-342-2000%7cUS&1qc=Airports |ڕێکەوتی سەردان=September 8, 2011}}</ref> کە {{Convert|19|mi|km}} دوورترە لە فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی پێشووی ستەیپڵتن کە دی ئی ئێن شوێنی گرتەوە؛ فڕۆکەخانەکە لە ڕاستیدا لە ناوەندی دێنڤەرەوە لە [[ئۆرۆرا|شاری ئۆرۆرا]] نزیکترە، و زۆرێک لە خزمەتگوزارییەکانی پەیوەست بە فڕۆکەخانە، وەک ھۆتێلەکان، لە ئۆرۆرا ھەڵکەوتوون. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:CS1 Spanish-language sources (es)]] [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی کەم و کوڕیان ھەیە لە سەرچاوەی باوەڕپێکراودا]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 2eumahcjh87rbkrft3bi51qejr7d4ln 1592321 1592316 2026-06-20T09:46:31Z Tessla 41338 /* top */ 1592321 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی دێنڤەر''' فڕۆکەخانەیەکی نێونەتەوەیییە لە [[ڕۆژاوای ویلایەتە یەکگرتووەکان|ڕۆژاوای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]، کە بە پلەی یەکەم خزمەت بە ناوچەی [[دێنڤەر]]، [[کۆلۆرادۆ]] و ھەروەھا ڕێڕەوی شاریی فرۆنت ڕەینج دەکات. شاڕێڕەوی ١٦ئاڕ/٣٤ئێڵ، بە درێژاییی ١٦٠٠٠ پێ (٤٨٧٧ مەتر)، درێژترین شاڕێڕەوی بەکارھێنانی گشتییە لە ئەمریکای باکوور و پێنجەمین درێژترینە لە جیھاندا. فڕۆکەخانەکە {{Convert|25|mi|km}} بە ئاراستەی باکووری ڕۆژھەڵاتی ناوەندی شاری دێنڤەر دوورە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mapquest.com/directions/main.adp?do=nw&go=1&r=f&aoh=&aot=&aof=&1a=&1c=&1s=&1z=&1y=US&1l=&1g=&1pl=&1v=COUNTRY&1ffi=&1n=&1qn=denver%20international%20airport&2a=&2c=Denver&2s=CO&2z=&2y=US&2l=36cA6vHcgcp2r%2b1shHeSWQ%3d%3d&2g=6uCrHfAwVdiZOF%2bMfwHG9A%3d%3d&2pn=&2pl=&2v=CITY&2ffi=&2n=Denver%20County&2qn=&2qc=&q=denver%20international%20airport&1pn=denver%20international%20airport&1sb=Denver%20International%20Airport%20(DEN)%7c8500%20Pena%20Blvd%7cDenver%7cCO%7c80249%7c39836959%7c-104671890%7c303-342-2000%7cUS&1qc=Airports |ڕێکەوتی سەردان=September 8, 2011}}</ref> کە {{Convert|19|mi|km}} دوورترە لە فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی پێشووی ستەیپڵتن کە دی ئی ئێن شوێنی گرتەوە؛ فڕۆکەخانەکە لە ڕاستیدا لە ناوەندی دێنڤەرەوە لە [[ئۆرۆرا|شاری ئۆرۆرا]] نزیکترە، و زۆرێک لە خزمەتگوزارییەکانی پەیوەست بە فڕۆکەخانە، وەک ھۆتێلەکان، لە ئۆرۆرا ھەڵکەوتوون. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:CS1 Spanish-language sources (es)]] [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی کەم و کوڕیان ھەیە لە سەرچاوەی باوەڕپێکراودا]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] p57ll4xapnhjkplqavv99zm51ky32w7 0 296760 1592317 2026-06-20T09:40:57Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1360029007|Manchester Airport]]» 1592317 wikitext text/x-wiki '''Manchester Airport''' (IATA: MAN, ICAO: EGCC) is an international airport in Ringway, Manchester, England. It lies {{Convert|7|miles}} south-west of Manchester city centre.<ref name="Nats-uk.ead-it.com">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.nats-uk.ead-it.com/public/index.php%3Foption%3Dcom_content%26task%3Dblogcategory%26id%3D99%26Itemid%3D148.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100201011102/http://www.nats-uk.ead-it.com/public/index.php%3Foption%3Dcom_content%26task%3Dblogcategory%26id%3D99%26Itemid%3D148.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=1 February 2010 |ڕێکەوتی سەردان=4 April 2010 |وێبگە=Nats-uk.ead-it.com}}</ref> In 2025, it was the third-busiest airport in the United Kingdom in terms of passengers (the busiest outside London), and the 20th-busiest airport in Europe in 2024, with 32.1 million passengers served.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 January 2024 |ناونیشان=https://mediacentre.magairports.com/strong-december-performance-for-uks-largest-airports-group-sees-mag-serve-60m-passengers-in-2023/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240112000820/https://mediacentre.magairports.com/strong-december-performance-for-uks-largest-airports-group-sees-mag-serve-60m-passengers-in-2023/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=12 January 2024 |ڕێکەوتی سەردان=11 January 2024}}</ref> تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕەوشی ناونیشان]] [[پۆل:CS1 Portuguese-language sources (pt)]] [[پۆل:CS1 Italian-language sources (it)]] [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] dqatfh9oy2wbzuguz98hodvbq4syslo 1592320 1592317 2026-06-20T09:44:55Z Tessla 41338 شائەمراز 1592320 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''فڕۆکەخانەی مانچێستەر''' فڕۆکەخانەیەکی نێونەتەوەیییە لە ڕینگوەی، مانچێستەر، ئینگلتەرا. لە دووریی {{Convert|7|miles}} لە باشووری ڕۆژاوای ناوەندی شاری مانچێستەر ھەڵکەوتووە.<ref name="Nats-uk.ead-it.com">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.nats-uk.ead-it.com/public/index.php%3Foption%3Dcom_content%26task%3Dblogcategory%26id%3D99%26Itemid%3D148.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100201011102/http://www.nats-uk.ead-it.com/public/index.php%3Foption%3Dcom_content%26task%3Dblogcategory%26id%3D99%26Itemid%3D148.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=1 February 2010 |ڕێکەوتی سەردان=4 April 2010 |وێبگە=Nats-uk.ead-it.com}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٥دا، سێیەم قەرەباڵغترین فڕۆکەخانەی شانشینی یەکگرتوو بوو لە ڕووی سەرنشینانەوە (قەرەباڵغترین لە دەرەوەی لەندەن)، و ٢٠ەمین قەرەباڵغترین فڕۆکەخانەی ئەورووپا بوو لە ساڵی ٢٠٢٤دا، کە خزمەت بە ٣٢٫١ ملیۆن سەرنشین کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 January 2024 |ناونیشان=https://mediacentre.magairports.com/strong-december-performance-for-uks-largest-airports-group-sees-mag-serve-60m-passengers-in-2023/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240112000820/https://mediacentre.magairports.com/strong-december-performance-for-uks-largest-airports-group-sees-mag-serve-60m-passengers-in-2023/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=12 January 2024 |ڕێکەوتی سەردان=11 January 2024}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} 9kmvv5lhyml1g3bq6ccksn7rfacpsm2 0 296761 1592318 2026-06-20T09:41:59Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1360003903|Lisbon Airport]]» 1592318 wikitext text/x-wiki ''' Humberto Delgado Airport''' (IATA: LIS, ICAO: LPPT) — informally '''Lisbon Airport''' and previously '''Portela Airport''' — is an international airport located {{Convert|7|km|nmi|0}} northeast of the historical city centre of [[لیسبۆن|Lisbon]], the capital of [[پورتوگال|Portugal]]. With more than 36{{بۆشایییەکان}}million passengers per year, it is the 13th-largest airport in Europe in terms of passenger volume.<ref name="ine.pt">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_destaques&DESTAQUESdest_boui=695013937&DESTAQUESmodo=2&xlang=en |ڕێکەوتی سەردان=14 February 2025 |وێبگە=INE - National Institute of Statistics}}</ref> It also carries approximately 200,000 tonnes of cargo per year.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=20 May 2022 |ناونیشان=https://www.efe.com/efe/portugal/portugal/movimento-de-passageiros-em-portugal-sobe-39-2021-mas-fica-ainda-longe-do-pre-pandemia/50000441-4743297 |زمان=Portuguese}}</ref> تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:CS1 Polish-language sources (pl)]] [[پۆل:CS1 Spanish-language sources (es)]] [[پۆل:CS1 Dutch-language sources (nl)]] [[پۆل:CS1 Finnish-language sources (fi)]] [[پۆل:CS1 German-language sources (de)]] [[پۆل:CS1 Italian-language sources (it)]] [[پۆل:CS1 Portuguese-language sources (pt)]] [[پۆل:CS1 French-language sources (fr)]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی پۆرتووگالی]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 7wyhulwxdfwui64cj3eugvgkvq4fjsp 1592319 1592318 2026-06-20T09:43:19Z Tessla 41338 شائەمراز 1592319 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''فڕۆکەخانەی ئومبێرتۆ دێلگادۆ''' بە شێوەیەکی نافەرمی '''فڕۆکەخانەی لیسبۆن''' و پێشتر '''فڕۆکەخانەی پۆرتێلا''' — فڕۆکەخانەیەکی نێونەتەوەیییە کە لە {{Convert|7|km|nmi|0}}ی باکووری ڕۆژھەڵاتی ناوەندی مێژوویی شاری [[لیسبۆن]]، پایتەختی [[پورتوگال]] ھەڵکەوتووە. بە زیاتر لە ٣٦ ملیۆن سەرنشین لە ساڵێکدا، ١٣ەمین گەورەترین فڕۆکەخانەی ئەورووپایە لە ڕووی قەبارەی سەرنشینەوە.<ref name="ine.pt">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_destaques&DESTAQUESdest_boui=695013937&DESTAQUESmodo=2&xlang=en |ڕێکەوتی سەردان=14 February 2025 |وێبگە=INE - National Institute of Statistics}}</ref> ھەروەھا ساڵانە نزیکەی ٢٠٠٬٠٠٠ تۆن بار دەگوازێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=20 May 2022 |ناونیشان=https://www.efe.com/efe/portugal/portugal/movimento-de-passageiros-em-portugal-sobe-39-2021-mas-fica-ainda-longe-do-pre-pandemia/50000441-4743297 |زمان=Portuguese}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} 3z6j2d3yjwe6f30ctbj2pwk17pdumpd 1 296762 1592323 2026-06-20T09:47:34Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1592323 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[زاک ئەڤێری]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1592322 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20231012055740/https://www.californiabirthindex.org/birth/zachary_joseph_horwitz_born_1986_17414289 گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20231031121934/https://www.californiabirthindex.org/birth/zachary_joseph_horwitz_born_1986_17414289 لە https://www.californiabirthindex.org/birth/zachary_joseph_horwitz_born_1986_17414289 تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٩:٤٧، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 68edxv0yxi962bes0fmcuq1qgvuduly 6 296763 1592324 2026-06-20T09:56:27Z 1silent scientist 51740 {{ھۆکاری بەکارھێنانی نائازاد | ناساندن = پەڕگەی کەسایەتی | سەرچاوە = | وتار = محەممەد قودسی | چەندێتی = تەواو | ڕێزۆلووشنی کەم = بەپێی پێویست | مەبەست = بۆ باشترکردنی وتار | جێگۆڕی = نییە | زانیاریی تر = }} 1592324 wikitext text/x-wiki == کورتە == {{ھۆکاری بەکارھێنانی نائازاد | ناساندن = پەڕگەی کەسایەتی | سەرچاوە = | وتار = محەممەد قودسی | چەندێتی = تەواو | ڕێزۆلووشنی کەم = بەپێی پێویست | مەبەست = بۆ باشترکردنی وتار | جێگۆڕی = نییە | زانیاریی تر = }} ryy5n2h33gme9w4x3x5yx8dekj5kkyt 0 296764 1592327 2026-06-20T10:02:22Z Rahel khdhr 75558 Rahel khdhr پەڕەی [[ڕێکردن لە خەودا]]ی گواستەوە بۆ [[خەوگەڕی]]: ناوی شیاوتر 1592327 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[خەوگەڕی]] ifulsu7s0jn4pvkj7iadq2i803vkv16 1 296765 1592329 2026-06-20T10:02:23Z Rahel khdhr 75558 Rahel khdhr پەڕەی [[وتووێژ:ڕێکردن لە خەودا]]ی گواستەوە بۆ [[وتووێژ:خەوگەڕی]]: ناوی شیاوتر 1592329 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[وتووێژ:خەوگەڕی]] hmaoyrawdeo3wf78ind1q6xdp8o1s5p 0 296766 1592341 2026-06-20T10:22:18Z 1silent scientist 51740 پەڕەی دروست کرد بە «....»ەوە 1592341 wikitext text/x-wiki .... e8rhiz0tks39lthvf9x9y3pdkzx6oa0 1592344 1592341 2026-06-20T10:33:04Z 1silent scientist 51740 1592344 wikitext text/x-wiki '''خەیروڵڵا کوڕی عەبدولکەریم ئەفەندی کوڕی عەبدوڵڵا ئاغای گورجی زادە'''، لە ساڵی ١٩١٢ لە گەڕەکی قەڵا لە [[هەولێر]] لەدایکبووە. باوکی کارمەندێکی دەوڵەت بووە لە سەردەمی [[عوسمانی]]دا و هەر ماوەیەک لە شوێنێک خزمەتیکردووە، بۆیە خەیروڵڵای کوڕیشی لە سەردەمی منداڵیدا لە زۆر شوێن ژیاوە و دوای کۆتایی ھاتنی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ھەلی بۆ هەڵکەوتووە بچێتە بەر خوێندن، دوای تەواوکردنی خوێندن لە هەولێر، لە خانەی مامۆستایانی بەغدا وەرگیرا و دواتر ماوەی پێنج ساڵ بە مامۆستایی لە [[کۆیە]] و [[چەمچەماڵ]] و [[شەقڵاوە]] خزمەتی کردووە. لە ساڵی ١٩٣٠ بە مامۆستا لە قوتابخانەی ئولای کۆیە دامەزراوە و ساڵی ١٩٣١ لە شاری هەولێر سەرپەشتی شانۆگەری (کچی کوردستان)ی کردووە کە زۆربەی [[ئەکتەر|ڕۆڵگێڕ]]انی کۆیی بوونە و لە ساڵی ١٩٣٣ بووەتە مامۆستای ھۆزی [[هەرکی]] و یەکەم [[خوێندنگە]]ی گەڕۆکی کردووەتەوە کاتێک لە گەرمێن چوونەتە کوێستان. لە ساڵی ١٩٣٥ چووەتە خولی ئەفسەری لەم خولەدا چەند کەسایەتییەکی عێراقی لەگەڵدا بووە دیارترینیان [[عەبدولسەلام عارف]] کە دواتر لە شەستەکان بووە سەرۆکی [[عێراق]]. خەیروڵڵا عەبدولکەریم لاوێکی نیشتمانپەروەر بووە و ساڵی ١٩٤٥ ڕیزی سوپای بەجێھێشتووە و پەیوەندی بە جووڵانەوەی بارزانەوە کردووە و بەهۆی ئەوەوە لەلایەن حکوومەتی عێراقەوە بڕیاری لەسێدارەدانی بۆ دەرچووە هەمان ساڵ لەگەڵ بارزانییەکان چوونەتە [[ڕۆژهەڵاتی کوردستان]] و وەک ئەفسەر لە سوپای [[کۆماری کوردستان]] لە [[مەهاباد]] خزمەتی کردووە. هەر ئەو سەردەمە توانا هونەرییەکانی دەرکەوتووە، بەتایبەتیی لە بواری شانۆ، مۆسیقا، نیگارکێشیدا و لە چەندین چالاکیدا بەشداری کردووە. خولیای تەواوکردنی خوێندن و کۆشش بەتواناکانی وایان لێکرد لە خوێندنگەی سەربازیی لە بەغدا ببێت بە خوێندکار و دوو ساڵ دوای ئەوە بە پلەی ئەفسەر لە [[سوپای عێراق]]دا دامەزراوە. لە ماوەی خوێندندا سەردانی [[میسر]]ی کرد و لە کاروباری سەربازیدا شارەزاییەکی زۆری پەیدا کرد. شەهید خەیروڵڵا پەیوەندی بە [[حیزبی هیوا]] کرد و زۆر بە چالاکی لەناو ئەو حیزبەدا ئەرکە نیشتمانی و نەتەوایەتییەکانی جێبەجێکرد. ساڵی ١٩٤٥ خۆی گەیاندە [[مەهاباد]] و هەموو توانا و شارەزایی خۆی تەرخان کرد بۆ خزمەتکردنی کۆمارەکە. ماوەی ساڵ و نیوێک وەک ئەفسەرێکی زرێپۆش لەناو هێزەکانی کۆمارەکە و لە شەڕەکانی بەرگریدا ئازایەتییەکی زۆری نواند. بۆیە حکوومەتی مەهاباد خەڵاتی ئازایەتی پێبەخشی و پلەکەی بەرزکردەوە بۆ پلەی کۆلۆنێڵ. پاشان کە [[کۆماری مەهاباد]] ڕووخا، شەهید خەیروڵڵا بە بڕیاری لێبوردنەکەی حکوومەتی ئێراق گەڕایەوە [[باشووری کوردستان]]، بەڵام دەستبەجێ دەستگیر کراو هاوڕێ لەگەڵ شەهیدان ([[مستەفا خۆشناو]]، [[محەممەد قودسی]] و [[عیزەت عەبدولعەزیز]]) دا فەرمانی لەسێدارەدانیان بۆ دەرچوو. لە ڕۆژی ١٩ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٤٧ جێبەجێکراو تەرمەکەی لە [[هەولێر]] بەخاک سپێردرا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{کۆماری کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|مێژوو|پارێزگای ھەولێر|شەڕ|ژیاننامە}} [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:سیاسەتوانانی کورد]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٢]] [[پۆل:مردووانی ١٩٤٧]] [[پۆل:خەڵکی ھەولێر]] p54266xux4kb1fras7tv15wcmoqj4e0 1592345 1592344 2026-06-20T10:33:44Z 1silent scientist 51740 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1592345 wikitext text/x-wiki '''خەیروڵڵا کوڕی عەبدولکەریم ئەفەندی کوڕی عەبدوڵڵا ئاغای گورجی زادە'''، لە ساڵی ١٩١٢ لە گەڕەکی قەڵا لە [[ھەولێر]] لەدایکبووە. باوکی کارمەندێکی دەوڵەت بووە لە سەردەمی [[عوسمانی]]دا و ھەر ماوەیەک لە شوێنێک خزمەتیکردووە، بۆیە خەیروڵڵای کوڕیشی لە سەردەمی منداڵیدا لە زۆر شوێن ژیاوە و دوای کۆتایی ھاتنی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ھەلی بۆ ھەڵکەوتووە بچێتە بەر خوێندن، دوای تەواوکردنی خوێندن لە ھەولێر، لە خانەی مامۆستایانی بەغدا وەرگیرا و دواتر ماوەی پێنج ساڵ بە مامۆستایی لە [[کۆیە]] و [[چەمچەماڵ]] و [[شەقڵاوە]] خزمەتی کردووە. لە ساڵی ١٩٣٠ بە مامۆستا لە قوتابخانەی ئولای کۆیە دامەزراوە و ساڵی ١٩٣١ لە شاری ھەولێر سەرپەشتی شانۆگەری (کچی کوردستان)ی کردووە کە زۆربەی [[ئەکتەر|ڕۆڵگێڕ]]انی کۆیی بوونە و لە ساڵی ١٩٣٣ بووەتە مامۆستای ھۆزی [[ھەرکی]] و یەکەم [[خوێندنگە]]ی گەڕۆکی کردووەتەوە کاتێک لە گەرمێن چوونەتە کوێستان. لە ساڵی ١٩٣٥ چووەتە خولی ئەفسەری لەم خولەدا چەند کەسایەتییەکی عێراقی لەگەڵدا بووە دیارترینیان [[عەبدولسەلام عارف]] کە دواتر لە شەستەکان بووە سەرۆکی [[عێراق]]. خەیروڵڵا عەبدولکەریم لاوێکی نیشتمانپەروەر بووە و ساڵی ١٩٤٥ ڕیزی سوپای بەجێھێشتووە و پەیوەندی بە جووڵانەوەی بارزانەوە کردووە و بەھۆی ئەوەوە لەلایەن حکوومەتی عێراقەوە بڕیاری لەسێدارەدانی بۆ دەرچووە ھەمان ساڵ لەگەڵ بارزانییەکان چوونەتە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] و وەک ئەفسەر لە سوپای [[کۆماری کوردستان]] لە [[مەھاباد]] خزمەتی کردووە. ھەر ئەو سەردەمە توانا ھونەرییەکانی دەرکەوتووە، بەتایبەتیی لە بواری شانۆ، مۆسیقا، نیگارکێشیدا و لە چەندین چالاکیدا بەشداری کردووە. خولیای تەواوکردنی خوێندن و کۆشش بەتواناکانی وایان لێکرد لە خوێندنگەی سەربازیی لە بەغدا ببێت بە خوێندکار و دوو ساڵ دوای ئەوە بە پلەی ئەفسەر لە [[سوپای عێراق]]دا دامەزراوە. لە ماوەی خوێندندا سەردانی [[میسر]]ی کرد و لە کاروباری سەربازیدا شارەزایییەکی زۆری پەیدا کرد. شەھید خەیروڵڵا پەیوەندی بە [[حیزبی ھیوا]] کرد و زۆر بە چالاکی لەناو ئەو حیزبەدا ئەرکە نیشتمانی و نەتەوایەتییەکانی جێبەجێکرد. ساڵی ١٩٤٥ خۆی گەیاندە [[مەھاباد]] و ھەموو توانا و شارەزایی خۆی تەرخان کرد بۆ خزمەتکردنی کۆمارەکە. ماوەی ساڵ و نیوێک وەک ئەفسەرێکی زرێپۆش لەناو ھێزەکانی کۆمارەکە و لە شەڕەکانی بەرگریدا ئازایەتییەکی زۆری نواند؛ بۆیە حکوومەتی مەھاباد خەڵاتی ئازایەتی پێبەخشی و پلەکەی بەرزکردەوە بۆ پلەی کۆلۆنێڵ. پاشان کە [[کۆماری مەھاباد]] ڕووخا، شەھید خەیروڵڵا بە بڕیاری لێبوردنەکەی حکوومەتی ئێراق گەڕایەوە [[باشووری کوردستان]]، بەڵام دەستبەجێ دەستگیر کراو ھاوڕێ لەگەڵ شەھیدان ([[مستەفا خۆشناو]]، [[محەممەد قودسی]] و [[عیزەت عەبدولعەزیز]]) دا فەرمانی لەسێدارەدانیان بۆ دەرچوو. لە ڕۆژی ١٩ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٤٧ جێبەجێکراو تەرمەکەی لە [[ھەولێر]] بەخاک سپێردرا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{کۆماری کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|مێژوو|پارێزگای ھەولێر|شەڕ|ژیاننامە}} [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:سیاسەتوانانی کورد]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٢]] [[پۆل:مردووانی ١٩٤٧]] [[پۆل:خەڵکی ھەولێر]] 2rqoubzecnauvsj5iousfgd2k7cnqjs 1592346 1592345 2026-06-20T10:36:30Z 1silent scientist 51740 1592346 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی|ناو=خەیروڵڵا عەبدولکەریم|وێنە=|ناوی لەدایکبوون=خەیروڵڵا کوڕی عەبدولکەریم ئەفەندی کوڕی عەبدوڵڵا ئاغای گورجی زادە|ڕێکەوتی لەدایکبوون=١٩١٢|شوێنی لەدایکبوون=[[ھەولێر]]|ڕێکەوتی مردن= ١٩ی حوزەیرانی ١٩٤٧|شوێنی مردن=[[بەغدا]]<ref>https://www.pukmedia.com/AR/details/?Jimare=142654</ref>|ھۆکاری مردن=لەسێدارەدان|نەتەوە=[[کورد]]|پیشە=[[سەرباز]]|ساڵانی چالاکی=١٩٤٥–١٩٤٧}}'''خەیروڵڵا کوڕی عەبدولکەریم ئەفەندی کوڕی عەبدوڵڵا ئاغای گورجی زادە'''، لە ساڵی ١٩١٢ لە گەڕەکی قەڵا لە [[ھەولێر]] لەدایکبووە. باوکی کارمەندێکی دەوڵەت بووە لە سەردەمی [[عوسمانی]]دا و ھەر ماوەیەک لە شوێنێک خزمەتیکردووە، بۆیە خەیروڵڵای کوڕیشی لە سەردەمی منداڵیدا لە زۆر شوێن ژیاوە و دوای کۆتایی ھاتنی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ھەلی بۆ ھەڵکەوتووە بچێتە بەر خوێندن، دوای تەواوکردنی خوێندن لە ھەولێر، لە خانەی مامۆستایانی بەغدا وەرگیرا و دواتر ماوەی پێنج ساڵ بە مامۆستایی لە [[کۆیە]] و [[چەمچەماڵ]] و [[شەقڵاوە]] خزمەتی کردووە. لە ساڵی ١٩٣٠ بە مامۆستا لە قوتابخانەی ئولای کۆیە دامەزراوە و ساڵی ١٩٣١ لە شاری ھەولێر سەرپەشتی شانۆگەری (کچی کوردستان)ی کردووە کە زۆربەی [[ئەکتەر|ڕۆڵگێڕ]]انی کۆیی بوونە و لە ساڵی ١٩٣٣ بووەتە مامۆستای ھۆزی [[ھەرکی]] و یەکەم [[خوێندنگە]]ی گەڕۆکی کردووەتەوە کاتێک لە گەرمێن چوونەتە کوێستان. لە ساڵی ١٩٣٥ چووەتە خولی ئەفسەری لەم خولەدا چەند کەسایەتییەکی عێراقی لەگەڵدا بووە دیارترینیان [[عەبدولسەلام عارف]] کە دواتر لە شەستەکان بووە سەرۆکی [[عێراق]]. خەیروڵڵا عەبدولکەریم لاوێکی نیشتمانپەروەر بووە و ساڵی ١٩٤٥ ڕیزی سوپای بەجێھێشتووە و پەیوەندی بە جووڵانەوەی بارزانەوە کردووە و بەھۆی ئەوەوە لەلایەن حکوومەتی عێراقەوە بڕیاری لەسێدارەدانی بۆ دەرچووە ھەمان ساڵ لەگەڵ بارزانییەکان چوونەتە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] و وەک ئەفسەر لە سوپای [[کۆماری کوردستان]] لە [[مەھاباد]] خزمەتی کردووە. ھەر ئەو سەردەمە توانا ھونەرییەکانی دەرکەوتووە، بەتایبەتیی لە بواری شانۆ، مۆسیقا، نیگارکێشیدا و لە چەندین چالاکیدا بەشداری کردووە. خولیای تەواوکردنی خوێندن و کۆشش بەتواناکانی وایان لێکرد لە خوێندنگەی سەربازیی لە بەغدا ببێت بە خوێندکار و دوو ساڵ دوای ئەوە بە پلەی ئەفسەر لە [[سوپای عێراق]]دا دامەزراوە. لە ماوەی خوێندندا سەردانی [[میسر]]ی کرد و لە کاروباری سەربازیدا شارەزایییەکی زۆری پەیدا کرد. شەھید خەیروڵڵا پەیوەندی بە [[حیزبی ھیوا]] کرد و زۆر بە چالاکی لەناو ئەو حیزبەدا ئەرکە نیشتمانی و نەتەوایەتییەکانی جێبەجێکرد. ساڵی ١٩٤٥ خۆی گەیاندە [[مەھاباد]] و ھەموو توانا و شارەزایی خۆی تەرخان کرد بۆ خزمەتکردنی کۆمارەکە. ماوەی ساڵ و نیوێک وەک ئەفسەرێکی زرێپۆش لەناو ھێزەکانی کۆمارەکە و لە شەڕەکانی بەرگریدا ئازایەتییەکی زۆری نواند؛ بۆیە حکوومەتی مەھاباد خەڵاتی ئازایەتی پێبەخشی و پلەکەی بەرزکردەوە بۆ پلەی کۆلۆنێڵ. پاشان کە [[کۆماری مەھاباد]] ڕووخا، شەھید خەیروڵڵا بە بڕیاری لێبوردنەکەی حکوومەتی ئێراق گەڕایەوە [[باشووری کوردستان]]، بەڵام دەستبەجێ دەستگیر کراو ھاوڕێ لەگەڵ شەھیدان ([[مستەفا خۆشناو]]، [[محەممەد قودسی]] و [[عیزەت عەبدولعەزیز]]) دا فەرمانی لەسێدارەدانیان بۆ دەرچوو. لە ڕۆژی ١٩ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٤٧ جێبەجێکراو تەرمەکەی لە [[ھەولێر]] بەخاک سپێردرا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{کۆماری کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|مێژوو|پارێزگای ھەولێر|شەڕ|ژیاننامە}} [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:سیاسەتوانانی کورد]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٢]] [[پۆل:مردووانی ١٩٤٧]] [[پۆل:خەڵکی ھەولێر]] ev4m8nubrmzwxu6cju27idw1kn6j8q8 1592350 1592346 2026-06-20T10:38:47Z 1silent scientist 51740 1592350 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی|ناو=خەیروڵڵا عەبدولکەریم|وێنە=|ناوی لەدایکبوون=خەیروڵڵا کوڕی عەبدولکەریم ئەفەندی کوڕی عەبدوڵڵا ئاغای گورجی زادە|ڕێکەوتی لەدایکبوون=١٩١٢|شوێنی لەدایکبوون=[[ھەولێر]]|ڕێکەوتی مردن= ١٩ی حوزەیرانی ١٩٤٧|شوێنی مردن=[[بەغدا]]<ref>https://www.pukmedia.com/AR/details/?Jimare=142654</ref>|ھۆکاری مردن=لەسێدارەدان|نەتەوە=[[کورد]]|پیشە=[[سەرباز]]|ساڵانی چالاکی=١٩٤٥–١٩٤٧}} [[پەڕگە:127.jpeg|وێنۆک]] '''خەیروڵڵا کوڕی عەبدولکەریم ئەفەندی کوڕی عەبدوڵڵا ئاغای گورجی زادە'''، لە ساڵی ١٩١٢ لە گەڕەکی قەڵا لە [[ھەولێر]] لەدایکبووە. باوکی کارمەندێکی دەوڵەت بووە لە سەردەمی [[عوسمانی]]دا و ھەر ماوەیەک لە شوێنێک خزمەتیکردووە، بۆیە خەیروڵڵای کوڕیشی لە سەردەمی منداڵیدا لە زۆر شوێن ژیاوە و دوای کۆتایی ھاتنی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ھەلی بۆ ھەڵکەوتووە بچێتە بەر خوێندن، دوای تەواوکردنی خوێندن لە ھەولێر، لە خانەی مامۆستایانی بەغدا وەرگیرا و دواتر ماوەی پێنج ساڵ بە مامۆستایی لە [[کۆیە]] و [[چەمچەماڵ]] و [[شەقڵاوە]] خزمەتی کردووە. لە ساڵی ١٩٣٠ بە مامۆستا لە قوتابخانەی ئولای کۆیە دامەزراوە و ساڵی ١٩٣١ لە شاری ھەولێر سەرپەشتی شانۆگەری (کچی کوردستان)ی کردووە کە زۆربەی [[ئەکتەر|ڕۆڵگێڕ]]انی کۆیی بوونە و لە ساڵی ١٩٣٣ بووەتە مامۆستای ھۆزی [[ھەرکی]] و یەکەم [[خوێندنگە]]ی گەڕۆکی کردووەتەوە کاتێک لە گەرمێن چوونەتە کوێستان. لە ساڵی ١٩٣٥ چووەتە خولی ئەفسەری لەم خولەدا چەند کەسایەتییەکی عێراقی لەگەڵدا بووە دیارترینیان [[عەبدولسەلام عارف]] کە دواتر لە شەستەکان بووە سەرۆکی [[عێراق]]. خەیروڵڵا عەبدولکەریم لاوێکی نیشتمانپەروەر بووە و ساڵی ١٩٤٥ ڕیزی سوپای بەجێھێشتووە و پەیوەندی بە جووڵانەوەی بارزانەوە کردووە و بەھۆی ئەوەوە لەلایەن حکوومەتی عێراقەوە بڕیاری لەسێدارەدانی بۆ دەرچووە ھەمان ساڵ لەگەڵ بارزانییەکان چوونەتە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] و وەک ئەفسەر لە سوپای [[کۆماری کوردستان]] لە [[مەھاباد]] خزمەتی کردووە. ھەر ئەو سەردەمە توانا ھونەرییەکانی دەرکەوتووە، بەتایبەتیی لە بواری شانۆ، مۆسیقا، نیگارکێشیدا و لە چەندین چالاکیدا بەشداری کردووە. خولیای تەواوکردنی خوێندن و کۆشش بەتواناکانی وایان لێکرد لە خوێندنگەی سەربازیی لە بەغدا ببێت بە خوێندکار و دوو ساڵ دوای ئەوە بە پلەی ئەفسەر لە [[سوپای عێراق]]دا دامەزراوە. لە ماوەی خوێندندا سەردانی [[میسر]]ی کرد و لە کاروباری سەربازیدا شارەزایییەکی زۆری پەیدا کرد. شەھید خەیروڵڵا پەیوەندی بە [[حیزبی ھیوا]] کرد و زۆر بە چالاکی لەناو ئەو حیزبەدا ئەرکە نیشتمانی و نەتەوایەتییەکانی جێبەجێکرد. ساڵی ١٩٤٥ خۆی گەیاندە [[مەھاباد]] و ھەموو توانا و شارەزایی خۆی تەرخان کرد بۆ خزمەتکردنی کۆمارەکە. ماوەی ساڵ و نیوێک وەک ئەفسەرێکی زرێپۆش لەناو ھێزەکانی کۆمارەکە و لە شەڕەکانی بەرگریدا ئازایەتییەکی زۆری نواند؛ بۆیە حکوومەتی مەھاباد خەڵاتی ئازایەتی پێبەخشی و پلەکەی بەرزکردەوە بۆ پلەی کۆلۆنێڵ. پاشان کە [[کۆماری مەھاباد]] ڕووخا، شەھید خەیروڵڵا بە بڕیاری لێبوردنەکەی حکوومەتی ئێراق گەڕایەوە [[باشووری کوردستان]]، بەڵام دەستبەجێ دەستگیر کراو ھاوڕێ لەگەڵ شەھیدان ([[مستەفا خۆشناو]]، [[محەممەد قودسی]] و [[عیزەت عەبدولعەزیز]]) دا فەرمانی لەسێدارەدانیان بۆ دەرچوو. لە ڕۆژی ١٩ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٤٧ جێبەجێکراو تەرمەکەی لە [[ھەولێر]] بەخاک سپێردرا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{کۆماری کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|مێژوو|پارێزگای ھەولێر|شەڕ|ژیاننامە}} [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:سیاسەتوانانی کورد]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٢]] [[پۆل:مردووانی ١٩٤٧]] [[پۆل:خەڵکی ھەولێر]] pvfx3s9t01t658p8k6ysww2sk1v8p3g 1592351 1592350 2026-06-20T10:39:12Z 1silent scientist 51740 1592351 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی|ناو=خەیروڵڵا عەبدولکەریم|وێنە=[[پەڕگە:127.jpeg|وێنۆک]]|ناوی لەدایکبوون=خەیروڵڵا کوڕی عەبدولکەریم ئەفەندی کوڕی عەبدوڵڵا ئاغای گورجی زادە|ڕێکەوتی لەدایکبوون=١٩١٢|شوێنی لەدایکبوون=[[ھەولێر]]|ڕێکەوتی مردن= ١٩ی حوزەیرانی ١٩٤٧|شوێنی مردن=[[بەغدا]]<ref>https://www.pukmedia.com/AR/details/?Jimare=142654</ref>|ھۆکاری مردن=لەسێدارەدان|نەتەوە=[[کورد]]|پیشە=[[سەرباز]]|ساڵانی چالاکی=١٩٤٥–١٩٤٧}} '''خەیروڵڵا کوڕی عەبدولکەریم ئەفەندی کوڕی عەبدوڵڵا ئاغای گورجی زادە'''، لە ساڵی ١٩١٢ لە گەڕەکی قەڵا لە [[ھەولێر]] لەدایکبووە. باوکی کارمەندێکی دەوڵەت بووە لە سەردەمی [[عوسمانی]]دا و ھەر ماوەیەک لە شوێنێک خزمەتیکردووە، بۆیە خەیروڵڵای کوڕیشی لە سەردەمی منداڵیدا لە زۆر شوێن ژیاوە و دوای کۆتایی ھاتنی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ھەلی بۆ ھەڵکەوتووە بچێتە بەر خوێندن، دوای تەواوکردنی خوێندن لە ھەولێر، لە خانەی مامۆستایانی بەغدا وەرگیرا و دواتر ماوەی پێنج ساڵ بە مامۆستایی لە [[کۆیە]] و [[چەمچەماڵ]] و [[شەقڵاوە]] خزمەتی کردووە. لە ساڵی ١٩٣٠ بە مامۆستا لە قوتابخانەی ئولای کۆیە دامەزراوە و ساڵی ١٩٣١ لە شاری ھەولێر سەرپەشتی شانۆگەری (کچی کوردستان)ی کردووە کە زۆربەی [[ئەکتەر|ڕۆڵگێڕ]]انی کۆیی بوونە و لە ساڵی ١٩٣٣ بووەتە مامۆستای ھۆزی [[ھەرکی]] و یەکەم [[خوێندنگە]]ی گەڕۆکی کردووەتەوە کاتێک لە گەرمێن چوونەتە کوێستان. لە ساڵی ١٩٣٥ چووەتە خولی ئەفسەری لەم خولەدا چەند کەسایەتییەکی عێراقی لەگەڵدا بووە دیارترینیان [[عەبدولسەلام عارف]] کە دواتر لە شەستەکان بووە سەرۆکی [[عێراق]]. خەیروڵڵا عەبدولکەریم لاوێکی نیشتمانپەروەر بووە و ساڵی ١٩٤٥ ڕیزی سوپای بەجێھێشتووە و پەیوەندی بە جووڵانەوەی بارزانەوە کردووە و بەھۆی ئەوەوە لەلایەن حکوومەتی عێراقەوە بڕیاری لەسێدارەدانی بۆ دەرچووە ھەمان ساڵ لەگەڵ بارزانییەکان چوونەتە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] و وەک ئەفسەر لە سوپای [[کۆماری کوردستان]] لە [[مەھاباد]] خزمەتی کردووە. ھەر ئەو سەردەمە توانا ھونەرییەکانی دەرکەوتووە، بەتایبەتیی لە بواری شانۆ، مۆسیقا، نیگارکێشیدا و لە چەندین چالاکیدا بەشداری کردووە. خولیای تەواوکردنی خوێندن و کۆشش بەتواناکانی وایان لێکرد لە خوێندنگەی سەربازیی لە بەغدا ببێت بە خوێندکار و دوو ساڵ دوای ئەوە بە پلەی ئەفسەر لە [[سوپای عێراق]]دا دامەزراوە. لە ماوەی خوێندندا سەردانی [[میسر]]ی کرد و لە کاروباری سەربازیدا شارەزایییەکی زۆری پەیدا کرد. شەھید خەیروڵڵا پەیوەندی بە [[حیزبی ھیوا]] کرد و زۆر بە چالاکی لەناو ئەو حیزبەدا ئەرکە نیشتمانی و نەتەوایەتییەکانی جێبەجێکرد. ساڵی ١٩٤٥ خۆی گەیاندە [[مەھاباد]] و ھەموو توانا و شارەزایی خۆی تەرخان کرد بۆ خزمەتکردنی کۆمارەکە. ماوەی ساڵ و نیوێک وەک ئەفسەرێکی زرێپۆش لەناو ھێزەکانی کۆمارەکە و لە شەڕەکانی بەرگریدا ئازایەتییەکی زۆری نواند؛ بۆیە حکوومەتی مەھاباد خەڵاتی ئازایەتی پێبەخشی و پلەکەی بەرزکردەوە بۆ پلەی کۆلۆنێڵ. پاشان کە [[کۆماری مەھاباد]] ڕووخا، شەھید خەیروڵڵا بە بڕیاری لێبوردنەکەی حکوومەتی ئێراق گەڕایەوە [[باشووری کوردستان]]، بەڵام دەستبەجێ دەستگیر کراو ھاوڕێ لەگەڵ شەھیدان ([[مستەفا خۆشناو]]، [[محەممەد قودسی]] و [[عیزەت عەبدولعەزیز]]) دا فەرمانی لەسێدارەدانیان بۆ دەرچوو. لە ڕۆژی ١٩ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٤٧ جێبەجێکراو تەرمەکەی لە [[ھەولێر]] بەخاک سپێردرا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{کۆماری کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|مێژوو|پارێزگای ھەولێر|شەڕ|ژیاننامە}} [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:سیاسەتوانانی کورد]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٢]] [[پۆل:مردووانی ١٩٤٧]] [[پۆل:خەڵکی ھەولێر]] cfcs6wkuaf3gylgpqjtz2ap1ibym4gr 6 296767 1592349 2026-06-20T10:38:10Z 1silent scientist 51740 {{ھۆکاری بەکارھێنانی نائازاد | ناساندن = پەڕگەی کەسایەتی | سەرچاوە = | وتار = خەیروڵڵا عەبدولکەریم | چەندێتی = تەواو | ڕێزۆلووشنی کەم = بەپێی پێویست | مەبەست = بۆ باشترکردنی وتار | جێگۆڕی = نییە | زانیاریی تر = }} 1592349 wikitext text/x-wiki == کورتە == {{ھۆکاری بەکارھێنانی نائازاد | ناساندن = پەڕگەی کەسایەتی | سەرچاوە = | وتار = خەیروڵڵا عەبدولکەریم | چەندێتی = تەواو | ڕێزۆلووشنی کەم = بەپێی پێویست | مەبەست = بۆ باشترکردنی وتار | جێگۆڕی = نییە | زانیاریی تر = }} ig6guftc9j5jngdenva09ur42rmj7pf 0 296768 1592352 2026-06-20T10:45:00Z 1silent scientist 51740 پەڕەی دروست کرد بە «....»ەوە 1592352 wikitext text/x-wiki .... e8rhiz0tks39lthvf9x9y3pdkzx6oa0 1592354 1592352 2026-06-20T11:01:01Z 1silent scientist 51740 1592354 wikitext text/x-wiki {{خاوێنکردن}}'''عیزەت عەبدولعەزیز''' (١٩١٢، ئامێدی – ١٩ی حوزەیرانی ١٩٤٧، بەغدا] [[ئه‌فسه‌ر]] و [[ڕامیار]]ێکی [[کورد]] بوو، ناوی تەواوی '''عیزەت عەبدولعەزیز عه‌بدولله‌تیف مه‌حموود کتانی'''، لە ساڵی ١٩٣٩ ئه‌ندامی [[كۆمه‌ڵه‌ی داركه‌ر]] و ئه‌ندامی [[حیزبی هیوا]] بووه‌، ساڵی ١٩٤٤ له‌ لایه‌ن حكوومه‌تی عێراق به‌ ئه‌فسه‌ری په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ [[ڕاپەڕینی ١٩٤٣ی بارزانی|شۆڕشی دووه‌می بارزان]] له‌ ناوچه‌ی [[بلێ]] ده‌ستنیشان كراوه‌. لە ساڵی ١٩٤٥ له‌ ده‌سته‌ی دامه‌زرێنه‌ری [[لیژنه‌ی ئازادی]]ی بوو، هه‌مان ساڵ به‌رپرسی به‌ره‌ی به‌رگری شۆڕشی دووه‌می بارزان بووه‌ له‌ به‌ره‌ی ڕۆژاوا ([[ئامێدی]])، ساڵی ١٩٤٦ له‌ به‌شدارانی [[كۆماری كوردستان]]ه‌ له‌ شاری [[مەھاباد]] به‌ پله‌ی سه‌رهه‌نگ، هه‌مان ساڵ ئه‌ندامی ده‌سته‌ی دامه‌زرێنه‌ری [[پارتی دیموكراتی كوردستان]]ە.<ref>https://partipedia.org/ku/articles/%DA%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D8%B9%D8%B2%DB%95%D8%AA-%D8%B9%DB%95%D8%A8%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%B9%DB%95%D8%B2%DB%8C%D8%B2-%D9%A1%D9%A9%D9%A1%D9%A2-%D9%A1%D9%A9%D9%A4%D9%A7</ref> ==ژیاننامه‌== عیزەت عەبدولعەزیز، له‌ ساڵی ١٩١٢ له‌ شاری [[ئامێدی]] سه‌ر به‌ [[پارێزگای مووسڵ]]ی ئه‌وكات و [[دهۆك]]ی ئیستا له‌دایكبووه‌، خویندنی سه‌ره‌تایی و دوا ناوه‌ندی له‌ شاری ئامێدی ته‌واو كردوه‌ و له‌ ساڵی ١٩٣٥ چووته‌ [[كۆلێژی سه‌بازیی به‌غدا]] و به‌ پله‌ی [[جێدار]] كوتایی پێ ھێناوه‌، ساڵی ١٩٤٣ به‌ پله‌ی [[پێشڕەو]] له‌ كۆلێژی ئه‌ركان له‌ به‌شی تۆپخانه‌ ده‌رچووه‌، له‌ به‌شی تۆپخانه‌ی سه‌ربازگه‌كانی به‌غدا و مووسڵ خزمه‌تی كردووه‌، لە ساڵی ١٩٣٩ له‌ كۆمه‌ڵه‌ داركه‌ر و دوای دامه‌زراندنی چووەته‌ نێو ڕیزه‌كانی [[حیزبی هیوا]] و له‌ ئه‌ندامه‌ چالاكه‌كانی بووه‌ له‌ دهۆک و مووسڵ. ساڵی ١٩٤٤ له‌ لایه‌ن [[شانشینی عێراق|حكوومه‌تی پاشایه‌تی عیراق]] و له‌ كاتی دانووستان له‌گه‌ڵ [[ڕاپەڕینی ١٩٤٣ی بارزانی|شۆڕشی دووه‌می بارزان]] به‌ ئه‌فسه‌ری پەیوەندی له‌ ناوچه‌ی [[بلێ]] ده‌ستنیشان كراوه‌، هه‌مان ساڵ په‌یوه‌ندی به‌ ڕیزی شۆرشگێرانی شۆڕشی دووه‌می بارزانه‌وه‌ ده‌كات، ١٩٤٥ له‌ ده‌سته‌ی دامه‌زرێنه‌ری لێژنه‌ ئازادی به‌ سه‌رۆكایه‌تی [[مسته‌فا بارزانی]] بووه‌، سه‌رتای مانگی ئاداری ساڵی ١٩٤٥ له‌ كۆبوونه‌وه‌ لێژنه‌ی ئازادی عیزەت عەبدولعەزیز به‌ فه‌رمانده‌یی به‌ره‌ی به‌رگریی رۆژاوا و [[ئامێدی]] ده‌ستنیشان ده‌كرێت، نیسانی ١٩٤٥ ئە‌ندامی لێژنه‌ وتووێژه‌ له‌گه‌ڵ حكوومه‌تی پاشایه‌تی عێراق و كاربه‌ده‌ستانی ئینگلیز له‌ [[عێراق]] بووه‌، ٣٠ی نیسانی ١٩٤٥ لێژنه‌ی ئازادی له‌ سه‌ر داواكاری حكوومه‌تی پاشایه‌تی عێراق بۆ خۆ دوور خستنه‌وه‌ له‌ پێكدان و شه‌ڕ بریاڕی گه‌رانه‌وی دا بۆ نێو سوپای عێراق، له‌ ٧ی ئایاری هه‌مان ساڵ و دوای گه‌رانه‌وه‌ی بۆ نێو سوپای پاشایه‌تی عێراق به‌ هۆی به‌شداری له‌ شۆڕش درایه‌ دادگای سه‌ربازی به‌ڵام توانی خۆ ده‌رباز بكات و جارێكی تر هاته‌وه‌ [[بارزان]] و لە ١٩ی ئابی ١٩٤٥ دادگای سه‌ربازی به‌ هۆی به‌شداری كردنی له‌ شۆڕشی دووه‌می بارزان و له‌ دادگای پاشمله‌ بریاڕی ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنی هه‌موو موڵک و ماڵی گواستراوه‌ و نه‌ گواستراوه‌ و له‌ سێداره‌دانی بۆ ده‌ركرد. له‌ ١١ی تشرینی یه‌كه‌می ١٩٤٥ دوای كوتایی هاتنی شۆڕشی دووه‌می بارزان ئاواره‌ی [[رۆژهه‌ڵاتی كوردستان]] بووه‌، به‌ بریاڕی سه‌ركردایه‌تی و دوای دامه‌زراندنی [[كۆماری کوردستان]] له‌ [[رۆژهه‌ڵاتی كوردستان]] له‌ شاری [[مەھاباد]] پله‌ی به‌رز كرایه‌وه‌ی بۆ سه‌رهه‌نگ، له‌ به‌شدارنی شه‌ڕی به‌رگری كردن له‌ كۆماری كوردستانه‌ هه‌تا گه‌رانه‌وه‌ی بۆ [[عێراق]] له‌ ١٥ی نیسانی ١٩٤٧ و دوای ڕووخانی كۆماری كوردستان له‌ سنووری [[گادەر]] خۆی ڕاده‌ستی حكوومه‌تی عێراق كرد‌ووه‌ سه‌ره‌تا له‌گه‌ڵ ٣ی له‌ هه‌ڤاڵانی تری برایه‌ شاری [[هه‌ولێر]] و دواتر بۆ به‌ندیخانه‌ی ناوه‌ندیی به‌غدا گواسترایه‌وه‌ و له‌ دادگایه‌كی سا‌خته‌دا هه‌مان سزای پێشوویان به‌سه‌ر دا سه‌پاند و هه‌رچه‌ند زۆر له‌ كه‌سایه‌تی كورد له‌ [[كوردستان]] بۆ گۆڕین و سۆككردنی ئه‌م بریاڕه‌ روویانكرده‌ به‌غدا به‌ڵام سوودی نه‌بوو و رۆژێک دوای ده‌رباز بوونی [[مستەفا بارزانی]] و گه‌یشتنی به‌ خاكی [[یه‌كێتیی سۆڤیه‌ت]] له‌ ناوه‌راستی به‌ندیخانه‌ی به‌غدا و له‌به‌ر چاوی زیندانیانی كورد به‌ده‌م هووتاف و سروودی كوردایه‌تی به‌ره‌و سێداره‌ چوو و له‌ ١٩ی حوزیرانی ١٩٤٧ له‌ سێداره‌ درا، ته‌رمه‌كه‌ی برایه‌ شوینی له‌دایكبوونی و له‌ [[کانیا سنجێ]] نزیك [[ئامێدی]] به‌خاك سپێردرا، [[فایەق بێکەس]] [[شاعیر|هۆزانڤان]]ی كورد بۆ یادی هه‌ر چوار ئه‌فسه‌ری كورد هۆنراوه‌ی قه‌ومی كورد هۆنیووەته‌وه‌، هۆزانڤانی گه‌وره‌ی كورد تۆفیق (١٨٦٧-١٩٥٠) هۆنراوه‌ی كۆسته‌ی نوێی هۆنیووەته‌وه‌، هه‌واڵی له‌ سیداره‌دانی له‌ ڕادیو به‌غدا بڵاو كرایه‌وه‌، ئه‌و رۆژه‌ به‌ ڕۆژی شه‌هیدان ناوزه‌د كراوه‌. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{کۆماری کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|مێژوو|پارێزگای دھۆک|شەڕ|ژیاننامە}} [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:سیاسەتوانانی کورد]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٢]] [[پۆل:مردووانی ١٩٤٧]] s237xayt1nqkj935auypvpny1zlo8vz 1592356 1592354 2026-06-20T11:03:48Z 1silent scientist 51740 1592356 wikitext text/x-wiki {{خاوێنکردن}}{{زانیاریدانی کەسایەتی|ناو=عیزەت عەبدولعەزیز|وێنە=|ناوی لەدایکبوون=عیزەت عەبدولعەزیز عه‌بدولله‌تیف مه‌حموود کتانی|ڕێکەوتی لەدایکبوون=١٩١٢|شوێنی لەدایکبوون=[[ئامێدی]]|ڕێکەوتی مردن= ١٩ی حوزەیرانی ١٩٤٧|شوێنی مردن=[[بەغدا]]<ref>https://www.pukmedia.com/AR/details/?Jimare=142654</ref>|ھۆکاری مردن=لەسێدارەدان|نەتەوە=[[کورد]]|پیشە=[[سەرباز]]|ساڵانی چالاکی=١٩٣٩–١٩٤٧}}'''عیزەت عەبدولعەزیز''' (١٩١٢، [[ئامێدی]] – ١٩ی حوزەیرانی ١٩٤٧، [[بەغدا]]) [[ئه‌فسه‌ر]] و [[ڕامیار]]ێکی [[کورد]] بوو، ناوی تەواوی '''عیزەت عەبدولعەزیز عه‌بدولله‌تیف مه‌حموود کتانی'''، لە ساڵی ١٩٣٩ ئه‌ندامی [[كۆمه‌ڵه‌ی داركه‌ر]] و ئه‌ندامی [[حیزبی هیوا]] بووه‌، ساڵی ١٩٤٤ له‌ لایه‌ن حكوومه‌تی عێراق به‌ ئه‌فسه‌ری په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ [[ڕاپەڕینی ١٩٤٣ی بارزانی|شۆڕشی دووه‌می بارزان]] له‌ ناوچه‌ی [[بلێ]] ده‌ستنیشان كراوه‌. لە ساڵی ١٩٤٥ له‌ ده‌سته‌ی دامه‌زرێنه‌ری [[لیژنه‌ی ئازادی]]ی بوو، هه‌مان ساڵ به‌رپرسی به‌ره‌ی به‌رگری شۆڕشی دووه‌می بارزان بووه‌ له‌ به‌ره‌ی ڕۆژاوا ([[ئامێدی]])، ساڵی ١٩٤٦ له‌ به‌شدارانی [[كۆماری كوردستان]]ه‌ له‌ شاری [[مەھاباد]] به‌ پله‌ی سه‌رهه‌نگ، هه‌مان ساڵ ئه‌ندامی ده‌سته‌ی دامه‌زرێنه‌ری [[پارتی دیموكراتی كوردستان]]ە.<ref>https://partipedia.org/ku/articles/%DA%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D8%B9%D8%B2%DB%95%D8%AA-%D8%B9%DB%95%D8%A8%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%B9%DB%95%D8%B2%DB%8C%D8%B2-%D9%A1%D9%A9%D9%A1%D9%A2-%D9%A1%D9%A9%D9%A4%D9%A7</ref> ==ژیاننامه‌== عیزەت عەبدولعەزیز، له‌ ساڵی ١٩١٢ له‌ شاری [[ئامێدی]] سه‌ر به‌ [[پارێزگای مووسڵ]]ی ئه‌وكات و [[دهۆك]]ی ئیستا له‌دایكبووه‌، خویندنی سه‌ره‌تایی و دوا ناوه‌ندی له‌ شاری ئامێدی ته‌واو كردوه‌ و له‌ ساڵی ١٩٣٥ چووته‌ [[كۆلێژی سه‌بازیی به‌غدا]] و به‌ پله‌ی [[جێدار]] كوتایی پێ ھێناوه‌، ساڵی ١٩٤٣ به‌ پله‌ی [[پێشڕەو]] له‌ كۆلێژی ئه‌ركان له‌ به‌شی تۆپخانه‌ ده‌رچووه‌، له‌ به‌شی تۆپخانه‌ی سه‌ربازگه‌كانی به‌غدا و مووسڵ خزمه‌تی كردووه‌، لە ساڵی ١٩٣٩ له‌ كۆمه‌ڵه‌ داركه‌ر و دوای دامه‌زراندنی چووەته‌ نێو ڕیزه‌كانی [[حیزبی هیوا]] و له‌ ئه‌ندامه‌ چالاكه‌كانی بووه‌ له‌ دهۆک و مووسڵ. ساڵی ١٩٤٤ له‌ لایه‌ن [[شانشینی عێراق|حكوومه‌تی پاشایه‌تی عیراق]] و له‌ كاتی دانووستان له‌گه‌ڵ [[ڕاپەڕینی ١٩٤٣ی بارزانی|شۆڕشی دووه‌می بارزان]] به‌ ئه‌فسه‌ری پەیوەندی له‌ ناوچه‌ی [[بلێ]] ده‌ستنیشان كراوه‌، هه‌مان ساڵ په‌یوه‌ندی به‌ ڕیزی شۆرشگێرانی شۆڕشی دووه‌می بارزانه‌وه‌ ده‌كات، ١٩٤٥ له‌ ده‌سته‌ی دامه‌زرێنه‌ری لێژنه‌ ئازادی به‌ سه‌رۆكایه‌تی [[مسته‌فا بارزانی]] بووه‌، سه‌رتای مانگی ئاداری ساڵی ١٩٤٥ له‌ كۆبوونه‌وه‌ لێژنه‌ی ئازادی عیزەت عەبدولعەزیز به‌ فه‌رمانده‌یی به‌ره‌ی به‌رگریی رۆژاوا و [[ئامێدی]] ده‌ستنیشان ده‌كرێت، نیسانی ١٩٤٥ ئە‌ندامی لێژنه‌ وتووێژه‌ له‌گه‌ڵ حكوومه‌تی پاشایه‌تی عێراق و كاربه‌ده‌ستانی ئینگلیز له‌ [[عێراق]] بووه‌، ٣٠ی نیسانی ١٩٤٥ لێژنه‌ی ئازادی له‌ سه‌ر داواكاری حكوومه‌تی پاشایه‌تی عێراق بۆ خۆ دوور خستنه‌وه‌ له‌ پێكدان و شه‌ڕ بریاڕی گه‌رانه‌وی دا بۆ نێو سوپای عێراق، له‌ ٧ی ئایاری هه‌مان ساڵ و دوای گه‌رانه‌وه‌ی بۆ نێو سوپای پاشایه‌تی عێراق به‌ هۆی به‌شداری له‌ شۆڕش درایه‌ دادگای سه‌ربازی به‌ڵام توانی خۆ ده‌رباز بكات و جارێكی تر هاته‌وه‌ [[بارزان]] و لە ١٩ی ئابی ١٩٤٥ دادگای سه‌ربازی به‌ هۆی به‌شداری كردنی له‌ شۆڕشی دووه‌می بارزان و له‌ دادگای پاشمله‌ بریاڕی ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنی هه‌موو موڵک و ماڵی گواستراوه‌ و نه‌ گواستراوه‌ و له‌ سێداره‌دانی بۆ ده‌ركرد. له‌ ١١ی تشرینی یه‌كه‌می ١٩٤٥ دوای كوتایی هاتنی شۆڕشی دووه‌می بارزان ئاواره‌ی [[رۆژهه‌ڵاتی كوردستان]] بووه‌، به‌ بریاڕی سه‌ركردایه‌تی و دوای دامه‌زراندنی [[كۆماری کوردستان]] له‌ [[رۆژهه‌ڵاتی كوردستان]] له‌ شاری [[مەھاباد]] پله‌ی به‌رز كرایه‌وه‌ی بۆ سه‌رهه‌نگ، له‌ به‌شدارنی شه‌ڕی به‌رگری كردن له‌ كۆماری كوردستانه‌ هه‌تا گه‌رانه‌وه‌ی بۆ [[عێراق]] له‌ ١٥ی نیسانی ١٩٤٧ و دوای ڕووخانی كۆماری كوردستان له‌ سنووری [[گادەر]] خۆی ڕاده‌ستی حكوومه‌تی عێراق كرد‌ووه‌ سه‌ره‌تا له‌گه‌ڵ ٣ی له‌ هه‌ڤاڵانی تری برایه‌ شاری [[هه‌ولێر]] و دواتر بۆ به‌ندیخانه‌ی ناوه‌ندیی به‌غدا گواسترایه‌وه‌ و له‌ دادگایه‌كی سا‌خته‌دا هه‌مان سزای پێشوویان به‌سه‌ر دا سه‌پاند و هه‌رچه‌ند زۆر له‌ كه‌سایه‌تی كورد له‌ [[كوردستان]] بۆ گۆڕین و سۆككردنی ئه‌م بریاڕه‌ روویانكرده‌ به‌غدا به‌ڵام سوودی نه‌بوو و رۆژێک دوای ده‌رباز بوونی [[مستەفا بارزانی]] و گه‌یشتنی به‌ خاكی [[یه‌كێتیی سۆڤیه‌ت]] له‌ ناوه‌راستی به‌ندیخانه‌ی به‌غدا و له‌به‌ر چاوی زیندانیانی كورد به‌ده‌م هووتاف و سروودی كوردایه‌تی به‌ره‌و سێداره‌ چوو و له‌ ١٩ی حوزیرانی ١٩٤٧ له‌ سێداره‌ درا، ته‌رمه‌كه‌ی برایه‌ شوینی له‌دایكبوونی و له‌ [[کانیا سنجێ]] نزیك [[ئامێدی]] به‌خاك سپێردرا، [[فایەق بێکەس]] [[شاعیر|هۆزانڤان]]ی كورد بۆ یادی هه‌ر چوار ئه‌فسه‌ری كورد هۆنراوه‌ی قه‌ومی كورد هۆنیووەته‌وه‌، هۆزانڤانی گه‌وره‌ی كورد تۆفیق (١٨٦٧-١٩٥٠) هۆنراوه‌ی كۆسته‌ی نوێی هۆنیووەته‌وه‌، هه‌واڵی له‌ سیداره‌دانی له‌ ڕادیو به‌غدا بڵاو كرایه‌وه‌، ئه‌و رۆژه‌ به‌ ڕۆژی شه‌هیدان ناوزه‌د كراوه‌. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{کۆماری کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|مێژوو|پارێزگای دھۆک|شەڕ|ژیاننامە}} [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:سیاسەتوانانی کورد]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٢]] [[پۆل:مردووانی ١٩٤٧]] 22iq09s0kqabkc4vsz6wjzliz3yhq4k 1592357 1592356 2026-06-20T11:04:53Z 1silent scientist 51740 1592357 wikitext text/x-wiki {{خاوێنکردن}}{{زانیاریدانی کەسایەتی|ناو=عیزەت عەبدولعەزیز|وێنە=|ناوی لەدایکبوون=عیزەت عەبدولعەزیز عه‌بدولله‌تیف مه‌حموود کتانی|ڕێکەوتی لەدایکبوون=١٩١٢|شوێنی لەدایکبوون=[[ئامێدی]]|ڕێکەوتی مردن= ١٩ی حوزەیرانی ١٩٤٧|شوێنی مردن=[[بەغدا]]<ref>https://www.pukmedia.com/AR/details/?Jimare=142654</ref>|ھۆکاری مردن=لەسێدارەدان|نەتەوە=[[کورد]]|پیشە=[[سەرباز]]|ساڵانی چالاکی=١٩٣٩–١٩٤٧}}'''عیزەت عەبدولعەزیز''' (١٩١٢، [[ئامێدی]] – ١٩ی حوزەیرانی ١٩٤٧، [[بەغدا]]) [[ئه‌فسه‌ر]] و [[ڕامیار]]ێکی [[کورد]] بوو، ناوی تەواوی '''عیزەت عەبدولعەزیز عه‌بدولله‌تیف مه‌حموود کتانی'''، لە ساڵی ١٩٣٩ ئه‌ندامی [[كۆمه‌ڵه‌ی داركه‌ر]] و ئه‌ندامی [[حیزبی هیوا]] بووه‌، ساڵی ١٩٤٤ له‌ لایه‌ن حكوومه‌تی عێراق به‌ ئه‌فسه‌ری په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ [[ڕاپەڕینی ١٩٤٣ی بارزانی|شۆڕشی دووه‌می بارزان]] له‌ ناوچه‌ی [[بلێ]] ده‌ستنیشان كراوه‌. لە ساڵی ١٩٤٥ له‌ ده‌سته‌ی دامه‌زرێنه‌ری [[لیژنه‌ی ئازادی]]ی بوو، هه‌مان ساڵ به‌رپرسی به‌ره‌ی به‌رگری شۆڕشی دووه‌می بارزان بووه‌ له‌ به‌ره‌ی ڕۆژاوا ([[ئامێدی]])، ساڵی ١٩٤٦ له‌ به‌شدارانی [[كۆماری كوردستان]]ه‌ له‌ شاری [[مەھاباد]] به‌ پله‌ی [[سەرھەنگ]]، هه‌مان ساڵ ئه‌ندامی ده‌سته‌ی دامه‌زرێنه‌ری [[پارتی دیموكراتی كوردستان]]ە.<ref>https://partipedia.org/ku/articles/%DA%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D8%B9%D8%B2%DB%95%D8%AA-%D8%B9%DB%95%D8%A8%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%B9%DB%95%D8%B2%DB%8C%D8%B2-%D9%A1%D9%A9%D9%A1%D9%A2-%D9%A1%D9%A9%D9%A4%D9%A7</ref> ==ژیاننامه‌== عیزەت عەبدولعەزیز، له‌ ساڵی ١٩١٢ له‌ شاری [[ئامێدی]] سه‌ر به‌ [[پارێزگای مووسڵ]]ی ئه‌وكات و [[دهۆك]]ی ئیستا له‌دایكبووه‌، خویندنی سه‌ره‌تایی و دوا ناوه‌ندی له‌ شاری ئامێدی ته‌واو كردوه‌ و له‌ ساڵی ١٩٣٥ چووته‌ [[كۆلێژی سه‌بازیی به‌غدا]] و به‌ پله‌ی [[جێدار]] كوتایی پێ ھێناوه‌، ساڵی ١٩٤٣ به‌ پله‌ی [[پێشڕەو]] له‌ كۆلێژی ئه‌ركان له‌ به‌شی تۆپخانه‌ ده‌رچووه‌، له‌ به‌شی تۆپخانه‌ی سه‌ربازگه‌كانی به‌غدا و مووسڵ خزمه‌تی كردووه‌، لە ساڵی ١٩٣٩ له‌ كۆمه‌ڵه‌ داركه‌ر و دوای دامه‌زراندنی چووەته‌ نێو ڕیزه‌كانی [[حیزبی هیوا]] و له‌ ئه‌ندامه‌ چالاكه‌كانی بووه‌ له‌ دهۆک و مووسڵ. ساڵی ١٩٤٤ له‌ لایه‌ن [[شانشینی عێراق|حكوومه‌تی پاشایه‌تی عیراق]] و له‌ كاتی دانووستان له‌گه‌ڵ [[ڕاپەڕینی ١٩٤٣ی بارزانی|شۆڕشی دووه‌می بارزان]] به‌ ئه‌فسه‌ری پەیوەندی له‌ ناوچه‌ی [[بلێ]] ده‌ستنیشان كراوه‌، هه‌مان ساڵ په‌یوه‌ندی به‌ ڕیزی شۆرشگێرانی شۆڕشی دووه‌می بارزانه‌وه‌ ده‌كات، ١٩٤٥ له‌ ده‌سته‌ی دامه‌زرێنه‌ری لێژنه‌ ئازادی به‌ سه‌رۆكایه‌تی [[مسته‌فا بارزانی]] بووه‌، سه‌رتای مانگی ئاداری ساڵی ١٩٤٥ له‌ كۆبوونه‌وه‌ لێژنه‌ی ئازادی عیزەت عەبدولعەزیز به‌ فه‌رمانده‌یی به‌ره‌ی به‌رگریی رۆژاوا و [[ئامێدی]] ده‌ستنیشان ده‌كرێت، نیسانی ١٩٤٥ ئە‌ندامی لێژنه‌ وتووێژه‌ له‌گه‌ڵ حكوومه‌تی پاشایه‌تی عێراق و كاربه‌ده‌ستانی ئینگلیز له‌ [[عێراق]] بووه‌، ٣٠ی نیسانی ١٩٤٥ لێژنه‌ی ئازادی له‌ سه‌ر داواكاری حكوومه‌تی پاشایه‌تی عێراق بۆ خۆ دوور خستنه‌وه‌ له‌ پێكدان و شه‌ڕ بریاڕی گه‌رانه‌وی دا بۆ نێو سوپای عێراق، له‌ ٧ی ئایاری هه‌مان ساڵ و دوای گه‌رانه‌وه‌ی بۆ نێو سوپای پاشایه‌تی عێراق به‌ هۆی به‌شداری له‌ شۆڕش درایه‌ دادگای سه‌ربازی به‌ڵام توانی خۆ ده‌رباز بكات و جارێكی تر هاته‌وه‌ [[بارزان]] و لە ١٩ی ئابی ١٩٤٥ دادگای سه‌ربازی به‌ هۆی به‌شداری كردنی له‌ شۆڕشی دووه‌می بارزان و له‌ دادگای پاشمله‌ بریاڕی ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنی هه‌موو موڵک و ماڵی گواستراوه‌ و نه‌ گواستراوه‌ و له‌ سێداره‌دانی بۆ ده‌ركرد. له‌ ١١ی تشرینی یه‌كه‌می ١٩٤٥ دوای كوتایی هاتنی شۆڕشی دووه‌می بارزان ئاواره‌ی [[رۆژهه‌ڵاتی كوردستان]] بووه‌، به‌ بریاڕی سه‌ركردایه‌تی و دوای دامه‌زراندنی [[كۆماری کوردستان]] له‌ [[رۆژهه‌ڵاتی كوردستان]] له‌ شاری [[مەھاباد]] پله‌ی به‌رز كرایه‌وه‌ی بۆ سه‌رهه‌نگ، له‌ به‌شدارنی شه‌ڕی به‌رگری كردن له‌ كۆماری كوردستانه‌ هه‌تا گه‌رانه‌وه‌ی بۆ [[عێراق]] له‌ ١٥ی نیسانی ١٩٤٧ و دوای ڕووخانی كۆماری كوردستان له‌ سنووری [[گادەر]] خۆی ڕاده‌ستی حكوومه‌تی عێراق كرد‌ووه‌ سه‌ره‌تا له‌گه‌ڵ ٣ی له‌ هه‌ڤاڵانی تری برایه‌ شاری [[هه‌ولێر]] و دواتر بۆ به‌ندیخانه‌ی ناوه‌ندیی به‌غدا گواسترایه‌وه‌ و له‌ دادگایه‌كی سا‌خته‌دا هه‌مان سزای پێشوویان به‌سه‌ر دا سه‌پاند و هه‌رچه‌ند زۆر له‌ كه‌سایه‌تی كورد له‌ [[كوردستان]] بۆ گۆڕین و سۆككردنی ئه‌م بریاڕه‌ روویانكرده‌ به‌غدا به‌ڵام سوودی نه‌بوو و رۆژێک دوای ده‌رباز بوونی [[مستەفا بارزانی]] و گه‌یشتنی به‌ خاكی [[یه‌كێتیی سۆڤیه‌ت]] له‌ ناوه‌راستی به‌ندیخانه‌ی به‌غدا و له‌به‌ر چاوی زیندانیانی كورد به‌ده‌م هووتاف و سروودی كوردایه‌تی به‌ره‌و سێداره‌ چوو و له‌ ١٩ی حوزیرانی ١٩٤٧ له‌ سێداره‌ درا، ته‌رمه‌كه‌ی برایه‌ شوینی له‌دایكبوونی و له‌ [[کانیا سنجێ]] نزیك [[ئامێدی]] به‌خاك سپێردرا، [[فایەق بێکەس]] [[شاعیر|هۆزانڤان]]ی كورد بۆ یادی هه‌ر چوار ئه‌فسه‌ری كورد هۆنراوه‌ی قه‌ومی كورد هۆنیووەته‌وه‌، هۆزانڤانی گه‌وره‌ی كورد تۆفیق (١٨٦٧-١٩٥٠) هۆنراوه‌ی كۆسته‌ی نوێی هۆنیووەته‌وه‌، هه‌واڵی له‌ سیداره‌دانی له‌ ڕادیو به‌غدا بڵاو كرایه‌وه‌، ئه‌و رۆژه‌ به‌ ڕۆژی شه‌هیدان ناوزه‌د كراوه‌. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{کۆماری کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|مێژوو|پارێزگای دھۆک|شەڕ|ژیاننامە}} [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:سیاسەتوانانی کورد]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٢]] [[پۆل:مردووانی ١٩٤٧]] ddliny3uo2liy3n23n54fsyo3i8vrqh 1592358 1592357 2026-06-20T11:05:50Z 1silent scientist 51740 1592358 wikitext text/x-wiki {{خاوێنکردن}}{{زانیاریدانی کەسایەتی|ناو=عیزەت عەبدولعەزیز|وێنە=|ناوی لەدایکبوون=عیزەت عەبدولعەزیز عه‌بدولله‌تیف مه‌حموود کتانی|ڕێکەوتی لەدایکبوون=١٩١٢|شوێنی لەدایکبوون=[[ئامێدی]]|ڕێکەوتی مردن= ١٩ی حوزەیرانی ١٩٤٧|شوێنی مردن=[[بەغدا]]<ref>https://www.pukmedia.com/AR/details/?Jimare=142654</ref>|ھۆکاری مردن=لەسێدارەدان|نەتەوە=[[کورد]]|پیشە=[[سەرباز]]|ساڵانی چالاکی=١٩٣٩–١٩٤٧}}'''عیزەت عەبدولعەزیز''' (١٩١٢، [[ئامێدی]] – ١٩ی حوزەیرانی ١٩٤٧، [[بەغدا]]) [[ئه‌فسه‌ر]] و [[ڕامیار]]ێکی [[کورد]] بوو، ناوی تەواوی '''عیزەت عەبدولعەزیز عه‌بدولله‌تیف مه‌حموود کتانی'''، لە ساڵی ١٩٣٩ ئه‌ندامی [[كۆمه‌ڵه‌ی داركه‌ر]] و ئه‌ندامی [[حیزبی هیوا]] بووه‌، ساڵی ١٩٤٤ له‌ لایه‌ن حكوومه‌تی عێراق به‌ ئه‌فسه‌ری په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ [[ڕاپەڕینی ١٩٤٣ی بارزانی|شۆڕشی دووه‌می بارزان]] له‌ ناوچه‌ی [[بلێ]] ده‌ستنیشان كراوه‌. لە ساڵی ١٩٤٥ له‌ ده‌سته‌ی دامه‌زرێنه‌ری [[لیژنه‌ی ئازادی]]ی بوو، هه‌مان ساڵ به‌رپرسی به‌ره‌ی به‌رگری شۆڕشی دووه‌می بارزان بووه‌ له‌ به‌ره‌ی ڕۆژاوا ([[ئامێدی]])، ساڵی ١٩٤٦ له‌ به‌شدارانی [[كۆماری كوردستان]]ه‌ له‌ شاری [[مەھاباد]] به‌ پله‌ی [[سەرھەنگ]]، هه‌مان ساڵ ئه‌ندامی ده‌سته‌ی دامه‌زرێنه‌ری [[پارتی دیموكراتی كوردستان]]ە.<ref name=":0">https://partipedia.org/ku/articles/%DA%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D8%B9%D8%B2%DB%95%D8%AA-%D8%B9%DB%95%D8%A8%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%B9%DB%95%D8%B2%DB%8C%D8%B2-%D9%A1%D9%A9%D9%A1%D9%A2-%D9%A1%D9%A9%D9%A4%D9%A7</ref> ==ژیاننامه‌== عیزەت عەبدولعەزیز، له‌ ساڵی ١٩١٢ له‌ شاری [[ئامێدی]] سه‌ر به‌ [[پارێزگای مووسڵ]]ی ئه‌وكات و [[دهۆك]]ی ئیستا له‌دایكبووه‌، خویندنی سه‌ره‌تایی و دوا ناوه‌ندی له‌ شاری ئامێدی ته‌واو كردوه‌ و له‌ ساڵی ١٩٣٥ چووته‌ [[كۆلێژی سه‌بازیی به‌غدا]] و به‌ پله‌ی [[جێدار]] كوتایی پێ ھێناوه‌، ساڵی ١٩٤٣ به‌ پله‌ی [[پێشڕەو]] له‌ كۆلێژی ئه‌ركان له‌ به‌شی تۆپخانه‌ ده‌رچووه‌، له‌ به‌شی تۆپخانه‌ی سه‌ربازگه‌كانی به‌غدا و مووسڵ خزمه‌تی كردووه‌، لە ساڵی ١٩٣٩ له‌ كۆمه‌ڵه‌ داركه‌ر و دوای دامه‌زراندنی چووەته‌ نێو ڕیزه‌كانی [[حیزبی هیوا]] و له‌ ئه‌ندامه‌ چالاكه‌كانی بووه‌ له‌ دهۆک و مووسڵ. ساڵی ١٩٤٤ له‌ لایه‌ن [[شانشینی عێراق|حكوومه‌تی پاشایه‌تی عیراق]] و له‌ كاتی دانووستان له‌گه‌ڵ [[ڕاپەڕینی ١٩٤٣ی بارزانی|شۆڕشی دووه‌می بارزان]] به‌ ئه‌فسه‌ری پەیوەندی له‌ ناوچه‌ی [[بلێ]] ده‌ستنیشان كراوه‌، هه‌مان ساڵ په‌یوه‌ندی به‌ ڕیزی شۆرشگێرانی شۆڕشی دووه‌می بارزانه‌وه‌ ده‌كات، ١٩٤٥ له‌ ده‌سته‌ی دامه‌زرێنه‌ری لێژنه‌ ئازادی به‌ سه‌رۆكایه‌تی [[مسته‌فا بارزانی]] بووه‌، سه‌رتای مانگی ئاداری ساڵی ١٩٤٥ له‌ كۆبوونه‌وه‌ لێژنه‌ی ئازادی عیزەت عەبدولعەزیز به‌ فه‌رمانده‌یی به‌ره‌ی به‌رگریی رۆژاوا و [[ئامێدی]] ده‌ستنیشان ده‌كرێت، نیسانی ١٩٤٥ ئە‌ندامی لێژنه‌ وتووێژه‌ له‌گه‌ڵ حكوومه‌تی پاشایه‌تی عێراق و كاربه‌ده‌ستانی ئینگلیز له‌ [[عێراق]] بووه‌، ٣٠ی نیسانی ١٩٤٥ لێژنه‌ی ئازادی له‌ سه‌ر داواكاری حكوومه‌تی پاشایه‌تی عێراق بۆ خۆ دوور خستنه‌وه‌ له‌ پێكدان و شه‌ڕ بریاڕی گه‌رانه‌وی دا بۆ نێو سوپای عێراق، له‌ ٧ی ئایاری هه‌مان ساڵ و دوای گه‌رانه‌وه‌ی بۆ نێو سوپای پاشایه‌تی عێراق به‌ هۆی به‌شداری له‌ شۆڕش درایه‌ دادگای سه‌ربازی به‌ڵام توانی خۆ ده‌رباز بكات و جارێكی تر هاته‌وه‌ [[بارزان]] و لە ١٩ی ئابی ١٩٤٥ دادگای سه‌ربازی به‌ هۆی به‌شداری كردنی له‌ شۆڕشی دووه‌می بارزان و له‌ دادگای پاشمله‌ بریاڕی ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنی هه‌موو موڵک و ماڵی گواستراوه‌ و نه‌ گواستراوه‌ و له‌ سێداره‌دانی بۆ ده‌ركرد. له‌ ١١ی تشرینی یه‌كه‌می ١٩٤٥ دوای كوتایی هاتنی شۆڕشی دووه‌می بارزان ئاواره‌ی [[رۆژهه‌ڵاتی كوردستان]] بووه‌، به‌ بریاڕی سه‌ركردایه‌تی و دوای دامه‌زراندنی [[كۆماری کوردستان]] له‌ [[رۆژهه‌ڵاتی كوردستان]] له‌ شاری [[مەھاباد]] پله‌ی به‌رز كرایه‌وه‌ی بۆ سه‌رهه‌نگ، له‌ به‌شدارنی شه‌ڕی به‌رگری كردن له‌ كۆماری كوردستانه‌ هه‌تا گه‌رانه‌وه‌ی بۆ [[عێراق]] له‌ ١٥ی نیسانی ١٩٤٧ و دوای ڕووخانی كۆماری كوردستان له‌ سنووری [[گادەر]] خۆی ڕاده‌ستی حكوومه‌تی عێراق كرد‌ووه‌ سه‌ره‌تا له‌گه‌ڵ ٣ی له‌ هه‌ڤاڵانی تری برایه‌ شاری [[هه‌ولێر]] و دواتر بۆ به‌ندیخانه‌ی ناوه‌ندیی به‌غدا گواسترایه‌وه‌ و له‌ دادگایه‌كی سا‌خته‌دا هه‌مان سزای پێشوویان به‌سه‌ر دا سه‌پاند و هه‌رچه‌ند زۆر له‌ كه‌سایه‌تی كورد له‌ [[كوردستان]] بۆ گۆڕین و سۆككردنی ئه‌م بریاڕه‌ روویانكرده‌ به‌غدا به‌ڵام سوودی نه‌بوو و رۆژێک دوای ده‌رباز بوونی [[مستەفا بارزانی]] و گه‌یشتنی به‌ خاكی [[یه‌كێتیی سۆڤیه‌ت]] له‌ ناوه‌راستی به‌ندیخانه‌ی به‌غدا و له‌به‌ر چاوی زیندانیانی كورد به‌ده‌م هووتاف و سروودی كوردایه‌تی به‌ره‌و سێداره‌ چوو و له‌ ١٩ی حوزیرانی ١٩٤٧ له‌ سێداره‌ درا، ته‌رمه‌كه‌ی برایه‌ شوینی له‌دایكبوونی و له‌ [[کانیا سنجێ]] نزیك [[ئامێدی]] به‌خاك سپێردرا، [[فایەق بێکەس]] [[شاعیر|هۆزانڤان]]ی كورد بۆ یادی هه‌ر چوار ئه‌فسه‌ری كورد هۆنراوه‌ی قه‌ومی كورد هۆنیووەته‌وه‌، هۆزانڤانی گه‌وره‌ی كورد تۆفیق (١٨٦٧-١٩٥٠) هۆنراوه‌ی كۆسته‌ی نوێی هۆنیووەته‌وه‌، هه‌واڵی له‌ سیداره‌دانی له‌ ڕادیو به‌غدا بڵاو كرایه‌وه‌، ئه‌و رۆژه‌ به‌ ڕۆژی شه‌هیدان ناوزه‌د كراوه‌.<ref name=":0" /> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{کۆماری کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|مێژوو|پارێزگای دھۆک|شەڕ|ژیاننامە}} [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:سیاسەتوانانی کورد]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٢]] [[پۆل:مردووانی ١٩٤٧]] saj2qthxxofz7fjpaf5xjmba9vw1yck 0 296769 1592353 2026-06-20T10:55:43Z Rahel khdhr 75558 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1352482050|Synthetic setae]]» 1592353 wikitext text/x-wiki [[File:Stickybot.jpg|ڕاست|وێنۆک|ستیکیبۆت، ڕۆبۆتێکە بۆ هەڵگەڕان و سەرکەوتن کە دڕکە مووی دەستکرد بەکاردەهێنێت ]] '''دڕکە مووی دەستکرد''' (Synthetic setae) لاسایی ئەو دڕکە مووە وردانە دەکەنەوە کە لەسەر پەنجەکانی مارمێلکەی "گێکۆ"دا هەن، لێکۆڵینەوە زانستییەکانیش لەم بوارەدا بە ئاراستەی پەرەپێدانی جۆرە چەسپێکی وشک (Dry adhesives) هەنگاو دەنێن. گێکۆکان بەبێ هیچ گرفتێک بە دیوارە ستوونییەکاندا سەردەکەون و وا دیارە توانای ئەوەیان هەیە بە هەر ڕوویەکەوە بنووسێن. پێیە پێنج پەنجەییەکانی ئەم گێکۆیەک بە مووی لاستیکی داپۆشراون کە پێیان دەوترێت "دڕکە موو" (setae)، سەری ئەم مووانەش بۆ چەندین پێکهاتەی نانۆیی ورد دابەش بوون کە پێیان دەوترێت "سپاتولا" (چونکە لە کەوچکی تەخت دەچن). زۆریی ژمارەی ئەم سپاتولانە و نزیکییان لەو ڕووەی پێیهەڵدەگەڕێن، وادەکات تەنها "هێزەکانی ڤان دەر واڵس" (van der Waals forces) بەس بن بۆ دابینکردنی ئەو هێزی پێوەنووسانە بەهێزەی کە پێویستە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Kellar Autumn, [[Metin Sitti]], Yiching A. Liang, Anne M. Peattie, Wendy R. Hansen, Simon Sponberg, Thomas W. Kenny, Ronald Fearing, Jacob N. Israelachvili, and Robert J. Full |ڕێکەوت=27 August 2002 |ناونیشان=http://www.pnas.org/cgi/reprint/192252799v1}}</ref> دوای ئەوەی لە ساڵی ٢٠٠٢دا میکانیزمی پێوەنووسانی گێکۆ دۆزرایەوە کە پشت بە هێزەی ڤان دەر واڵس دەبەستێت، دروستکردنی ئەو چەسپانەی لاسایی سروشت دەکەنەوە (Biomimetic adhesives) بووەتە جێی بایەخی توێژینەوە زانستییە گەورەکان. چاوەڕوان دەکرێت ئەم پێشکەوتنانە ببێتە هۆی بەرهەمهێنانی نەوەیەکی نوێ لە کەرەستەی پێوەنووسان کە خاوەن تایبەتمەندیی ناوازەن و لە زۆر بواردا بەکاربهێنرێن؛ لە پیشەسازییە سەربازیەکان و [[نانۆتەکنەلۆژیا|نانۆتەکنەلۆژیاوە]] بگرە تا دەگاتە بوارەکانی تەندروستی و وەرزش. <templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />{{TOC limit|3}} == بنەما بنەڕەتییەکان == <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Gecko feet}} [[پەڕگە:Gecko_foot_on_glass.JPG|چەپ|وێنۆک|دیمەنێکی نزیک لە پێی گێکۆ]] گێکۆکان بەوە ناسراون کە توانایەکی سەرسوڕهێنەریان هەیە بۆ پێوەنووسان و ڕۆشتن بەسەر هەر ڕوویەکی ستوونی یان سەرەوخواردا. بەڵام لکانی پەنجەکانی گێکۆ وەک چەسپە کیمیاییە باوەکان نییە، بەڵکو دەتوانن زۆر بە خێرایی لە ڕووەکە جیا ببنەوە و تەنانەت بەبێ خۆپاککردنەوەش، لە ئاست پیسکەرە باوەکانی دەوروبەردا بە خاوێنی بمێننەوە. === چەسپی ناوازە === دوو پێی پێشەوەی مارمێلکەی "گێکۆی تۆکای" ([[:en:Tokay_gecko|tokay gecko]]) دەتوانن بەرگەی ٢٠.١ نیوتن هێزی هاوتەریب لەگەڵ ڕووەکە بگرن، ئەمەش تەنها بە بەکارهێنانی ٢٢٧ ملیمەتر دووجا لە ڕووبەری پێییەکانی، کە ئەمە هێزێکە نزیکەی ٤٠ هێندەی کێشی خودی گێکۆکە دەبێت. زانایان لە سەدەی نۆزدەهەمەوە خەریکی لێکۆڵینەوەن لە نهێنی ئەم پێوەنووسانە نائاساییە، و لە ماوەی ١٧٥ ساڵی ڕابردوودا بە لانی کەمەوە حەوت میکانیزمی جیاواز بۆ لێکدانەوەی ئەم دیاردەیە پێشنیار کراون. گریمانەکان بریتی بوون لە: بەکارهێنانی چەسپ، لێکخشاندن، مژین (وەک سپاردن)، کارەبای جێگیر، تێگیرانی ورد و هێزە نێوان-گەردیلەییەکان. لە سەرەتای توێژینەوەکاندا، گریمانەی دەردراوی شێوە چەسپ ڕەتکرایەوە، چونکە گێکۆکان لە پەنجەکانیاندا هیچ شانەیەکی ڕژێنییان نییە (بۆ دەردانی چەسپ). گریمانەی لێکخشاندنیش زوو ڕەتکرایەوە، چونکە هێزی لێکخشاندن تەنها لە کاتی خلیسکاندا کار دەکات و ناتوانێت توانای پێوەنووسانی گێکۆ بە ڕووە سەرەوخوارەکانەوە ڕوون بکاتەوە. سەبارەت بەو بیرۆکەیەی کە دەیوت پێیەکان وەک "مژەرە" (suction cups) کار دەکەن، لە ساڵی ١٩٣٤دا و لە ڕێگەی تاقیکردنەوەیەک لە ناو بۆشاییدا (ڤاکیووم) ڕەت کرایەوە، چونکە بینرا لەو بارودۆخەشدا پێی گێکۆکان هەر بە نووساوی دەمێننەوە. بە هەمان شێوە، گریمانەی کارەبای جێگیر ([[ئەلیکترۆستاتیک]]) ڕەتکرایەوە؛ ئەمەش دوای تاقیکردنەوەیەک کە دەریخست گێکۆکان هێشتا دەتوانن پێوە بنووسێن تەنانەت ئەگەر کۆبوونەوەی بارگەی کارەبایی بوونی نەبێت (بۆ نموونە لەسەر ڕوویەکی کانزایی لە ناو هەوایەکدا کە بە تیشکی ئێکس بارگاوی کرابێت). لە کۆتاییدا، میکانیزمی "تێگیرانی ورد" (micro-interlocking) کە دەیوت سەرە چەماوەکانی "دڕکە موو" وەک قولاپێکی زۆر ورد کار دەکەن، ئەویش کێشەی تێکەوت؛ چونکە گێکۆکان هێزێکی پێوەنووسانی گەورە دروست دەکەن تەنانەت لەسەر ئەو ڕووانەشی کە لە ئاستی گەردیلەییدا تەواو لووس و بێگرێن. [[پەڕگە:Micro_and_nano_view_of_gecko's_toe.jpg|چەپ|وێنۆک|دیمەنی ورد و نانۆ لە پەنجەی پێی گێکۆ ]] لە کۆتاییدا ئەگەرەکان کەمبوونەوە بۆ هێزە نێوان-گەردییەکان (intermolecular forces)، و پەرەسەندنی وردبینە ئەلیکترۆنییەکان لە پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا، کە پێکهاتە زۆر وردەکانی (micro-structure) دڕکە مووەکانی لەسەر پێی گێکۆکە ئاشکرا کرد، بەڵگەی زیاتری بۆ پشتگیریکردنی ئەم گریمانەیە خستەڕوو. ئەم کێشەیە لە کۆتاییدا لە ساڵی ٢٠٠٠دا چارەسەر کرا لەلایەن تیمێکی توێژینەوەوە بە سەرۆکایەتیی زیندەزانان 'کێلار ئۆتەم' لە کۆلێژی لیویس و کلارک لە پۆرتلاند، ئۆریگۆن، و 'ڕۆبەرت فوڵ' لە زانکۆی کالیفۆرنیا لە بێرکلی. ئەوان ئەوەیان دۆزیەوە کە بەشی ژێرەوەی پەنجەی پێی گێکۆ بە شێوەیەکی گشتی کۆمەڵێک قەد یان چرچی (ridges) لەخۆدەگرێت، کە بە ڕیزی ڕێکوپێکی 'دڕکە موو' (setae) داپۆشراون، و هەر دڕکە موویەک زیاتر دابەش دەبێت بۆ سەدان کۆتاییی دوولەت و سەرەپەنجەی تەخت کە پێیان دەوترێت سپاتولا (spatulas) (بڕوانە وێنەکەی لای ڕاست). یەک دڕکە مووی گێکۆی جۆری تۆکای (tokay gecko) نزیکەی ١١٠ مایکرۆمەتر درێژە و ٤.٢ مایکرۆمەتر پانییەکەیەتی. هەر لقێکی دڕکە موویەک کۆتایی دێت بە سپاتولایەکی تەنک و سێگۆشەیی کە لە لوتکەکەیەوە پێوەی بەستراوە. درێژیی ئەم کۆتایییە نزیکەی ٠.٢ مایکرۆمەتر و پانییەکەشی ٠.٢ مایکرۆمەتر دەبێت. لە پێوەنووسانی نێوان پێی گێکۆ و ڕووەکان ڕێک دەرئەنجامی هێزی ڤان دێر واڵسە (Van der Waals force) لە نێوان هەر دڕکە موویەک و گەردەکانی ڕووەکەدا. یەک دڕکە مووی تاک دەتوانێت هێزێک تا بڕی ٢٠٠ مایکرۆنیوتن (μN) بەرهەم بهێنێت. لە هەر ملیمەترێکی چوارگۆشەی پێی گێکۆیەکی تۆکایدا نزیکەی ١٤,٤٠٠ دڕکە موو بوونیان هەیە، کە ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی کۆی گشتیی ژمارەی دڕکە موویەکان لەسەر هەردوو پێی پێشەوەی گێکۆیەکی تۆکای بگاتە نزیکەی ٣,٢٦٨,٨٠٠ دانە. لە هاوکێشەی توانستی نێوان-گەردییەوە (intermolecular potential): : <math>\Phi (R,D)=-\frac{\rho_1\rho_2\pi^2\alpha R}{6 D}</math> کە تێیدا <math>\rho_1</math> و <math>\rho_2</math> بریتین لە ژمارەی خاڵەکانی بەریەککەوتنی هەردوو ڕووەکە، '''R''' بریتییە لە نیوەتیرەی هەر خاڵێکی بەریەککەوتن، و '''D''' بریتییە لە دووریی (مەودای) نێوان هەردوو ڕووەکە. بۆمان دەردەکەوێت کە هێزی نێوان-گەردیی، یان لەم حاڵەتەدا هێزی ڤان دێر واڵس (van der Waals force) لە نێوان دوو ڕوودا، بە شێوەیەکی بەرچاو پشت دەبەستێت بە ژمارەی خاڵەکانی بەریەککەوتن. ئەمەش ڕێک ئەو هۆکارەیە کە وای کردووە پێیەکانی گێکۆ بتوانن هێزێکی پێوەنووسانی لەڕادەبەدەر و سەرسوڕهێنەر بە جۆرە جیاوازەکانی ڕووەکانەوە دروست بکەن. کۆی کاریگەریی هاوبەشی ملیۆنان 'سپاتولا' (spatulae)، هێزێکی پێوەنووسان دابین دەکات کە چەندین جار گەورەترە لەو هێزەی کە گێکۆکە پێویستی پێیەتی بۆ ئەوەی تەنها بە یەک پێ بە بنمیچێکەوە (سەقفی ژوورێکەوە) هەڵواسراو بێت. [[File:Lift-off_mechanism.jpg|چەپ|وێنۆک|پرۆسەی پێوەنووسان و لێبوونەوەی پێی مارمێلکە]] === میکانیزمی بەرزکردنەوە === ئەو هێزە گەورە و سەرسوڕهێنەرانەی کە لەلایەن پەنجەکانی گێکۆوە دروست دەکرێن، ئەو پرسیارەیان هێنایە ئاراوە کە چۆن گێکۆکان دەتوانن هێندە بە خێرایی قاچەکانیان بەرز بکەنەوە، تەنها لە ماوەی ١٥ میلی چرکەدا، بەبێ بوونی هیچ هێزێکی پێوراو بۆ لێکردنەوەیان (Detachment forces). زانا (کێلار ئۆتەم) و تیمی توێژینەوەکەی، توانیان «میکانیزمی بەرزکردنەوە - Lift-off mechanism»ی قاچی گێکۆکان ئاشکرا بکەن. دۆزینەوەکەیان ئەوەی خستە ڕوو کە توانای لکاندنی گێکۆ لە ڕاستیدا بە شێوازێکی "بەرنامەبۆداڕێژراو: کار دەکات؛ بە جۆرێک کاتێک گۆشەی نێوان قەدی مووەکان (Setal shaft) و ئەو ڕووەی پێوەی لکاوە (Substrate) بۆ ٣٠ پلە زیاد دەکرێت، ئەوا هێزی لکاندنی ئەستوونی هەرچەندە گەورەش بێت، گێکۆکان توانای لکاندنەکە «لەکار دەخەن» (Turn off). ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە زیادبوونی فشاری میکانیکی لە لێواری دواوەی مووەکان دەبێتە هۆی پچڕانی ئەو بەندانەی کە لە نێوان مووەکان و ڕووەکەدا دروست بوون. پاشان، مووەکە دەگەڕێتەوە بۆ دۆخە بنەڕەتییەکەی خۆی کە بێ بارە و هیچ هێزێکی لەسەر نەماوە (Unloaded default state). لە لایەکی ترەوە، لە ڕێگەی خستنەسەری بارێکی پێشوەختە (Preload) و ڕاکێشانی پەنجەکانیان بە درێژایی ڕووەکە، گێکۆکان دەتوانن توانای لکاندنە ڕێکخراوەکە دووبارە «بخەنە کار» (Turn on). ئەم "میکانیزمی بەرزکردنەوە"یە دەکرێت لە وێنەکەی لای چەپ ببینرێت. === توانای خۆپاککردنەوە === بە پێچەوانەی ماددە لکێنەرە باوەکانەوە (چەسپەکان)، میکانیزمی پێوەنووسانی گێکۆ بە بەکارهێنانی دووبارە خاوێنتر دەبێتەوە، بەمجۆرەش لە بەرامبەر پیسکەرە باوەکانی ڕۆژانەی وەک لم، تۆز و خۆڵ، پاشماوەی گەڵا و هەڵاڵەی ڕووەک زۆر بە خاوێنی دەمێنێتەوە. سەرەڕای ئەوەش، بە پێچەوانەی هەندێک ڕووەک و مێرووەوە کە توانای خۆ-خاوێنکردنەوەیان هەیە لە ڕێگەی دڵۆپە (ئاو)ـەوە، گێکۆکان بەوە نەناسراون کە پێیەکانیان خاوێن (groom) بکەنەوە لەپێناو پاراستنی تایبەتمەندییە پێوەنووسێنەرەکانیان – هەموو ئەوەی کە پێویستیانە تەنها نانی چەند هەنگاوێکە بۆ ئەوەی دووبارە توانای پێوەنووسان و هەڵواسینیان بە ڕووە ستوونییەکانەوە بەدەست بهێننەوە. [[File:Model_for_self_cleaning.jpg|چەپ|وێنۆک|مۆدێلێک کە توانای خۆپاککردنەوە ڕوون دەکاتەوە ]] 'کێلار ئۆتەم' و گرووپی توێژینەوەکەی کۆمەڵێک تاقیکردنەوەیان ئەنجامداوە بۆ تاقیکردنەوە و سەلماندنی ئەم توانایەی گێکۆ. هەروەها ئەوان 'مۆدێلی میکانیکیی بەریەککەوتن' (contact mechanical model) بەکاردەهێنن بۆ خستنەڕووی ئەو بۆچوونەی کە پرۆسەی خۆ-خاوێنکردنەوەکە ڕوودەدات بەهۆی 'ناهاوسەنگییەکی وزەیی' (energetic disequilibrium) لە نێوان ئەو هێزە پێوەنووسێنەرانەی کە تەنۆلکەیەکی پیسی (وەک تۆز و خۆڵ) بەرەو ڕووەکە (substrate) کێش دەکەن، لەگەڵ ئەو هێزانەی کە هەمان تەنۆلکە بەرەو یەک یان چەند سپاتولایەک کێش دەکەن. بە واتایەکی تر، 'وزەی کارلێکی ڤان دێر واڵس' (Van der Waals interaction energy) بۆ سیستەمی تەنۆلکە-دیوار پێویستی بە ژمارەیەکی یەکجار زۆر لە سیستەمی تەنۆلکە-سپاتولا هەیە بۆ ئەوەی بتوانێت هێزەکان هاوسەنگ بکاتەوە؛ بەڵام، لە ڕاستیدا تەنها ژمارەیەکی کەم لە سپاتولاکان دەتوانن بە تەنۆلکەیەک بنووسێن، هەر بۆیە تەنۆلکە پیسکەرەکان بەهۆی ئەم ناهاوسەنگییەوە مەیلیان هەیە بە ڕووی دیوارەکەوە (شوێنی ڕۆیشتنەکە) بنووسێن نەک بە پەنجەی گێکۆوە. وێنەکەی لای چەپ مۆدێلی کارلێکی نێوان ژمارەیەک (N) لە سپاتولاکان، تەنۆلکەیەکی پیسی و دیوارێکی تەخت پیشان دەدات. گرنگە ئەوە بزانین کە وا دەردەکەوێت ئەم تایبەتمەندییەی خۆ-خاوێنکردنەوەیە خەسڵەتێکی بنچینەیی (زاتی)ی پێکهاتە نانۆییەکەی 'دڕکە موو' بێت، هەر بۆیەش دەبێت لە کەرەستە پێوەنووسێنەرە دەستکردەکاندا (synthetic adhesive materials) لاسایی بکرێتەوە و دووبارە بەرهەم بهێنرێتەوە. لە ڕاستیدا، گرووپەکەی 'کێلار ئۆتەم' ئەوەیان تێبینیکرد کە چۆن پرۆسەی خۆ-خاوێنکردنەوەکە لەناو ڕیزەکانی دڕکە مووەکان ڕووی دەدا، تەنانەت کاتێک لە جەستەی ئەو گێکۆکان جیاکرابوونەوە و لە تاقیکردنەوەکەدا بەکارهاتبوون. == گەشەپێدان و هەوڵەکان == [[File:Development_of_biomimetic_adhesives.jpg|چەپ|وێنۆک|ژمارەی ئەو توێژینەوەیانەی کە لەسەر "چەسپی گێکۆ" بڵاوکراونەتەوە 2002~2007 ]] دۆزینەوەکان سەبارەت بە پێیەکانی گێکۆ بوونە هۆی سەرهەڵدانی ئەو بیرۆکەیەی کە ڕەنگە بکرێت سوود لەم پێکهاتە و میکانیزمانە وەربگیرێت بۆ دروستکردنی پۆلێک (خێزانێک)ـی نوێ لە کەرەستە پێوەنووسێنەرەکان، و لە ئێستاشدا گرووپەکانی توێژینەوە لە سەرانسەری جیهانەوە خەریکی لێکۆڵینەوەن لەسەر ئەم چەمکە. وە لە سایەی پێشکەوتنی زانست و تەکنەلۆژیای نانۆوە، ئێستا مرۆڤ توانای ئەوەی هەیە بە بەکارهێنانی پێکهاتە نانۆییەکان (nanostructures)، کەرەستەی پێوەنووسێنەری زیندە-لاسایکەرەوە (biomimetic adhesive) دروست بکات کە ئیلهامی لە 'دڕکە مووی' گێکۆ وەرگرتووە. لە ڕاستیدا، گرنگیدان و دۆزینەوە نوێیەکان سەبارەت بە ماددە پێوەنووسێنەرەکانی جۆری گێکۆ لە گەشەکردنێکی یەکجار خێرادان، وەک چۆن لە ڕێگەی زیادبوونی ژمارەی توێژینەوە (پەیپەرە زانستییە) بڵاوکراوەکان لەسەر ئەم بابەتە بە ڕوونی دەردەکەوێت. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، 'دڕکە موو'وە دەستکردەکان (synthetic setae) هێشتا لە قۆناغێکی زۆر سەرەتاییدان. === دیزاینی کاریگەر === دیزاینێکی کارا بۆ لکێنەرە هاوشێوەکانی گێکۆ، پێویستی بە تێگەیشتنێکی قووڵ دەبێت بۆ ئەو بنەمایانەی لە پشت ئەو تایبەتمەندییانەی کە لە سیستەمە سروشتییەکەدا بەدی دەکرێن. ئەم تایبەتمەندی، بنەما، و پێوەرە (پارامێتەرە) پەیوەندیدارانەی سیستەمی لکاندنی گێکۆ، لەم خشتەیەی خوارەوەدا خراونەتە ڕوو. هەروەها، ئەم خشتەیە بەرچاوڕوونییەکمان پێ دەبەخشێت سەبارەت بەوەی کە زانایان چۆن ئەو تایبەتمەندییە باشانەی دڕکە مووەکانی گێکۆ (وەک ئەوەی لە ستوونی یەکەمدا نیشان دراوە) دەگۆڕن بۆ ئەو پێوەرانەی کە لە واقیعدا توانای کۆنترۆڵکردن و دیزاینکردنیان هەیە (وەک ئەوەی لە ستوونی سێیەمدا نیشان دراوە). {| class="wikitable" !تایبەتمەندیەکان ! '''بنەماکان''' ! پێوەرەکان |- | ١. لکانی نایەکسان (ئەنیزۆترۆپیک) ٢. بەرز μ' (لێکردنەوە/باری پێشوەختە) | پایەی هەڵواسراو (Cantilever beam) | درێژیی قەد، نیوەتیرە، چڕی، گۆشەی قەد |- | ٣. هێزی لێکردنەوەی کەم | ڕەقیی کاریگەری نزم | مۆدیولسی قەد، شێوەی سپاتولا (سەری مووەکان) |- | ٤. لکێنەری سەربەخۆ لە ماددە | میکانیزمی ڤان دێر واڵسمیکانیکی بەریەککەوتنی هاوشێوەی JKR* ڕیزبەندیی نانۆیی (بەریەککەوتنی دابەشکراو) | قەبارەی سپاتولا، شێوەی سپاتولا، چڕیی سپاتولا |- | ٥. توانای خۆپاککردنەوە | ڕیزبەندیی نانۆیی (بەریەککەوتنی دابەشکراو) | مۆدیولسی قەبارەیی سپاتولا |- | ٦. دژە-خۆلکاندن | ڕووبەری بەریەککەوتنی بچووک | قەبارەی تەنۆلکە، شێوە، وزەی ڕووکار |- | ٧. دۆخی بنەڕەتیی نالکێنەر | سپاتولای نالکێنەر، دژە-ئاو، هێزی ڤان دێر واڵس | قەبارەی سپاتولا، شێوە، وزەی ڕووکار |} <nowiki>*</nowiki>JKR ئاماژەیە بۆ مۆدێلی لکاندنی جۆنسۆن، کێندال، ڕۆبێرتس بە کورتی، پێوەرە سەرەکییەکان لە دیزاینی لکێنەری دەستکردی گێکۆ ئەمانە لەخۆدەگرن: * نەخش و دەورەییبوونی مووە دەستکردەکان * پێکهاتەی قوچکەیی (هیرارکی) * درێژی، تیرە، گۆشە و ڕەقیی قەدەکان * قەبارە، شێوە و ڕەقیی سپاتولاکان (کۆتایی مووەکان) * نەرمی (چەمانەوە)ی ڕووکارە بنچینەیییەکە (سەبسترەیتەکە) لیستێکی گەشەسەندوو هەیە لە تایبەتمەندییە پێوەرەکان (بێنچمارکەکان) کە دەتوانرێت بەکاربهێنرێن بۆ هەڵسەنگاندنی کاریگەریی مووە دەستکردەکان، لەگەڵ هاوکۆلکەی لکاندن (adhesion coefficient)، کە بەم شێوەیە پێناسە دەکرێت: <math>\mu^'=F_\text{adhesion}/F_\text{preload}</math> کە تێیدا <math>F_\text{preload}</math> ئەو هێزەی باری پێشوەختەیە کە دەخرێتە سەر، و <math>F_\text{adhesion}</math> هێزی لکاندنی دروستبووە. هاوکۆلکەی لکاندنی دڕکە مووەکانی گێکۆی ڕاستەقینە بەزۆری ٨ بۆ ١٦یە. === کەرەستەکان === لە یەکەمین پەرەپێدانەکانی مووە دەستکردەکاندا، پۆلیمەرەکانی وەک پۆلیئیماید، پۆلیپڕۆپیلین و پۆلیدیمیسیلسیلۆکسان (PDMS) بە زۆری بەکاریدەهێنران چونکە نەرم و چەمێنەرەوەن و بە ئاسانی دروست دەکرێن. دواتر، لەگەڵ گەشەسەندنی خێرای نانۆتەکنۆلۆژیادا، بۆرییە نانۆییەکانی کاربۆن (CNTs) لەلایەن زۆربەی گرووپەکانی توێژینەوەوە پەسەندکران و لە زۆربەی پڕۆژە نوێیەکاندا بەکاردەهێنرێن. CNTs ڕێژەی درێژی بە تیرەی گونجاوی زۆر گەورەتریان هەیە بە بەراورد بە پۆلیمەرەکان، و هەم هێز و نەرمییەکی لەڕادەبەدەر پیشان دەدەن، و هەم تایبەتمەندیی کارەبایی باشیان هەیە. هەر ئەم تایبەتمەندییە نوێیانەن کە وا دەکەن مووە دەستکردەکان کاریگەرتر بن. === تەکنیکەکانی دروستکردن (بەرهەمهێنان) === ژمارەیەک لە تەکنیکەکانی دروستکردنی MEMS/NEMS جێبەجێ دەکرێن بۆ دروستکردنی مووە دەستکردەکان، کە بریتین لە فۆتۆلیسۆگرافی/لیسۆگرافیی تیشکی ئەلیکترۆنی (وێنەگرتن بە تیشک)، هەڵکۆڵین بە پلازما، هەڵکۆڵینی قووڵی ئایۆنیی کارلێککەر (DRIE)، نیشاندنی هەڵمی کیمیایی (CVD)، و قاڵبگرتنی مایکرۆیی، و هتد. === نموونەکان === لە ئەم بەشەدا، چەند نموونەیەکی ئاسایی دەخرێنە ڕوو بۆ نیشاندانی پرۆسەی دیزاین و دروستکردنی مووە دەستکردەکان. هەروەها لەم نموونانەوە دەتوانین تێڕوانینێک بەدەستبهێنین بۆ پەرەسەندنی ئەم تەکنەلۆژیا بایۆمیمیتییە (لاساییکردنەوەی زیندەیی) لە چەند ساڵی ڕابردوودا. ==== شریتی گێکۆ ==== ئەم نموونەیە یەکێکە لە یەکەمین پەرەپێدانەکانی مووە دەستکردەکان، کە لە ئەنجامی هاوکاریی نێوان سەنتەری مانچستەر بۆ مێزۆساینس و نانۆتەکنۆلۆژیا، و پەیمانگای تەکنەلۆژیای مایکرۆئەلیکترۆنیک لە ڕووسیا سەریهەڵدا. کارەکان لە ساڵی ٢٠٠١ دەستیپێکرد و ٢ ساڵ دواتر ئەنجامەکان لە گۆڤاری (Nature Materials)دا بڵاوکرانەوە. گرووپەکە ڕیشاڵی نەرمی پۆلیئیمایدیان ئامادە کرد وەکو پێکهاتەی مووە دەستکردەکان لەسەر ڕووی فیلمێکی ئەستوور بە بڕی ٥ مایکرۆمەتر (μm) لە هەمان ماددە، بە بەکارهێنانی لیسۆگرافیی تیشکی ئەلیکترۆنی و هەڵکۆڵینی وشک لەناو پلازمای ئۆکسجیندا. درێژی ڕیشاڵەکان ٢ مایکرۆمەتر بوو، بە تیرەی نزیکەی ٥٠٠ نانۆمەتر (nm) و دەورەییبوونی ١.٦ مایکرۆمەتر، و ڕووبەری نزیکەی ١ سم دووجایان داپۆشیبوو (بڕوانە وێنەکەی لای چەپ). لە سەرەتادا، تیمەکە وەیفەرێکی سیلیکۆنییان وەکو بنچینە (سەبسترەیت) بەکارهێنا، بەڵام بۆیان دەرکەوت کە هێزی لکاندنی تەیپەکە نزیکەی ١٠٠٠ جار زیاد دەکات ئەگەر بنچینەیەکی لکاندنی نەرم وەکو تەیپی سکۆچ (Scotch tape) بەکاربهێنن - ئەمەش لەبەرئەوەیە کە بنچینە نەرمەکە ڕێژەیەکی زۆر بەرزتر لەو مووانە دابین دەکات کە بەر ڕووەکە دەکەون بە بەراورد بە کۆی گشتی ژمارەی مووەکان. ئەنجامی ئەم "شریتی گێکۆیە" تاقیکرایەوە بە لکاندنی نموونەیەک بە دەستی بووکەڵەیەکی پلاستیکیی سپایدەرمانەوە کە بەرزییەکەی ١٥ سم و کێشەکەی ٤٠ گرام بوو، ئەمەش وای لێکرد کە بە بنمیچی شوشەیییەوە بلکێت، وەک ئەوەی لە وێنەکەدا نیشان دراوە. تەیپەکە، کە ڕووبەری بەریەککەوتنی نزیکەی ٠.٥ سم دووجا بوو لەگەڵ شوشەکەدا، توانی بارێکی زیاتر لە ١٠٠ گرام هەڵبگرێت. بەڵام، هاوکۆلکەی لکاندن تەنها ٠.٠٦ بوو، کە نزمە بە بەراورد بە گێکۆی ڕاستەقینە (٨ بۆ ١٦). ==== دڕکە مووی دەستکردی پێی گێکۆ ==== [[File:Micro_view_of_CNTs_synthetic_setae.jpg|چەپ|وێنۆک|دیمەنی مایکرۆییی "دڕکە مووی دەستکردی پێی گێکۆ لە پۆلیپڕۆپیلین (Polypropylene)" ]] لەگەڵ پەرەسەندنی زانستی نانۆ و نانۆتەکنۆلۆژیا، پڕۆژەی زیاتر جێبەجێکردنی نانۆتەکنۆلۆژیا لەخۆدەگرن، بەتایبەتی بەکارهێنانی بۆرییە نانۆییەکانی کاربۆن (CNTs). لە ساڵی ٢٠٠٥دا، توێژەرانی زانکۆی ئەکرۆن و پەیمانگای پۆلیتەکنیکی ڕێنسلێر، کە هەردووکیان لە ئەمریکان، پێکهاتەی مووی دەستکردیان دروستکرد لە ڕێگەی نیشاندنی CNTی فرە-دیوار بە تەکنیکی نیشاندنی هەڵمی کیمیایی لەسەر بنچینەی کوارتز و سیلیکۆن. بۆرییە نانۆییەکان بەزۆری تیرەیان ١٠-٢٠ نانۆمەتر و درێژییان نزیکەی ٦٥ مایکرۆمەتر بوو. پاشان گرووپەکە ئەو بۆرییە نانۆییانەی کە بە ستوونی ڕیزکرابوون خستیانە ناو پۆلیمەری PMMA پێش ئەوەی ٢٥ مایکرۆمەتری سەرەوەی بۆرییەکان دەربخەن بە هەڵکۆڵین و لابردنی بەشێک لە پۆلیمەرەکە. بۆرییە نانۆییەکان مەیلیان هەبوو بۆ پێکهێنانی گورزەی تێکئاڵاو بە تیرەی نزیکەی ٥٠ نانۆمەتر بەهۆی پرۆسەی وشکبوونەوەی توێنەرەکە (سۆڵڤێنت) کە لە دوای هەڵکۆڵینەکە بەکارهات (وەک ئەوەی لە وێنەکەی لای ڕاستدا نیشان دراوە). ئەنجامەکان بە مایکرۆسکۆپی پشکنەری سکانکردن تاقیکرانەوە، و دەریخست کە کەمترین هێز بۆ هەر یەکەیەکی ڕووبەر دەکاتە {{val|1.6|0.5|e=-2}} نانۆنیوتن بۆ هەر نانۆمەترێکی دووجا (nN/nm2)، کە زۆر گەورەترە لەو ژمارەیەی کە تیمەکە مەزەندەیان کردبوو بۆ هێزی لکاندنی نموونەیی مووەکانی گێکۆ، کە {{val|1.0|e=-4}} nN/nm2 بوو. تاقیکردنەوەکانی دواتر <ref>Ge, L., Sethi, S., Ci, L., Ajayan, P.M. and Dhinojwala, A. (2007), "Carbon nanotube-based synthetic gecko tapes", Proc. Natl. Acad. Sci. USA, Vol. 104, pp. 10792–5.</ref> بە هەمان پێکهاتەکان لەسەر تەیپی سکۆچ ئاشکرایان کرد کە ئەم ماددەیە دەتوانێت بەرگەی فشاری بڕین بە بڕی 36 N/cm2 بگرێت، کە نزیکەی چوار هێندە بەرزترە لە پێی گێکۆ. ئەمە یەکەم جار بوو مووە دەستکردەکان تایبەتمەندی باشتریان نیشان دا وەک لە پێی گێکۆی سروشتی. سەرەڕای ئەوەش، ئەم ماددە نوێیە دەتوانێت بە کۆمەڵێکی فراوانتر لە ماددەکانەوە بلکێت، لەوانەش شوشە و تێفلۆن. بەڵام ئەم ماددە نوێیە چەند کێشەیەکی هەیە. کاتێک بە هاوتەریبی لەگەڵ ڕوویەک ڕادەکێشرێت، تەیپەکە بەردەبێتەوە، نەک لەبەر ئەوەی CNTیەکان لکاندنیان بە ڕووەکەوە لەدەست دەدەن، بەڵکو لەبەر ئەوەی دەپچڕێن، و لەم حاڵەتەدا تەیپەکە ناتوانرێت دووبارە بەکاربهێنرێتەوە. سەرباری ئەوەش، بە پێچەوانەی مووەکانی گێکۆوە، ئەم ماددەیە تەنها بۆ ڕووبەری بچووک کاردەکات (نزیکەی ١ سم دووجا). لە ئێستادا توێژەران کار لەسەر چەندین ڕێگا دەکەن بۆ بەهێزکردنی بۆرییە نانۆییەکان و هەروەها ئامانجیان ئەوەیە کە تەیپەکە هەزاران جار شایەنی دووبارە بەکارهێنانەوە بێت، لەبری ئەو دەیان جارەی کە ئێستا دەتوانرێت بەکاربهێنرێت. ==== گێکڵ (Geckel) ==== [[File:Micro_view_of_geckel.jpg|چەپ|وێنۆک|دیمەنی مایکرۆیی گێکڵ ]] لە کاتێکدا زۆربەی پەرەپێدانەکان پەیوەندییان بە لکاندنی وشکەوە هەیە، کۆمەڵێک توێژەر لێکۆڵینەوەیان لەسەر ئەوە کرد کە چۆن داتاشراوەکانی پێکهاتە لکێنەرە سروشتییەکان لە نەرمەکرمەکانەوە دەتوانرێت لەگەڵ پێکهاتەکانی جۆری گێکۆ تێکەڵ بکرێن بۆ بەرهەمهێنانی لکێنەرێک کە هەم لە بارودۆخی وشک و هەم لە تەڕدا کار بکات. ئەو لکێنەرەی بەدەستهات، کە ناونرا 'گێکڵ' ('geckel')، وەسف کرا وەک ڕیزبەندییەک لە کۆڵەکەی سیلیکۆنی بە پانی ٤٠٠ نانۆمەتر کە لاسایی گێکۆ دەکەنەوە، بە لیسۆگرافیی تیشکی ئەلیکترۆنی دروستکراون و بە پۆلیمەرێک ڕووپۆش کراون کە لاسایی ماسولکەماسی دەکاتەوە، کە فۆرمێکی دەستکردی ئەو ترشە ئەمینییەیە کە بە سروشتی لەناو ماسولکەماسییەکاندا هەیە (چەپ). <sup class="noprint Inline-Template" style="margin-left:0.1em; white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="The text near this tag may need clarification or removal of jargon. (September 2015)">ڕوونکردنەوە پێویستە</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> . بە پێچەوانەی لکێنەری ڕاستەقینەی گێکۆوە، ئەم ماددەیە بۆ تایبەتمەندییە لکێنەرەکانی پشتی بەستووە بە هێزەکانی ڤان دێر واڵس لەگەڵ کارلێکی کیمیایی ڕووەکە لەگەڵ گرووپەکانی هایدرۆکسیل لەناو پرۆتینی ماسولکەماسییەکەدا. ماددەکە لکاندنی تەڕ بە بڕی ١٥ هێندە باشتر دەکات بە بەراورد بە ڕیزبەندییە کۆڵەکەیییە ڕووپۆشنەکراوەکان. ئەو تەیپەی کە پێی دەوترێت "گێکڵ" بە درێژایی ١٠٠٠ سووڕی بەریەککەوتن و لێکردنەوە دەمێنێتەوە و بە توندی لە ژینگەی تەڕ و وشکدا دەلکێت. تا ئێستا، ماددەکە لەسەر نایترایدی سیلیکۆن، ئۆکسیدی تیتانیۆم و زێڕ تاقیکراوەتەوە، کە هەموویان لە پیشەسازی ئەلیکترۆنیاتدا بەکاردەهێنرێن. بەڵام، بۆ ئەوەی لە پێچانەوەی برین (باندج) و تەیپی پزیشکیدا بەکاربهێنرێت، کە یەکێکە لە بەکارهێنانە پێشبینیکراوە سەرەکییەکان، دەبێت بتوانێت بە پێستی مرۆڤەوە بلکێت. توێژەران پرۆتینە دەستکردەکانی تریان تاقیکردەوە کە ئیلهامیان لە ماسولکەماسی وەرگرتووە و گرووپی کیمیایی هاوشێوەیان هەیە، و بۆیان دەرکەوت کە بە شانەی زیندووەوە دەلکێن. گێکڵ لکێنەرێکە کە دەتوانێت بە ڕووە تەڕ و وشکەکانەوە بلکێت. هێزەکەی "لە ڕووپۆشکردنی سیلیکۆنی ڕیشاڵی، کە لە پێکهاتەدا هاوشێوەی پێی گێکۆیە، بە پۆلیمەرێک سەرچاوە دەگرێت کە لاسایی ئەو 'چەسپە' دەکاتەوە کە لەلایەن ماسولکەماسییەکانەوە بەکاردەهێنرێت." تیمەکە ئیلهامی لە گێکۆکان وەرگرتووە، کە دەتوانن بەرگەی سەدان هێندەی کێشی جەستەی خۆیان بگرن. گێکۆکان پشت بە ملیاران پێکهاتەی هاوشێوەی موو دەبەستن، کە پێیان دەوترێت سەتا (setae) بۆ لکاندن. توێژەران ئەم توانایەیان لەگەڵ هێزی لکاندنی ماسولکەماسییەکاندا تێکەڵ کرد. تاقیکردنەوەکان دەریانخست کە "ماددەکە دەتوانرێت زیاتر لە ١٠٠٠ جار بلکێنرێت و لێبکرێتەوە، تەنانەت کاتێک لە ژێر ئاویشدا بەکاردەهێنرێت"، و سەدا ٨٥ی هێزی لکاندنەکەیان دەپارێزن.[19][20][21] <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Haeshin Lee |last2=Bruce P. Lee |last3=Phillip B. Messersmith |date=19 July 2007 |title=A reversible wet/dry adhesive inspired by mussels and geckos |journal=Nature |volume=448 |issue=7151 |pages=338–341 |bibcode=2007Natur.448..338L |doi=10.1038/nature05968 |pmid=17637666 |s2cid=4407993}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Phillip B. Messersmith |date=9 April 2010 |title=Holding on by a hard-shell thread |journal=Science |volume=328 |issue=5975 |pages=180–181 |doi=10.1126/science.1187598 |pmid=20378805 |s2cid=43203207}}</ref> فیلیپ مێسەرسمیس، توێژەری سەرەکی لەو تیمەی کە بەرهەمەکەیان پەرەپێداوە، پێی وایە کە ئەم لکێنەرە دەتوانێت چەندین بەکارهێنانی پزیشکی هەبێت، بۆ نموونە ئەو تەیپانەی کە دەتوانن جێگەی دروومانی پزیشکی بگرنەوە بۆ داخستنی برینێک، و لکێنەرێکی بەرگەگری ئاو بۆ باندج و لەزگەی گەیاندنی دەرمان. === بەرهەمهێنانی بازرگانی === تەکنیکەکانی دروستکردنی ئۆتۆماتیکی و قەبارە گەورە پێویست دەبن بۆ ئەوەی ئەم لکێنەرانە بە شێوەیەکی بازرگانی بەرهەم بهێنرێن، و لەلایەن چەند گرووپێکی توێژینەوەوە لێکۆڵینەوەیان لەسەر کراوە. گرووپێک بە سەرۆکایەتی مەتین ستی لە زانکۆی کارنێگی میلۆن لێکۆڵینەوەیان [{{when|date=September 2015}}] لە کۆمەڵێک تەکنیکی جیاواز کرد کە بریتین لە هەڵکۆڵینی قووڵی ئایۆنیی کارلێککەر (DRIE)، کە بە سەرکەوتوویی بەکارهێنراوە بۆ دروستکردنی ڕیزبەندی ڕیشاڵی پۆلیمەریی شێوە قارچکی، پرۆسەکانی قاڵبگرتنی مایکرۆیی، خۆ-پێکەوەنانی ڕاستەوخۆ و فۆتۆلیسۆگرافی. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2015)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]'' &#x5D;</sup> لە ساڵی ٢٠٠٦، توێژەرانی ناوەندی تەکنەلۆژیای پێشکەوتووی BAE Systems لە بریستۆڵی بەریتانیا، ڕایانگەیاند کە نموونەی "گێکۆی دەستکرد"یان بەرهەمهێناوە - ڕیزبەندیی مووە شێوە قارچکییەکان لە پۆلیئیماید - بە ڕێگەی فۆتۆلیسۆگرافی، بە تیرەی تا ١٠٠ مایکرۆمەتر. دەرکەوت کە ئەمانە بە نزیکەیی بە هەموو ڕوویەکەوە دەلکێن، تەنانەت ئەوانەی کە بە پیسی داپۆشراون، و هێزی ڕاکێشانی 3,000 kg/m^2 پێورا. {{citation needed|date=September 2015}}لەمدواییانەدا، کۆمپانیاکە هەمان تەکنیکی بەکارهێناوە بۆ دروستکردنی قاڵبی سیلیکۆنیی نەخشدار بۆ بەرهەمهێنانی ماددەکە و پۆلیئیمایدی گۆڕیوە بە پۆلیدیمیسیلسیلۆکسان (PDMS). ئەم ماددە نوێیە هێزێکی ٢٢٠ کیلۆپاسکاڵی (kPa) نیشان دا. فۆتۆ-لیسۆگرافی ئەو سوودەی هەیە کە بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکاردەهێنرێت، بە باشی لێی تێگەیشتوون، و دەتوانرێت بە شێوەیەکی هەرزان و ئاسان قەبارەکەی گەورە بکرێت بۆ ڕووبەرێکی زۆر گەورە، کە ئەمە لە هەندێک لەو شێوازانەی تری دروستکردنی ماددە سەرەتاییەکاندا وا نییە.[پێویستی بە ژێدەر هەیە] لە ساڵی ٢٠١٩دا، توێژەرانی Akron Ascent Innovations, LLC، کە کۆمپانیایەکە لە تەکنەلۆژیای زانکۆی ئەکرۆنەوە دەرچووە، بەردەستبوونی بازرگانیی لکێنەرە وشکەکانی براندی "ShearGrip"یان ڕاگەیاند. <ref>{{cite news|title=Press Release: Akron Ascent Innovations unveils breakthrough dry adhesive technology|url=http://www.akronascent.com/news-blog/2019/1/30/press-release-akron-ascent-innovations-unveils-breakthrough-dry-adhesive-technology|accessdate=5 February 2019|work=Akron Ascent Innovations|date=30 January 2019}}</ref> لە جیاتی پشتبەستن بە فۆتۆلیسۆگرافی یان ستراتیژییەکانی تری دروستکردنی مایکرۆیی، توێژەران ڕستنی کارەبایی (electrospinning)یان بەکارهێنا بۆ بەرهەمهێنانی ڕیشاڵی تیرە بچووک لەسەر بنەمای دابەشبوونی بەریەککەوتن کە گێکۆکان سوودی لێوەردەگرن. ڕاپۆرت کراوە کە بەرهەمەکە هێزی بڕینی زیاتر لە ٨٠ پاوەندی هەیە بۆ هەر ئینجێکی دووجا، لەگەڵ لێکردنەوەی خاوێن و توانای دووبارە بەکارهێنانەوە لەسەر چەندین ڕووکار، و توانای لکاندنی ماددەکە بە ڕووکارە جیاوازەکاندا بە شێوەی دروستکراوی یەک لایەنە یان دوو لایەنە. <ref>{{cite news|last1=Walton|first1=Sue|title=Akron adhesives startup hopes new products will stick|url=https://www.crainscleveland.com/sue-walton-blogs/akron-adhesives-startup-hopes-new-products-will-stick|accessdate=5 February 2019|work=Crain's Cleveland Business|date=4 February 2019}}</ref> بانگەشەی ئەوە دەکرێت کە ئەم ڕێگایە زیاتر توانای گەورەکردنی قەبارەی بەرهەمهێنانی هەیە لە چاو ستراتیژییەکانی تری دروستکردنی دڕکە مووە دەستکردەکان، و بەکارهێنراوە بۆ بەرهەمهێنانی بەرهەم بۆ بازاڕەکانی بەکاربەر لەژێر ناوی براندی Pinless. == بوارەکانی بەکارهێنان == دڕکە مووە دەستکردەکان کە بە "شریتی گێکۆ" (gecko tape) ناسراون، لە کۆمەڵێک بواری جیاواز و بەرفراواندا بەکاردەهێنرێن؛ بەکارهێنانەکانیان لە نانۆتەکنەلۆژیا و پیشەسازییە سەربازییەکانەوە بگرە، تا دەگاتە بوارەکانی چاودێریی تەندروستی و وەرزش. === شریتی نانۆ === [[پەڕگە:Nano_tape.jpg|چەپ|وێنۆک|شریتی نانۆ]] <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>"نانۆ تەیپ" (کە بە "شریتی گێکۆ"ش ناودەبرێت) زۆربەی کات لە بازاڕەکاندا وەک شریتێکی لکێنەری دووڕوو دەفرۆشرێت. ئەم شریتە دەکرێت بۆ هەڵواسینی کەلوپەلە کێش سووکەکان وەک وێنە و کەرەستە ڕازاوەکان (دیکۆر) بە دیوارە لووسەکانەوە بەکاربهێنرێت، بەبێ ئەوەی پێویست بە کونکردنی دیوارەکە بکات. ئەو پێکهاتە نانۆییانەی کاربۆن (Carbon nanotube arrays) کە لەم شریتەدا هەن، دوای لێکردنەوەیان هیچ پاشماوە و چەسپێک جێناهێڵن و تەنانەت لە پلەکانی گەرمیی زۆر توندیشدا توانای پێوەنووسانیان وەک خۆی دەمێنێتەوە. === ڕۆبۆتیک === تا ئێستا هیچ ئامێرێک بوونی نییە کە بتوانێت لە بواری "سەرکەوتنی ستوونی"دا (scansorial) بە باشی بجوڵێت ؛ واتە بتوانێت بە چالاکییەکی زۆر لە ژینگە و ڕووە ستوونییەکاندا کار بکات، بەبێ ئەوەی توانای خۆی لە جوڵەکردن لەسەر ڕووە تەختەکاندا لەدەست بدات. پەرەپێدانی ڕۆبۆتە سەرکەوتووەکان (Scansorial robotics) ڕووبەڕووی دوو ئاڵەنگاری سەرەکیی توێژینەوە دەبێتەوە: '''یەکەم:''' پێویستە لە داینامیکی سەرکەوتن تێبگەن، پێناسەی بکەن و جێبەجێی بکەن (لەوانەش: هێزی کاردانەوەی دیوارەکان، ڕێڕەوی جوڵەی پەلەکان، کارلێک لەگەڵ ڕووەکان و هتد). '''دووەم:''' پێویستە تەکنەلۆژیای پارچە لکێنەرەکان (adhesive patches) دیزاین بکەن و بەرهەم بهێنن و بەکاریان بهێنن، بە جۆرێک کە تایبەتمەندییەکی وەهای لکان و لێکخشاندنیان هەبێت کە بتوانێت کارلێکی پێویست لەگەڵ ڕووە جیاوازەکاندا دروست بکات. لەگەڵ بەردەوامبوونی پێشکەوتنەکان لە بواری ڕۆبۆتە قاچدارەکاندا (legged robotics)، سەرنجی توێژینەوەکان کەوتووەتە سەر پەرەپێدانی ڕۆبۆتی هەڵزناوی پتەو (واتە ڕۆبۆتی بەهێز بۆ سەرکەوتن بەسەر دیوار و شوێنە بەرزەکاندا). چەندین ڕۆبۆتی جۆراوجۆر پەرەیان پێدراوە کە دەتوانن بەسەر ڕووە ستوونییە تەختەکاندا هەڵبگەڕێن، ئەمەش بە بەکارهێنانی هێزی مژین (suction)، موگناتیس، و کۆمەڵێک دڕکی زۆر بچووک (spines)، بە مەبەستی پێوەنووساندنی پێیەکانیان بە ڕووەکەوە. ==== پلاتفۆرمی RiSE ==== پلاتفۆرمی ڕایز (RiSE platform) لە تاقیگەی زیندە-لاساییکردنەوە و مامەڵەکردنی لێهاتووانە (Biomimetics and Dexterous Manipulation Laboratory) لە [[زانکۆی ستانفۆرد]] پەرەی پێدراوە. ئەم ڕۆبۆتە خاوەنی دوازدە پلەی سەربەستییە (degrees of freedom - DOF)، بە بوونی شەش میکانیزمی هاوشێوە کە هەر یەکەیان دوو پلەی سەربەستییان هەیە و بە شێوەی جووت و بە مەودای یەکسان بە درێژاییی جەستەی ڕۆبۆتەکە دابەش کراون. لەسەر هەر جومگەیەکی بنەوەی قاچێک (hip)، دوو بزوێنەر (actuators) میکانیزمێکی چوار-پارچەیی (four-bar mechanism) دەخەنە کار، کە ئەمەش دەگۆڕێت بۆ جووڵەی پێیەکان لەسەر ڕێڕەوێکی پێشوەختە دیاریکراو (prescribed trajectory)، هەروەها ڕووتەختی میکانیزمە چوار-پارچەیییەکە بە شێوەیەکی گۆشەیی (لاری) سەبارەت بە پلاتفۆرمەکە (جەستەی ڕۆبۆتەکە) ئاراستە دەکات و جێگیری دەکات. بۆ ئەوەی ڕۆبۆتی ڕایز بتوانێت بە سەرکەوتوویی بەسەر هەردوو ژینگەی سروشتی و دەستکردی مرۆڤدا هەڵبزنێت، دەرکەوتووە کە بەکارهێنانی چەندین میکانیزمی پێوەنووسانی جۆراوجۆر کارێکی پێویستە. لە ئێستادا ڕۆبۆتی ڕایز ئەوە ناکات، بەڵام بڕیارە لە داهاتوودا پێوەنووسانی وشک (dry adhesion) بە تێکەڵ لەگەڵ دڕکەکاندا (spines) بەکاربهێنێت. لەمدواییانەدا، ڕۆبۆت پەرەیان پێدراوە کە سوود لە ماددە لکێنەرە دەستکردەکان وەردەگرن بۆ سەرکەوتن بەسەر ڕووە لوسەکانی وەکو شوشەدا. ئەم ڕۆبۆتە گاگۆڵکێکار و هەڵگەڕاوانە دەتوانرێت لە چوارچێوەی سەربازیدا بەکاربهێنرێن بۆ پشکنینی ڕووی فڕۆکەکان بۆ دۆزینەوەی کەموکوڕییەکان و خەریکە جێگەی شێوازەکانی پشکنینی دەستی دەگرنەوە. گاگۆڵکێکارەکانی ئەمڕۆ پەمپی بۆشایی و پادی مژینی بەهێز بەکاردەهێنن کە دەکرێت بەم ماددەیە جێگەیان بگیرێتەوە. ==== ستیکیبۆت (Stickybot) ==== توێژەرانی زانکۆی ستانفۆرد هەروەها ڕۆبۆتێکیان بە ناوی Stickybot (ڕۆبۆتی لکێنەر) دروستکردووە کە مووی دەستکرد بەکاردەهێنێت بۆ هەڵگەڕانەوە تەنانەت بەسەر ڕووە ستوونییە زۆر لوسەکانیشدا ڕێک وەکو ئەوەی گێکۆ دەیکات. Stickybot بەرجەستەکردنی ئەو گریمانانەیە سەبارەت بە پێداویستییەکانی جووڵە لەسەر ڕووە ستوونییەکان بە بەکارهێنانی لکاندنی وشک. خاڵی سەرەکی ئەوەیە کە ئێمە پێویستمان بە لکاندنی کۆنترۆڵکراو هەیە. پێکهاتە سەرەکییەکان بریتین لە: * گونجانی قوچکەیی (hierarchical compliance) بۆ داپۆشین و گونجان لەسەر پێوەرەکانی سانتیمەتر، میلیمەتر و مایکرۆمەتر، * ماددە و پێکهاتە لکێنەرە وشکە نائاراستەیییەکان (ئەنیزۆترۆپیک) بۆ ئەوەی بتوانین کۆنترۆڵی لکاندن بکەین لە ڕێگەی کۆنترۆڵکردنی بڕینەوە، * کۆنترۆڵکردنی هێزی چالاکی دابەشکراو کە کاردەکات لەگەڵ گونجان و نائاراستەیی بۆ بەدەستهێنانی سەقامگیری. ==== گێکۆبۆت (Geckobot) ==== نموونەیەکی تری هاوشێوە بریتییە لە "Geckobot" کە لە زانکۆی کارنێگی میلۆن پەرەی پێدراوە،[28] کە توانیویەتی بە گۆشەی تا ٦٠ پلە هەڵبگەڕێت. === گۆڕینی جومگەکان === لکێنەرەکان کە لەسەر بنەمای "دڕکە مووە دەستکردەکان - Synthetic setae" دروستکراون، وەک ئامرازێک پێشنیار کراون بۆ هەڵگرتن، جووڵەپێکردن، و ڕێکخستنی پارچە زۆر هەستیار و ناسکەکانی وەکو سووڕە سەرووبچووکەکان (Ultra-miniature circuits)، نانۆڕیشاڵ و نانۆتەنۆلکەکان، لەگەڵ مایکرۆهەستەوەر و مایکرۆمۆتۆڕەکان. لەسەر ئاستی ژینگەی پێوەرە گەورەکانیش (Macro-scale)، دەتوانرێت ئەم لکێنەرانە ڕاستەوخۆ لەسەر ڕووی بەرهەمەکان بەکاربهێنرێن و لە کەلوپەلە پیشەسازییەکاندا جێگەی ئەو بەستەرانە بگرنەوە کە پشت بە بزمارەپێچ، بزماری پرچکراو (Rivets)، لکێنەرە باوەکان، و زمانە بەیەکداچووەکان دەبەستن. بەم شێوەیەش، هەردوو پرۆسەی پێکەوەنان (بەستن) و هەڵوەشاندنەوە (کردنەوە)ی پارچەکان زۆر ئاسانتر دەبن. لە هەمان کاتدا، جێگرتنەوەی لکێنەرە باوەکان بە «لکێنەری گێکۆی دەستکرد - Synthetic gecko adhesive» لە ژینگە بەتاڵکراوەکاندا (بۆ نموونە لە بۆشایی ئاسماندا) سوودێکی زۆری دەبێت، چونکە پێکهاتە شلەکانی ناو لکێنەرە باوەکان لەو جۆرە ژینگانەدا بە ئاسانی دەبنە هەڵم، ئەمەش دەبێتە هۆی لەدەستدانی توانای لکاندن و پچڕانی بەستەرەکان. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2012)"></span>سەرچاوە پێویستە]]''&#x5D;</sup> == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان|30em}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [http://legacy.lclark.edu/~autumn/dept/Welcome.html Prof. Kellar Autumn's '''Autumn Lab''' at Lewis & Clark College] Archived 18 July 2011 at the Wayback Machine * [http://www.bostondynamics.com/content/sec.php?section=RiSE RiSE Project Web] {{DEFAULTSORT:Synthetic Setae}} [[پۆل:ژینفیزیک]] [[پۆل:تەکنەلۆژیای نانۆ]] osbfah1c92oeef6w6024q2h1xdp5nt3 1 296770 1592364 2026-06-20T11:16:25Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1592364 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[زیندانی سەیدنایە]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1592363 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://archive.today/20170515164706/https://apnews.com/46e97ee9bfcd4023a1e66438cd59b32c گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20170516051949/https://apnews.com/46e97ee9bfcd4023a1e66438cd59b32c لە https://apnews.com/46e97ee9bfcd4023a1e66438cd59b32c تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١١:١٦، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 845lsrijw9gzkjxicjnqqpvh995jo70